Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 3.6

brāhmaṇā vā rājanyacamasam anuprasarpeyuḥ. katham? śataṃ brāhmaṇāḥ somaṃ bhakṣayantīti vidhiḥ śrutyā brāhmaṇagatām eva saṃkhyām āha. tasmāc chataṃ brāhmaṇāḥ, teṣāṃ bhakṣaṇārtham anuprasarpatām ekaikasmiṃś camase daśadaśopadiśyante. tasmād brāhmaṇāśatasya daśa brāhmaṇā rājanyacamasam anuprasarpeyur iti.
[366]{*3/556*}
NOTES:
*{3/556: E2: 4,488; E4: 4,769; E6: 1,247}*
sarvārtham aprakaraṇāt

anārabhya kiṃcid ucyate - yasya khādiraḥ sruvo bhavati sa chadasām eva rasenāvadyati, sarasā asyāhutayo bhavanti. yasya parṇamayī juhūr bhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇotīty{*3/557*}evamādi. tatra saṃdehaḥ - kiṃ khādiratā sruve, pālāśatā juhvām, prakṛtau niviśate, uta prakṛtau vikṛtau ceti. kiṃ prāptam? sarvārtham aprakaraṇāt, prakṛtivikṛtyartham evaṃjātīyakam. kutaḥ? aprakaraṇāt, na kasya-cid prakaraṇe śrūyante, tāni vākyena sarvatra bhaveyur iti.
NOTES:
*{3/557: Tait.S. 3.5.7.1}*
prakṛtau vādviruktatvāt

prakṛtau vā niviśerann anārabhyādhītāni pātrāṇi. kutaḥ? adviruktatvāt, evam adviruktaṃ bhaviṣyatīti. dviruktāyāṃ ko doṣaḥ? asaṃbhava iti brūmaḥ - yad dhi prakṛtau vikṛtau ca bhavati, asti tat prakṛtau. prakṛtau ced asti, codakenaiva vikṛtiṃ prāpnoti, tato nānārabhya vidhim ākāṅkṣati. tasmād anākāṅkṣitatvād anārabhyavidhir na tatra vidadhāti, tena brūmaḥ - prakṛtyartha eveti.
tad varjantu vacanaprāpte

aprakaraṇāt prakṛtivikṛtyartham evety ucyate - yat tu coda[367]{*3/558*}kena prāpnotīty anārabhyavidhinā prāpte na codakam ākāṅkṣati. tasmād anārabhyavidhivarjaṃ codakaḥ prāpayiṣyati, anārabhyavidhivākyena pratyakṣeṇa sruve khādiratā, codakavākyenānumānikena vikṛtau. ānumānikāc ca pratyakṣaṃ balavat. tasmāt prakṛtivikṛtyartho 'nārabhyavidhiḥ.
NOTES:
*{3/558: E2: 4,489; E4: 4,771; E6: 1,247}*
darśanād iti cet

yady anārabhyavidhiś codakād balīyān, anārabhyavidhinā prāpte na codakam ākāṅkṣati, nirākāṅkṣe vaikṛte karmaṇi codako naiva prāpnoti. tatra prayājādīnāṃ darśanaṃ naivopapadyeta, dṛśyante ca prayājādayaḥ kvacit, prayāje prayāje kṛṣṇalaṃ juhotīti{*3/559*}. atha codako balīyān{*3/560*} tata etaddarśanam upapadyate. tasmāt prakṛtyartho 'nārabhyavidhiḥ.
NOTES:
*{3/559: Tait.S. 2.3.2.3}*
*{3/560: E2,4: balīyās, E6: balīyāṃs}*
na codanaikārthyāt

na prakṛtyarthaḥ, sarvārtha{*3/561*} iti brūmaḥ, aprakaraṇe samāmnānāt. yad uktam, anārabhyavidhinā nirākāṅkṣasya na codaka iti, tan nopapadyate. na hy anārabhyavidhiś codanāṃ nirākāṅkṣīkaroti, prāpte hi codake na sruve khādiratānārabhyavidhinā śakyā vidhātum. asati codake 'nārabhyavidhir api nāsti, na cānārabhyavidhiḥ sruvaṃ prāpayati, tasya ca khādiratām. kutaḥ? codanaikārthyāt. ekārthā hi codanā, yasya khādiraḥ sruvo bhavatīti. na cātra sruvaḥ khādiratā cobhayaṃ vidhīyate, sruvasya sataḥ khādiratām eṣa śabda āha, sa ca codakena prāptaḥ. tasmād asti codakaḥ, sa hy anārabhyavidhivākyasya pratyakṣatvāt taṃ varjayitvānyaṃ prāpayati. tasmāt prakṛtivikṛtyartho 'nārabhyavidhiḥ.
[368]{*3/562*}
NOTES:
*{3/561: E2: sarvārtham, E4: sarvārthe, E6: sarvārtha}*
*{3/562: E2: 4,491; E4: 4,773; E6: 1,248}*
utpattir iti cet

iti cet paśyasi - utpattir eṣāṃ prakṛtividhibhis tulyā, prakṛtāv aṅgāni saṃkṣepeṇa vistareṇa cocyante - pañca prayājān yacatīti saṃkṣepeṇa. samidho yajatīty{*3/563*}evamādinā vistareṇa. ihāpi yasya khādiraḥ sruvo bhavatītyevamādir vistāraḥ, yasyaivaṃrūpāḥ sruva iti saṃkṣepaḥ. evaṃrūpaḥ prakṛtau vidhir dṛṣṭaḥ, ayam apy evaṃrūpaḥ, tasmāt prākṛta iti sāmānyato dṛṣṭānumānam. tasmāt prakṛtyartho 'nārabhyavidhir iti.
NOTES:
*{3/563: Tait.S. 2.6.1.1}*
na, tulyatvāt

naitad evam. na hy evaṃjātīyakaṃ sāmānyatodṛṣṭaṃ sādhakaṃ bhavati, kevalam atra prākṛtavidhisārūpyam, na tu prakṛtāv etad bhavatīti pramāṇam asti. api ca vikṛtāv api saṃkṣepavistārābhyām{*3/564*} aṅgāni vidhīyante, tisra āhutīr juhotīti{*3/565*} saṃkṣepaḥ, āmanam asyāmanasya devā iti{*3/566*} vistāraḥ{*3/567*}. ato vaikṛtair{*3/568*} apy anārabhyavidhayas tulyāḥ, tasmād ayam ahetuḥ prakṛtiniveśasya.
NOTES:
*{3/564: E2,4: saṃkṣepavistarābhyām}*
*{3/565: Tait.S. 2.3.9.3}*
*{3/566: Tait.S. 2.3.9.3}*
*{3/567: E2,4: vistaraḥ}*
*{3/568: E2,4: vaikṛter}*
codanārthakārtsnyāt tu mukhyavipratiṣedhāt prakṛtyarthaḥ

tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. na sarvārtho 'nārabhyavidhiḥ, prakṛtyarthaḥ sa iti brūmaḥ. kutaḥ? codanārthakārtsnyāt, kṛtsnaṃ codakaḥ prāpayati, nānārabhyavidhinā vaikṛtam apūvaṃ? nirākāṅkṣam, pātrāṇāṃ hi tad vākyena na yāgānām. yāgāś codanāliṅgasaṃyogāt prakṛtim apekṣante, tayā sahaikavākyatāṃ yānti. prākṛtāś ca tāñ śaknavanti nirākāṅkṣīkartum, nānārabhya[369]{*3/569*}vidhayaḥ. tasmād avaśyaṃ codaka utpādayitavyaḥ. sa ced utpādyate, nārtho 'nārabhyavidhinā. na cāsau prakaraṇādīnām abhāvāt pravartamāno 'pi vaikṛtena yāgena saṃbadhyeta. tasmād vaikṛtena karmaṇā
nānārabhyavidhiḥ saṃbadhyate. tasya{*3/570*} vaikṛtasya mukhyasya, anārabhyavidhir vākyaśeṣaḥ, prakṛtau veti vipratiṣedhe{*3/571*} codakasāmarthyāt, prākṛte vākyaśeṣe prāpte 'nārabhyavidhir na bhaviṣyati. tasmād anārabhyavidhiḥ prakṛtyartha iti{*3/572*}.
NOTES:
*{3/569: E2: 4,493; E4: 4,775; E6: 1,249}*
*{3/570: E2,4: na tasya}*
*{3/571: E2,4: vipratiṣedhe}*
*{3/572: E2,4,6 om. iti}*
prakaraṇaviśeṣāt tu vikṛtau virodhi syāt

anārabhya, kiṃcit, sāmidhenīnāṃ parimāṇam āmnātam - saptadaśa sāmidhenīr anubrūyād iti{*3/573*}. tatra saṃdehaḥ - kim etat prakṛtau, uta vikṛtāv iti. kiṃ prāptam? pūrveṇa nyāyena prakṛtāv iti prāptam, prakṛtau ca pāñcadaśyam āmnātam, tena vikalpa iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - vikṛtāv evaṃjātīyako vidhiḥ syāt. kasmāt? prakṛteḥ pāñcadaśyena nirākāṅkṣatvāt. nanu vikalpo bhavaiṣyatīty uktam. prakaraṇaviśeṣāt pāñcadaśyena na vikalpaḥ, viṣamaśāsanāt. vikṛtau tv ānumānikaṃ pāñcadaśyaṃ bādhitvā, anārabhyavidhivākyena pratyakṣeṇa sāptadaśyaṃ nivekṣyate. advi[370]{*3/574*}ruktaṃ caitat prayogavacanam upasaṃhariṣyati. tasmād evaṃjātīyakaṃ vikṛtyartham.
NOTES:
*{3/573: Ai.Br. 1.1}*
*{3/574: E2: 4,495; E4: 4,777; E6: 1,249}*
naimittakaṃ tu prakṛtau, tadvikāraḥ saṃyogaviśeṣāt

darśapūrṇamāsayor āmnātam - godohanena paśukāmasya praṇayed iti, tathā - agnīṣomīye paśau śrūyate yūpaṃ prakṛtya, bailvo brahmavarcaskāmena kartavya iti{*3/575*}. evaṃjātīyakeṣu saṃdehaḥ - kiṃ prakṛtau niveśaḥ, vikṛtau veti{*3/576*}. kiṃ prāptam? vikṛtāv iti, prakṛtīr anyena pātreṇa yūpena ca nirākāṅkṣāḥ. evaṃ prāpte brūmaḥ - prakṛtau naimittikaṃ niviśate, nimittasaṃyogena vidhānāt, khādirapālāśarauhitakā aviśeṣeṇoktāḥ camasaś ca, godohanaṃ bailvaś ca viśeṣavihitau, viśeṣavidhinā cāviśeṣavidhir bādhyate. prakaraṇaṃ sāmānyam, nimittasaṃyogo viśeṣaḥ, sāmānyena yat prāpnoti, tat parokṣaṃ lakṣaṇayā. yat tu viśeṣeṇa, tat pratyakṣaṃ śrutyā, śrutiś ca lakṣaṇāyā balīyasī, pratyakṣaṃ ca parokṣāt. tasmāt prakṛtāv eva syāt.
NOTES:
*{3/575: Tait.S. 2.1.8.1}*
*{3/576: E1 om. vā}*
iṣṭyartham agnyādheyaṃ prakaraṇāt

santi pavamāneṣṭayaḥ - agnaye pavamānāyāṣṭākapālaṃ nirvapet, agnaye pāvakāya, agnaye śucaya iti{*3/577*}. tāsāṃ prakaraṇe, samāmnātam - brāhmaṇo vasante 'gnim ādadhīteti{*3/578*}. tatra saṃdehaḥ - kim agnyādheyaṃ pavamāneṣṭyartham, uta neti. kiṃ prāptam? [371]{*3/579*} iṣṭyartham iti. kutaḥ? prakaraṇāt, tāsāṃ prakaraṇe śrūyate - atas tadartham.
NOTES:
*{3/577: Tait.S. 2.2.4.2}*
*{3/578: Tait.Br. 1.1.2.6}*
*{3/579: E2: 4,503; E4: 4,785; E6: 1,250}*
na vā tāsāṃ tadarthatvāt

pavamāneṣṭayo hy agnyarthāḥ, yady agnir iṣṭyarthaḥ syāt, tatas tadartham agnyādheyam iṣṭīnām upakuryāt. niṣphalās tv iṣṭayaḥ, tadartham agnyādheyam api niṣphalaṃ syāt. kathaṃ punar agnyarthatā pavamāneṣṭīnām? niṣprayojanatvād eva, prayojanavattvāc cāgnīnām. bhāvayitavyā apīṣṭayo bhūtānām agnīnām arthena kriyeran. tasmād agnyādheyaṃ pavamāneṣṭyartham.
liṅgadarśanāc ca

liṅgaṃ darśayati{*3/580*}, yathāgnyarthāḥ pavamāneṣṭaya iti. kiṃ liṅgam? jīryati vā eṣa āhitaḥ paśur yad agniḥ, tad etāny evāgnyādheyasya havīṃṣi saṃvatsare nirvapet, tena vā eṣa na jīryati, tenainaṃ{*3/581*} punar navaṃ karoti tan na sūkṣmam iti{*3/582*}.
NOTES:
*{3/580: E2,4: liṅgaṃ ca darśayati:}*
*{3/581: E2,4: tenaivaṃ}*
*{3/582: Vgl. Tait.S. 1.5.7.3}*
tatprakṛtyarthaṃ yathānyenārabhyavādāḥ

tad etad ādhānaṃ kiṃ prakṛtyartham, uta sarvakarmārtham iti saṃdehaḥ. kiṃ prāptam? ucyate, tat prakṛtyartham. katham? yathānye 'nārabhyavādāḥ prakṛtyarthāḥ, tenaiva hetunā.
sarvārthaṃ vādhānasya svakālatvāt

sarvakarmārthaṃ vādhānam. ko 'rthaḥ? sarvakarmārthaṃ yad agnidravyam, tadartham ādhānaṃ na prakṛtyartham. na prakṛtīḥ prakṛtya śrūyate. na [372]{*3/583*} ca śrutyādayo 'sya santi, ye 'ṅgabhāvam upapādayanti. anyeṣv anārabhyavādeṣv anyato nirjñāte 'ṅgabhāve tato vicāraḥ - kiṃ prakṛter aṅgabhūtāni vikṛter iti, tasmāt teṣu yuktam. iha tv aṅgabhāve na kāraṇam asti, tasmād agniprayuktam ādhānam, na karmaprayuktam, sarvakarmārthā agnaya{*3/584*} iti sarvārtham ity ucyate.
api cāsya svataḥ kālo vidhīyate, sa na vidhātavyaḥ, yadā jyotiṣṭomasya prayogaḥ, tadedaṃ kartavyam. tadā ca vasantaḥ. evaṃ yadā darśapūrṇamāsayoḥ prayogaḥ, tadā kartavyam. tadā paurṇamāsy amāvāsyā vā. aprakṛtyarthaṃ tu na prakṛtiprayoge kriyeta, tatra kālavacanaṃ yuktam. tasmān na prakṛtyartham.
NOTES:
*{3/583: E2: 4,505; E4: 4,787; E6: 1,251}*
*{3/584: E2,4: sarvakarmārthās tv agnaya}*
tāsām agniḥ prakṛtitaḥ prayājavat syāt

santi pavamāneṣṭavyaḥ - agnaye pavamānāyety{*3/585*}evamādyāḥ. tatra saṃdehaḥ - kiṃ pavamāneṣṭisaṃskṛte 'gnau pavamāneṣṭayaḥ kartavyāḥ, uta neti. kiṃ prāptam? tāsāṃ khalu pavamāneṣṭīnāṃ pavamāneṣṭisaṃskṛto 'gniḥ prakṛtitaḥ syāt. kutaḥ? codakasāmarthyāt, prayājavat, yathāsu prayājā bhavanti codakena, evaṃ pavamāneṣṭisaṃskṛtā agnayo 'pi bhaveyuḥ.
NOTES:
*{3/585: Tait.S. 2.2.4.2}*
na vā tāsāṃ tadarthatvāt

na veṣṭisaṃskāraḥ, agnīnāṃ pavamāneṣtiṣu syāt. kasmāt? [373]{*3/586*} tāsāṃ tadarthatvāt, tāḥ pavamāneṣṭayo 'gnisaṃskārārthā ity uktam. yac ca nāmāṅgabhūtaṃ tac codakena gṛhyate. agniprayuktaś ca pavamāneṣṭisaṃskāro na darśapūrṇamāsaprayuktaḥ, tena na codakenākṛṣyate. api ca pavamāneṣ-ṭaya iṣṭisaṃskāravarjitāṃ prakṛtim apekṣante, avihitatvāt tasyām avasthāyāṃ pavamāpaneṣṭīnām.
NOTES:
*{3/586: E2: 4,508; E4: 4,790; E6: 1,251}*
tulyaḥ sarveṣāṃ paśuvidhiḥ prakaraṇāviśeṣāt
jyotiṣṭome, paśur agnīṣomīyaḥ - yo dīkṣito yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhata iti{*3/587*}, tathā savanīyo 'nubandhyaś ca. santi ca paśudharmāḥ, upākaraṇam upānayanam akṣayā bandhaḥ, yūpe niyojanaṃ saṃjñapanaṃ viśasanam ityevamādayaḥ. te kiṃ sarveṣām agnīṣomīyasavanīyānubandhyānām, uta agnīṣomīyasya savanīyasya vā{*3/588*}, utāgniṣomīyasyaiveti. kiṃ prāptam? aviśeṣat, sarvapaśūnām. katham aviśeṣaḥ? jyotiṣṭomaprakaraṇe sarve paśavaḥ samāmnātāḥ, tatprakaraṇāpannatvāt sarve paśudharmāḥ{*3/589*} saṃbadhyante, na caiṣāṃ tatra kaścid viśeṣaḥ.
evaṃ prāpte brūmaḥ - savanīyasyaite dharmāḥ bhaveyuḥ, tulyaḥ sarveṣāṃ paśuvidhiḥ syāt, yadi prakaraṇe viśeṣo na bhavet. bhavati tu prakaraṇe viśeṣaḥ, savanīyānāṃ prakaraṇe paśudharmāḥ samāmnātāh, āgneyaḥ paśur agniṣṭoma ālabhyaḥ, āgneyo hy agniṣṭomaḥ. aindrāgnaḥ paśur ukthya ālabhyaḥ, aindrāgnāni hy ukthyāni. aindro vṛṣṇiḥ ṣoḍaśiny ālabhyaḥ, aindro vai vṛṣṇir aindraḥ ṣoḍaśī. sārasvatī meṣy atirātra ālabhyā, vāg vai sarasvatī [374]{*3/590*} iti{*3/591*} prakṛtya paśudharmā āmnātāḥ, tasmāt savanīyasya prakaraṇād bhavitum arhati

NOTES:
*{3/587: Tait.S. 6.1.11.6}*
*{3/588: E2,4: ca}*
*{3/589: E2,4: paśudharmaiḥ}*
*{3/590: E2: 4,511; E4: 4,592; E6. 1,252}*
*{3/591: ŚPBr 4.2.5.14}*
sthānāc ca pūrvasya

yad uktam - prakaraṇāt savanīyārthā iti, etad gṛhṇīmaḥ, kramāc cāgnīṣomīyasya. tasya hi krama aupavasathye 'hani samāmnātam, tasmād dvayor apīti.
śvas tv ekeṣāṃ tatra prākśrutir guṇārthā

ekeṣāṃ śākhināṃ śvaḥ savanīyānām āmnānam, tad apekṣyeyam eṣāṃ guṇārthā punaḥśrutiḥ. kaḥ punar guṇaḥ? yad arthaiṣā śrutiḥ. ucyate - paśūn saṃkīrtya, yathā vai matsyo 'vidito janam avadhuute{*3/592*}, evam vaite{*3/593*} 'prajñāyamānā janam avadhunvata ity eṣām avijñāne doṣam abhidhāya, ebhiḥ kathaṃ savanāni paśumantītipraśnarūpakeṇa vapāpracāro guṇo vidhīyate, tad arthaiṣā śrutiḥ, vapāpracāreṇaikavākyatvāt. kim ataḥ? yady evam, na, savanīyānāṃ prakaraṇena paśudharmāḥ, kramād agnīṣomīyārthā eveti. kiṃ punas tac chva āmnānam? āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyāgneyaṃ savanīyapaśum{*3/594*} upākarotīti.
NOTES:
*{3/592: E2,4: avadhūnute}*
*{3/593: E2,4 om. vā}*
*{3/594: E2,4: paśum, E6: savanīyaṃ paśum}*
tenotkṛṣṭasya kālavidhir iti cet

naitad asti - kramād agnīṣomīyārthā eveti, prakaraṇāt savanīyārthāḥ, pūrvedyur evāmnānaṃ vidhānārtham, āśvinavākyaṃ kālaguṇavidhānārtham. katham? tena vapāpracāreṇokṛṣṭasya kāla eṣa vidhīyate, prātaḥsavane vapāpracāre codite sati paśvālambho 'pi tatraiva prapnoti. tatra kālāniyame prāpte, āśvinaṃ grahaṃ gṛhītveti kālamātraṃ vidhīyate. trivṛtā yūpaṃ [375]{*3/595*} parivīyopākarotīty{*3/596*} anuvādaḥ. itarathā hi{*3/597*} parivyāṇasya kālo vidhīyeta, upākaraṇasya ca. tatrānekaguṇavidhānād vākyaṃ bhidyeta. tasmāt savanīyārthāḥ paśudharmā iti.
NOTES:
*{3/595: E2: 4,514; E4: 4,796; E6: 253}*
*{3/596: E2,4: parivīyopakarotīty}*
*{3/597: E2,4 om. hi}*
naikadeśatvāt

naitad evam, agnīṣomīyārthā evaite kramāt. āśvinakālaṃ hy āmnānaṃ vidhānārtham. guṇārtha etasmin vākyaṃ bhidyeta, na vidhānārthe. na hi vapāpracāreṇotkṛṣṭasya kālavidhiḥ saṃbhavati. ekadeśo hi vapādravyaṃ tena saṃnipātino vapāsaṃskārāt, utkarṣen nopākaraṇam.
artheneti cet

āha - arthena tarhy{*3/598*} utkṛṣṭasya kālo vidhīyate. muṣṭinā pidhāya vapoddharaṇam āsīta ā vapāhomād iti śrūyate. pūrvedyur vapoddharaṇaṃ muṣṭinā pidhāya na śaknuyād etāvantaṃ kālamāsīnenāvasthātum, avaśyam āhāravihārādayas tena kartavyā iti.
NOTES:
*{3/598: E2,4: hi}*
na śrutivipratiṣedhāt

naitad evam, śrutivipratiṣedho{*3/599*} bhaved evam, na ca śrutivipratiṣedhaḥ, tṛṇamuṣṭinā parṇamuṣṭinā vā pidhāyiṣyate. nanv āsta ity upaveśane bhavati. nāvaśyam upaveśana eva{*3/600*}, audāsīnye 'pi dṛśyate. tad yathā - gṛhyāṇi parigṛhyāste, kṣetrāṇi parigṛhyāsta ity anupadeśane 'pi bhavati, vyāpāranivṛttau. ihāpi tṛṇamuṣṭinā parṇamuṣṭinā vā pidhāya, ā vapāhomād udāsiṣyate. tasmād āśvinakālam āmnānaṃ vidhānārtham, na savanīyānāṃ prakaraṇe paśudharmāḥ, tasmān na savanīyārthāḥ.
[376]{*3/601*}
NOTES:
*{3/599: E2,4: śrutivipratiṣedhe}*
*{3/600: E2,4: upaveśenaiva}*
*{3/601: E2: 4,519; E4: 4,802; E6: 1,253}*
sthānāt tu pūrvasya saṃskārasya tad arthatvāt

nāsti savanīyānāṃ prakaraṇam ity evaṃ sati pūrveṇaiva hetunā sthānena pūrvasyāgnīṣomīyasya bhavitum arhati. saṃskāro 'yaṃ paśuyāgaprayuktaḥ, na jyotiṣṭomaprayuktaḥ, jyotiṣṭomaprayuktatve na viśeṣaḥ paśūnāṃ syāt. paśuyāgā api hi dharmān prayoktum apūrvatvāt samarthāḥ, prakaraṇavantaś ca. tasmāt kramād agnīṣomīyadharmā iti.
liṅgadarśanāc ca

itaś ca paśyāmo 'gnīṣomīyārtāḥ paśudharmā iti. kutaḥ? liṅgadarśanāt. liṅgam asminn arthe bhavati, vapayā prātaḥsavane caranti, puroḍāśena mādhyaṃdine savana iti paśupuroḍāśaṃ darśayati. itarathā samānavidhāneṣu sarveṣu paśuṣv agnīṣomayor devatayoḥ saṃskārārthaḥ san puroḍāśaḥ sāmarthyād agnīṣomīyasya bhaven na savanīyasya, tayor devatayor abhāvāt, darśayati ca. tasmād agnīṣomīyārthā iti.
acodanā guṇārthena

idaṃ padottaraṃ sūtram{*3/602*}. āha, nanu chidrāpidhānārthaḥ paśupuroḍāśaḥ. neti brūmaḥ, acodanā guṇārthena, tasya chidrāpidhānārthena na codanā, arthavādaḥ sa ity uktam. tasmād devatāsaṃskārārthaḥ, tasmād agnīṣomīyārthatve{*3/603*}, savanīye puroḍāśasya darśanam upapadyate, na sādhāraṇye. tasmād agnīṣomīyārthāḥ paśudharmā iti.
[377]{*3/604*}
NOTES:
*{3/602: E1 gibt idaṃ padottaraṃ sūtram in Klammern}*
*{3/603: E2,4: tasyāgnīṣomīyārthatve}*
*{3/604: E2: 4,521; E4: 4,805; E6: 1,254}*
dohayoḥ kālabhedād asaṃyuktaṃ śṛtaṃ syāt

asti sāyaṃdohaḥ, tathāsti prātardohaḥ. santi tu dohadharmāḥ śākhāharaṇam, gavāṃ prasthāpanam, prasāvanam, godohanam ityevamādayaḥ. te kiṃ sāyaṃdohārthāḥ, utobhayārthā iti. kiṃ tāvat prāptam? dohayos tayor asaṃyuktaṃ dharmaiḥ śṛtaṃ bhavet. kasmāt? sāyaṃdohasya hi krama aupavasathye 'hani śākhāharaṇādīn samāmananti, tasminn evāhani sāyaṃdohaḥ. tasmāt kramāt sāyaṃdohārthā dohadharmā iti.
prakaraṇāvibhāgād vā tatsaṃyuktasya kālaśāstram

prakaraṇaṃ hi sādhāraṇam, yathaiva dadhna evaṃ payasaḥ, kramāc ca prakaraṇaṃ balavattaram, tasmād ubhayārthā dohadharmāḥ. api ca, na sāyaṃdohasya pūrvedyur āmnānam. kva tarhi? uttaredyuḥ. katham? evam āmananti - aindraṃ dadhy amāvāsyāyām, aindraṃ payo 'māvāsyāyām iti{*3/605*}, amāvāsyāyāṃ hy ubhayaṃ{*3/606*} sāṅgaṃ codyate. sa eṣa sāyaṃdoho 'rthāt pūrvedyur anuṣṭhīyate, svabhāva eṣa dadhnaḥ, yat pūrvedyur upakrāntam aparedyur abhinirvartate. tasmāt sāyaṃdohasya krama āmātā ity etad eva tāvan nāsti. ata ubhayārthā dohadharmā iti.
NOTES:
*{3/605: Tait.S. 2.5.4.1}*
*{3/606: E2,4: ubhaye}*
tadvat savanāntare grahāmnānam

asti jyotiṣṭomaḥ - jyotiṣtomena svargakāmo yajeta [378]{*3/607*} iti{*3/608*}. tatraindravāyavādyā grahāḥ prātaḥsavane daśa āmnātāḥ, tatra dharmā śrūyante - upopte 'nye grahāḥ sādyante, anupopte dhruvāḥ. daśāpavitreṇa grahaṃ samārṣṭīti. santy apare mādhyaṃdine savane, apare tṛtīyasavane grahāḥ. teṣu mādhyaṃdinīyeṣu tārtīyeṣu ca savaneṣu saṃdehaḥ{*3/609*} - kiṃ sarveṣu grahadharmāḥ kartavyāḥ, uta prātaḥsavane ye grahās teṣv iti. kiṃ prāptam? prātaḥsavanagraheṣu bhaveyuḥ, teṣāṃ hi krame{*3/610*} samāmnānāt{*3/611*} netareṣām. evaṃ prāpte brūmaḥ - savanāntare prātaḥsavanāt, mādhyaṃdine tṛtīyasavane ca grahāmnānaṃ tadvad eva bhavitum arhati. sarveṣāṃ hi tulyaṃ prakaraṇam, yatraite dharmāḥ samāmnātāḥ, vākyena grahamātrasya vidhīyante. kramāc ca vākyaprakaraṇe balīyasī. tasmāt sarvārthā grahadharmā iti.
NOTES:
*{3/607: E2: 4,522; E4: 4,807; E6: 1,255}*
*{3/608: Tait.S. 6.5.2.2}*
*{3/609: E2,4: tārtīyasavanīyeṣu ca saṃdehaḥ}*
*{3/610: E2,4: teṣāṃ hi krame}*
*{3/611: E2,4: samāmnātā}*
raśanā ca liṅgadarśanāt

asti jyotiṣṭome paśur agnīṣomīyaḥ - yo dīkṣito yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhata iti{*3/612*}. tatra raśanā śrūyate, raśanādharmāś ca - trivṛd bhavati, darbhamayī bhavati, prapiṣṭānāṃ{*3/613*} kartavyā ceti. tatra saṃdehaḥ - kim ete dharmā agnīṣomīyaraśanāyāḥ savanīyaraśanāyāś ca sādhāraṇāḥ, utāgnīṣomīyaraśanāyā eveti. kiṃ prāptam? prakaraṇād agnīṣomīyaraśanāyā iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - ubhayoḥ sādhāraṇā iti. kutaḥ? liṅgadarśanāt, liṅgaṃ bhavati, evam āha - āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyāgneyaṃ paśum{*3/614*} upākarotīti [379]{*3/615*} savanīyaparivyāṇe raśanāṃ darśayati, sā yadi sādhāraṇī, tata etad darśanam avakalpate. yady agnīṣomīyārthāḥ, tato 'prākṛtāt savanīyaparivyāṇān nivarteta. savanīye ca parivyāṇāntaraprākṛtam, yatra trivṛttvaṃ dṛśyate. katham? sa vai āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvopaniṣkramya yūpaṃ parivyayatīti. tatra yadi na sādhāraṇī raśanā, vāsasā parivyāṇaṃ prāpnoti, raśaṇāṃ tu darśayati. tasmāt sādhāraṇī raśanā, tat sā-dhāraṇyāc ca taddharmā api sādhāraṇāḥ. tad etal liṅgād raśanāsādhāraṇyam. ko 'tra khalu nyāya iti. ucyate - prakaraṇād agnīṣomīyasya, vākyād yūpamātrasyeti.
NOTES:
*{3/612: Tait.S. 6.1.11.6}*
*{3/613: E2,4: pratiṣṭānāṃ}*
*{3/614: E2,4: savanīyaṃ paśum}*
*{3/615: E2: 4,524; E4: 4,809; E6: 1,255}*
ārācchiṣṭam asaṃyuktam itaraiḥ saṃnidhānāt

dūrād yac chiṣyate jyotiṣṭomasya, yathaupasadānuvākyākāṇḍe 'ṃśvadābhyau{*3/616*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ jyotiṣṭomasamāmnātā grahadharmāḥ kartavyāḥ, uta neti. kiṃ prāptam? na kartavyāḥ, asaṃnidhānāt, yathā - payasā maitrāvaruṇaṃ śrīṇātīti{*3/617*} vacanāt, maitrāvaruṇasyaiva śravaṇam, na sarveṣām. evam idam api dharmajātaṃ prakaraṇasthānām eva, na sarveṣām iti.
NOTES:
*{3/616: E2,4: 'śvadābhyau}*
*{3/617: Tait.S. 6.4.8.2}*
saṃyuktaṃ vā tadarthatvāc cheṣasya tannimittatvāt

saṃyuktaṃ vā dharmaiḥ, evaṃjātīyakaṃ syāt, aprakaraṇastham api. kutaḥ? yataḥ prakaraṇād vākyaṃ balīyaḥ. nanv anyatra kriya[380]{*3/618*}māṇā jyotiṣṭomasya nopakuryuḥ. ucyate - upakariṣyanti, aṃśvadābhyayos tadarthatvāj jyotiṣṭomārthatvāc{*3/619*} cheṣo 'yaṃ grahadharmaḥ, grahanimitto jyotiṣṭomasyopakārakaḥ. yāvān graho jyotiṣṭomasyopakaroti, tasya sarvasya bhavitum arhati. tasmād aṃśvadābhyayor api grahadharmāḥ kartavyā iti.
NOTES:
*{3/618: E2: 4,525; E4: 4,811; E6: 1,256}*
*{3/619: E1 gibt jyotiṣṭomārthatvāc in Klammern}*
nirdeśād vyavatiṣṭheta

yad uktam - yathā maitrāvaruṇaṃ payasā śrīṇātīti, tad yuktam, śrayaṇe vacanāt, prakaraṇaṃ bādhitvā vyavasthānam. iha tu viparītam, tatra sarveṣu graheṣu prakaraṇam, viśiṣṭeṣu vākyam. iha tu sarveṣu graheṣu vākyam, viśiṣṭeṣu prakaraṇam. tasmād aprakaraṇasthasyāpi dharmā iti.
agnyaṅgaprakaraṇe tadvat

anārabhyāgnim ucyate - citriṇīr upadadhāti, vajriṇīr upadadhāti{*3/620*}, bhūteṣṭakā upadadhātīti{*3/621*}. santi tu prakaraṇe, iṣṭakādharmāḥ, akhaṇḍām akṛṣṇalām iṣṭakāṃ kuryād iti. tatha bhasmanā iṣṭakāḥ saṃyujyād iti. tatra saṃdehaḥ - kim aprakaraṇe samāmnātānām ime dharmāḥ kartavyāḥ, uta neti. kiṃ prāptam? na kartavyāḥ. kutaḥ? asaṃnidhānād, iti prāpte, ucyate - agnyaṅgam evaṃjātīyakaṃ tadvad eva syāt, yadvad grahāḥ. prakaraṇād dhi vākyaṃ balavat. amūṣāṃ ceṣṭakānām agnyarthatvāt.
[381]{*3/622*}
NOTES:
*{3/620: Tait.S. 5.7.3.1}*
*{3/621: Tait.S. 5.6.3.1}*
*{3/622: E2: 4,526; E4: 4,813; E1: 1,257}*
naimittikam atulyatvād asamānavidhānaṃ syāt

jyotiṣṭome śrūyate - sa yadi rājanyaṃ vā{*3/623*} vaiśyaṃ vā yājayet, sa yadi somaṃ vibhakṣayiṣet, nyagrodhastibhīr āhṛtya tāḥ saṃpiṣya dadhany unmṛjya tamasmai bhakṣaṃ prayacchen na somam iti. jyotiṣṭome santi somadharmāḥ, mānam upāvaharaṇaṃ krayo 'bhiṣava ityevamādayaḥ. tatra saṃdehaḥ - kiṃ samānavidhānā ime dharmāḥ somasya phalacamasya ca, uta somadharmāḥ, phalacamasasya tu tadvikāratvād iti. guṇakāmānāṃ pravṛttir vā prayojanam adhikaraṇacintāyāḥ{*3/624*}.
kiṃ prāptam? samānavidhānāḥ prakaraṇāvibhāgād iti prāpte, ucyate - naimittikam evaṃjātīyakaṃ asamānavidhānaṃ{*3/625*} syāt. kutaḥ? atulyatvāt, atulyaḥ somena phalacamasaḥ, somo nityavad āmnātāḥ, phalacamaso naimittikaḥ. kim ataḥ? yady evam, dharmā api nityavad āmnātāḥ na śakyā anityavat kartum. yadi sādhāraṇāḥ, tatrānārabhyo 'rtho vidhīyeta. api ca naimittikaḥ phalacamasaḥ sa somadharmān gṛhṇāti, tatra dharmāḥ sādhāraṇāḥ santo dviruktā ity ucyeran. tasmād asamānavidhānāḥ.
NOTES:
*{3/623: E2,4 om. vā}*
*{3/624: E1 gibt guṇakāmānāṃ pravṛttir vā prayojanam adhikaraṇacintāyāḥ in Klammern}*
*{3/625: E2,4: evaṃjātīyakasamānavidhānaṃ}*
pratinidhiś ca tadvat

asti pratinidhiḥ, śrute dravye 'pacarati, yathā vrīhiṣv apacaratsu nīvārāḥ. tatra saṃdehaḥ - kiṃ nīvārāḥ samānavidhānāḥ, uta neti. kiṃ prāptam? pratinidhiś ca tadvat, yathā naimi[382]{*3/626*}ttikaṃ nityenāsamānavidhānam, evaṃ pratinidhiḥ, atulyatvāt. kātulyatā? vrīhīṇāṃ vihitāḥ, na nīvārāṇām. iyam atulyatā, vrīhīṇāṃ vihitāḥ, nīvārāṇām arthāpattyā bhavanti.
NOTES:
*{3/626: E2: 4,528; E4: 4,816; E6: 1,257}*
tadvat{*3/627*} prayojanaikatvāt

naitad asti - asamānavidhānaḥ pratinidhir iti, tadvat syāt, yadvac chrutaḥ, na prakṛtivikārabhāvaḥ. kutaḥ? vrīhitvaṃ hi vrīhidharmāṇāṃ vrīhivyaktau nimittam. na ca vrīhitvasya sthāne nīvāratvaṃ bhavatīti śrūyate, tasmān na prakṛtivikārabhāvaḥ. kathaṃ tarhi nīvāreṣu dharmā bhavantīti. ucyate -yā vrīhitvena paricchinnā vrīhivyaktayaḥ, nīvāreṣu tāḥ santi. tāsām arthena te dharmāḥ kriyante, tāsāṃ ca vyaktīnām anyāsāṃ ca vrīhigatānāṃ tulya eṣa vidhiḥ. kā tulyatā? ubhaye 'pi vrīhitvalakṣitā iti. tasmāt samānavidhānā iti.
NOTES:
*{3/627: E2,4: na tadvat}*
aśāstralakṣaṇatvāc ca

itaś ca na pratinidheḥ śrutena saha prakṛtivikārabhāvaḥ. kutaḥ? arthalakṣaṇatvāt, arthād dhi pratinidhiḥ kriyate. na cārthenaitad avagantuṃ śakyate, vrīhitvasya sthāne nīvāratvaṃ bhavatīti. tasmān na pratinidheḥ śrutena saha prakṛtivikārabhāvo bhavatīti.
niyamārthā guṇaśrutiḥ

atha yaḥ śrutaḥ pratinidhiḥ, tatra kiṃ sāmānavidhyam uta na [383]{*3/628*} iti. yathā - yadi somaṃ na vindeta pūtīkān abhiṣuṇuyād iti{*3/629*}. asāmānavidhyam iti brūmaḥ, aśrutād dhy etad viparītam. evaṃ prāpta ucyate - niyamārthā guṇaśrutiḥ, atrāpy arthalakṣaṇa eva pratinidhiḥ, some 'vidyamāne somasadṛśaṃ dravyaṃ prāptam. tatra susadṛśe dravye prāpta īṣatsadṛśaṃ niyamyate. anyasmin pratinidhātavye 'nyat pratinidhīyate śrutasya sthāne. na yāgadravyatvena.
NOTES:
*{3/628: E2: 4,530; E4: 4,818; E6: 1,258}*
*{3/629: PUBr 9.5.3}*
saṃsthās tu samānavidhānāḥ prakaraṇāviśeṣāt

asti jyotiṣṭomaḥ, tatra saṃsthāḥ samāmnātā agniṣṭomaḥ, ukthyaḥ, ṣoḍaśī, atirātra iti. tatra dīkṣaṇīyādayo dharmāḥ. teṣu saṃdehaḥ - kiṃ sarvasaṃsthaṃ jyotiṣṭomaṃ prakṛtya dīkṣaṇīyādayo dharmā uktāḥ, utāgniṣṭomasaṃsthyam{*3/630*} abhipretyeti. kiṃ prāptam? sarvasaṃsthāsu samānaṃ vidhānam. kutaḥ? prakaraṇāviśeṣāt, nāsti prakaraṇe viśeṣaḥ, yena jñāyetāgniṣṭomasaṃsthaṃ prakṛtyeti. tasmāt samānavidhānāḥ saṃsthā iti.
NOTES:
*{3/630: E2,4,6: utāgniṣṭomasaṃsthām}*
vyapadeśaś ca tulyavat

tulya iva prakaraṇe vyapadeśo bhavati - yady agniṣṭomo juhoti, yady ukthyaḥ paridhimanakti, yady atirātra etad eva yajur japan havirdhānaṃ pratipadyeteti sarvāvasthasya viśeṣavacanād avagamyate. yadi api sāmānyam, tad api sarvāvasthasyaiveti. yadi hi na{*3/631*} samānaṃ vidhānam, agniṣṭomasaṃsthasyaiva [384]{*3/632*} syāt. nehāgniṣṭomaṃ saṃkīrtayet, asaṃkīrtyamāne 'pi dharmasaṃbandho bhavatīti, sarvāvasthasya kīrtanāt sarvāvasthaprakaraṇam{*3/633*} ity avagacchāmaḥ.
api ca śrūyate - āgneyam ajam agniṣṭoma ālabheta, aindrāgnaṃ dvitīyam ukthye, aindraṃ vṛṣṇiṃ tṛtī-yaṃ ṣoḍaśinīti dvitīyasya tṛtīyasya ca darśanaṃ sāmānavidhye ghaṭate. ukthye hi dve nimitte staḥ, agniṣṭomastotram ukthyastotraṃ ceti, tatra dvau naimittikāv āgneyaḥ paśuḥ, aindrāgnaś ceti tena dvitīyadarśanaṃ tatra yujyate. evaṃ ṣoḍaśiny atirātre ca. prakṛtivikārabhāve tu pratyakṣaśrutair aindrāgnādibhir atideśena prāpta āgneyo bādhyeta. tatra dvitīyādidarśanaṃ nopapadyeta. bhavati ca. tasmāt sarvāvasthasya jyotiṣṭomasya dīkṣaṇīyādayo dharmā iti.
NOTES:
*{3/631: E2 und 4 geben na in Klammern}*
*{3/632: E2: 4,532, E4: 4,821; E6: 1,259}*
*{3/633: E2,4: sarvāvasthasya prakaraṇam}*
vikārās tu kāmasaṃyoge sa nityasya{*3/634*} samatvāt

naitad asti, samānavidhānā iti. kiṃ tarhy ukthyādayaḥ saṃsthāvikārabhūtāḥ syuḥ, agniṣṭomasaṃsthyamurīkṛtya{*3/635*} dīkṣaṇīyādayo dharmāḥ samāmnātāḥ. kutaḥ? ukthyādīnāṃ kāmasaṃyogena śravaṇāt. paśukāma ukthyaṃ gṛhṇīyāt, ṣoḍaśinā vīryakāmaḥ stuvīta, atirātreṇa prajākāmaṃ yājayed iti. kāmyo guṇaḥ śrūyamāṇo nityam arthaṃ vikṛtya niviśate. katham? guṇād evaṃjātīyake kāmye phalanirvṛttiḥ, paśukāma ukthyaṃ gṛhṇīyāt, na jyotiṣṭomakāma ukthyagrahaṇakāmo vā, yathā paśavo bhavanti, tathā gṛhṇīyād ity arthaḥ. katham iti. tatrāvaśyam itikartavyatāpekṣitavyā, saṃnidhānān nityasyetikartavyatayeti gamyate.
kathaṃ punar yeyam itikartavyatā, sā nityasyety avadhāryate, [385]{*3/636*} na punar asyaiva kāmyasya, sādhāraṇī veti. ucyate - yatra yatra guṇe kāmo bhavati, tatra tatra kriyāyāṃ sādhyamānāyāṃ nānyathā. sā tatretikartavyatā, yāntikam upanipatati, sā sādhanasya vā sādhyasya veti saṃdihyamānā sādhyasya bhavitum arhati. nāsau sādhyasyābhavantī sādhanena saṃbadhyate, evaṃ hi sa itikartavyatāviśeṣaś codyate, anena sādhane{*3/637*} sādhakam upakuryād{*3/638*} iti. na cāsti sa prakāraḥ, yenāsādhyamānāyāṃ kriyāyāṃ tena sādhakaḥ kṛto bhavet. tasmāt sādhakasyāpītikartavyatāviśeṣam abhyupagacchatā, sādhyasyāpīty etad abhyupagamanīyam, sādhyaś ca jyotiṣṭomaḥ, sādhikāḥ saṃsthāḥ, tasmāj jyotiṣṭomasya tāvat setikartavyateti siddham.
atha kasmān na sādhāraṇī? nityavad āmnānāt, yadaiva jyotiṣṭomaḥ, tadaiva dīkṣā. yadā tu jyotiṣṭome paśukāmaḥ, tadokthyasaṃsthāḥ, sarvadā jyotiṣṭome dharmāḥ kartavyāḥ, ekadokthyasaṃsthāḥ, tatra sarvadā jyotiṣṭomasya dharmāḥ kartavyāḥ, te cokthyādisaṃsthasyārtheneti pūrvam uttareṇa virudhyate, yadi sarvadā nokthyādīnām arthena. athokthyādīnām arthena na sarvadā, ubhayaṃ viprati-ṣiddham. tasmān na sādhāraṇī. nityavad āmnānaṃ ca yady anityasya syāt, nityavad āmnānaṃ tad anityaṃ kriyeta, tatra nityavad āmnānaṃ bādhyeta. tasmān nityasaṃsthasya jyotiṣṭomasya, na kāmyasyokthyādisaṃsthasyeti.
NOTES:
*{3/634: E2,4: sa nityasya}*
*{3/635: E2,4: saṃsthyamūrīkṛtya}*
*{3/636: E2: 4,541; E4: 4,826; E1: 1,259}*
*{3/637: E2,4: sādhanaṃ}*
*{3/638: E2,4: kuryād}*
api vā dviruktatvāt prakṛter bhaviṣyantīti

nanv agniṣṭomasaṃsthāpi kāmyā śrūyate. dve hi tatrāmnāte{*3/639*}, ekaṃ nityavat, ekaṃ kāmyam, tatra dvayor vākyayoḥ sāmarthyān nitya eva sakāmo bhaviṣyati. nityatāvidhāto [386]{*3/640*} nāstīty agniṣṭomasaṃsthasya jyotiṣṭomasya dīkṣaṇīyādayo dharmā bhaviṣyantīti.
NOTES:
*{3/639: E2,4: tatrāmnāne}*
*{3/640: E2: 4,544; E4: 4,826; E1: 1,260}*
vacanāt tu samuccayaḥ

atha yad uktam - dvitīyatṛtīyadarśanaṃ samānavidhitve 'vakalpate, nānyatheti, vacanaṃ tad bhaviṣyati, na darśanam. aindrāgna ukthye dvitīyo vidhīyate, tathaindraḥ ṣoḍaśini tṛtīyaḥ.
pratiṣedhāc ca pūrvaliṅgānām

itaś ca paśyāmaḥ prakṛtivikārabhāva iti. kutaḥ? pratiṣedhāt pūrvaliṅgānām - yady agniṣṭomo juhoti, yady ukthyaḥ paridhimanakti na juhotīti homābhāvadarśanaṃ na syāt. prāpte nimitte vacanaprāmāṇyāt sāmānavidhye.
guṇaviśeṣād ekasya vyapadeśaḥ