Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 3.8

tadgrahaṇāt, prākṛtadharmagrahaṇāt{*3/704*}, vā svadharmaḥ svair dharmaiś codakaprāptaiḥ saṃyuktaḥ{*3/705*} syāt, codakasāmarthyāt sahāṅgaiḥ kuryād iti śrūyate, tāni cāṅgāni jyotiṣṭome santy apekṣyante. tatra jyotiṣṭome nānarvijas tair asya sahaikavākyatā.
nanu pratyakṣā samākhyā, codaka ānumānikaḥ. ucyate - satyam, pratyakṣā samākhyā, laukikī tu sā. tatrānumāya vaidikaṃ śabdaṃ tenaikavākyatā syāt, codake punar viprakṛṣṭādhītayā pratyakṣayetikartavyatayā sahaikavākyatā. tasmāc codako balavattaraḥ.
yat tūktam - samākhyānād iti. tatrocyate - avyaktaḥ śeṣe samākhyāto bhaviṣyati. yaḥ padārtho na codakena prāpnoti, tatra samākhyayā niyamo bhaviṣyati. yathā śyene kaṇṭakair vitudantīty udgātāro
vitotsyanti, vājapeye coṣapuṭair{*3/706*} arpayantīty{*3/707*} adhvaryavo 'rpayiṣyanti.
[412]{*3/708*}
NOTES:
*{3/704: E1 gibt prākṛtadharmagrahaṇāt in Klammern}*
*{3/705: E1 gibt codakaprāptaiḥ saṃyuktaḥ in Klammer, E2,4: svair dharmaiś codakaprāptaiḥ saṃyuktaḥ}*
*{3/706: E2,4: coṣaṃ puṭair}*
*{3/707: ŚPBr 5.2.1.16}*
*{3/708: E2: 4,593; E4: 4,933; E6: 1,277}*
svāmikarma parikrayaḥ karmaṇas tadarthatvāt

asti parikrayaḥ, jyotiṣṭome dvādaśaśatam, darśapūrṇamāsayor anvāhāryam{*3/709*}. tatra saṃdehaḥ - kim adhvaryuṇā parikretavyā ṛtvijaḥ, uta svāmineti. kiṃ prāptam? samākhyānād adhvaryuṇeti prāpte brūmaḥ - svāmikarma parikrayaḥ. svayaṃ karotīti gamyate. kasmāt?{*3/710*} karmaṇas tadarthatvāt, phalakāmo hi yajamānaḥ, yaś ca phalakāmaḥ, tena svayaṃ kartavyam. sa yadi parikrīṇīte, tataḥ svayaṃ sarvaṃ karotīti gamyate. atha na parikrīṇīte na sarvaṃ kuryāt. tasmāt svāmī parikrīṇīteti.
NOTES:
*{3/709: Vgl. Tait.S. 1.7.3.1}*
*{3/710: E2,4: svayaṃ karotīti gamyate. kasmāt?}*
vacanād itareṣāṃ syāt

kim eṣa evotsargaḥ? nety ucyate - vacanād itareṣāṃ syāt. yatra vacanaṃ bhavati, tatra vacanaprāmāṇyād bhavati parikrayaḥ. ya etām iṣṭakām upadadhyāt sa trīn varān dadyād iti{*3/711*}.
[413]{*3/712*}
NOTES:
*{3/711: Tait.S. 5.2.8.2}*
*{3/712: E2: 4,594; E4: 4,935; E6: 1,278}*
saṃskārās tu puruṣasāmarthye yathāvedaṃ karmavad vyavatiṣṭheran

jyotiṣṭome śrūyate - keśaśmaśrū vapate, dato dhāvate, nakhāni nikṛntate, snātīti{*3/713*}. tatra saṃdehaḥ - kim evaṃjātīyakā adhvaryuṇā kartavyāḥ, uta yajamāneneti. kiṃ prāptam? adhvaryuṇā kartavyāḥ, saṃskārā yathāvedaṃ vyavatiṣṭheran samākhyānāt puruṣeṇa karmavat, yathā - anye padārthā yasmin veda āmnātāḥ, tatsamākhyātena puruṣeṇa kriyante, evam ete 'pīti.
NOTES:
*{3/713: Tait.S. 6.1.1.2}*
yājamānās tu tatpradhānatvāt karmavat

yajamānena vā kartavyāḥ. kutaḥ? puruṣapradhānatvāt. kathaṃ puruṣaprādhānyam? kartrabhiprāyaṃ kriyāphalaṃ gamyate, tasmāt puruṣasya karmakaraṇasāmarthyam upajanayanti. na ca kaścid yena karmakaraṇena sāmarthyam upajanyate{*3/714*} tad arthaṃ puruṣān krīṇātīti, īpsitebhyaḥ padārthebhyaḥ krīṇāti, yena yasya sāmarthyaṃ bhavati, tat tenaiva kartavyam, karmavat, yathā - pradhānakarmaṇi puruṣārthāni yajamānasya bhavanti, evam etad apīti.
NOTES:
*{3/714: E1 gibt yena karmakaraṇena sāmarthyam upajanyate in Klammern}*
vyapadeśāc ca

parasmaipadavyapadeśaś ca bhavati - tam abhyanakti, śareṣīkayānaktīti ca. anyo yajamānasyāñjanam abhyañjanaṃ karotīti gamyate.
guṇatve tasya nirdeśaḥ

yad uktam - samākhyānād yathāvedam iti, naitad evam, guṇatve [414]{*3/715*} tasya nirdeśaḥ, tatra vayaṃ samākhyāṃ niyāmikām icchāmaḥ, yatra karmaṇaḥ prādhānyam, yad arthaṃ kretavyāḥ puruṣāḥ prāptāḥ, tatra samākhyayā niyamaḥ. kalpyo hi saṃbandho vapanādibhiḥ, puruṣāṇām, adṛṣṭārthatvāt, kḷpta ārād upakārakaiḥ. na ca kḷpta upapadyamāne kalpyaḥ śakyaḥ kalpayitum. tasmān na puruṣaprādhānye samākhyā niyāmikā syāt.
NOTES:
*{3/715: E2: 4,595; E4: 4,939; E6: 1,278}*
codanāṃ prati bhāvāc ca

codanety apūrvaṃ brūmaḥ - apūrvaṃ prati saṃskārā vidhīyante. te hy asaṃbhavād dravyeṣu kalpyante, saṃnikṛṣṭadravyābhāve ca viprakṛṣṭeṣu bhaveyuḥ, yadā tu saṃnikṛṣṭe dravye saṃbhavanti, tadā na viprakṛṣṭeṣu prayoktavyāḥ, kṛtārthatvāt. tasmād yājamānā iti.
atulyatvād asamānavidhānāḥ syuḥ

idaṃ padottaraṃ sūtram{*3/716*}. atha kasmān na samānavidhānā bhavanti? aviśeṣavidhānād dhi puruṣamātrasya prāpnuvanti. tad ucyate - naitat samānaṃ sarvapuruṣāṇāṃ vidhānam. kutaḥ? atulyatvāt, atulyā eta etadvidhānaṃ prati. kātulyatā? yat, yajamānasya vihitā nartvijām. kathaṃ yajamānasya vihitā ity agamyate? arthāt svayaṃ prayoge syād iti.
nanv aviśeṣād ṛtvijām api vihitāḥ. prayojanābhāvād avihitā iti paśyāmaḥ. kathaṃ prayojanābhāvaḥ? ṛtvigbhiḥ kriyamāṇā na yajamānena kṛtā na kāritāḥ, atadarthatvāt parikrayasya. svayaṃkṛtāś ca nārthina upakurvanti. tasmād apryojanāḥ, ata ṛtvijām avihitāḥ, etad atulyatvam. tasmān na samānavidhānā iti.
[415]{*3/717*}
NOTES:
*{3/716: E1 gibt idaṃ padottaraṃ sūtram in Klammern}*
*{3/717: E2: 4,597; E4: 4,942; E6: 1,279}*
tapaś ca phalasiddhitvāl lokavat

tapaḥ śrūyate - dvy ahaṃ nāśnāti, try ahaṃ nāśnātīti. tatra saṃdehaḥ - kim ārtvijaṃ tapaḥ, yājamānam iti. kiṃ prāptam? samākhyānād ārtvijaṃ tapa iti prāptam. evaṃ prāpte brūmaḥ - yājamānaṃ tapa iti. kutaḥ? phalasiddhitvāt, phalasiddhyarthaṃ tapaḥ. tapaḥsiddhasya yāgaphalaṃ siddhyati. katham etad avagamyate? duḥkhaṃ hi tapaḥ, duḥkhaṃ cādharmaphalam, adharmo yāgaphalasya pratibandhako bhavati. aśreyaskaro hi saḥ, tasmin sati na śreyo bhavitum arhati, tasmāt so 'panetavyaḥ, phalabhogena ca virudhyete dharmādharmau. tasmād duḥkhaphalabhogāya dharmaḥ{*3/718*} śrūyate. yat tena duḥkham utpādyaitavyam, idaṃ tad iti. evaṃ dṛṣṭārthaṃ bhavati, nādṛṣṭaṃ kalpayitavyam, tena phalopabhogena kṣīṇo 'dharme 'pratibaddho yāgaḥ phalaṃ dāsyatīti, phalasiddhiś ca yajamānasya kartavyā nartvijām. tasmād yājamānaṃ tapa iti.
NOTES:
*{3/718: E2,4: duḥkhaphalabhogāyādharmaḥ}*
vākyaśeṣaś ca tadvat

etam evārthaṃ vākyaśeṣo 'pi dyotayati - yadā vai puruṣe na kiṃcin āntarbhavati, yadāsya kṛṣṇaṃ cakṣuṣo naśyati, atha medhyatama iti. yadānaśanam{*3/719*}, tadā medhārha iti. medhaś ca yajñaḥ, yajñaś ca tyāgaḥ, tyāgaṃ kartum arhas tapasā kriyata iti vākyaśeṣo bhavati, tyāgī ca yajamānaḥ. tasmād yājamānaṃ tapa iti.
NOTES:
*{3/719: E2,4: yadānaśanaḥ}*
vacanād itareṣāṃ syāt

kim eṣa evotsargaḥ? sarvaṃ tapo yājamānam iti. na{*3/720*}, [416]{*3/721*} vacanād itareṣām, yatra vacanam, tatrartvijām, yathā - sarva ṛtvija upavasantīti.
NOTES:
*{3/720: E2,4,6 om. na}*
*{3/721: E2: 4,598; E4: 4,945; E6: 1,280}*
guṇatvāc ca vedena na vyavasthā syāt

atha yad uktam - samākhyānād artvijaṃ tapa iti, guṇatvān na samākhyayā gṛhyate, yatra puruṣasya guṇabhāvaḥ, tatra samākhyā niyāmikā.
evaṃ vā śyene śrūyate - lohitoṣṇīṣā lohitavasanā ṛtvijaḥ pracarantīti. tathā vājapeye śrūyate - hiraṇyamālina ṛtvijaḥ pracarantīti. tatra saṃdehaḥ - kiṃ śyena udgātṛbhir lohitoṣṇīṣatā kartavyā, vājapeye cādhvaryubhir hiraṇyamālitvam, utobhayam api sarvartvijām iti. kiṃ tāvat prāptam? samākhyānāt śyena udgātṛbhir vājapeye 'dhvaryubhir iti. evaṃ prāpte brūmaḥ - guṇatvāc ca vedena na vyavasthā syāt, guṇo lohitoṣṇīṣatā hiraṇyamālitvaṃ ca, puruṣaḥ pradhānam, ato lohitam uṣṇīṣaṃ hiraṇyamālā ca puruṣaviśeṣaṇatvena śrūyate, na kartavyatayā, tasmāt puruṣaprādhānyam. kim ataḥ? yady evam, puruṣāṇāṃ pradhānabhāve samākhyā na niyāmikety etad uktam.
api ca - guṇatvaśravaṇāt sarvapuruṣāṇām etad vidhānam iti gamyate, pradhānasaṃnidhau hi guṇaḥ śiṣyamānaḥ pratipradhānam upadiṣṭo bhavati. tatra vacanena prāptaṃ kathaṃ samākhyayā vidyamānayāpi niyantuṃ śakyeta? tasmād ubhayatra sarvartvigbhir evaṃjātīyako dharmaḥ kriyeteti.
[417]{*3/722*}
NOTES:
*{3/722: E2: 4,600; E4: 4,948; E6: 1,281}*
tathā kāmo 'rthasaṃyogāt

jyotiṣṭome samāmananti - yadi kāmayeta varṣet parjanya iti nīcaiḥ sado minuyād iti. tatra saṃdehaḥ - kim ārtvijaḥ kāmaḥ, atha yājamāna iti. kim evam? yadi kāmayetādhvaryur iti, uta yajamāna iti, evaṃ saṃśayaḥ. kiṃ prāptam? ārtvijaḥ kāmaḥ, samākhyānāt. arthī prakṛto 'dhvaryuḥ, sa vākyena saṃbadhyate, minuyād iti. tasmād ārtvijaḥ kāma iti. evaṃ prāpte brūmaḥ - tathā kāmaḥ syāt, yathā
tapaḥ, yājamānaḥ kāma ity arthaḥ{*3/723*}. kutaḥ? arthasaṃyogāt, arthena yāgasya sāṅgasya, yajamānaḥ phalena saṃbadhyata iti gamyate. upagrahaviśeṣāt, jyotiṣṭomena svargakāmo yajetety upagrahaviśeṣāś ca minuyād ity adhvaryuḥ parārtham iti gamyate. atha yad uktam - prakṛtenārthinā sahaikavākyatvād iti. ucyate, evam api prakṛtena vākyena{*3/724*} sahaikavākyatā, yajamāne kāmayamāne minuyād iti.
NOTES:
*{3/723: E1 gibt yājamānaḥ kāma ity arthaḥ in Klammern}*
*{3/724: E2,4: prakṛtenārthinā}*
vyapadeśād itareṣāṃ syāt

yatra bhavati vyapadeśaḥ, tatrārtvijaḥ kāmo bhavati, yathā - udgātātmane vā yajamānāya vā yaṃ kāmaṃ kāmayate, tam āgāyatīti, yady ātmana iti yajamānāyeti parikalpyeta, yajamānagrahaṇaṃ vāśabdaś ca na samarthitau syātām. tasmād yajamānavyapadeśād ātmānam evodgātā pratinirdiśatīti gamyate.
[418]{*3/725*}
NOTES:
*{3/725: E2: 4,601; E4: 4,951; E6: 1,281}*
mantrāś cākarmakaraṇās tadvat

ihaivaṃjātīyakā mantrā udāharaṇam, āyurdā agna āyur{*3/726*} me dehīti, varcodā agne 'si varco me dehīti{*3/727*}. eṣu saṃdehaḥ - kim ārtvijā uta yājamānā iti. samākhyānād ārtvijā iti prāptam.
evaṃ prāpte brūmaḥ - mantrāś caite tadvad bhaveyuḥ, yathā kāmaḥ, evam ātmābhidhāyipadaṃ yuktaṃ bhavati. āyur me varco ma iti, āyur varca ityevamādibhiḥ karmaphalam abhidhīyate, agne tvaṃ karmaphalaṃ me sādhayeti. tad iha karmaphalam utsāhārthaṃ saṃkīrtyate, yajamānaś ca tenotsahate, nānyaḥ. yad ṛtvijaḥ kramaphalam, na tad artho 'gniḥ, siddhaṃ hi tat. yad yajamānasya, tad artho 'gniḥ, tac cāsiddhaṃ sad āśāsitavyam, yad utsāhaṃ janayaty avaiguṇyāya. ṛtvig api siddhe yad utsahate, tad yajamānasyaiva karmaphalāyotsahate. tatrātmābhidhāyipadaṃ nāvakalpate, yajamāne cātmābhidhāyipadaṃ kalpyamānam agauṇaṃ bhavati, tasmād yājamānāḥ.
NOTES:
*{3/726: E2,4: agne 'syāyur}*
*{3/727: Tait.S. 1.5.5.4}*
viprayoge ca darśanāt

viprayoge cāgnīnāṃ pravāsa upasthānam asti, iha eva san tatra santaṃ tvāgna iti. na ca proṣito 'gnibhya ṛtvig bhavati, karma kurvata eṣa vācakaḥ śabdaḥ. bhavati tu yajamāno 'gnibhyaḥ proṣito 'pi yajamānaḥ, saṃvidhāya so 'gnihotrāya pravasati, śakyate ca videśasthenāpi tyāgaḥ kartum. sa eva proṣitasyopasthānaviśeṣaṃ bruvan yajamānasyopasthānaṃ darśayati, tenaivaivaṃjātīyakā yajamānasya bhaveyur iti.
[419]{*3/728*}
NOTES:
*{3/728: E2: 4,602; E4: 4,953; E6: 1,282}*
dvy āmnāteṣūbhau dvy āmnasyārthavattvāt

sto darśapūrṇamāsau, tatra dvy āmnātā mantrā ādhvaryave kāṇḍe yājamāne ca. ājyaṃ yair gṛhyate, pañcānāṃ tvā vātānāṃ yantrāya dhartrāya gṛhṇāmīty{*3/729*}evamādayaḥ, tathā srugvyūhanamantrāḥ, srucau vyūhati vājasya mā prasaveneti{*3/730*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ ta ubhābhyām api kartavyā utādhvaryuṇaiveti. kiṃ prāptam? samākhyānād ādhvaryavā iti. iti prāpta ucyate{*3/731*} - ubhāv api tān prayuñjīyātām iti. kutaḥ? dvy āmnātasyārthavattvāt, dvābhyāṃ samākhyānād dvāv api kartārau gamyete, tasmād dvau brūyātām. adhvaryur etena prakāśitam anuṣṭhāsyāmīti, yajamāno na pramadiṣyāmīti.
NOTES:
*{3/729: Tait.S. 1.6.1.2}*
*{3/730: Tait.S. 1.1.13.1}*
*{3/731: E2,4: iti. prāpte, ucyate}*
jñāte ca vācanaṃ na hy avidvān vihito 'sti

vājapeye śrūyate - kḷptīr yajamānaṃ vācayaty ujjisatīr{*3/732*} yajamānaṃ vācayatīti{*3/733*}. atra saṃdehaḥ - kiṃ jñaś cājñaś ca sarvo vācayitavya uta jña eveti. kiṃ prāptam? aviśeṣāj jñaś cājñaś ceti.
iti{*3/734*} prāpte brūmaḥ - jña eveti. kutaḥ? na hy avidvān vihito 'sti, yo hy avidvān nāsāv adhikṛtaḥ sāmarthyābhāvāt. nanu prayogakāle śikṣitvā prayokṣyate, sāmarthyād [420]{*3/735*} adhikriyeteti. neti brūmaḥ - vedādhyayanād uttarakāle prayogaḥ śrūyate, na prayogaśrutigṛhītaṃ vedādhyayanam. kutaḥ? anārabhyakarmaṇi vede{*3/736*} śrūyate - tasmāt svādhyayo 'dhyetavya iti. saty etasmin vacane, agnihotraṃ juhuyād ityevamādibhir vedo 'dhyetavya ity etad uktaṃ bhavatīti na śakyate kalpayitum. tatra homamātre codite vedādhyāyī śakta ity adhikriyate, nāvidvān. kiyatā punar viditena vidvān adhikriyata iti. yāvatā viditena śakto bhavati, yathoktaṃ kratum abhinirvartayitum. tasmāt{*3/737*} tāvad yo veda sa tena kratunādhikriyate.
nanu vedam adhīyīteti vacanāt kṛtsno vedo 'dhyetavya iti bhavati, na vedāvayavenādhīkriyata iti. ucyate - kratūnāṃ jñānārthaṃ vedādhyayanaṃ kāryam. tatrānyasmin kratau kartavye 'nyakratujñānaṃ na dṛṣṭāya bhavati, tasmāt kratvantarajñānam adhikāre nādartavyam, kratvantarajñānāya kratvantaragranthaḥ, sarve kratavaḥ kathaṃ jñāyeran? pṛthak pṛthag iti kṛtsnasya vedasyādhyayanaṃ śrūyate, tasmāt svapadārthajño 'dhikriyeteti. tenāsvapadārthajñasya karmaiva nāsti, kathama asau vācyeta. tasmāt sādhv abhidhīyate, jña eva vācayitavya iti.
NOTES:
*{3/732: E2,4: ujjitīr}*
*{3/733: Vgl. Vāj.S. 9.21 bzw. Vāj.S. 9.31}*
*{3/734: E2,4 om. iti}*
*{3/735: E2: 4,604; E4: 4,955; E6: 1,282}*
*{3/736: E2,4: vedādhyayanaṃ}*
*{3/737: E2,4 om. tasmāt}*
yājamāne samākhyānāt karmāṇi yājamānaṃ syuḥ

sto darśapūrṇamāsau, tatra karmāṇy{*3/738*} āmnātāni dvādaśa, vatsaṃ copāvasṛjati, ukhāṃ cādhiśrayati, ava ca hanti, dṛṣadupale ca samāhanti, adhi ca vapate, kapālāni copadadhāti, [421]{*3/739*} puroḍāśaṃ cādhiśrayate, ājyaṃ ca, stambayajuś ca harati, abhi ca gṛhṇāti, vedaṃ ca parigṛhṇāti,
patnīṃ ca{*3/740*} saṃnahyati, prokṣaṇīś cāsādayati, ājyaṃ ca, tāni{*3/741*} dvādaśa{*3/742*} dvāndvāni darśapūrṇamāsayor iti{*3/743*}. atra saṃdehaḥ - kim etāny adhvaryoḥ karmāṇi, uta yajamānasyeti. kiṃ prāptam? yajamāne samākhyānāt karmāṇi yājamānaṃ syuḥ. viśeṣasamākhyānād yājamānānīti gamyate, yathā potrīyaṃ neṣṭrīyam iti.
NOTES:
*{3/738: E2,4: tatra yajamānakāṇḍe karmāṇy}*
*{3/739: E2: 4,606; E4: 4,959; E6: 1,283}*
*{3/740: E2,4 om. ca}*
*{3/741: E2,4: etāni}*
*{3/742: E2,4: vai dvādaśa}*
*{3/743: Tait.S. 1.6.9.3-4}*
adhvaryur vā tadartho hi nyāyapūrvaṃ samākhyānam

adhvaryur vā kuryād etāni, tad artho hy adhvaryuḥ parikrīta iti samākhyānād avagamyate. adhvaryava eva sarva ime padārthāḥ samāmnātāḥ, yājamāna eṣāṃ dvandvatocyate, dvandvatā ca samabhyāśakriyā{*3/744*}. tatrādhvaryuḥ padārthān kariṣyati, yajamānenāpi samabhyāśīkaraṇam{*3/745*} ity etad aśakyam. tatrāṅgaguṇavirodhe ca, tādarthyād iti dvandvatāguṇo bādhitavyaḥ. tasmād ādhvaryavā ete padārthā iti.
yad uktaṃ samākhyānād iti, tat parihartavyam, ucyate - nyāyapūrvaṃ samākhyānam, samākhyānād yajamānena dvandvatā saṃpādayitavyā, idaṃ cedaṃ ca saṃpādayeti yajamāno brūyāt. keṣucic cātra padārtheṣu yajamānasyānumantaraṇam, tannimittā samākhyā bhaviṣyati, apūrvaṃ tv apakṛṣyeta. tad uktam - yathā potrīyam, neṣṭrīyam iti, evam atrāpīti. tad ucyate - yuktaṃ tatra viśeṣa[422]{*3/746*}samākhyānāt. iha tu dvandvatā yājamānīyā, padārthās tv ādhvaryavā eva. tasmād adoṣaḥ.
NOTES:
*{3/744: E2,4,6: samabhyāsakriyā}*
*{3/745: E2,4,6: samabhyāsīkaraṇam}*
*{3/746: E2: 4,607; E4: 4,960; E6: 1,284}*
vipratiṣedhe karaṇaḥ, samavāyaviśeṣād itaram anyas teṣāṃ yato viśeṣaḥ syāt

asti jyotiṣṭome paśur agniṣomīyaḥ, tasya yūpasya parivyāṇe mantrau, ekaḥ - adhvaryoḥ parivīrasīti{*3/747*} karaṇaḥ, aparo hotur yuvā suvāsā iti{*3/748*} kriyamāṇānuvādī. tayoś codakaparamparayā kuṇḍapāyinām ayanaṃ prāptayor bhavati saṃdehaḥ - kaḥ punar asau? tatra ṛtviksamāsa āmnātaḥ - yo hotā so 'dhvaryur iti, kiṃ karaṇam ādhvaryavaṃ hotā kuryāt? kiṃ hautraṃ kriyamāṇānuvādinam iti. kiṃ prāptam? aniyama iti.
iti prāpta uccyate - vipratiṣedhe karaṇaḥ syāt, ādhvaryavaḥ parivīrasīti, na kriyamāṇānuvādī hotur yuvā suvāsā iti. kutaḥ? samavāyaviśeṣāt. dvau tatra samavāyau, hotuś codakena hautreṣu, pratyakṣaśravaṇenādhvaryaveṣu - yo hotā so 'dhvaryur iti. evaṃ pratyakṣam adhvaryoḥ kārye codyate, pratyakṣaṃ cānumānād balīyaḥ. tasmād ādhvaryavaṃ karaṇaṃ parivīrasīti hotā kuryāt. atha hautraṃ viruddhaṃ kaḥ kuryāt? itaram anyaḥ, teṣāṃ yato viśeṣaḥ syāt, anyo hotṛpuruṣa eva syāt, yasyāvyāpṛtatā, prādhānyaviśeṣo vā.
[423]
NOTES:
*{3/747: Tait.S. 1.3.6.2}*
*{3/748: ṚV 3.8.4a}*
praiṣeṣu ca parādhikārāt

sto darśapūrṇamāsau, tatra praiṣāḥ samānātāḥ, prokṣaṇīr āsādayedhmā barhir upasādhaya srucaś saṃmṛḍḍhi{*3/749*} patnīṃ saṃnahyājyenodehīti. tatra saṃdehaḥ - kiṃ ya eva praiṣe, sa eva praiṣārthe, utānyaś ca praiṣe, anyaś ca praiṣārtha iti. kiṃ prāptam? eka eva praiṣapraiṣārthayor iti. kutaḥ? samākhyānāt, anya iti cāśrūtatvāt.
nanv ātmanaḥ praiṣo vipratiṣidhyate. ucyate, na praiṣo bhaviṣyati, prāptakāle loṭaṃ vakṣyāmaḥ. āha, prāptakāle 'pi sati yuṣmadādiṣv evopapadeṣu madhyamādayo vyavasthitāḥ, na puruṣasaṃskaro bhavati. ucyate - satyāṃ vivakṣāyāṃ yuṣmadādiṣu madhyamādayaḥ, yadā tava prāptaḥ kāla iti vivakṣyate, tadā yuṣmad eva madhyamo nāsmadi śeṣe vā. yadā khalu kriyāyāḥ prāptaḥ kāla ity etāvad vivakṣyate, na tava, mama veti, na tadā yuṣmadādīnām anurodhena madhyamādayo bhavitum arhanti. na ca, idaṃ yugapad vivakṣituṃ śakyate, padārthasya prāptaḥ kālaḥ, tava ceti, bhidyeta hi tathā vākyam. tena, yadi vā nirjñāte padārthakāle tava kāla iti śakyate vaditum, yadi vā taveti nirjñāte padārthasya kāla iti. tatra padārthasya kālo vaditavyaḥ, na tu yauṣmadarthasya, tena hi smṛtena prayojanam, sa hi kartavya ity avagataḥ, na tu yuṣmadarthaḥ tathā, tasmāt samākhyāyād adhvaryor eva praiṣapraiṣārthāv iti.
iti{*3/750*} prāpte brūmaḥ - praiṣeṣv anyo 'nyas tadartheṣv iti. kutaḥ? parādhikārāt, parasmin hi praiṣa upapadyate, nātmanīti. āha, nanūktaṃ prāptakāle bhaviṣyatīti. ucyate, [424]{*3/751*} na, saṃbhavati praiṣa, prāptakālatā nyāyyā. tasya hi yuṣmadartho{*3/752*} gamyamāno na vivakṣita ity ucyate, saṃbhavati cātra praiṣārthaḥ. tasmāt praiṣaḥ, praiṣaś cet, anyaḥ praiṣārtha iti siddham.
NOTES:
*{3/749: E2,4: sruvaṃ ca srucaś ca saṃmṛḍḍhi}*
*{3/750: E2,4 om. iti}*
*{3/751: E2: 4,612; E4: 4,967; E6: 1,285}*
*{3/752: E2,4: tasmād yuṣmadartho}*
adhvaryus tu darśanāt

athaivaṃ gate, idaṃ saṃdihyate - kim adhvaryur agnīdhraṃ preṣyet, utāgnīd adhvaryum iti. aniyamo 'viśeṣād iti prāpte brūmaḥ - adhvaryur uktapraiṣārthakārī syāt. kutaḥ? darśanāt, darśanaṃ bhavati - tiryañ ca sphyaṃ dhārayed yad anvañcaṃ dhārayed vajro vai sphyo vajreṇādhvaryuṃ kṣiṇvīteti{*3/753*}, yaḥ preṣyati, tasya haste sphyaḥ. sphyenādhvaryuṃ kṣiṇvītety anyam adhvaryuṃ preṣakād darśayati. tasmād agnīd adhvaryuṃ preṣyed iti.
NOTES:
*{3/753: Vgl. Tait.Br. 3.2.10.1}*
gauṇo vā karmasāmānyāt

naitad asti, agnīdhraḥ praiṣo 'dhvaryoḥ praiṣārtha iti. kiṃ khalv adhvaryur evāgnīdhaṃ preṣyet, evam adhvaryuṇā praiṣaḥ praiṣārthaś cobhāv api kṛtau bhaviṣyataḥ, tatrādhvaryavam iti samākhyānugrahīṣyate. tasmād adhvaryur eva mukhyaṃ{*3/754*} syāt. kim asya mukhyatvam? yad anena sarvaṃ kartavyaṃ samākhyānād iti. atha yad uktam - adhvaryuḥ pracaritā dṛśyata iti. tad ucyate - satyaṃ dṛśyate, na tv asya praiṣārthakaraṇe pramāṇam asti cintyamānam. tasmād etan mithyādarśanam, yasya hi darśanasya pramāṇaṃ nāsti, vyāmohaḥ saḥ. yathā śuktikāyāṃ rajatavijñānam. asti tv agnīdhraḥ praiṣārthakaraṇe pramāṇam. tasmād agnīdhraḥ pracaritā pracaritari [425]{*3/755*} cādhvaryuśabdo dṛśyate. tasmād gauṇaḥ, ādhvaryave vede samāmnātān{*3/756*} padārthān karotīti kṛtvādhvaryur ity ucyate, āgnīdhra iti. tasmād ādhvaryavaḥ praiṣaḥ, āgnīdhraḥ praiṣārtha iti.
NOTES:
*{3/754: E2,4,6: mukhyaḥ}*
*{3/755: E2: 4,425; E4: 4,976; E6: 1,286}*
*{3/756: E2,4: samāmnātāt}*
ṛtvikphalaṃ karaneṣv arthavattvāt

darśapūrṇamāsayor āmananti - mamāgne varco vihaveṣv astv iti pūrvam agniṃ parigṛhṇātīti{*3/757*}. tatra saṃdehaḥ - kim ṛtvikphalam āśāsitavyam, agne varco vihaveṣv astv iti, uta yajamānasyeti. kiṃ prāptam? adhvaryor eveti. kutaḥ? evaṃ śrutir ādṛtā bhavisyati, itarathā lakṣaṇā syāt, ātmanā yajamānaṃ lakṣayet. tasmād ṛtvikphalam āśāsitavyam iti. ko 'rthaḥ? anayā samidhā dhāryamāṇe 'gnau yāgaḥ saṃbhaviṣyati. tatra vihaveṣu spardhāsthāneṣv ahaṃ varcasvī bhaviṣyāmīty adhvaryor vacanam, evam utsāhī bhaviṣyatīti.
NOTES:
*{3/757: Tait.S. 4.7.14.1}*
svāmino vā tadarthatvāt

yajamānasya vā vacanaṃ tadarthatvāt karmaṇaḥ, yajamānārthaṃ hīdaṃ karma sāṅgam, upagrahaviśeṣāt, sāṅgasyāsya prayojanaṃ yajamānasya phalaniṣpattir nādhvaryoḥ supravaritur{*3/758*} api yaśaḥ. kim ataḥ? yady evam, phalasaṃkīrtanāt phalakartavyatā gamyate, tad etad [426]{*3/759*} agnyanvādhānaṃ yajamānasya phalasaṃkīrtane kriyamāṇe 'nena mantreṇa phalasaṃbandhāt prakāśitaṃ kṛtaṃ bhavati, nādhvaryuyaśaḥkīrtanena. tasmād yajamānaphalam āśāsitavyam iti. atha kasmān na yājamāna eṣa mantro bhavatīti. ucyate - agnyanvādhānaṃ samākhyayādhvaryavam. tac caivaṃ guṇo mantraḥ karoty ādhvaryavaḥ, sa ucyate 'nena mantreṇeti, tasmād ādhvaryavo mantraḥ. mama varco 'stv atyapi yajamānasya varco mameti vyapadiśati lakṣaṇayā, yathā rājani jayaṃ vartamānaṃ sainikā asmākam iti vyapadiśanty evam.
NOTES:
*{3/758: E2,4: supracaritur}*
*{3/759: E2: 4,615; E4: 4,979; E6: 1,286}*
liṅgadraśanāc ca

liṅgam apy amum arthaṃ darśayati, evaṃ hy āha - yāṃ vai kāṃcana ṛtvija āśiṣam āśāsate, yajamānasyaiva sety āśiṣo yajamānārthakatāṃ darśayati. tasmād api brūmaḥ - yajamānaphalam āśāsitavyam iti. pakṣoktam eva prayojanam iti.
karmārthaṃ tu phalaṃ teṣāṃ svāminaṃ pratyarthavattvāt

idaṃ samadhigatam - karaṇeṣu mantreṣu svāminaḥ phalam āśāsitavyam iti. kim eṣa evotsargaḥ? nety āha, kvacid ṛtvijāṃ api phalam āśāsitavyam iti, yatra karmārthaṃ phalam, yathā - [427]{*3/760*} agnāviṣṇū māvakramiṣam{*3/761*} vijihāthāṃ māmā saṃtāptam iti{*3/762*}, asaṃtapto 'dhvaryuḥ karma śaknoti kartum, karmasiddhir yajamānasyopakāriketi, ṛtvikphalam āśāsitavyam atreti.
NOTES:
*{3/760: E2: 4,617; E4: 4,982; E6: 1,287}*
*{3/761: E2,4: māvām avakramiṣam}*
*{3/762: Tait.S. 1.1.12.1}*
vyapadeśāc ca

yatra ca vyapadeśo bhavati, tatrārtvijam, dakṣiṇasya havirdhānasyādhas tāc catvāra uparavāḥ prāveśamukhyāḥ{*3/763*} pradeśāntarālāḥ, tatra hastau praveśyādhvaryur yajamānam āha, kim atreti, sa āha - bhadram iti. tan nau sahety adhvaryuḥ pratyāheti vyapadeśo bhavati, adhvaryor yajamānasya ca. tan nau sahety ubhayor vacanam adhvaryuyajamānayoḥ. tasmād adhvaryuphalam āśāsitavyam atreti.
NOTES:
*{3/763: E2,4: prādeśamukhyāḥ}*
dravyasaṃskāraḥ prakaraṇāviśeṣāt sarvakarmaṇām

darśapūrṇamāsayor barhirdharmā vedidharmāś ca, teṣu saṃdehaḥ - kim aṅgapradhānārthāḥ, uta pradhānārthā iti. prakaraṇāt pradhānārthā iti. iti{*3/764*} prāpta ucyate, naivam, dravyasaṃskāro 'ṅgapradhānārthaḥ, yathā vyākhyātam{*3/765*} evottaravivakṣayā prāptir eṣā kriyata iti.
[428]{*3/766*}
NOTES:
*{3/764: E2,4 om. iti}*
*{3/765: Vgl. zu MS 3.7.1ff}*
*{3/766: E2: 4,618; E4: 4,986; E6: 1,288}*
nirdeśāt tu vikṛtāpūrvasyānadhikāraḥ

jyotiṣṭome paśur agnīṣomīyaḥ, yo dīkṣito yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhata iti{*3/767*}. tatra śrūyate - barhiṣā yūpāvaṭam avastṛṇāty ājyena yūpam anaktīti. tatra saṃśayaḥ - kiṃ tayor ājyabarhiṣor ājyabarhirdharmāḥ prākṛtāḥ kartavyāḥ, uta neti. kiṃ prāptam? kartavyā iti. kutaḥ? vākyaṃ hi barhirmātrasyājyamātrasya ca dharmāṇāṃ vidhāyakam, tad ihāpi vākyaṃ codakena prāptam. na caitad barhir ājyaṃ niṣprayojanam. tasmād atra dharmāḥ kiyerann iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - nirdeśād vikṛtāv apūrvasyānadhikāraḥ, nirdiṣṭā ete dharmāḥ prakṛtau, yatra pradhānasyopakurvanti prākṛtakāryayor ājyabarhiṣoḥ. ye ca pradhānasyopakāriṇo dharmāḥ, ta ihātidiśyante. pradhānaṃ hi codako 'pekṣate, na dharmān. pradhānasya hi codakena sāmānyaṃ na dharmāṇām.
api ca, nānyārtha iti jñātena saṃnihitenāpy ekavākyatā bhavaty anyasaṃbandhopapattau satyām, yathā bhāryā rājñaḥ, puruṣo devadattasyeti. kim aṅga punar viprakṛtena, nirjñātaṃ khalv aṅgatvaṃ pradhānāpekṣāyāṃ bhavati, kevalam ihātideśaḥ kriyate, padārthāpekṣāyām aṅgatvam api sādhayitavyaṃ syāt. dharmāś cāpekṣyamāṇāḥ sādhāraṇā bhaveyuḥ, tathoho nāvakalpeta. liṅgaviśeṣadarśanāc ca vyavatiṣṭheran dharmāḥ, tatra darśanaṃ nopapadyeta, vapayā prātaḥsavane caranti, puroḍāśena mādhyaṃdina iti, tathā na pitā vardhate, na mātā, na nābhiḥ, prāṇo hi sa iti. tasmād yad dvārā prakṛtau kṛtāḥ, tad dvāraiva vikṛtau, nānyadvārāḥ. na ca yūpāvaṭas taraṇaṃ prakṛtāv asti yūpāñjanaṃ [429]{*3/768*} vā. tasmān na tatra prākṛtā dharmā bhaveyur apūrvatvāt.
NOTES:
*{3/767: Tait.S. 6.1.11.6}*
*{3/768: E2: 4,620; E4: 4,986; E6: 1,288}*
virodhe ca śrutiviśeṣād avyaktaḥ śeṣe

darśapūrṇamāsayor āmananti - samāvapracchinnāgrau darbhau prādeśamātrau pavitre karoti, tathā - aratnimātre vidhṛtī pavitre, utānyata iti. tatra saṃśayaḥ - kiṃ vedistaraṇārthād barhiṣo vidhṛtī pavitre, utānyata iti. kiṃ tāvat prāptam? vedistaraṇārthād barhiṣaḥ kārye. kiṃ kāraṇam? tad dhi prakṛtam, dharmāś cāviśeṣāt sarvabarhiṣām arthena, tasmāt tataḥ. iti prāpte brūmaḥ - anyataḥ kriyeta. kutaḥ? virodhāt. kathaṃ virodhaḥ? śrūyate hi - tridhā tu pañcadhā tu vā vedīṃ stṛṇātīti, tad yenāstīryate, kathaṃ tad vidhṛtipavitraṃ kriyeta, na hi saṃbhavaty ekaṃ staraṇāya vidhṛtipavitrāya ca. tad etad upadiṣṭavacanam anekaguṇatvaṃ cobhe apy asaṃbhavinī pratijñāte syātām. tasmān na tataḥ kriyeteti. yadi na tataḥ, kutas tarhi? avyakta evaṃjātīyakaḥ śeṣe, asti tatra paribhojanīyaṃ nāma barhiḥ, tataḥ kartavyam.
apanayanas tv ekadeśasya vidyamānasaṃyogāt

jyotiṣṭome śrūyate - puroḍāśaśakalam aindravāyavasya pātre nidadhāti, dhānā āśvinapātre, payasyāṃ maitrāvaruṇapātra iti. tatra saṃśayaḥ - kim anyata eṣāṃ kriyeta, uta prakṛtebhya [430]{*3/769*} iti. kiṃ prāptam? pūrveṇa nyāyenānyata iti. tatrocyate - tata ekadeśasyāpanayaḥ. kutaḥ? vidyamānasaṃyogāt, vidyate hi tatra puroḍāśo dhānāḥ payasyā ca, tatsaṃyoga eva nyāyyo nānyasaṃyoga iti, puroḍāśādīnāṃ eva saṃskāraḥ, nendravāyavādīnām{*3/770*}. kutaḥ? puroḍāśādiṣu dvitīyādarśanāt. pratyakṣaś caikadeśāpanayenopakāraḥ, nendravāyavādisaṃbandhena{*3/771*}, evaṃ prakṛtānugraho bhaviṣyati, tasmāt prakṛtasyopadeśena tat kriyeta. na cātropadiṣṭopadeśa āśaṅkyo 'nekaguṇabhāvaś ca, anyena śakalena homo 'nyaś ca pratipādyata iti{*3/772*}.
NOTES:
*{3/769: E2: 4,621; E4: 4,992; E6: 1,289}*
*{3/770: E2,4: naindravāyavādīnām}*
*{3/771: E2,4: naindravāyavādisaṃbandhena}*
*{3/772: E2,4 om. iti}*
vikṛtau sarvārthaḥ śeṣaḥ prakṛtivat

idam āmananti - yajñārthavaṇaṃ vai kāmyā iṣṭayaḥ, tā upāṃśu kartavyā iti. atra saṃśayaḥ - kim aṅgapradhānārtham upāṃśutvam, uta pradhānārtham iti. kiṃ prāptam? vikṛtau sarvārthaḥ śeṣaḥ syāt, aviśeṣād aṅgānāṃ pradhānānāṃ ca prakṛtivat, yathā prakṛtau vedidharmā ājyadharmāś cāṅgapradhānārthāḥ, evam atrāpi.
mukhyārtho vāṅgasyācoditatvāt

pradhānārtho vā eṣa vikṛtiṣu syāt. evam idaṃ sarvārtham ucyeta, prakaraṇaṃ bādhitvā vākyenāṅga-pradhānārtham iti, tad evedānīṃ vākyaṃ viśeṣitam - kāmyā iṣṭaya iti. kāmyāś ca pradhānayāgāḥ, aṅgayāgāḥ pradhānārthāḥ, tasmād aṅgacoditam. yat kāmena phalavac codyate, tad evānayopāṃśutvetikartavyatayā [431]{*3/773*} anubadhyate. tasmāt pradhānārtham upāṃśutvam.
NOTES:
*{3/773: E2: 4,622; E4: 4,994; E6: 1,290}*
saṃnidhānaviśeṣād asaṃbhave tadaṅgānām

śyene śrūyate - dṛtanavanītam{*3/774*} ājyam iti. tatra saṃdehaḥ - kiṃ navanītaṃ pradhānasya, utāṅgānām iti. kiṃ prāptam? pradhānasya, tasya hi prakaraṇam iti vacanaprāmāṇyān navanītena pradhānaṃ nirvartayitavyam iti. evaṃ prāpte brūmaḥ - asaṃbhava etasmiṃs tadaṅgānāṃ śyenāṅgānāṃ{*3/775*} syāt. kathaṃ asaṃbhavaḥ? somadravyakatvāt pradhānasya. nanu vacanān navanītaṃ bhaviṣyati. na śyene navanītaṃ bhavatīty eṣa vākyārthaḥ. kas tarhi? śyene navanītam ājyaṃ bhavatīti navanītājyasaṃbandho vidhīyate, śyenājyasaṃbandho 'nūdyate. na ca sākṣāc chyenasyājyasaṃbandho 'sti, śyenāṅgānāṃ tu vidyate. yasyāsti, tasyānūdya navanītaṃ vidhīyate, saṃnidhānaviśeṣāt.
NOTES:
*{3/774: E2,4: dṛtinavanītam}*
*{3/775: E1 gibt śyenāṅgānāṃ in Klammern}*
ādhāne 'pi tatheti cet

evaṃ ced dṛśyate - śyenāṅgānāṃ navanītam iti, ādhāne 'pi pavamāneṣṭiṣu syāt. tā api hi śyenasyopakurvanti, tatsaṃskṛte 'gnau śyeno nirvartata iti.
nāprakaraṇatvād aṅgasya tannimittatvāt

na śyenasya prakaraṇe pavamāneṣṭayo 'gnyādhānaṃ vā śrūyate. kim ataḥ? yady evam, ādhānasya ca śyenasya ca na kaścid asti [432]{*3/776*} saṃbandhaḥ, agnīnām ādhānam, agnayaś ca śyenasya, tasmān na pavamānahaviḥṣu navanītam. naitac chyenāṅgatve nimittam, yad ādhānam agnīnām upakaroti. yadi prakaraṇādīnām anyatamad{*3/777*} asti, tan nimittaṃ bhavet. tasmān na śyenāgnyādhānayoḥ saṃbandho 'stīti.
NOTES:
*{3/776: E2: 4,623; E4: 4,997; E6: 290}*
*{3/777: E2,4: anyatamam}*
tatkāle vā liṅgadarśanāt

idam idānīṃ saṃdihyate - kiṃ sutyākālānām aṅgānāṃ navanītam uta sarveṣāṃ iti. sutyākālānāṃ syāt, liṅgadarśanāt. idaṃ śrūyate - saha paśūn ālabhata iti. tatra punar vacanam - agnīṣomīyasya sthāne 'gnīṣomīyaḥ puroḍāśaḥ, anubandhyāyāḥ sthāne maitrāvaruṇīyasyeti{*3/778*}, dve sthāne śrūnye{*3/779*} darśayati, tenāvagamyate śyenasya vacanaṃ sutyākālānām aṅgānāṃ viśeṣaṃ vidadhātīti.
NOTES:
*{3/778: E2,4: maitrāvaruṇī payasyā, iti}*
*{3/779: E2,4,6: śūnye}*
sarveṣāṃ vāviśeṣāt

sarveṣām eva cāṅgānāṃ navanītaṃ syāt. kutaḥ? aviśeṣāt, asati viśeṣe sarveṣām apy aṅgānām iti.
nyāyokte liṅgadarśanam

yad uktaṃ liṅgam, tat pariharaṇīyam. nāsti tāvat pramāṇam, yac chyenasya vacanaṃ tat stutyākālānām{*3/780*} aṅgānām iti. kiṃ tu darśanam? tad apramāṇamūlatvān mithyādarśanaṃ mṛgatṛṣṇāvat. kathaṃ tu madhye paśūnām ālambha iti. nyāyāt. ko nyāyaḥ? kramānugrahaḥ. evaṃ vacanavarjitaḥ kramo 'nugṛhīto bhavatīti{*3/781*}. [433]{*3/782*} tasmāt sarveṣām aṅgānāṃ navanītam iti.
NOTES:
*{3/780: E2,4: vacanaṃ tat stutyākālānām}*
*{3/781: E2,4 om. iti}*
*{3/782: E2: 4,625; E4: 4,1000; E6: 1,291}*
māṃsaṃ tu savanīyānāṃ codanāviśeṣāt

śākyānām ayanaṃ ṣaṭtriṃśatsaṃvatsaram. tatredaṃ samāmananti - saṃsthite saṃsthite 'hāni gṛhapatir mṛgayāṃ yāti, sa tatra yān mṛgān hanti, teṣāṃ tarasāḥ puruḍāśāḥ savanīyā bhavantīti. tatra saṃdehaḥ - kiṃ savanīyānām anyeṣāṃ ca saṃbhavatāṃ puroḍāśānāṃ sthāne tarasā uta savanīyānām eveti. kiṃ prāptam? sarvapuroḍāśānāṃ māṃsamayatā syāt, na śakyate puroḍāśānāṃ ca māṃsamayatā vidhātum, savanīyaśabdena ca puroḍāśān viśeṣayitum, bhidyeta hi tathā vākyam. tasmāt sarvapuroḍāśānāṃ māṃsamayateti. iti{*3/783*} prāpte ucyate - māṃsaṃ tu savanīyānāṃ syāt, tarasāḥ savanīyā bhavantīty ayaṃ tv anūdyate. kuta etat? sarvapuroḍāśeṣu savanīyaśabdo 'nuvādo na ghaṭate, puroḍāśaśabdas tu savanīyeṣv avakalpate. tasmāt puroḍāśaśabdo 'nuvāda iti. tasmāt savanīyānāṃ dhānādīnāṃ sthāne māṃsaṃ codanāśeṣād iti.
NOTES:
*{3/783: E2,4 om. iti}*
bhaktir asaṃnidhāv anyāyyeti cet

iti cet paśyasi - savanīyeṣu puroḍāśaśabdo 'nuvādo bhaviṣyatīti, dhānādiṣu puroḍāśaśabdo na vartate, bhaktiś cānyāyyā mukhye saṃbhavati.
[434]{*3/784*}
NOTES:
*{3/784: E2: 4,623; E4: 4,1003; E6: 1,292}*
syāt prakṛtiliṅgatvād vairājavat