મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.7

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - વ્યપદેશ ઇતિ. એકસ્યૈવાધિકૃતસ્ય યથોક્તેન ન્યાયેનાયમ્ અનધિકૃતેન ગુણેન વ્યપદેશઃ. અગ્નિષ્ટોમગ્રહણં ચાનુવાદ ઇતિ.
[387]{*3।641*}
નોતેસ્:
*{3।641: એ2: 4,547; એ4: 4,836; એ6: 1,261}*
પ્રકરણવિશેષાદ્ અસંયુક્તં પ્રધાનસ્ય

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર બર્હિર્ બર્હિર્ ધર્માશ્ ચ, તથા વેદિર્ વેદિધર્માશ્ ચ. તત્ર સંદેહઃ - કિં બર્હિરાદયો બર્હિરાદિધર્માશ્ ચ પ્રધાનસ્યોતાઙ્ગપ્રધાનાનામ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? પ્રકરણવિશેષાદ્ અસંયુક્તં પ્રધાનસ્ય, પ્રધાનસ્ય એવંજાતીયકા ધર્માઃ. કસ્માત્? પ્રકરણવિશેષાત્, પ્રધાનાનાં હિ પ્રકરણં નાઙ્ગાનામ્, પ્રકરણેન ચૈષાં સંબન્ધઃ, તસ્માત્ પ્રધાનસ્ય.
સર્વેષાં વા શેષત્વસ્યાતત્પ્રયુક્તત્વાત્

સર્વેષાં વાઙ્ગપ્રધાનાનામ્ ઇમે ધર્માઃ, નાત્ર શેષત્વં પ્રકરણાદ્ ભવતિ, ઉપકારલક્ષણં હિ તત્. યદ્ યસ્યોપકરોતિ, તત્ તસ્ય શેષભૂતમ્, સર્વેષાં ચાઙ્ગપ્રધાનાનામ્ ઇમે ધર્મા ઉપકુર્વન્તિ. કથમ્ અવગમ્યતે? વાક્યાત્, વેદ્યાં હવીંષ્ય્ આસાદયતીતિ હવિર્માત્રં વાક્યાદ્ ગમ્યતે, પ્રધાનહવીંષિ પ્રકરણાત્. વાક્યં ચ પ્રકરણાદ્ બલીયઃ, તસ્માદ્ બર્હિષિ હવીંષ્ય્ આસાદયતીતિ.
આહ યદિ પ્રકરણં વાક્યેન બાધ્યતે, લોકે ઽપિ બર્હિષામ્ ઇમે ધર્મા ઉક્તા ભવન્તિ. તત્ર કો દોષઃ? સર્વત્ર ધર્માઃ કર્તવ્યાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ. ઉચ્યતે - પ્રકરણાદ્ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ઉપકારકા એવેતિ ગમ્યતે. તસ્માલ્ લૌકિકેષુ ન કર્તવ્યાઃ.
એવં ચેદ્ અઙ્ગાન્ય્ અપિ ન દર્શપૂર્ણમાસશબદકાનિ, તસ્માત્ તેષ્વ્ અપિ ન પ્રાપ્નુવન્તિ. ઉચ્યતે - યદ્ય્ અપ્ય્ અઙ્ગાનિ ન દર્શપૂર્ણમાસ[388]{*3।642*}શબ્દકાનિ, દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ઉપકારકાણિ, એષુ ક્રિયમાણા ધર્મા દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ઉપકરિષ્યન્તિ. તસ્માદ્ અઙ્ગપ્રધાનેષુ કર્તવ્યા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।642: એ2: 4,549; એ4: 4,838; એ6: 1,261}*
આરાદ્ અપીતિ ચેત્

પિણ્ડપિતૃયજ્ઞે ઽપિ બર્હિર્ ધર્મૈર્ યુજ્યેત, સો ઽપિ દાતે બર્હિષિ વર્તતે, તસ્ય ચાપિ બર્હિષાસ્તિ પ્રયોજનમ્. તદ્ અપ્ય્ આરાચ્ છિષ્ટધર્મવત્ સ્યાત્.
ન તદ્ વાક્યં હિ તદર્થત્વાત્

ન તસ્ય બર્હિર્ એતૈર્ ધર્મૈર્ ધર્મવત્, વાક્યં હ્ય્ એકં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સહ ધર્માણામ્, તેન દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ઉપકારકા ધર્માઃ, યદ્ દર્શપૂર્ણમાસાર્થમ્, તત્ર પ્રાપ્નુવન્તિ, નાન્યત્ર. તસ્માત્ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞબર્હિષો ન ભવિષ્યન્તિ.
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગં ભવતિ, એવમ્ આહ - સ વૈ ધ્રુવામ્ એવાગ્રે ઽભિધારયતિ, તતો હિ પ્રથમાવાજ્યભાગૌ યક્ષ્યન્ ભવતીત્ય્ અભિધારણસ્યાજ્યભાગાર્થતાં દર્શયતિ.
ફલસંયોગાત્ તુ સ્વામિયુક્તં પ્રધાનસ્ય

જ્યોતિષ્ટોમે કેશશ્મશ્રુણોર્ વપનં પયોવ્રતાનિ તપશ્ ચામ્નાતાનિ. તેષુ સંદેહઃ - કિમ્ અઙ્ગપ્રધાનાર્થાન્ય્ ઉત પ્રધાનાર્થાનિ? કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? અઙ્ગપ્રધાનાર્થાનીતિ પૂર્વેણ ન્યાયેન પ્રાપ્તમ્.
[389]{*3।643*} એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સ્વામિયુક્તમ્ એતત્, તસ્માત્ પ્રધાનસ્ય. કસ્માત્? ફલસંયોગાત્, પુરુષસ્ય યોગેનાયં સંબન્ધઃ, યાગો ઽપૂર્વસ્ય દાતા, પુરુષઃ પ્રતિગ્રહીતા. નન્વ્ અપરો ઽપ્ય્ અસ્તિ સંબન્ધઃ, યાગો નિર્વર્ત્યઃ, પુરુષો ઽભિનિર્વર્તક ઇતિ. ફલેન તુ સંબન્ધો ભવિષ્યતીત્ય્ એવમ્ અર્થઃ પુરુષઃ શ્રૂયતે. ન હિ યાગં સ સાધયતિ, યાગઃ સત્તયા સંભન્ત્સ્યત ઇતિ. કિમ્ ઇતિ તર્હિ નિર્વર્તયતઃ ફલં ભવતીતિ. સંસ્કારાશ્ ચ સંસ્કુર્વન્તીત્ય્ ઉચ્યન્તે. યત્ તસ્ય સંસ્કર્તવ્યસ્ય પ્રયોજનમ્, તત્ર સામર્થ્યં જનયન્તીતિ. ફલં ચ ગ્રહીતું પુરુષસ્ય પ્રયોજનમ્, ન યાગમ્ અભિનિર્વર્તયિતુમ્. તસ્માદ્ યે પુરુષસંસ્કારાસ્ તે પુરુષં ફલપ્રતિગ્રહણસમર્થં કુર્વન્તિ, ન યાગનિર્વૃત્તિસમર્થમ્. આહ, યદિ યાગનિર્વૃત્તૌ ન સામર્થ્યં જનયન્તિ, કથં તર્હિ યાગધર્માસ્ તે ભવન્તિ. ઉચ્યતે - યાગસ્ય સ્વાર્થં સાધયતઃ સાહાય્યે વર્તન્તે. કશ્ ચ તસ્ય સ્વાર્થઃ? યદ્ અસ્ય કર્તા ફલેન સંબધ્યતે. તસ્માત્ સ્વામિસંસ્કારાઃ પ્રધાનાર્થા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।643: એ2: 4,552; એ4: 4,844; એ6: 1,262}*
ચિકીર્ષયા ચ સંયોગાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - ષટ્ત્રિંશત્પ્રકમા પ્રાચી ચતુર્વિંશતિર્ અગ્રેણ ત્રિંશજ્ જઘનેનેયતિ શક્યામહ ઇતિ{*3।644*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ એષા વેદિર્ અઙ્ગપ્રધાનાર્થા, ઉત પ્રધાનાર્થેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? ચિકીર્ષયા ચ સંયોગાત્ પ્રધાનાર્થેતિ. કા ચિકીર્ષા? ઇયતિ શક્ષ્યામહ ઇતિ. યચ્ ચિકીર્ષિતમ્, તસ્યાર્થેનૈષા શ્રૂયતે - શક્ષ્યામહે ઽસ્યાં કર્તુમ્ ઇતિ પ્રધાનં ચ તસ્ય ચિકીર્ષિતમ્, નાઙ્ગાનિ. પ્રધાનં હિ ફલવન્ નાઙ્ગાનિ.
[390]{*3।645*} આહ યદ્ય્ અઙ્ગાનિ ન ચિકીર્ષિતાનિ, કિમ્ અર્થં ક્રિયન્ત ઇતિ. ઉચ્યતે - અચિકીર્ષિતાન્ય્ અપ્ય્ અઙ્ગાનિ ક્રિયન્તે, યદ્ય્ અપિ તાનિ ન ચિકીર્ષ્યન્તે, તથાપિ તૈર્ અચિકીર્ષિતૈર્ અન્યાચ્ ચિકીર્ષ્યતે. તસ્માત્ તાનિ ક્રિયન્ત ઇતિ, યચ્ ચિકીર્ષિતમ્, તસ્ય વેદિઃ. તસ્માત્ પ્રધાનાર્થેતિ, સ્થિતં તાવદ્ અપર્યવસિતમ્{*3।646*}.
નોતેસ્:
*{3।644: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 6.2.4.5}*
*{3।645: એ2: 4,553; એ4: 4,848; એ6: 1,263}*
*{3।646: એ1 ગિબ્ત્ સ્થિતં તાવદ્ અપર્યવસિતમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
તથાભિધાનેન

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર શ્રૂયતે - ચતુર્હોત્રા પૌર્ણમાસીમ્ અભિમૃશેત્, પઞ્ચહોત્રા અમાવ્ આસ્યામ્ ઇતિ{*3।647*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અઙ્ગપ્રધાનાર્થમ્ અભિમર્શનમ્, ઉત પ્રધાનાર્થમ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? પ્રધાનાર્થમ્ ઇતિ, પ્રધાનનામધેયં ચૈતત્{*3।648*}, પૌર્ણમાસ્ય્ અમાવાસ્યેતિ ચ. તસ્માત્ પ્રધાનસ્યાભિમર્શનમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।647: મૈત્.સ્. 1.9.1}*
*{3।648: એ2,4: ચ તત્}*
તદ્ યુક્તે તુ ફલશ્રુતિસ્ તસ્માત્ સર્વચિકીર્ષા સ્યાત્

સ્થિતાદ્ ઉત્તરમ્{*3।649*}. યદ્ ઉક્તમ્ - પ્રધાનં ચિકીર્ષિતં નાઙ્ગાનિ, તસ્માત્ પ્રધાનસ્ય વેદિર્ ઇતિ. તન્ ન, તદ્ યુક્તે ફલશ્રુતિઃ, સાઙ્ગાત્ ફલં શ્રૂયતે, તસ્માત્ સાઙ્ગં ચિકીર્ષિતમ્. યદ્ય્ અપ્ય્ અઙ્ગાનિ ન ચિકી[391]{*3।650*}ર્ષિતાનિ, તથાપિ વેદ્યાં કર્તવ્યાનિ. અન્યથા ન સાઙ્ગં વેદ્યાં કૃતં ભવતિ.
નોતેસ્:
*{3।649: એ1 ગિબ્ત્ સ્થિતાદ્ ઉત્તરમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।650: એ2: 4,554; એ4: 4,850; એ6: 1,263}*
ગુણાભિધાનાત્ સર્વાર્થમ્ અભિધાનમ્

યદ્ ઉક્તમ્ - પ્રધાનનામત્વાત્ પૌર્ણમાસીશબ્દસ્યામાવાસ્યાશબ્દસ્ય ચ, પ્રધાનહવિષામ્ અભિમર્શનમ્ ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્, અઙ્ગહવિષામ્ અપ્ય્ અભિમઋશનં સ્યાત્. કુતઃ? ગુણાભિધાનાત્, ગુણો ઽભિમર્શનમ્ ઇત્ય્ અભિધાનં ભવતિ. કતમત્ તદભિધાનમ્? યત્ ગુણો ઽભિમર્શનમ્ ઇતિ બ્રૂતે. પૌર્ણમાસીમ્ અમાવાસ્યામ્ ઇતિ ચ દ્વિતીયાન્તં પૌર્ણમાસ્યર્થમ્ અભિમર્શનં કર્તવ્યમ્, અમાવાસ્યાર્થમ્ અભિમર્શનં કર્તવ્યમ્ ઇતિ, અતો યત્ર યત્ર ક્રિયમાણં પૌર્ણમાસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં વોપકરોતિ, તત્ર તત્ર કર્તવ્યમ્. યદ્ યત્ પૌર્ણમાસ્યામ્ અમાવાસ્યાયાં વાભિસંબધ્યતે, સાક્સાત્, પ્રણાડ્યા વા, તત્ર તત્ર ક્રિયમાણં તયોર્ ઉપકરોતિ. તસ્માત્ પ્રધાનહવિષામ્ અઙ્ગહવિષાં ચ કર્તવ્યમ્ ઇતિ.
દીક્ષાદક્ષિણં તુ વચનાત્ પ્રધાનસ્ય

જ્યોતિષ્ટોમે દીક્ષાઃ શ્રૂયતે - તિસ્રો દીક્ષા ઇતિ, તથા દક્ષિણાઃ શ્રૂયન્તે - તસ્ય દ્વાદશશતં દક્ષિણા ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં દીક્ષાદક્ષિણમ્ અઙ્ગપ્રધાનાર્થમ્, ઉત પ્રધાનાર્થમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પુરુષાણામ્ અઙ્ગપ્રધાનાર્થત્વાદ્ દીક્ષાદક્ષિણસ્યાઙ્ગપ્રધાનાર્થતેતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - દીક્ષાદક્ષિણં પ્રધાનસ્ય. કુતઃ? વચનાત્, વચનં હિ ભવતિ, દીક્ષાઃ સોમસ્ય, દક્ષિણાઃ સોમસ્યેતિ, ન હિ વચનસ્ય [392]{*3।651*} અતિભારો નામ ક્વચિત્. તસ્માદ્ દીક્ષાદક્ષિણં વચનાત્ સોમસ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{3।651: એ2: 4,556; એ4: 4,853; એ6: 1,264}*
નિવૃત્તિદર્શનાચ્ ચ

નિવૃત્તિં દીક્ષાણાં દર્શયતિ. કથમ્? અધ્વર્યો યત્ પશુનાયાક્ષીરથ કાસ્ય દીક્ષેતિ યત્ ષડ્ઢોતારં જુહોતિ સાસ્ય દીક્ષેતિ, અસત્યામ્ અપિ દીક્ષાયાં વચનં ભવતિ. તસ્માદ્ અઙ્ગાનાં દીક્ષાદક્ષિણમ્ ઇતિ.
તથા યૂપસ્ય વેદિઃ

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નીષોમીયઃ - યો દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ{*3।652*}. તત્ર યૂપં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે - વજ્રો વૈ યૂપો યદ્ અન્તર્વેદિ મુનિયાત્ તન્ નિર્દહેત્, યદ્ બર્હિર્વેદ્ય્ અનવરુદ્ધઃ સ્યાદ્ અર્ધમ્ અન્તર્વેદિ મિનોત્ય્ અર્ધં બહિર્વેદ્ય્ અનવરુદ્ધો ભવતિ, ન નિર્દહતીતિ.
તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અન્તર્વેદીતિ યૂપાઙ્ગભાવેન વેદિર્ ઉપદિશ્યતે, ઉતાર્ધમ્ અન્તર્વેદ્ય્ અર્ધં બહિર્વેદીતિ દેશલક્ષણાર્થમ્ ઉચ્યત ઇતિ. કથં યૂપાઙ્ગભાવેન કથં વા દેશલક્ષણેતિ. યદિ યૂપાર્ધસ્ય વેદ્યન્તરસ્ય ચ સંબન્ધો વિવક્ષિતઃ, એવં વેદિસંબદ્ધો યૂપઃ કર્તવ્યઃ, તતો યૂપાઙ્ગભાવેન. અથ યસ્મિન્ દેશે મીયમાનસ્યાર્ધં વેદ્યભ્યન્તરે ઽર્ધં ચ બહિઃ, સ દેશ ઉપદિશ્યતે, તતો દેશલક્ષણા.
કિં પ્રાપ્તમ્? તથા યૂપસ્ય વેદિઃ, યથા દીક્ષાદક્ષિણં પ્રધાનસ્ય, તથા યૂપસ્ય વેદિઃ, તથા યૂપો માતવ્યઃ, તથા મીયમાનસ્ય [393]{*3।653*} અર્ધં વેદ્યભ્યન્તરે ભવતિ. એવં વેદિશ્રુતિર્ અપ્ય્ અનુગ્રહીષ્યતે, ઇતરથા વેદિશબ્દો લક્ષયેદ્ દેશમ્, શ્રુતિલક્ષણાવિષયે શ્રુતિર્ ન્યાય્યા ન લક્ષણા. તસ્માદ્ યૂપાઙ્ગભાવેન વેદિર્ નિર્દિશ્યતે.
નોતેસ્:
*{3।652: તૈત્.સ્. 6.1.11.6}*
*{3।653: એ2: 4,558; એ4: 4,856; એ6: 1,265}*
દેશમાત્રં વાશિષ્યેણૈકવાક્યત્વાત્

દેશામાત્રં વા વેદિશબ્દેન લક્ષ્યતે ન વેદિયૂપાઙ્ગમ્{*3।654*}. કુતઃ? અશિષ્યેણૈકવાક્યત્વાત્, અર્ધમ્ અન્તર્વેદિ મિનોત્ય્ અર્ધં બહિર્વેદીત્ય્ એતેનૈકવાક્યતા યા, સા શાસિતવ્યેન, યદિ દેશલક્ષણા, અથ યૂપાઙ્ગભાવેન વેદ્યા નિર્દેશઃ, તતો ન શાસિતવ્યો બહિર્વેદિનિર્દેશો{*3।655*} ભવતિ. વેદ્યાં યૂપસ્યાઙ્ગભાવેનોપદિશ્યમાનાયામ્, અર્ધં બહિર્વેદીત્ય્ એતદ્ ઉચ્ચાર્યમાણં ન કસ્મિંશ્ચિદ્ ઉપકારે વર્તતે.
અથ બહિર્વેદિદેશમ્ અપિ યૂપાઙ્ગભાવેનોપદિશેત્. વાક્યં ભિદ્યેત. તસ્માદ્ યૂપાઙ્ગભાવેન વેદ્યા નિર્દેશે બહિર્વેદિશબ્દઃ સર્વથા ન શાસિતવ્યઃ. યદિ તુ દેશલક્ષણા, તતો વિશિષ્ટે દેશે લક્ષ્યમાણે ઽવશ્યવક્તવ્યો બહિર્વેદિશબ્દો ભવતિ, અનુચ્યમાને વેદ્યભ્યન્તરે યસ્મિન્ કસ્મિંશ્ ચ પ્રદેશે યૂપ ઇતિ ગમ્યતે. અથ પુનર્ બહિર્વેદિશબ્દે શ્રૂયમાણે, યતરસ્મિન્ દેશે મીયમાનસ્યાર્ધમ્ અન્તર્વેદ્ય્ અર્ધં બહિર્વેદિ, સ દેશો લક્ષયિતુમ્ ઇષ્ટો ભવતિ. સ ચ બહિર્વેદિશબ્દેન વિના ન શક્યતે લક્ષયિતુમ્ ઇત્ય્, અવશ્યં શાસિતવ્યો ભવતિ. તસ્માદ્ દેશલક્ષણેતિ.
નોતેસ્:
*{3।654: એ2,4: વેદિર્ યૂપાઙ્ગમ્}*
*{3।655: એ2,4: બહિર્વેદિદેશો}*
સ્વામિધેનીસ્ તદ્ અન્વાહુર્ ઇતિ હવિર્ધાનયોર્ વચનાત્ સામિધેનીનામ્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - ઉત યત્ સુન્વન્તિ સામિધેનીસ્ તદ્ અન્વાહુર્ [394]{*3।656*} ઇતિ, હવિર્ધાનયોર્ યસ્મિન્ હવિર્ધાને સુન્વન્તિ, તત્ સામિધેનીભિઃ સંબન્ધયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્ર સંદેહઃ - કિં સામીધેનીનામ્ અઙ્ગભાવેન હવિર્ધાનં ચોદ્યતે, હવિર્ધાનવિશિષ્ટાઃ સામિધેન્યો ઽનુવક્તવ્યાઃ, ઉત હવિર્ધાનેનામૂષામ્ અનૂચ્યમાનાનાં દેશો લક્ષ્યત ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સામિધેનીનામ્ અઙ્ગત્વેન હવિર્ધાનં ચોદ્યતે - યસ્મિન્ હવિર્ધાને સુન્વન્તિ, તત્ સામિધેનીભિઃ સંબન્ધયેદ્ ઇતિ, તેન હવિર્ધાનસંબદ્ધાઃ સામિધેન્યો ઽનુવક્તવ્યા ઇતિ વચનાત્ સામિધેન્યઙ્ગભાવે સતિ હવિર્ધાનશ્રુતિર્ અનુગ્રહીષ્યતે. ઇતરથા દેશં લક્ષયેદ્ ઇતિ. તસ્માત્ સામિધેન્યઙ્ગં હવિર્ધાનમ્.
નોતેસ્:
*{3।656: એ2: 4,560; એ4: 4,861; એ6: 1,265}*
દેશમાત્રં વા પ્રત્યક્ષં હ્ય્ અર્થકર્મ સોમસ્ય

દેશલક્ષણાર્થં વૈતદ્ ઉચ્યતે - યસ્મિન્ સુન્વન્તિ, તસ્મિન્ દેશે સામિધેન્યો ઽનુવક્તવ્યા ઇતિ, પ્રત્યક્ષં હ્ય્ અર્થકર્મ સોમસ્ય તેન ક્રિયતે. દક્ષિણે હવિર્ધાને સોમમ્ આસાદયતીતિ{*3।657*}, સોમાસાદનાર્થં તાવદ્ એતદ્ ઉપાદેયમ્. સામિધેન્યો ઽપ્ય્ અગ્નિસમિન્ધનાર્થમ્ ઉપાદેયા ઇતિ. ઇહ ત્વ્ એતાવચ્ છ્રૂયતે - યસ્ય હવિર્ધાનસ્ય સમીપે સુન્વન્તિ તત્સંબદ્ધાઃ સામિધેન્યો ઽપ્ય્{*3।658*} અગ્નિસમિન્ધનાર્થમ્ ઉપાદેયા{*3।659*} ઇતિ, તત્ર ન જ્ઞાયતે, કિં સામિધેન્યઃ સંબદ્ધાઃ હવિર્ધાનસ્યોપકુર્વન્તિ? કિં હવિર્ધાનં સામિધેનીનામ્ ઇતિ. તદ્ ઉચ્યતે - સામિધેન્યસ્ તાવદ્ ધવિર્ધાનસ્ય નોપકુર્વન્તિ, ન હિ તાવદ્ વિધીયન્તે, સામિધેન્યો ઽનુવક્તવ્યા ઇતિ. કિં તર્હિ? હવિર્ધાનવિશેષસંબન્ધસ્ તાસાં વિધીયતે, [395]{*3।660*} ન ચાવિહિતમ્ અઙ્ગં ભવતિ. નાપ્ય્ એવં વિધીયતે, હવિર્ધાનમાસામ્ અનુચ્યમાનાનામ્ ઉપાદાતવ્યં સંબન્ધયિતુમ્ ઇતિ. કથં તર્હિ? હવિર્ધાનીવિશેષસંબન્ધઃ{*3।661*} સામિધેનીનાં શ્રૂયતે, હવિર્ધાનસંબન્ધો{*3।662*} વિધીયતે, ન ચ સામિધેનીસંબન્ધો હવિર્ધાનસ્ય પ્રાપ્તઃ, યો વિશેષાર્થમ્ અનૂદ્યેત. કેન તર્હિ હવિર્ધાનસ્ય સંબન્ધઃ? પ્રત્યક્ષં હ્ય્ અર્થકર્મ સોમસ્ય, ન તુ સામિધેનીકર્મ પ્રત્યક્ષં હવિર્ધાનસ્ય. ભવતિ તુ દેશસ્ય સામિધેનીસંબન્ધઃ, અપરેણ વેદિમ્ ઇતિ હોતુર્ દેશો લક્ષિતઃ, સ ઉત્તરસ્ય દક્ષિણસ્ય વા હવિર્ધાનસ્ય સમાસન્નઃ. તત્ર યત્{*3।663*} સુન્વન્તિ, તદ્ અન્વાહુર્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે વચનમ્. તસ્માદ્ દેશલક્ષણાર્થં હવિર્ધાનગ્રહણમ્.
અથૈવમ્ અભિસંબન્ધઃ કસ્માન્ ન ભવતિ? યસ્મિન્ હવિર્ધાને સુન્વન્તિ, તસ્ય હવિર્ધાનસ્ય સામિધેનીસંબન્ધ ઇતિ. નૈવં શક્યમ્, એવં દ્વાવ્ અર્થૌ વિધાતવ્યૌ ભવતઃ, હવિર્ધાનસંબન્ધો હવિર્ધાનવિશેષસંબન્ધશ્ ચ. તત્ર વાક્યં ભિદ્યતે. તસ્માન્ નૈવમ્ અભિસંબન્ધ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।657: એ2,4: આસાદયન્તીતિ}*
*{3।658: એ2,4 ઓમ્. ઽપ્ય્}*
*{3।659: એ2 ઉન્દ્ 4 ગેબેન્ સામિધેન્યો ઽગ્નિસમિન્ધનાર્થમ્ ઉપાદેયા ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।660: એ2: 4,561; એ4: 4,863; એ6: 1,266}*
*{3।661: એ2,4: હવિર્ધાનીવિશેષસંબન્ધો ઽત્ર}*
*{3।662: એ2,4: ન હવિર્ધાનસંબન્ધો}*
*{3।663: એ2,4: તત્}*
સમાખ્યાનં ચ તદ્વત્

સમાખ્યાનં ચ તદ્વદ્ એવ ભવતિ, યથાસ્માભિર્ ન્યાય ઉપદિષ્ટઃ - સોમાર્થં હવિર્ધાનમ્ ઇતિ.
શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિ તલ્લક્ષણત્વાત્ તસ્માત્ સ્વયં પ્રયોગે સ્યાત્

ઇહ કર્માણ્ય્ ઉદાહરણમ્ - અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામઃ, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં સ્વર્ગકામો યજેત, જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતેતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ એતાનિ કર્માણિ સ્વયમ્ [396]{*3।664*} અનુષ્ઠાતવ્યાનિ, ઉતાત્રોત્સર્ગમાત્રં સ્વયં કુર્યાત્, શેષમ્ અન્યઃ સ્વયં વા, ઉત શેષમ્ અન્ય એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સ્વયં પ્રયોગે સ્યાત્. કુતઃ? યતઃ સ્વયં પ્રયુઞ્જાનસ્ય ફલં ભવતિ. કથમ્ અવગમ્યતે? તલ્લક્ષણત્વાત્, શબ્દો ઽસ્યાર્થસ્ય લક્ષણમ્, સ્વયં પ્રયુઞ્જાનસ્ય ફલં ભવતીતિ. કતમઃ સ શબ્દઃ? સ્વર્ગકામો યજેતેતિ, યઃ સ્વર્ગં કામયતે, સ એવોચ્યતે, યાગે કર્તા ભવન્ ફલં સાધયેદ્ ઇતિ. સાઙ્ગે ચ કર્તા ભવન્ ફલં પ્રાપ્નોતિ, તસ્માત્ સ્વયં પ્રયોગે સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{3।664: એ2: 4,563; એ4: 4,867; એ6: 1,267}*
ઉત્સર્ગે તુ પ્રધાનત્વાચ્ છેષકારી પ્રધાનસ્ય, તસ્માદ્ અન્યઃ સ્વયં વા સ્યાત્

ઉત્સર્ગે પ્રાધાન્યમ્ અસ્તિ. કથમ્? ય ઉત્સર્ગં કરોતિ તેન સર્વં કૃતં ભવતિ. કથમ્? પરિક્રય ઉત્સર્ગઃ, તેનાનન્તાઃ સર્વં કુર્વન્તિ. તસ્માદ્ યઃ પરિક્રયં કરોતિ તેન સ્વયમ્ એવ સર્વં કૃતં ભવતિ. તસ્માદ્ ઉત્સર્ગમાત્રં સ્વયં કુર્યાત્, શેષમ્ અન્યઃ સ્વયં વા.
અન્યો વા સ્યાત્ પરિક્રયામ્નાનાદ્ વિપ્રતિષેધાત્ પ્રત્યગાત્મનિ

શેષસ્યાન્ય એવ સ્યાત્ કર્તા. કુતઃ? પરિક્રયસ્યામ્નાનત્વાત્. પુરુષાન્ અતિપ્રકારેષુ બહુષુ પ્રાપ્તેષુ પરિક્રયો નિયતઃ. તસ્માત્ પરિક્રયેણાનતૈઃ સર્વે પદાર્થાઃ કર્તવ્યા ઇતિ. વિપ્રતિષેદ્ધશ્ ચાત્મનિ પરિક્રયઃ. યદિ સ્વયં કુર્યાત્, અપરિક્રીતેન કૃતં સ્યાત્, તત્ર પરિક્રયામ્નાનાનર્થક્યમ્, અદૃષ્ટાર્થો વા પ્રતિજ્ઞાયેત. તસ્માદ્ અન્યૈઃ પરિક્રીતૈઃ શેષાઃ પદાર્થાઃ કર્તવ્યા ઇતિ. ઉત્સર્ગં તુ સ્વયં કુર્વતા સર્વં સ્વયં કૃતં ભવતિ.
[397]{*3।665*}
નોતેસ્:
*{3।665: એ2: 4,566; એ4: 4,875; એ6: 1,268}*
તત્રાર્થાત્ કર્તૃપરિમાણં સ્યાદ્ અનિયમો ઽવિશેષાત્

તત્ર તૈઃ પરિક્રીતૈઃ કર્તવ્યેષ્વ્ અનિયમેન કર્તૃપરિમાણં સ્યાત્. કુતઃ? અવિશેષાત્, ન કર્તૃપરિમાણે વિશેષઃ કશ્ચિદ્ આમ્નાયતે. અર્થેન તત્પરિમાણમ્, યાવાદ્ભિર્ અસાવ્ ઇતિકર્તવ્યતા નિર્વર્તતે, તાવતો વૃણીત{*3।666*}.
નોતેસ્:
*{3।666: એ2,4: વૃણીતેતિ, એ6: વૃણીતે}*
અપિ વા શ્રુતિભેદાત્ પ્રતિનામધેયં સ્યુઃ

યાવન્તિ કર્તૃનામધેયાનિ કર્માણિ શ્રૂયન્તે - તાવન્તો વરીતવ્યા ભિદ્યન્તે, તાનિ ચ{*3।667*} નામધેયશ્રવણાનિ. તાન્ પુરો ઽધ્વર્યુર્ વિભજતિ, પ્રતિપ્રસ્થાતા મન્થિનં જુહોતિ, નેષ્ટા પત્નીમ્ અભ્યુદાયતિ{*3।668*}, ઉન્નેતા ચમસાન્ ઉન્નયતીતિ. તથા - પ્રસ્તોતા પ્રસ્તૌતિ, ઉદ્ગાતોદ્ગાયતિ, પ્રતિહર્તા પ્રતિહરતિ, સુબ્રહ્મણ્યઃ સુબ્રહ્મણ્યામ્ આહ, હોતા પ્રાતરનુવાકમ્ અનુબ્રૂતે, મૈત્રાવરુણઃ પ્રેષ્યતિ, ચાનુચાહ, અચ્છાવાકો યજતિ, ગ્રાવસ્તોત્રીયામ્ અન્વાહ. એતાવદ્ભિઃ કર્મણિ પ્રયોજનમ્, તેન તે ઽવશ્યમ્ એતાનિ યથાશ્રુતાનિ કર્તું વરીતવ્યાઃ, એતદ્ વ્યતિરિક્તો ઽન્યઃ પદાર્થો ન વિદ્યતે. યો ઽપિ વાક્યેન નોપદિષ્ટઃ, સ સમાખ્યયા ગમ્યતે. તસ્માદ્ એતાવતો વૃણીતેતિ.
નોતેસ્:
*{3।667: એ2,4 ઓમ્. ચ}*
*{3।668: એ2,4: અભ્યુદાનયતિ}*
એકસ્ય કર્મભેદાદ્ ઇતિ ચેત્

એવં ચેત્ પ્રતિજ્ઞાયતે - એતાવતો વૃણીતેતિ. તન્ ન, યો યસ્ તત્કર્મ કરિષ્યતીતિ સંકલ્પતે, સ સ તત્ તચ્ છબ્દાભિધેયો [398]{*3।669*} ભવતિ, એકો ઽપિ બહૂન્ પદાર્થાન્ કર્તું બહુભિર્ નામધેયૈર્ ઉચ્યેત, તસ્માદ્ અનિયમઃ.
નોતેસ્:
*{3।669: એ2: 4,567; એ4: 4,878; એ6: 1,268}*
નોત્પત્તૌ હિ

નૈતદ્ એવમ્, ઉત્પત્તૌ પુરુષાણામ્, ઉત્પાદ્યમાનેષુ પુરુષેષુ નામધેયાનિ ભિદ્યન્તે - બ્રાહ્મણં{*3।670*} વૃણીતે, હોતારમ્ વૃણીતે, ઉદ્ગાતારં વૃણીતે, અધ્વર્યું વૃણીત ઇત્યેવમાદિ. તસ્માત્ કર્મણિ તૈર્ એવં નામકૈઃ પ્રયોજનમ્, અવશ્યન્તે વરીતવ્યાઃ. તસ્માદ્ એષાં વરણે સંકીર્તનં ન વિધિઃ. પ્રયોજનસ્યાભાવન્ નાનુવાદઃ. ન વેદે તાવન્તો વરીતવ્યા ઇતિ બ્રૂયાત્, અનર્થકમ્ એવ સ્યાત્. શક્નોતિ ચેદં પ્રત્યાયયિતું સંખ્યાવિશેષમ્. તસ્માદ્ યઃ સંખ્યાવિશેષો એષાં પ્રતીયતે તદર્થમ્ એતદ્ વચનમ્. તસ્માત્ ષોડશ કર્તારો વરીતવ્યાઃ, સોમસ્{*3।671*} તાવત્ કર્તૃકશ્ ચ સ્યાત્{*3।672*}. એવં દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અપિ.
નોતેસ્:
*{3।670: એ2,4,6: બ્રહ્માણં}*
*{3।671: એ2,4 ઓમ્. સોમસ્}*
*{3।672: એ2,4: ચ સોમઃ સ્યાત્}*
ચમસાધ્વર્યવશ્ ચ તૈર્ વ્યપદેશાત્

સન્તિ જ્યોતિષ્ટોમે ચમસાધ્વર્યવઃ - ચમસાધ્વર્યૂન્ વૃણીતેતિ. તેષુ સંદેહઃ - કિમ્ એષામ્ અન્યતમાઃ, ઉતૈતેભ્યો ઽન્ય ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? એતાવતાં સંકીર્તનાદ્ એષામ્ એવાન્યતમાઃ. ઇતિ{*3।673*} પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ચમસાધ્વર્યવશ્ ચાપરે ભવેયુસ્ તેભ્યો ઽન્ય ઇતિ. કુતઃ? તૈર્ વ્યપદેશાત્, તૈઃ પરિગણિતૈર્ એષાં વ્યપદેશો ભવતિ - મધ્યતઃકારિણાં ચમસાધ્વર્યવઃ, હોત્રકાણાં ચમસાધ્વર્યવ ઇતિ.
નનુ ય એવ પ્રકૃતાસ્ તે ચમસાધ્વર્યવો ભવેયુઃ. નેતિ બ્રૂમઃ. કુતઃ? તૈર્ વ્યપદેશાત્, મધ્યતઃકારિણાં ચમસાધ્વર્યવો [399]{*3।674*} હોત્રકાણાં ચમસાધ્વર્યવ ઇતિ, ષષ્ઠી સંબન્ધે સતિ ભવતિ. ઋત્વિગ્ભિસ્ તે વ્યપદિશ્યન્તે, ઋત્વિજસ્ તેષાં સ્વામિનો ન યજમાનઃ, યજમાનપુરુષેભ્યશ્ ચૈતે ઽન્ય ઇતિ નઃ પ્રતિજ્ઞાતમ્. ન યજમાનેન ચમસાધ્વર્યવં{*3।675*} કર્તું વરીતવ્યાઃ, ઋત્વિગ્ભિસ્ તે વરીતવ્યા ઇતિ. અપિ ચૈષામ્ ઉત્પત્તિવાક્ય એવ ભેદઃ, ચમસાધ્વર્યૂન્ વૃણીતેતિ.
નોતેસ્:
*{3।673: એ2: સંકીર્તનાદ્ એષામ્ એવમ્ અન્યતમા ઇતિ, એ4: સંકીર્તનાદેશામ્ એવાન્યતમા ઇતિ}*
*{3।674: એ2: 4,569; એ4: 4,882; એ6: 1,269}*
*{3।675: એ2,4: ચમસાધ્વર્યુત્વં}*
ઉત્પત્તૌ તુ બહુશ્રુતેઃ

તેષ્વ્ વ સંદેહઃ - કિમ્ અનિયમઃ, એકો દ્વૌ બહવો વા, ઉત બહવ એવેતિ? અનિયમ ઇતિ પ્રાપ્ત ઉચ્યતે - બહવ ઇતિ. કુતઃ? ઉત્પત્તૌ બહુશ્રુતેઃ, ચમસાધ્વર્યવ ઇત્ય્ એષામ્ ઉત્પત્તૌ બહુશ્રુતિર્ ભવતિ, તસ્માદ્ બહવ ઇતિ.
દશત્વં લિઙ્ગદર્શનાત્

જ્યોતિષ્ટોમે સન્તિ ચમસાધ્વર્યવઃ{*3।676*}, તે ચ બહવ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. કિયન્તો બહવ ઇતિ સંદેહે ત્રયઃ, બહુવચનસામર્થ્યાદ્ ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - દશત્વં લિઙ્ગદર્શનાત્. તે દશ ભવેયુઃ, તથા હિ લિઙ્ગં જ્યોતિષ્ટોમવિકારે દશપેયે શ્રૂયતે - દશ ચમસાધ્વર્યવો દશ દશૈકૈકં ચમસમ્ અનુસર્પન્તીતિ, એતસ્માત્ કારણાદ્ દશપેયો ભવતીતિ બ્રુવન્ દશ ચમસાધ્વર્યૂન્ દર્શયતિ, યદિ ત્રયો ભવેયુઃ, એતદ્દર્શનં નોપપદ્યતે. તસ્માત્ ત્રીન્ અતીત્યૈષા સંખ્યા, યદિ ચ દશ ન ભવેયુર્ નોપપદ્યેતૈતદ્દર્શનમ્. તસ્માદ્ [400]{*3।677*} ભવન્તિ દશ, દશ ચૈષાં સ્વામિનઃ. તસ્માત્ પ્રયોજનભાવાદ્ દશસંખ્યોપાદીયતે, તસ્યાં ચોપાદીયમાનાયામ્ અપરાપિ સંખ્યાનુગૃહ્યતે, તેનાપિ દશ ભવેયુઃ.
નોતેસ્:
*{3।676: એ2,4: સન્તિ ચમસાધ્વર્યવઃ}*
*{3।677: એ2: 4,570; એ4: 4,884; એ6: 1,270}*
શમિતા ચ શબ્દભેદાત્

અસ્તિ શમિતા - શમિતારમ્ ઉપનયીતેતિ. સ કિં સંકીર્તિતાનામ્ અન્યતમઃ, ઉતાન્યસ્ તેભ્ય ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? તેષાં વરણે સંકીર્તનાત્, તેષામ્ અન્યતમઃ, ઇતિ પ્રાપ્તે ઉચ્યતે - શમિતા ચ શબ્દભેદાત્, શબ્દો ભિદ્યતે, એવંસંજ્ઞકેનેદં કર્મ કર્તવ્યમ્ ઇતિ, તસ્માદ્ એવંસંજ્ઞક ઉત્પાદયિતવ્યઃ. અસ્ય સંકીર્તનાત્ સંખ્યાવ્ વૃદ્ધિર્ ગમ્યતે, તસ્માદ્ અન્યઃ શમિતા સ્યાત્. અપિ ચ - ક્લોમા ચોર્ધં{*3।678*} વૈકર્તનં ચ શમિતુઃ તદ્ બ્રાહ્મણાય દદ્યાદ્ યદ્બ્રાહ્મણઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્{*3।679*} અબ્રાહ્મણાશઙ્કા ભવતિ, સા ઋત્વિજિ નોપપદ્યતે.
નોતેસ્:
*{3।678: એ2,4: ચાર્ધં}*
*{3।679: ઐ.બ્ર્. 7.1}*
પ્રકરણાદ્ વોત્પત્ત્યસંયોગાત્

સત્યં સંખ્યાવિવૃદ્ધિર્ ગમ્યતે, ન તૂત્પદ્યમાનેષુ, યા ત્વ્ અનુત્પત્તિસ્ તેષુ ગમ્યતે, તત્રૈકસ્ય કર્મભેદાદ્ ઇત્ય્ એવમ્ અપ્ય્ અવકલ્પતે. યત્ તૂક્તમ્ - અબ્રાહ્મણાશઙ્કા ભવતીતિ, યજમાનાભિપ્રાયા સા, યદ્ય્ અબ્રાહ્મણો યજમાનઃ સ્યાદ્ ઇતિ. નનુ યદ્ય્ અબ્રાહ્મણઃ સ્યાદ્ ઇતિ પ્રકૃતઃ શમિતા સંબધ્યતે. ઉચ્યતે - શમયતીતિ શમિતા, યૌગિક એષ શબ્દઃ પ્રકૃતેષ્વ્ અપ્ય્ અવકલ્પતે. શામિત્રમ્ અપ્ય્ આધ્વર્યવે સમામ્નાનાદ્ અધ્વર્યુણા કર્તવ્યમ્. [401] તસ્માચ્ છમનાદ્ અધ્વર્યુઃ શમિતા. એવં સતિ અપ્રકૃતો યજમાનઃ સંબન્ધ્યતે.
ઉપગાશ્ ચ લિઙ્ગદર્શનાત્

જ્યોતિષ્ટોમે સન્ત્ય્ ઉપગા નામ, તે શબ્દભેદાત્ સંખ્યાવિવૃદ્ધિં પ્રત્યાયયન્તીત્ય્ અધ્વર્ય્વાદિભ્યો ઽન્ય ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - તેષામ્ એવ કેચિત્ સ્યુર્ ઇતિ. કસ્માત્? ઉત્પત્તૌ પરિગણનાત્, યૌગિકકત્વાચ્ ચ શબ્દસ્ય. લિઙ્ગમ્ ઇદં ભવતિ - નાધ્વર્યુર્ ઉપગાયેદ્ ઇતિ, યદ્ય્ એભ્યો ઽન્યે ભવેયુર્ નાધ્વર્યું પ્રતિષેધેત્. અપ્રાપ્તત્વાત્. યતસ્ તુ પ્રતિષેધતિ, અતો ઽવગછામઃ, ઉત્પત્તૌ સંકીર્તિતાનામ્ એવાન્યતમ ઇતિ.
વિક્રયી ત્વ્ અન્યઃ કર્મણો ઽચોદિતત્વાત્

અસ્તિ સોમવિક્રયી, તત્ર સંદેહઃ - સ કિમ્ અધ્વર્ય્વાદીનામ્ અન્યતમઃ, ઉતૈભ્યો ઽન્ય ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? તેષાં સંકીર્તનાત્, તેષામ્ અન્યતમ ઇતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - વિક્રયી ત્વ્ અન્યઃ સ્યાદ્ ઇતિ, વિક્રયો ન ચોદ્યતે ક્રયચોદ્યતે, તત્રાર્થાદ્ વિક્રયઃ, જ્યોતિષ્ટોમસ્ય ચ પદાર્થાન્ કર્તુમ્ અધ્વર્ય્વાદય ઉત્પાદ્યન્તે, ન તુ વિક્રયો જ્યોતિષ્ટોમસ્ય શ્રૂયતે. તસ્માન્ નાધ્વર્ય્વાદીનામ્ અન્યતમ ઇતિ.
[402]{*3।680*}
નોતેસ્:
*{3।680: એ2: 4,572; એ4: 4,891; એ6: 1,271}*
કર્મકાર્યાત્ સર્વેષામ્ ઋત્વિક્ત્વમ્ અવિશેષાત્

ય એતે પુરુષા જ્યોતિષ્ટોમસ્ય શ્રૂયન્તે, તે કિં સર્વ એત ઋત્વિજઃ, ઉત કેચિદ્ એષામ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સર્વે. કુતઃ? કર્મકાર્યાત્, સર્વે યાગસ્ય સાધનં કુર્વન્તિ, તસ્માત્ સર્વ ઋતૌ યજન્તિ. યે ચર્તૌ યજન્તિ ત ઋત્વિજઃ, ન કશ્ચિદ્ વિશેષ આશ્રીયતે, ઇમ એવર્તૌ યજન્તીત્ય્ ઋત્વિજઃ, ઇમે નેતિ. તસ્માત્ સર્વેષામ્ ઋત્વિક્ત્વમ્.
નનુ પરિસંખ્યા શ્રૂયતે - સૌમ્યસ્યાધ્વરસ્ય યજ્ઞક્રતોઃ સપ્તદશ ઋત્વિજ ઇતિ. ઉચ્યતે - પરિસંખ્યાયાં બહવો દોષાઃ સન્તીતિ, અવયુત્યવાદો ઽયં ભવિષ્યતિ.
ન વા પરિસંખ્યાનાત્

ન વા સર્વે. કસ્માત્? પરિસંખ્યાનાત્, એવં હિ શ્રૂયતે, સૌમ્યસ્યાધ્વરસ્ય યજ્ઞક્રતોઃ સપ્તદશ ઋત્વિજ ઇતિ, સ એષ ન વિધિઃ, બહુતરાણાં પ્રાપ્તત્વાત્, નાનુવાદઃ, પર્યોજનાભાવાત્. ન ચેત્ પરિસંખ્યાપિ, આનર્થક્યમ્ એવ સ્યાત્.
નનુ પરિસંખ્યાયાં સ્વાર્થહાનં પરાર્થકલ્પના પ્રાપ્તબાધશ્ ચ. ઉચ્યતે - સ્વાર્થહાનમ્ અદોષઃ પ્રાપ્તત્વાત્. પરાર્થકલ્પના ચ પ્રત્યયાત્. કથમ્{*3।681*}? બહૂનામ્ ઋત્વિક્ત્વે જ્ઞાતે પુનઃ સપ્તદશ ઋત્વિજ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, સપ્તદશભિર્ ઋત્વિક્શબ્દસ્ય સંબન્ધઃ પુનઃ પ્રકાશ્યતે, અધિકૈશ્ ચ ન પ્રકાશ્યતે. તત્ર વિજ્ઞાયત એતત્, ઋત્વિક્શબ્દસ્ય પુરુષૈઃ સંબન્ધે પુનઃ પ્રકાશ્યમાને સપ્તદશભ્યો ઽભ્યધિકા વર્જિતા ઇતિ ગમ્યતે. તત્ર કિં સપ્તદશભિઃ સંબન્ધો [403]{*3।682*} વિવક્ષિતઃ, કિં વાધિકાનાં વર્જનમ્ ઇતિ, સપ્તદશસંબન્ધસ્યાપ્રયોજકત્વાદ્ અધિકાનાં વર્જનં વિવક્ષિતમ્ ઇતિ ગમ્યતે.
આહ - નનુ પ્રતિષિધ્યમાનેષ્વ્ અપ્ય્ અધિકેષુ પ્રતિષેધો ન પ્રાપ્નોતિ, ન હિ ત ઋતૌ ન યજન્તિ, ન વર્તૌ યજન્તો ન ઋત્વિજઃ સ્યુઃ. ઉચ્યતે - સત્યમ્, ન, પ્રતિષેધાદ્ ઋત્વિક્શબ્દેન ન સંબધ્યતે{*3।683*}, કિં તુ પ્રતિષેધસામર્થ્યાદ્ ધ્ય્ ઋત્વિક્કાર્યે ન ભવન્તિ. કિં પુનર્ ઋત્વિક્કાર્યમ્? ઋત્વિજ ઉપવસન્તીતિ{*3।684*}, ઋત્વિજો વૃણીતે, ઋત્વિગ્ભ્યો દક્ષિણાં દદાતીતિ.
આહ - યદ્ ઋત્વિજાં કાર્યમ્, કથં તત્ કેષાંચિદ્ ઋત્વિક્શબ્દકાનાં ન સ્યાત્. ઉચ્યતે - એવં તર્હિ દ્વિવિધો ઽયમ્ ઋત્વિક્શબ્દઃ, ઋતુયજનનિમિત્તઃ, વરણભરણનિમિત્તશ્ ચ, તત્ર યાગનિમિત્તસ્ય ગ્રહણમ્ અનર્થકમ્, તસ્માદ્ વરણભરણનિમિત્તો ગૃહ્યત ઇતિ.
આહ - નન્વ્ ઇતરેતરાશ્રયમ્ એવં ભવતિ - ય ઋત્વિજસ્ તે વરીતવ્યાઃ, યે વ્રિયન્તે ત ઋત્વિજ ઇતિ તદ્ ઇતરેતરાશ્રયમ્. ઉચ્યતે - ન હ્ય્ ઋત્વિજો વૃણીત ઇત્ય્ અયમ્ અર્થઃ, ઋત્વિજઃ સન્તો વરીતવ્યા ઇતિ. કથં તર્હિ? વરણેનર્ત્વિજઃ ક્રિયન્ત ઇતિ, એવં દ્વિતીયાનિર્દેશો યુક્તો ભવિષ્યતિ, અધ્વર્યં વૃણીત ઇત્ય્ એવંલક્ષણઃ. દૃષ્ટાર્થતા ચ વરણસ્ય ભવિષ્યતિ.
કથમ્ આત્મેચ્છયાધ્વર્યુર્ ભવતીતિ ચેત્ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાત્, ભવતીતિ બ્રૂયામ્. કથમ્? એવંશબ્દકેનાયં પદાર્થઃ કર્તવ્ય ઇતિ, નાસ્ત્ય્ એવંશબ્દકઃ. યશ્ ચ નાસ્તિ, સ યદિ શક્યતે કર્તુમ્, કર્તવ્યો ભવતિ. યથા - જુહ્વા જુહોતીત્ય્ અવિદ્યમાના જુહૂઃ ક્રિયતે, એવમ્ એતદ્ અપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. તત્રાર્થાદ્ અનિયમેનર્ત્વિક્શબ્દસંબન્ધે કર્તવ્યે, એવં વરણવિશેષેણ કૃતવ્ય ઇતિ નિયમ્યતે. તસ્માન્ નેતરેતરાશ્રયમ્. તસ્માત્ સપ્તદશૈવ ઋત્વિજઃ[404]{*3।685*} કર્તવ્યા ઇતિ પરિસંખ્યા, સપ્તદશ ઋત્વિજઃ સંસ્કારૈઃ કર્તવ્યા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।681: એ2,4 ઓમ્. કથમ્}*
*{3।682: એ2: 4,574; એ4: 4,892; એ6: 1,271}*
*{3।683: એ2,4: સંબધ્યન્તે}*
*{3।684: એ2,4 ઓમ્. ઇતિ}*
*{3।685: એ2: 4,577; એ4: 4,893; એ6: 1,272}*
પક્ષેણેતિ ચેત્

એવં ચેન્ મન્યસે - યથોક્તપક્ષેણૈતદ્ એવમ્ ઉચ્યતે, અવયુત્યવાદપક્ષેણ સપ્તદશ ઋત્વિજ ઇતિ, તત્ પરિહર્તવ્યમ્.
ન સર્વેષામ્ અનધિકારઃ

નૈતદ્ એવમ્, નાત્ર સર્વેષાં પુરુષાણાં વચનમ્, યાન્ અધિકૃત્યાવયુત્યવાદો ભવિષ્યતિ. યત્ર પરા સંખ્યા કીર્ત્યતે, તત્રાવયુત્યવાદો ભવતિ, યથા - દ્વાદશકપાલે યદ્ અષ્ટાકપાલો ભવતીતિ, ન ચ, ઇહ પરા સંખ્યા કીર્ત્યતે. તસ્માન્ નાવયુત્યવાદ ઇતિ.
નિયમસ્ તુ દક્ષિણાભિઃ શ્રુતિસંયોગાત્

સપ્તદશ ઋત્વિજ ઇતિ સમધિગતમ્. કતમે તે સપ્તદશ ઇતીદં ચિન્ત્યતે. કિં પ્રાપ્તમ્? અજ્ઞાનમ્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - નિયમસ્ તુ દક્ષિણાભિઃ, શ્રુતિસંયોગાત્, દક્ષિણાસંબન્ધેન નિયમ્યેરન્. એવં હ્ય્ આમ્નાયતે - ઋત્વિગ્ભ્યો દક્ષિણાં દદાતીતિ, એવમ્ અભિધાય દક્ષિણાદાનક્રમપરે વાક્યે બ્રહ્માદયઃ શ્રૂયન્તે - અગ્નીધે ઽગ્રે દદાતીતિ, તતો બ્રહ્મણે, તતો ઽમુષ્મૈ ચામુષ્મૈ ચેતિ{*3।686*} કેચિદ્ એવ વિશિષ્ટાઃ શ્રૂયન્તે - એવં યે શ્રૂયન્તે, તે તાવદ્ ઋત્વિજઃ, તતો ઽભ્યધિકા નાન્યે ભવિતુમ્ અર્હન્તિ. દક્ષિણાભિર્ નિયમ ઇતિ.
[405]{*3।687*}
નોતેસ્:
*{3।686: તૈત્.બ્ર્. 1.1.6.10}*
*{3।687: એ2: 4,579; એ4: 4,903; એ6: 1,273}*
ઉક્ત્વા ચ યજમાનત્વં તેષાં દીક્ષાવિધાનાત્

ય ઋત્વિજસ્ તે યજમાના ઇત્ય્ એવમ્ અભિધાય બ્રહ્માદીનાં દીક્ષાક્રમપરે ચ વાક્યે દીક્ષાં દર્શયતિ. કથમ્? અધ્વર્યુર્ ગૃહપતિં દીક્ષયિત્વા બ્રહ્માણં દીક્ષયતિ, તત્ ઉદ્ગાતારમ્, તતો હોતારમ્. તતસ્ તં પ્રતિપ્રસ્થાતા દીક્ષયિત્વાર્ધિનો દીક્ષયતિ, બ્રાહ્મણાચ્ છંસિનં બ્રહ્મણઃ, પ્રસ્તોતારમ્ ઉદ્ગાતુઃ, મૈત્રાવરુણં હોતુઃ. તતસ્ તં નેષ્ટા દીક્ષયિત્વા તૃતીયિનો દીક્ષયતિ, આગ્નીધં{*3।688*} બ્રહ્મણઃ, પ્રતિહર્તારમ્ ઉદ્ગાતુઃ, અચ્છાવાકં હોતુઃ. તતસ્ તમ્ ઉન્નેતા દીક્ષયિત્વા પાદિનો દીક્ષયતિ, પોતારં બ્રહ્મણઃ, સુબ્રહ્મણ્યમ્ ઉદ્ગાતુઃ, ગ્રાવસ્તુતં હોતુઃ. તતસ્ તમ્ અન્યો બ્રાહ્મણો દીક્ષયતિ, બ્રહ્મચારી વાચાર્યપ્રેષિત ઇતિ. દીક્ષા ચ યજમાનસંસ્કારઃ. તસ્માદ્ બ્રહ્માદય ઋત્વિજઃ સપ્તદશ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।688: એ2,4: આગ્નીધ્રં}*
સ્વામિસપ્તદશાઃ કર્મસામાન્યાત્

એતદ્ ઉક્તમ્ - સપ્તદશ ઋત્વિજ ઇતિ, તે ચ બ્રહ્માદયઃ. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ એષાં સદસ્યઃ સપ્તદશઃ, ઉત ગૃહપતિઃ? કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સદસ્ય ઇતિ. સ હિ કર્મકરઃ, ઇતરઃ સ્વામી. યશ્ ચ કર્મકરઃ, સ પરિક્રેતવ્યઃ, ઋત્વિજશ્ ચ પરિક્રીયન્તે, તસ્માત્ સદસ્યઃ સપ્તદશ ઋત્વિગ્ ઇતિ. અપિ ચ - તસ્ય ચમસમ્ આમનન્તિ વરણં ચ. ઋત્વિગ્વરીતવ્યો ન સ્વામી. તસ્માત્ સદસ્યઃ સપ્તદશ ઇતિ પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે - સ્વામિસપ્તદશાઃ કર્મસામાન્યાત્, સ્વામ્ય્ એષાં સપ્તદશઃ સ્યાત્. કુતઃ? કર્મસામાન્યાત્, યજ્ઞે કર્તાર ઋત્વિજો ભવન્તિ, યજ્ઞે ચ કર્તા ગૃહપતિઃ, તસ્માદ્ ઋત્વિક્, [406]{*3।689*} યજ્ઞકર્મસામાન્યાત્. યદ્ ઉક્તમ્ - તં સમામનન્તિ, તસ્ય ચમસમ્ આમનન્તિ વરણં ચ, તસ્માત્ સદસ્યઃ સપ્તદશ ઇતિ. ઉચ્યતે - બ્રહ્માણમ્ એવ તે સમામનન્તિ, વરણમ્ અપિ ચમસશ્ ચ બ્રહ્મણ એવ, સ હિ સદસિ ભવઃ, તસ્માત્ સ્વામિસપ્તદશાઃ.
નોતેસ્:
*{3।689: એ2: 4,581; એ4: 4,905; એ6: 1,274}*
તે સ્વાર્થાઃ પ્રયુક્તત્વાદ્ અગ્નયશ્ ચ સ્વકાલત્વાત્

સ્વામિસપ્તદશા જ્યોતિષ્ટોમસ્યર્ત્વિજઃ સમધિગતાઃ. અત્રેદાનીમ્ અયં સંદેહઃ - કિં સર્વં પુરુષકાર્યં તૈઃ કાર્યમ્, અગ્નિભિશ્ ચ ગાર્હપત્યાદિભિર્ અગ્નિકાર્યમ્, ઉત કાચિદ્ વ્યવસ્થેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? તે સર્વાર્થાઃ, પ્રયુક્તત્વાદ્ અગ્નયશ્ ચ સ્વકાલત્વાત્, તે વૃતાઃ સર્વસ્મૈ પુરુષકાર્યાય સ્યુઃ, અગ્નયશ્ ચાગ્નિકાર્યાય. કુતઃ? તૈઃ કાર્યૈર્ આકાઙ્ક્ષિત્વાત્, પ્રતિ સ્વં ગ્રહણમ્ એષામ્ અનુવાદઃ, સ્વકાલત્વાદ્ અગ્નયશ્ ચ સર્વાર્થા ઇતિ, સમધિગતમ્ એતત્.
[407]{*3।690*}
નોતેસ્:
*{3।690: એ2: 4,584; એ4: 4,914; એ6: 1,274}*
તત્સંયોગાત્ કર્મણો વ્યવસ્થા સ્યાત્, સંયોગસ્યાર્થવત્ત્વાત્

તત્સંયોગાદ્ વિશિષ્ટપુરુષસંયોગાત્, વ્યવતિષ્ઠેત, યે યેન પુરુષેણ સમાખ્યાયન્તે, તે તેન કર્તવ્યાઃ, એવં તેષાં પુરુષસંયોગો ઽર્થવાન્ ભવિષ્યતિ. આધ્વર્યવમ્ અધ્વર્યુણા, હૌત્રં હોત્રા, ઔદ્ગાત્રમ્ ઉદ્ગાત્રેતિ.
તસ્યોપદેશસમાખ્યાનેન નિર્દેશઃ

કિમ્ એષ એવોત્સર્ગઃ? સર્વં સમાખ્યાતં સમાખ્યાતપુરુષૈઃ કર્તવ્યમ્ ઇતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, તસ્યોપદેશાદ્ વિશેષસમાખ્યાનાચ્ ચ નિર્દેશઃ. યથોપદેશઃ - તસ્માન્ મૈત્રાવરુણઃ પ્રેષ્યતિ ચાનુ ચાહેતિ{*3।691*}. સમાખ્યા - પોત્રીયા નેષ્ટ્રીયેતિ. એષ સમાખ્યાયાશ્ ચાપવાદ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।691: તૈત્.બ્ર્. 3.12.9.5}*
તદ્વચ્ ચ લિઙ્ગદર્શનમ્

યત્ર હેતુઃ પ્રાતરનુવાકમ્ અનુબ્રુવત ઉપશૃણુયાદ્ ઇતિ હોત્રે{*3।692*} પ્રાતરનુવાકે સમાખ્યયા પ્રાપ્તં હોતારં દર્શયતિ. તથેદમ્ અપરં લિઙ્ગં ભવતિ - ઉદ્ગીથ ઉદ્ગાતૄણામ્ ઋચઃ પ્રણવ ઉક્થશંસિનાં{*3।693*} [408]{*3।694*} પ્રતિહારો{*3।695*} ઽધ્વર્યૂણામ્ ઇતિ, સમાખ્યાકૃતં ભેદં દર્શયતિ. તથેદમ્ અપિ લિઙ્ગં ભવતિ - યો વાધ્વર્યોઃ સ્વં વેદ સ્વવાનેવ ભવતિ, એતદ્ વાધ્વર્યોઃ સ્વં યદ્ આશ્રાવયતીતિ{*3।696*} સમાખ્યાકૃતં નિયમં દર્શયતિ.
નોતેસ્:
*{3।692: એ2,4: હૌત્રે}*
*{3।693: એ2,4: ઉક્થ્યશંસિનાં}*
*{3।694: એ2: 4,586; એ4: 4,918; એ6: 1,275}*
*{3।695: એ2: પ્રતિગરો, એ4: પ્રતિરો}*
*{3।696: તૈત્.સ્. 3.1.2.3}*
પ્રૈષાનુવચનં મૈત્રાવરુણસ્યોપદેશાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નીષોમીયઃ - યો દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ{*3।697*}. તત્રેદં સમામનન્તિ - તસ્માન્ મૈત્રાવરુણઃ પ્રેષ્યતિ ચાનુ ચાહેતિ. તત્ર સંશયઃ - કિં સર્વાનુવચનેષુ સર્વપ્રૈષેષુ ચ મૈત્રાવરુણઃ સ્યાત્, ઉત યત્રાનુવચને પ્રૈષ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સર્વાનુવચનેષુ, અવિશેષાત્. ન હિ કશ્ચિદ્ વિશેષ આશ્રીયતે - અસ્મિન્ન્ અનુવચને મૈત્રાવરુણો ઽસ્મિન્ નેતિ. તસ્માત્ સર્વાનુવચનેષુ સર્વપ્રૈષેષુ ચ મૈત્રાવરુણઃ સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{3।697: તૈત્.સ્. 6.1.11.6}*
પુરો ઽનુવાક્યાધિકારો વા પ્રૈષસંનિધાનાત્

પુરો ઽનુવાક્યં વા મૈત્રાવરુણો ઽનુબ્રૂયાત્. કુતઃ? યત્ર પ્રૈષશ્ ચાનુવાક્યા ચ સહોચ્યેતે, તત્ર મૈત્રાવરુણઃ, યત્ર કેવલાનુવાક્યા ન તત્ર મૈત્રાવરુણઃ, યત્ર વા કેવલઃ પ્રૈષઃ, તત્રાપિ ન. યત્રોભે સમુચ્ચીયેતે, તત્ર સ ભવેત્. તથા હિ સમુચ્ચિતયોસ્ તં સમામનન્તિ, તસ્માન્ મૈત્રાવરુણઃ પ્રેષ્યતિ ચાનુ ચાહેતિ, ચશબ્દાત્ સમુચ્ચિતયોર્ ઇતિ ગમ્યતે.
[409]{*3।698*}
નોતેસ્:
*{3।698: એ2: 4,588; એ4: 4,923; એ6: 1,275}*
પ્રાતરનુવાકે હોતૃદર્શનાત્

ઇતશ્ ચ પશ્યામો ન સર્વાનુવચનેષુ મૈત્રાવરુણ ઇતિ. કુતઃ? યતઃ પ્રાતરનુવાકે હોતારં દર્શયતિ. કથમ્? યત્ર હોતુઃ પ્રાતરનુવાકમ્ અનુબ્રુવત ઉપશૃણુયાત્, તદાધ્વયુર્ ગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ. તસ્માન્ ન સર્વાનુવચનેષુ મૈત્રાવરુણ ઇતિ.
ચમસાંશ્ ચમસાધ્વર્યવઃ સમાખ્યાનાત્

સન્તિ ચમસાધ્વર્યવસ્ તેષુ સંદેહઃ - કિં ચમસાધ્વર્યવશ્ ચમસાઞ્ જુહુયુર્ ઉતાધ્વર્યુર્ ઇતિ. ચમસાધ્વર્યવ ઇતિ બ્રૂમઃ. કસ્માત્? ચમસેષ્વ્ આધ્વર્યવં તે કુર્વન્તીતિ ચમસાધ્વર્યવઃ, તસ્માત્ તે જુહુયુર્ ઇતિ.
અધ્વર્યુર્ વા તન્ ન્યાયત્વાત્

અધ્વર્યુર્ વા જુહુયાત્, એસ હિ ન્યાયઃ - યદ્ આર્ધ્વર્યવપદાર્થમ્ અધ્વર્યુઃ કુર્યાત્, આધ્વર્યવશ્ ચ હોમઃ, તસ્માદ્ અધ્વર્યુર્ જુહુયાત્. નનુ ચમસાધ્વર્યવ ઇતિ વિશેષસમાખ્યાનાચ્ ચમસાધ્વર્યવો હોષ્યન્તીતિ. નેત્ય્ ઉચ્યતે, ચમસેષ્વ્ એતે ઽધ્વર્યુવદ્ ભવન્તીતિ ચમસાધ્વર્યવઃ. યદિ તૈર્ અધ્વર્યુર્ જુહોતિ, તતસ્ તૈશ્ ચમસાધ્વર્યુભિર્ અપિ હોતવ્યમ્. યદિ ચમસાધ્વર્યવો જુહ્વતિ, નાધ્વર્યુઃ. તદા તે ન તદ્વત્ સ્યુશ્ ચમસાધ્વર્યવઃ. તસ્માન્ ન જુહુયુર્ ઇતિ.
ચમસે ચાન્યદર્શનાત્

ચમસે ચાન્યં ચમસાધ્વર્યોર્ દર્શયતિ. કથમ્? યમસાંશ્ ચ[410]{*3।699*}મસાધ્વર્યવે પ્રયચ્છતિ, તાન્ સ વષટ્કર્ત્રે હરતિ, અન્યો હુત્વા{*3।700*} ચમસાધ્વર્યવે પ્રયચ્છતીતિ ગમ્યતે. કથમ્? સ{*3।701*} વષટ્કર્ત્રે હરતિ, ભક્ષયિતુમ્ ઇતિ ગમ્યતે. તસ્માદ્ ધુતસ્ય ચમસાધ્વર્યવે પ્રદાનમ્, યો જુહોતિ, સ પ્રયચ્છતિ. તસ્માદ્ અન્યો જુહોતીતિ. અપિ ચ - યો વાધ્વર્યોઃ સ્વં વેદ સ્વવાનેવ ભવતિ, સ્રુગ્વાધ્વર્યોઃ સ્વં વાયવ્યમ્ અસ્ય સ્વં ચમસો ઽસ્ય સ્વમ્ ઇતિ. ન તાવદ્ અસ્ય ચમસઃ સ્વમ્, યજમાનસ્ય હિ સઃ. ચમસો ઽસ્ય સ્વમ્ ઇતિ બ્રુવન્, અધ્વર્યોશ્ ચમસેન હોમં દર્શયતિ.
નોતેસ્:
*{3।699: એ2: 4,589; એ4: 4,925; એ6: 1,276}*
*{3।700: એ2,4: સ હુત્વા}*
*{3।701: એ2,4: એવં સ}*
અશક્તૌ તે પ્રતીયેરન્

અથ કથં ચમસાધ્વર્યવ ઇતિ સમાખ્યાનમ્? ઉચ્યતે - અશક્તૌ તે પ્રતીયેરન્, યદા વ્યાપૃતત્વાત્, ન શક્નોત્ય્ અધ્વર્યુર્ હોતુમ્, તદા સમાખ્યાસામ્ અર્થાત્ તે હોષ્યન્તિ.
વેદોપદેશાત્ પૂર્વવદ્ વેદાન્યત્વે યથોપદેશં સ્યુઃ

અસ્ત્ય્ ઔદ્ગાત્રે સમાખ્યાતઃ શ્યેનઃ, આધ્વર્યવે વાજપેયઃ. તત્ર સંદેહઃ - કિં શ્યેન ઉદ્ગાતૃભિર્ એવ પદાર્થાઃ કર્તવ્યાઃ, વાજપેયે ઽધ્વર્યુભિઃ, ઉતોભયત્ર નાનર્ત્વિગ્ભિર્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? વેદોપદેશાત્, સમાખ્યાનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ{*3।702*}, પૂર્વવત્, યથા, આધ્વર્યવમ્ ઇતિ સમાખ્યાનાત્ પદાર્થાન્ અધ્વર્યુઃ કરોતિ, એવમ્ એવ વેદાન્યત્વે યથોપ્દેશં સ્યુઃ, યો યેન સમાખ્યાતે વેદ ઉપદિષ્ટઃ, તસ્ય પદાર્થાસ્ તેનૈવ કર્તવ્યાઃ. સાઙ્ગઃ સ તત્રોપદિશ્યતે. તસ્માચ્ છ્યેન ઉદ્ગાતૃભિર્ વાજપેયે ચાધ્વર્યુભિઃ પદાર્થાઃ કર્તવ્યા ઇતિ.
[411]{*3।703*}
નોતેસ્:
*{3।702: એ1 ગિબ્ત્ સમાખ્યાનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।703: એ2: 4,591; એ4: 4,928; એ6: 1,277}*
તદ્ગ્રહણાદ્ વા સ્વધર્મઃ સ્યાદ્ અધિકારસામર્થ્યાત્ સહાઙ્ગૈર્ અવ્યક્તઃ શેષે