મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.6

બ્રાહ્મણા વા રાજન્યચમસમ્ અનુપ્રસર્પેયુઃ. કથમ્? શતં બ્રાહ્મણાઃ સોમં ભક્ષયન્તીતિ વિધિઃ શ્રુત્યા બ્રાહ્મણગતામ્ એવ સંખ્યામ્ આહ. તસ્માચ્ છતં બ્રાહ્મણાઃ, તેષાં ભક્ષણાર્થમ્ અનુપ્રસર્પતામ્ એકૈકસ્મિંશ્ ચમસે દશદશોપદિશ્યન્તે. તસ્માદ્ બ્રાહ્મણાશતસ્ય દશ બ્રાહ્મણા રાજન્યચમસમ્ અનુપ્રસર્પેયુર્ ઇતિ.
[366]{*3।556*}
નોતેસ્:
*{3।556: એ2: 4,488; એ4: 4,769; એ6: 1,247}*
સર્વાર્થમ્ અપ્રકરણાત્

અનારભ્ય કિંચિદ્ ઉચ્યતે - યસ્ય ખાદિરઃ સ્રુવો ભવતિ સ છદસામ્ એવ રસેનાવદ્યતિ, સરસા અસ્યાહુતયો ભવન્તિ. યસ્ય પર્ણમયી જુહૂર્ ભવતિ ન સ પાપં શ્લોકં શૃણોતીત્ય્{*3।557*}એવમાદિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં ખાદિરતા સ્રુવે, પાલાશતા જુહ્વામ્, પ્રકૃતૌ નિવિશતે, ઉત પ્રકૃતૌ વિકૃતૌ ચેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સર્વાર્થમ્ અપ્રકરણાત્, પ્રકૃતિવિકૃત્યર્થમ્ એવંજાતીયકમ્. કુતઃ? અપ્રકરણાત્, ન કસ્ય-ચિદ્ પ્રકરણે શ્રૂયન્તે, તાનિ વાક્યેન સર્વત્ર ભવેયુર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।557: તૈત્.સ્. 3.5.7.1}*
પ્રકૃતૌ વાદ્વિરુક્તત્વાત્

પ્રકૃતૌ વા નિવિશેરન્ન્ અનારભ્યાધીતાનિ પાત્રાણિ. કુતઃ? અદ્વિરુક્તત્વાત્, એવમ્ અદ્વિરુક્તં ભવિષ્યતીતિ. દ્વિરુક્તાયાં કો દોષઃ? અસંભવ ઇતિ બ્રૂમઃ - યદ્ ધિ પ્રકૃતૌ વિકૃતૌ ચ ભવતિ, અસ્તિ તત્ પ્રકૃતૌ. પ્રકૃતૌ ચેદ્ અસ્તિ, ચોદકેનૈવ વિકૃતિં પ્રાપ્નોતિ, તતો નાનારભ્ય વિધિમ્ આકાઙ્ક્ષતિ. તસ્માદ્ અનાકાઙ્ક્ષિતત્વાદ્ અનારભ્યવિધિર્ ન તત્ર વિદધાતિ, તેન બ્રૂમઃ - પ્રકૃત્યર્થ એવેતિ.
તદ્ વર્જન્તુ વચનપ્રાપ્તે

અપ્રકરણાત્ પ્રકૃતિવિકૃત્યર્થમ્ એવેત્ય્ ઉચ્યતે - યત્ તુ ચોદ[367]{*3।558*}કેન પ્રાપ્નોતીત્ય્ અનારભ્યવિધિના પ્રાપ્તે ન ચોદકમ્ આકાઙ્ક્ષતિ. તસ્માદ્ અનારભ્યવિધિવર્જં ચોદકઃ પ્રાપયિષ્યતિ, અનારભ્યવિધિવાક્યેન પ્રત્યક્ષેણ સ્રુવે ખાદિરતા, ચોદકવાક્યેનાનુમાનિકેન વિકૃતૌ. આનુમાનિકાચ્ ચ પ્રત્યક્ષં બલવત્. તસ્માત્ પ્રકૃતિવિકૃત્યર્થો ઽનારભ્યવિધિઃ.
નોતેસ્:
*{3।558: એ2: 4,489; એ4: 4,771; એ6: 1,247}*
દર્શનાદ્ ઇતિ ચેત્

યદ્ય્ અનારભ્યવિધિશ્ ચોદકાદ્ બલીયાન્, અનારભ્યવિધિના પ્રાપ્તે ન ચોદકમ્ આકાઙ્ક્ષતિ, નિરાકાઙ્ક્ષે વૈકૃતે કર્મણિ ચોદકો નૈવ પ્રાપ્નોતિ. તત્ર પ્રયાજાદીનાં દર્શનં નૈવોપપદ્યેત, દૃશ્યન્તે ચ પ્રયાજાદયઃ ક્વચિત્, પ્રયાજે પ્રયાજે કૃષ્ણલં જુહોતીતિ{*3।559*}. અથ ચોદકો બલીયાન્{*3।560*} તત એતદ્દર્શનમ્ ઉપપદ્યતે. તસ્માત્ પ્રકૃત્યર્થો ઽનારભ્યવિધિઃ.
નોતેસ્:
*{3।559: તૈત્.સ્. 2.3.2.3}*
*{3।560: એ2,4: બલીયાસ્, એ6: બલીયાંસ્}*
ન ચોદનૈકાર્થ્યાત્

ન પ્રકૃત્યર્થઃ, સર્વાર્થ{*3।561*} ઇતિ બ્રૂમઃ, અપ્રકરણે સમામ્નાનાત્. યદ્ ઉક્તમ્, અનારભ્યવિધિના નિરાકાઙ્ક્ષસ્ય ન ચોદક ઇતિ, તન્ નોપપદ્યતે. ન હ્ય્ અનારભ્યવિધિશ્ ચોદનાં નિરાકાઙ્ક્ષીકરોતિ, પ્રાપ્તે હિ ચોદકે ન સ્રુવે ખાદિરતાનારભ્યવિધિના શક્યા વિધાતુમ્. અસતિ ચોદકે ઽનારભ્યવિધિર્ અપિ નાસ્તિ, ન ચાનારભ્યવિધિઃ સ્રુવં પ્રાપયતિ, તસ્ય ચ ખાદિરતામ્. કુતઃ? ચોદનૈકાર્થ્યાત્. એકાર્થા હિ ચોદના, યસ્ય ખાદિરઃ સ્રુવો ભવતીતિ. ન ચાત્ર સ્રુવઃ ખાદિરતા ચોભયં વિધીયતે, સ્રુવસ્ય સતઃ ખાદિરતામ્ એષ શબ્દ આહ, સ ચ ચોદકેન પ્રાપ્તઃ. તસ્માદ્ અસ્તિ ચોદકઃ, સ હ્ય્ અનારભ્યવિધિવાક્યસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્ તં વર્જયિત્વાન્યં પ્રાપયતિ. તસ્માત્ પ્રકૃતિવિકૃત્યર્થો ઽનારભ્યવિધિઃ.
[368]{*3।562*}
નોતેસ્:
*{3।561: એ2: સર્વાર્થમ્, એ4: સર્વાર્થે, એ6: સર્વાર્થ}*
*{3।562: એ2: 4,491; એ4: 4,773; એ6: 1,248}*
ઉત્પત્તિર્ ઇતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ - ઉત્પત્તિર્ એષાં પ્રકૃતિવિધિભિસ્ તુલ્યા, પ્રકૃતાવ્ અઙ્ગાનિ સંક્ષેપેણ વિસ્તરેણ ચોચ્યન્તે - પઞ્ચ પ્રયાજાન્ યચતીતિ સંક્ષેપેણ. સમિધો યજતીત્ય્{*3।563*}એવમાદિના વિસ્તરેણ. ઇહાપિ યસ્ય ખાદિરઃ સ્રુવો ભવતીત્યેવમાદિર્ વિસ્તારઃ, યસ્યૈવંરૂપાઃ સ્રુવ ઇતિ સંક્ષેપઃ. એવંરૂપઃ પ્રકૃતૌ વિધિર્ દૃષ્ટઃ, અયમ્ અપ્ય્ એવંરૂપઃ, તસ્માત્ પ્રાકૃત ઇતિ સામાન્યતો દૃષ્ટાનુમાનમ્. તસ્માત્ પ્રકૃત્યર્થો ઽનારભ્યવિધિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।563: તૈત્.સ્. 2.6.1.1}*
ન, તુલ્યત્વાત્

નૈતદ્ એવમ્. ન હ્ય્ એવંજાતીયકં સામાન્યતોદૃષ્ટં સાધકં ભવતિ, કેવલમ્ અત્ર પ્રાકૃતવિધિસારૂપ્યમ્, ન તુ પ્રકૃતાવ્ એતદ્ ભવતીતિ પ્રમાણમ્ અસ્તિ. અપિ ચ વિકૃતાવ્ અપિ સંક્ષેપવિસ્તારાભ્યામ્{*3।564*} અઙ્ગાનિ વિધીયન્તે, તિસ્ર આહુતીર્ જુહોતીતિ{*3।565*} સંક્ષેપઃ, આમનમ્ અસ્યામનસ્ય દેવા ઇતિ{*3।566*} વિસ્તારઃ{*3।567*}. અતો વૈકૃતૈર્{*3।568*} અપ્ય્ અનારભ્યવિધયસ્ તુલ્યાઃ, તસ્માદ્ અયમ્ અહેતુઃ પ્રકૃતિનિવેશસ્ય.
નોતેસ્:
*{3।564: એ2,4: સંક્ષેપવિસ્તરાભ્યામ્}*
*{3।565: તૈત્.સ્. 2.3.9.3}*
*{3।566: તૈત્.સ્. 2.3.9.3}*
*{3।567: એ2,4: વિસ્તરઃ}*
*{3।568: એ2,4: વૈકૃતેર્}*
ચોદનાર્થકાર્ત્સ્ન્યાત્ તુ મુખ્યવિપ્રતિષેધાત્ પ્રકૃત્યર્થઃ

તુશબ્દઃ પક્ષં વ્યાવર્તયતિ. ન સર્વાર્થો ઽનારભ્યવિધિઃ, પ્રકૃત્યર્થઃ સ ઇતિ બ્રૂમઃ. કુતઃ? ચોદનાર્થકાર્ત્સ્ન્યાત્, કૃત્સ્નં ચોદકઃ પ્રાપયતિ, નાનારભ્યવિધિના વૈકૃતમ્ અપૂવં? નિરાકાઙ્ક્ષમ્, પાત્રાણાં હિ તદ્ વાક્યેન ન યાગાનામ્. યાગાશ્ ચોદનાલિઙ્ગસંયોગાત્ પ્રકૃતિમ્ અપેક્ષન્તે, તયા સહૈકવાક્યતાં યાન્તિ. પ્રાકૃતાશ્ ચ તાઞ્ શક્નવન્તિ નિરાકાઙ્ક્ષીકર્તુમ્, નાનારભ્ય[369]{*3।569*}વિધયઃ. તસ્માદ્ અવશ્યં ચોદક ઉત્પાદયિતવ્યઃ. સ ચેદ્ ઉત્પાદ્યતે, નાર્થો ઽનારભ્યવિધિના. ન ચાસૌ પ્રકરણાદીનામ્ અભાવાત્ પ્રવર્તમાનો ઽપિ વૈકૃતેન યાગેન સંબધ્યેત. તસ્માદ્ વૈકૃતેન કર્મણા
નાનારભ્યવિધિઃ સંબધ્યતે. તસ્ય{*3।570*} વૈકૃતસ્ય મુખ્યસ્ય, અનારભ્યવિધિર્ વાક્યશેષઃ, પ્રકૃતૌ વેતિ વિપ્રતિષેધે{*3।571*} ચોદકસામર્થ્યાત્, પ્રાકૃતે વાક્યશેષે પ્રાપ્તે ઽનારભ્યવિધિર્ ન ભવિષ્યતિ. તસ્માદ્ અનારભ્યવિધિઃ પ્રકૃત્યર્થ ઇતિ{*3।572*}.
નોતેસ્:
*{3।569: એ2: 4,493; એ4: 4,775; એ6: 1,249}*
*{3।570: એ2,4: ન તસ્ય}*
*{3।571: એ2,4: વિપ્રતિષેધે}*
*{3।572: એ2,4,6 ઓમ્. ઇતિ}*
પ્રકરણવિશેષાત્ તુ વિકૃતૌ વિરોધિ સ્યાત્

અનારભ્ય, કિંચિત્, સામિધેનીનાં પરિમાણમ્ આમ્નાતમ્ - સપ્તદશ સામિધેનીર્ અનુબ્રૂયાદ્ ઇતિ{*3।573*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ એતત્ પ્રકૃતૌ, ઉત વિકૃતાવ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પૂર્વેણ ન્યાયેન પ્રકૃતાવ્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્, પ્રકૃતૌ ચ પાઞ્ચદશ્યમ્ આમ્નાતમ્, તેન વિકલ્પ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - વિકૃતાવ્ એવંજાતીયકો વિધિઃ સ્યાત્. કસ્માત્? પ્રકૃતેઃ પાઞ્ચદશ્યેન નિરાકાઙ્ક્ષત્વાત્. નનુ વિકલ્પો ભવૈષ્યતીત્ય્ ઉક્તમ્. પ્રકરણવિશેષાત્ પાઞ્ચદશ્યેન ન વિકલ્પઃ, વિષમશાસનાત્. વિકૃતૌ ત્વ્ આનુમાનિકં પાઞ્ચદશ્યં બાધિત્વા, અનારભ્યવિધિવાક્યેન પ્રત્યક્ષેણ સાપ્તદશ્યં નિવેક્ષ્યતે. અદ્વિ[370]{*3।574*}રુક્તં ચૈતત્ પ્રયોગવચનમ્ ઉપસંહરિષ્યતિ. તસ્માદ્ એવંજાતીયકં વિકૃત્યર્થમ્.
નોતેસ્:
*{3।573: ઐ.બ્ર્. 1.1}*
*{3।574: એ2: 4,495; એ4: 4,777; એ6: 1,249}*
નૈમિત્તકં તુ પ્રકૃતૌ, તદ્વિકારઃ સંયોગવિશેષાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમ્નાતમ્ - ગોદોહનેન પશુકામસ્ય પ્રણયેદ્ ઇતિ, તથા - અગ્નીષોમીયે પશૌ શ્રૂયતે યૂપં પ્રકૃત્ય, બૈલ્વો બ્રહ્મવર્ચસ્કામેન કર્તવ્ય ઇતિ{*3।575*}. એવંજાતીયકેષુ સંદેહઃ - કિં પ્રકૃતૌ નિવેશઃ, વિકૃતૌ વેતિ{*3।576*}. કિં પ્રાપ્તમ્? વિકૃતાવ્ ઇતિ, પ્રકૃતીર્ અન્યેન પાત્રેણ યૂપેન ચ નિરાકાઙ્ક્ષાઃ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પ્રકૃતૌ નૈમિત્તિકં નિવિશતે, નિમિત્તસંયોગેન વિધાનાત્, ખાદિરપાલાશરૌહિતકા અવિશેષેણોક્તાઃ ચમસશ્ ચ, ગોદોહનં બૈલ્વશ્ ચ વિશેષવિહિતૌ, વિશેષવિધિના ચાવિશેષવિધિર્ બાધ્યતે. પ્રકરણં સામાન્યમ્, નિમિત્તસંયોગો વિશેષઃ, સામાન્યેન યત્ પ્રાપ્નોતિ, તત્ પરોક્ષં લક્ષણયા. યત્ તુ વિશેષેણ, તત્ પ્રત્યક્ષં શ્રુત્યા, શ્રુતિશ્ ચ લક્ષણાયા બલીયસી, પ્રત્યક્ષં ચ પરોક્ષાત્. તસ્માત્ પ્રકૃતાવ્ એવ સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{3।575: તૈત્.સ્. 2.1.8.1}*
*{3।576: એ1 ઓમ્. વા}*
ઇષ્ટ્યર્થમ્ અગ્ન્યાધેયં પ્રકરણાત્

સન્તિ પવમાનેષ્ટયઃ - અગ્નયે પવમાનાયાષ્ટાકપાલં નિર્વપેત્, અગ્નયે પાવકાય, અગ્નયે શુચય ઇતિ{*3।577*}. તાસાં પ્રકરણે, સમામ્નાતમ્ - બ્રાહ્મણો વસન્તે ઽગ્નિમ્ આદધીતેતિ{*3।578*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અગ્ન્યાધેયં પવમાનેષ્ટ્યર્થમ્, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? [371]{*3।579*} ઇષ્ટ્યર્થમ્ ઇતિ. કુતઃ? પ્રકરણાત્, તાસાં પ્રકરણે શ્રૂયતે - અતસ્ તદર્થમ્.
નોતેસ્:
*{3।577: તૈત્.સ્. 2.2.4.2}*
*{3।578: તૈત્.બ્ર્. 1.1.2.6}*
*{3।579: એ2: 4,503; એ4: 4,785; એ6: 1,250}*
ન વા તાસાં તદર્થત્વાત્

પવમાનેષ્ટયો હ્ય્ અગ્ન્યર્થાઃ, યદ્ય્ અગ્નિર્ ઇષ્ટ્યર્થઃ સ્યાત્, તતસ્ તદર્થમ્ અગ્ન્યાધેયમ્ ઇષ્ટીનામ્ ઉપકુર્યાત્. નિષ્ફલાસ્ ત્વ્ ઇષ્ટયઃ, તદર્થમ્ અગ્ન્યાધેયમ્ અપિ નિષ્ફલં સ્યાત્. કથં પુનર્ અગ્ન્યર્થતા પવમાનેષ્ટીનામ્? નિષ્પ્રયોજનત્વાદ્ એવ, પ્રયોજનવત્ત્વાચ્ ચાગ્નીનામ્. ભાવયિતવ્યા અપીષ્ટયો ભૂતાનામ્ અગ્નીનામ્ અર્થેન ક્રિયેરન્. તસ્માદ્ અગ્ન્યાધેયં પવમાનેષ્ટ્યર્થમ્.
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગં દર્શયતિ{*3।580*}, યથાગ્ન્યર્થાઃ પવમાનેષ્ટય ઇતિ. કિં લિઙ્ગમ્? જીર્યતિ વા એષ આહિતઃ પશુર્ યદ્ અગ્નિઃ, તદ્ એતાન્ય્ એવાગ્ન્યાધેયસ્ય હવીંષિ સંવત્સરે નિર્વપેત્, તેન વા એષ ન જીર્યતિ, તેનૈનં{*3।581*} પુનર્ નવં કરોતિ તન્ ન સૂક્ષ્મમ્ ઇતિ{*3।582*}.
નોતેસ્:
*{3।580: એ2,4: લિઙ્ગં ચ દર્શયતિ:}*
*{3।581: એ2,4: તેનૈવં}*
*{3।582: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 1.5.7.3}*
તત્પ્રકૃત્યર્થં યથાન્યેનારભ્યવાદાઃ

તદ્ એતદ્ આધાનં કિં પ્રકૃત્યર્થમ્, ઉત સર્વકર્માર્થમ્ ઇતિ સંદેહઃ. કિં પ્રાપ્તમ્? ઉચ્યતે, તત્ પ્રકૃત્યર્થમ્. કથમ્? યથાન્યે ઽનારભ્યવાદાઃ પ્રકૃત્યર્થાઃ, તેનૈવ હેતુના.
સર્વાર્થં વાધાનસ્ય સ્વકાલત્વાત્

સર્વકર્માર્થં વાધાનમ્. કો ઽર્થઃ? સર્વકર્માર્થં યદ્ અગ્નિદ્રવ્યમ્, તદર્થમ્ આધાનં ન પ્રકૃત્યર્થમ્. ન પ્રકૃતીઃ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે. ન [372]{*3।583*} ચ શ્રુત્યાદયો ઽસ્ય સન્તિ, યે ઽઙ્ગભાવમ્ ઉપપાદયન્તિ. અન્યેષ્વ્ અનારભ્યવાદેષ્વ્ અન્યતો નિર્જ્ઞાતે ઽઙ્ગભાવે તતો વિચારઃ - કિં પ્રકૃતેર્ અઙ્ગભૂતાનિ વિકૃતેર્ ઇતિ, તસ્માત્ તેષુ યુક્તમ્. ઇહ ત્વ્ અઙ્ગભાવે ન કારણમ્ અસ્તિ, તસ્માદ્ અગ્નિપ્રયુક્તમ્ આધાનમ્, ન કર્મપ્રયુક્તમ્, સર્વકર્માર્થા અગ્નય{*3।584*} ઇતિ સર્વાર્થમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
અપિ ચાસ્ય સ્વતઃ કાલો વિધીયતે, સ ન વિધાતવ્યઃ, યદા જ્યોતિષ્ટોમસ્ય પ્રયોગઃ, તદેદં કર્તવ્યમ્. તદા ચ વસન્તઃ. એવં યદા દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પ્રયોગઃ, તદા કર્તવ્યમ્. તદા પૌર્ણમાસ્ય્ અમાવાસ્યા વા. અપ્રકૃત્યર્થં તુ ન પ્રકૃતિપ્રયોગે ક્રિયેત, તત્ર કાલવચનં યુક્તમ્. તસ્માન્ ન પ્રકૃત્યર્થમ્.
નોતેસ્:
*{3।583: એ2: 4,505; એ4: 4,787; એ6: 1,251}*
*{3।584: એ2,4: સર્વકર્માર્થાસ્ ત્વ્ અગ્નય}*
તાસામ્ અગ્નિઃ પ્રકૃતિતઃ પ્રયાજવત્ સ્યાત્

સન્તિ પવમાનેષ્ટવ્યઃ - અગ્નયે પવમાનાયેત્ય્{*3।585*}એવમાદ્યાઃ. તત્ર સંદેહઃ - કિં પવમાનેષ્ટિસંસ્કૃતે ઽગ્નૌ પવમાનેષ્ટયઃ કર્તવ્યાઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? તાસાં ખલુ પવમાનેષ્ટીનાં પવમાનેષ્ટિસંસ્કૃતો ઽગ્નિઃ પ્રકૃતિતઃ સ્યાત્. કુતઃ? ચોદકસામર્થ્યાત્, પ્રયાજવત્, યથાસુ પ્રયાજા ભવન્તિ ચોદકેન, એવં પવમાનેષ્ટિસંસ્કૃતા અગ્નયો ઽપિ ભવેયુઃ.
નોતેસ્:
*{3।585: તૈત્.સ્. 2.2.4.2}*
ન વા તાસાં તદર્થત્વાત્

ન વેષ્ટિસંસ્કારઃ, અગ્નીનાં પવમાનેષ્તિષુ સ્યાત્. કસ્માત્? [373]{*3।586*} તાસાં તદર્થત્વાત્, તાઃ પવમાનેષ્ટયો ઽગ્નિસંસ્કારાર્થા ઇત્ય્ ઉક્તમ્. યચ્ ચ નામાઙ્ગભૂતં તચ્ ચોદકેન ગૃહ્યતે. અગ્નિપ્રયુક્તશ્ ચ પવમાનેષ્ટિસંસ્કારો ન દર્શપૂર્ણમાસપ્રયુક્તઃ, તેન ન ચોદકેનાકૃષ્યતે. અપિ ચ પવમાનેષ્-ટય ઇષ્ટિસંસ્કારવર્જિતાં પ્રકૃતિમ્ અપેક્ષન્તે, અવિહિતત્વાત્ તસ્યામ્ અવસ્થાયાં પવમાપનેષ્ટીનામ્.
નોતેસ્:
*{3।586: એ2: 4,508; એ4: 4,790; એ6: 1,251}*
તુલ્યઃ સર્વેષાં પશુવિધિઃ પ્રકરણાવિશેષાત્
જ્યોતિષ્ટોમે, પશુર્ અગ્નીષોમીયઃ - યો દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ{*3।587*}, તથા સવનીયો ઽનુબન્ધ્યશ્ ચ. સન્તિ ચ પશુધર્માઃ, ઉપાકરણમ્ ઉપાનયનમ્ અક્ષયા બન્ધઃ, યૂપે નિયોજનં સંજ્ઞપનં વિશસનમ્ ઇત્યેવમાદયઃ. તે કિં સર્વેષામ્ અગ્નીષોમીયસવનીયાનુબન્ધ્યાનામ્, ઉત અગ્નીષોમીયસ્ય સવનીયસ્ય વા{*3।588*}, ઉતાગ્નિષોમીયસ્યૈવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અવિશેષત્, સર્વપશૂનામ્. કથમ્ અવિશેષઃ? જ્યોતિષ્ટોમપ્રકરણે સર્વે પશવઃ સમામ્નાતાઃ, તત્પ્રકરણાપન્નત્વાત્ સર્વે પશુધર્માઃ{*3।589*} સંબધ્યન્તે, ન ચૈષાં તત્ર કશ્ચિદ્ વિશેષઃ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સવનીયસ્યૈતે ધર્માઃ ભવેયુઃ, તુલ્યઃ સર્વેષાં પશુવિધિઃ સ્યાત્, યદિ પ્રકરણે વિશેષો ન ભવેત્. ભવતિ તુ પ્રકરણે વિશેષઃ, સવનીયાનાં પ્રકરણે પશુધર્માઃ સમામ્નાતાહ્, આગ્નેયઃ પશુર્ અગ્નિષ્ટોમ આલભ્યઃ, આગ્નેયો હ્ય્ અગ્નિષ્ટોમઃ. ઐન્દ્રાગ્નઃ પશુર્ ઉક્થ્ય આલભ્યઃ, ઐન્દ્રાગ્નાનિ હ્ય્ ઉક્થ્યાનિ. ઐન્દ્રો વૃષ્ણિઃ ષોડશિન્ય્ આલભ્યઃ, ઐન્દ્રો વૈ વૃષ્ણિર્ ઐન્દ્રઃ ષોડશી. સારસ્વતી મેષ્ય્ અતિરાત્ર આલભ્યા, વાગ્ વૈ સરસ્વતી [374]{*3।590*} ઇતિ{*3।591*} પ્રકૃત્ય પશુધર્મા આમ્નાતાઃ, તસ્માત્ સવનીયસ્ય પ્રકરણાદ્ ભવિતુમ્ અર્હતિ

નોતેસ્:
*{3।587: તૈત્.સ્. 6.1.11.6}*
*{3।588: એ2,4: ચ}*
*{3।589: એ2,4: પશુધર્મૈઃ}*
*{3।590: એ2: 4,511; એ4: 4,592; એ6. 1,252}*
*{3।591: શ્પ્બ્ર્ 4.2.5.14}*
સ્થાનાચ્ ચ પૂર્વસ્ય

યદ્ ઉક્તમ્ - પ્રકરણાત્ સવનીયાર્થા ઇતિ, એતદ્ ગૃહ્ણીમઃ, ક્રમાચ્ ચાગ્નીષોમીયસ્ય. તસ્ય હિ ક્રમ ઔપવસથ્યે ઽહનિ સમામ્નાતમ્, તસ્માદ્ દ્વયોર્ અપીતિ.
શ્વસ્ ત્વ્ એકેષાં તત્ર પ્રાક્શ્રુતિર્ ગુણાર્થા

એકેષાં શાખિનાં શ્વઃ સવનીયાનામ્ આમ્નાનમ્, તદ્ અપેક્ષ્યેયમ્ એષાં ગુણાર્થા પુનઃશ્રુતિઃ. કઃ પુનર્ ગુણઃ? યદ્ અર્થૈષા શ્રુતિઃ. ઉચ્યતે - પશૂન્ સંકીર્ત્ય, યથા વૈ મત્સ્યો ઽવિદિતો જનમ્ અવધુઉતે{*3।592*}, એવમ્ વૈતે{*3।593*} ઽપ્રજ્ઞાયમાના જનમ્ અવધુન્વત ઇત્ય્ એષામ્ અવિજ્ઞાને દોષમ્ અભિધાય, એભિઃ કથં સવનાનિ પશુમન્તીતિપ્રશ્નરૂપકેણ વપાપ્રચારો ગુણો વિધીયતે, તદ્ અર્થૈષા શ્રુતિઃ, વપાપ્રચારેણૈકવાક્યત્વાત્. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવમ્, ન, સવનીયાનાં પ્રકરણેન પશુધર્માઃ, ક્રમાદ્ અગ્નીષોમીયાર્થા એવેતિ. કિં પુનસ્ તચ્ છ્વ આમ્નાનમ્? આશ્વિનં ગ્રહં ગૃહીત્વા ત્રિવૃતા યૂપં પરિવીયાગ્નેયં સવનીયપશુમ્{*3।594*} ઉપાકરોતીતિ.
નોતેસ્:
*{3।592: એ2,4: અવધૂનુતે}*
*{3।593: એ2,4 ઓમ્. વા}*
*{3।594: એ2,4: પશુમ્, એ6: સવનીયં પશુમ્}*
તેનોત્કૃષ્ટસ્ય કાલવિધિર્ ઇતિ ચેત્

નૈતદ્ અસ્તિ - ક્રમાદ્ અગ્નીષોમીયાર્થા એવેતિ, પ્રકરણાત્ સવનીયાર્થાઃ, પૂર્વેદ્યુર્ એવામ્નાનં વિધાનાર્થમ્, આશ્વિનવાક્યં કાલગુણવિધાનાર્થમ્. કથમ્? તેન વપાપ્રચારેણોકૃષ્ટસ્ય કાલ એષ વિધીયતે, પ્રાતઃસવને વપાપ્રચારે ચોદિતે સતિ પશ્વાલમ્ભો ઽપિ તત્રૈવ પ્રપ્નોતિ. તત્ર કાલાનિયમે પ્રાપ્તે, આશ્વિનં ગ્રહં ગૃહીત્વેતિ કાલમાત્રં વિધીયતે. ત્રિવૃતા યૂપં [375]{*3।595*} પરિવીયોપાકરોતીત્ય્{*3।596*} અનુવાદઃ. ઇતરથા હિ{*3।597*} પરિવ્યાણસ્ય કાલો વિધીયેત, ઉપાકરણસ્ય ચ. તત્રાનેકગુણવિધાનાદ્ વાક્યં ભિદ્યેત. તસ્માત્ સવનીયાર્થાઃ પશુધર્મા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।595: એ2: 4,514; એ4: 4,796; એ6: 253}*
*{3।596: એ2,4: પરિવીયોપકરોતીત્ય્}*
*{3।597: એ2,4 ઓમ્. હિ}*
નૈકદેશત્વાત્

નૈતદ્ એવમ્, અગ્નીષોમીયાર્થા એવૈતે ક્રમાત્. આશ્વિનકાલં હ્ય્ આમ્નાનં વિધાનાર્થમ્. ગુણાર્થ એતસ્મિન્ વાક્યં ભિદ્યેત, ન વિધાનાર્થે. ન હિ વપાપ્રચારેણોત્કૃષ્ટસ્ય કાલવિધિઃ સંભવતિ. એકદેશો હિ વપાદ્રવ્યં તેન સંનિપાતિનો વપાસંસ્કારાત્, ઉત્કર્ષેન્ નોપાકરણમ્.
અર્થેનેતિ ચેત્

આહ - અર્થેન તર્હ્ય્{*3।598*} ઉત્કૃષ્ટસ્ય કાલો વિધીયતે. મુષ્ટિના પિધાય વપોદ્ધરણમ્ આસીત આ વપાહોમાદ્ ઇતિ શ્રૂયતે. પૂર્વેદ્યુર્ વપોદ્ધરણં મુષ્ટિના પિધાય ન શક્નુયાદ્ એતાવન્તં કાલમાસીનેનાવસ્થાતુમ્, અવશ્યમ્ આહારવિહારાદયસ્ તેન કર્તવ્યા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।598: એ2,4: હિ}*
ન શ્રુતિવિપ્રતિષેધાત્

નૈતદ્ એવમ્, શ્રુતિવિપ્રતિષેધો{*3।599*} ભવેદ્ એવમ્, ન ચ શ્રુતિવિપ્રતિષેધઃ, તૃણમુષ્ટિના પર્ણમુષ્ટિના વા પિધાયિષ્યતે. નન્વ્ આસ્ત ઇત્ય્ ઉપવેશને ભવતિ. નાવશ્યમ્ ઉપવેશન એવ{*3।600*}, ઔદાસીન્યે ઽપિ દૃશ્યતે. તદ્ યથા - ગૃહ્યાણિ પરિગૃહ્યાસ્તે, ક્ષેત્રાણિ પરિગૃહ્યાસ્ત ઇત્ય્ અનુપદેશને ઽપિ ભવતિ, વ્યાપારનિવૃત્તૌ. ઇહાપિ તૃણમુષ્ટિના પર્ણમુષ્ટિના વા પિધાય, આ વપાહોમાદ્ ઉદાસિષ્યતે. તસ્માદ્ આશ્વિનકાલમ્ આમ્નાનં વિધાનાર્થમ્, ન સવનીયાનાં પ્રકરણે પશુધર્માઃ, તસ્માન્ ન સવનીયાર્થાઃ.
[376]{*3।601*}
નોતેસ્:
*{3।599: એ2,4: શ્રુતિવિપ્રતિષેધે}*
*{3।600: એ2,4: ઉપવેશેનૈવ}*
*{3।601: એ2: 4,519; એ4: 4,802; એ6: 1,253}*
સ્થાનાત્ તુ પૂર્વસ્ય સંસ્કારસ્ય તદ્ અર્થત્વાત્

નાસ્તિ સવનીયાનાં પ્રકરણમ્ ઇત્ય્ એવં સતિ પૂર્વેણૈવ હેતુના સ્થાનેન પૂર્વસ્યાગ્નીષોમીયસ્ય ભવિતુમ્ અર્હતિ. સંસ્કારો ઽયં પશુયાગપ્રયુક્તઃ, ન જ્યોતિષ્ટોમપ્રયુક્તઃ, જ્યોતિષ્ટોમપ્રયુક્તત્વે ન વિશેષઃ પશૂનાં સ્યાત્. પશુયાગા અપિ હિ ધર્માન્ પ્રયોક્તુમ્ અપૂર્વત્વાત્ સમર્થાઃ, પ્રકરણવન્તશ્ ચ. તસ્માત્ ક્રમાદ્ અગ્નીષોમીયધર્મા ઇતિ.
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

ઇતશ્ ચ પશ્યામો ઽગ્નીષોમીયાર્તાઃ પશુધર્મા ઇતિ. કુતઃ? લિઙ્ગદર્શનાત્. લિઙ્ગમ્ અસ્મિન્ન્ અર્થે ભવતિ, વપયા પ્રાતઃસવને ચરન્તિ, પુરોડાશેન માધ્યંદિને સવન ઇતિ પશુપુરોડાશં દર્શયતિ. ઇતરથા સમાનવિધાનેષુ સર્વેષુ પશુષ્વ્ અગ્નીષોમયોર્ દેવતયોઃ સંસ્કારાર્થઃ સન્ પુરોડાશઃ સામર્થ્યાદ્ અગ્નીષોમીયસ્ય ભવેન્ ન સવનીયસ્ય, તયોર્ દેવતયોર્ અભાવાત્, દર્શયતિ ચ. તસ્માદ્ અગ્નીષોમીયાર્થા ઇતિ.
અચોદના ગુણાર્થેન

ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્{*3।602*}. આહ, નનુ છિદ્રાપિધાનાર્થઃ પશુપુરોડાશઃ. નેતિ બ્રૂમઃ, અચોદના ગુણાર્થેન, તસ્ય છિદ્રાપિધાનાર્થેન ન ચોદના, અર્થવાદઃ સ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તસ્માદ્ દેવતાસંસ્કારાર્થઃ, તસ્માદ્ અગ્નીષોમીયાર્થત્વે{*3।603*}, સવનીયે પુરોડાશસ્ય દર્શનમ્ ઉપપદ્યતે, ન સાધારણ્યે. તસ્માદ્ અગ્નીષોમીયાર્થાઃ પશુધર્મા ઇતિ.
[377]{*3।604*}
નોતેસ્:
*{3।602: એ1 ગિબ્ત્ ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।603: એ2,4: તસ્યાગ્નીષોમીયાર્થત્વે}*
*{3।604: એ2: 4,521; એ4: 4,805; એ6: 1,254}*
દોહયોઃ કાલભેદાદ્ અસંયુક્તં શૃતં સ્યાત્

અસ્તિ સાયંદોહઃ, તથાસ્તિ પ્રાતર્દોહઃ. સન્તિ તુ દોહધર્માઃ શાખાહરણમ્, ગવાં પ્રસ્થાપનમ્, પ્રસાવનમ્, ગોદોહનમ્ ઇત્યેવમાદયઃ. તે કિં સાયંદોહાર્થાઃ, ઉતોભયાર્થા ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? દોહયોસ્ તયોર્ અસંયુક્તં ધર્મૈઃ શૃતં ભવેત્. કસ્માત્? સાયંદોહસ્ય હિ ક્રમ ઔપવસથ્યે ઽહનિ શાખાહરણાદીન્ સમામનન્તિ, તસ્મિન્ન્ એવાહનિ સાયંદોહઃ. તસ્માત્ ક્રમાત્ સાયંદોહાર્થા દોહધર્મા ઇતિ.
પ્રકરણાવિભાગાદ્ વા તત્સંયુક્તસ્ય કાલશાસ્ત્રમ્

પ્રકરણં હિ સાધારણમ્, યથૈવ દધ્ન એવં પયસઃ, ક્રમાચ્ ચ પ્રકરણં બલવત્તરમ્, તસ્માદ્ ઉભયાર્થા દોહધર્માઃ. અપિ ચ, ન સાયંદોહસ્ય પૂર્વેદ્યુર્ આમ્નાનમ્. ક્વ તર્હિ? ઉત્તરેદ્યુઃ. કથમ્? એવમ્ આમનન્તિ - ઐન્દ્રં દધ્ય્ અમાવાસ્યાયામ્, ઐન્દ્રં પયો ઽમાવાસ્યાયામ્ ઇતિ{*3।605*}, અમાવાસ્યાયાં હ્ય્ ઉભયં{*3।606*} સાઙ્ગં ચોદ્યતે. સ એષ સાયંદોહો ઽર્થાત્ પૂર્વેદ્યુર્ અનુષ્ઠીયતે, સ્વભાવ એષ દધ્નઃ, યત્ પૂર્વેદ્યુર્ ઉપક્રાન્તમ્ અપરેદ્યુર્ અભિનિર્વર્તતે. તસ્માત્ સાયંદોહસ્ય ક્રમ આમાતા ઇત્ય્ એતદ્ એવ તાવન્ નાસ્તિ. અત ઉભયાર્થા દોહધર્મા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।605: તૈત્.સ્. 2.5.4.1}*
*{3।606: એ2,4: ઉભયે}*
તદ્વત્ સવનાન્તરે ગ્રહામ્નાનમ્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમઃ - જ્યોતિષ્તોમેન સ્વર્ગકામો યજેત [378]{*3।607*} ઇતિ{*3।608*}. તત્રૈન્દ્રવાયવાદ્યા ગ્રહાઃ પ્રાતઃસવને દશ આમ્નાતાઃ, તત્ર ધર્મા શ્રૂયન્તે - ઉપોપ્તે ઽન્યે ગ્રહાઃ સાદ્યન્તે, અનુપોપ્તે ધ્રુવાઃ. દશાપવિત્રેણ ગ્રહં સમાર્ષ્ટીતિ. સન્ત્ય્ અપરે માધ્યંદિને સવને, અપરે તૃતીયસવને ગ્રહાઃ. તેષુ માધ્યંદિનીયેષુ તાર્તીયેષુ ચ સવનેષુ સંદેહઃ{*3।609*} - કિં સર્વેષુ ગ્રહધર્માઃ કર્તવ્યાઃ, ઉત પ્રાતઃસવને યે ગ્રહાસ્ તેષ્વ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રાતઃસવનગ્રહેષુ ભવેયુઃ, તેષાં હિ ક્રમે{*3।610*} સમામ્નાનાત્{*3।611*} નેતરેષામ્. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સવનાન્તરે પ્રાતઃસવનાત્, માધ્યંદિને તૃતીયસવને ચ ગ્રહામ્નાનં તદ્વદ્ એવ ભવિતુમ્ અર્હતિ. સર્વેષાં હિ તુલ્યં પ્રકરણમ્, યત્રૈતે ધર્માઃ સમામ્નાતાઃ, વાક્યેન ગ્રહમાત્રસ્ય વિધીયન્તે. ક્રમાચ્ ચ વાક્યપ્રકરણે બલીયસી. તસ્માત્ સર્વાર્થા ગ્રહધર્મા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।607: એ2: 4,522; એ4: 4,807; એ6: 1,255}*
*{3।608: તૈત્.સ્. 6.5.2.2}*
*{3।609: એ2,4: તાર્તીયસવનીયેષુ ચ સંદેહઃ}*
*{3।610: એ2,4: તેષાં હિ ક્રમે}*
*{3।611: એ2,4: સમામ્નાતા}*
રશના ચ લિઙ્ગદર્શનાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમે પશુર્ અગ્નીષોમીયઃ - યો દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ{*3।612*}. તત્ર રશના શ્રૂયતે, રશનાધર્માશ્ ચ - ત્રિવૃદ્ ભવતિ, દર્ભમયી ભવતિ, પ્રપિષ્ટાનાં{*3।613*} કર્તવ્યા ચેતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ એતે ધર્મા અગ્નીષોમીયરશનાયાઃ સવનીયરશનાયાશ્ ચ સાધારણાઃ, ઉતાગ્નીષોમીયરશનાયા એવેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રકરણાદ્ અગ્નીષોમીયરશનાયા ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ઉભયોઃ સાધારણા ઇતિ. કુતઃ? લિઙ્ગદર્શનાત્, લિઙ્ગં ભવતિ, એવમ્ આહ - આશ્વિનં ગ્રહં ગૃહીત્વા ત્રિવૃતા યૂપં પરિવીયાગ્નેયં પશુમ્{*3।614*} ઉપાકરોતીતિ [379]{*3।615*} સવનીયપરિવ્યાણે રશનાં દર્શયતિ, સા યદિ સાધારણી, તત એતદ્ દર્શનમ્ અવકલ્પતે. યદ્ય્ અગ્નીષોમીયાર્થાઃ, તતો ઽપ્રાકૃતાત્ સવનીયપરિવ્યાણાન્ નિવર્તેત. સવનીયે ચ પરિવ્યાણાન્તરપ્રાકૃતમ્, યત્ર ત્રિવૃત્ત્વં દૃશ્યતે. કથમ્? સ વૈ આશ્વિનં ગ્રહં ગૃહીત્વોપનિષ્ક્રમ્ય યૂપં પરિવ્યયતીતિ. તત્ર યદિ ન સાધારણી રશના, વાસસા પરિવ્યાણં પ્રાપ્નોતિ, રશણાં તુ દર્શયતિ. તસ્માત્ સાધારણી રશના, તત્ સા-ધારણ્યાચ્ ચ તદ્ધર્મા અપિ સાધારણાઃ. તદ્ એતલ્ લિઙ્ગાદ્ રશનાસાધારણ્યમ્. કો ઽત્ર ખલુ ન્યાય ઇતિ. ઉચ્યતે - પ્રકરણાદ્ અગ્નીષોમીયસ્ય, વાક્યાદ્ યૂપમાત્રસ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{3।612: તૈત્.સ્. 6.1.11.6}*
*{3।613: એ2,4: પ્રતિષ્ટાનાં}*
*{3।614: એ2,4: સવનીયં પશુમ્}*
*{3।615: એ2: 4,524; એ4: 4,809; એ6: 1,255}*
આરાચ્છિષ્ટમ્ અસંયુક્તમ્ ઇતરૈઃ સંનિધાનાત્

દૂરાદ્ યચ્ છિષ્યતે જ્યોતિષ્ટોમસ્ય, યથૌપસદાનુવાક્યાકાણ્ડે ઽંશ્વદાભ્યૌ{*3।616*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં જ્યોતિષ્ટોમસમામ્નાતા ગ્રહધર્માઃ કર્તવ્યાઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ન કર્તવ્યાઃ, અસંનિધાનાત્, યથા - પયસા મૈત્રાવરુણં શ્રીણાતીતિ{*3।617*} વચનાત્, મૈત્રાવરુણસ્યૈવ શ્રવણમ્, ન સર્વેષામ્. એવમ્ ઇદમ્ અપિ ધર્મજાતં પ્રકરણસ્થાનામ્ એવ, ન સર્વેષામ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।616: એ2,4: ઽશ્વદાભ્યૌ}*
*{3।617: તૈત્.સ્. 6.4.8.2}*
સંયુક્તં વા તદર્થત્વાચ્ છેષસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્

સંયુક્તં વા ધર્મૈઃ, એવંજાતીયકં સ્યાત્, અપ્રકરણસ્થમ્ અપિ. કુતઃ? યતઃ પ્રકરણાદ્ વાક્યં બલીયઃ. નન્વ્ અન્યત્ર ક્રિય[380]{*3।618*}માણા જ્યોતિષ્ટોમસ્ય નોપકુર્યુઃ. ઉચ્યતે - ઉપકરિષ્યન્તિ, અંશ્વદાભ્યયોસ્ તદર્થત્વાજ્ જ્યોતિષ્ટોમાર્થત્વાચ્{*3।619*} છેષો ઽયં ગ્રહધર્મઃ, ગ્રહનિમિત્તો જ્યોતિષ્ટોમસ્યોપકારકઃ. યાવાન્ ગ્રહો જ્યોતિષ્ટોમસ્યોપકરોતિ, તસ્ય સર્વસ્ય ભવિતુમ્ અર્હતિ. તસ્માદ્ અંશ્વદાભ્યયોર્ અપિ ગ્રહધર્માઃ કર્તવ્યા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।618: એ2: 4,525; એ4: 4,811; એ6: 1,256}*
*{3।619: એ1 ગિબ્ત્ જ્યોતિષ્ટોમાર્થત્વાચ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
નિર્દેશાદ્ વ્યવતિષ્ઠેત

યદ્ ઉક્તમ્ - યથા મૈત્રાવરુણં પયસા શ્રીણાતીતિ, તદ્ યુક્તમ્, શ્રયણે વચનાત્, પ્રકરણં બાધિત્વા વ્યવસ્થાનમ્. ઇહ તુ વિપરીતમ્, તત્ર સર્વેષુ ગ્રહેષુ પ્રકરણમ્, વિશિષ્ટેષુ વાક્યમ્. ઇહ તુ સર્વેષુ ગ્રહેષુ વાક્યમ્, વિશિષ્ટેષુ પ્રકરણમ્. તસ્માદ્ અપ્રકરણસ્થસ્યાપિ ધર્મા ઇતિ.
અગ્ન્યઙ્ગપ્રકરણે તદ્વત્

અનારભ્યાગ્નિમ્ ઉચ્યતે - ચિત્રિણીર્ ઉપદધાતિ, વજ્રિણીર્ ઉપદધાતિ{*3।620*}, ભૂતેષ્ટકા ઉપદધાતીતિ{*3।621*}. સન્તિ તુ પ્રકરણે, ઇષ્ટકાધર્માઃ, અખણ્ડામ્ અકૃષ્ણલામ્ ઇષ્ટકાં કુર્યાદ્ ઇતિ. તથ ભસ્મના ઇષ્ટકાઃ સંયુજ્યાદ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અપ્રકરણે સમામ્નાતાનામ્ ઇમે ધર્માઃ કર્તવ્યાઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ન કર્તવ્યાઃ. કુતઃ? અસંનિધાનાદ્, ઇતિ પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે - અગ્ન્યઙ્ગમ્ એવંજાતીયકં તદ્વદ્ એવ સ્યાત્, યદ્વદ્ ગ્રહાઃ. પ્રકરણાદ્ ધિ વાક્યં બલવત્. અમૂષાં ચેષ્ટકાનામ્ અગ્ન્યર્થત્વાત્.
[381]{*3।622*}
નોતેસ્:
*{3।620: તૈત્.સ્. 5.7.3.1}*
*{3।621: તૈત્.સ્. 5.6.3.1}*
*{3।622: એ2: 4,526; એ4: 4,813; એ1: 1,257}*
નૈમિત્તિકમ્ અતુલ્યત્વાદ્ અસમાનવિધાનં સ્યાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - સ યદિ રાજન્યં વા{*3।623*} વૈશ્યં વા યાજયેત્, સ યદિ સોમં વિભક્ષયિષેત્, ન્યગ્રોધસ્તિભીર્ આહૃત્ય તાઃ સંપિષ્ય દધન્ય્ ઉન્મૃજ્ય તમસ્મૈ ભક્ષં પ્રયચ્છેન્ ન સોમમ્ ઇતિ. જ્યોતિષ્ટોમે સન્તિ સોમધર્માઃ, માનમ્ ઉપાવહરણં ક્રયો ઽભિષવ ઇત્યેવમાદયઃ. તત્ર સંદેહઃ - કિં સમાનવિધાના ઇમે ધર્માઃ સોમસ્ય ફલચમસ્ય ચ, ઉત સોમધર્માઃ, ફલચમસસ્ય તુ તદ્વિકારત્વાદ્ ઇતિ. ગુણકામાનાં પ્રવૃત્તિર્ વા પ્રયોજનમ્ અધિકરણચિન્તાયાઃ{*3।624*}.
કિં પ્રાપ્તમ્? સમાનવિધાનાઃ પ્રકરણાવિભાગાદ્ ઇતિ પ્રાપ્તે, ઉચ્યતે - નૈમિત્તિકમ્ એવંજાતીયકં અસમાનવિધાનં{*3।625*} સ્યાત્. કુતઃ? અતુલ્યત્વાત્, અતુલ્યઃ સોમેન ફલચમસઃ, સોમો નિત્યવદ્ આમ્નાતાઃ, ફલચમસો નૈમિત્તિકઃ. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવમ્, ધર્મા અપિ નિત્યવદ્ આમ્નાતાઃ ન શક્યા અનિત્યવત્ કર્તુમ્. યદિ સાધારણાઃ, તત્રાનારભ્યો ઽર્થો વિધીયેત. અપિ ચ નૈમિત્તિકઃ ફલચમસઃ સ સોમધર્માન્ ગૃહ્ણાતિ, તત્ર ધર્માઃ સાધારણાઃ સન્તો દ્વિરુક્તા ઇત્ય્ ઉચ્યેરન્. તસ્માદ્ અસમાનવિધાનાઃ.
નોતેસ્:
*{3।623: એ2,4 ઓમ્. વા}*
*{3।624: એ1 ગિબ્ત્ ગુણકામાનાં પ્રવૃત્તિર્ વા પ્રયોજનમ્ અધિકરણચિન્તાયાઃ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।625: એ2,4: એવંજાતીયકસમાનવિધાનં}*
પ્રતિનિધિશ્ ચ તદ્વત્

અસ્તિ પ્રતિનિધિઃ, શ્રુતે દ્રવ્યે ઽપચરતિ, યથા વ્રીહિષ્વ્ અપચરત્સુ નીવારાઃ. તત્ર સંદેહઃ - કિં નીવારાઃ સમાનવિધાનાઃ, ઉત નેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રતિનિધિશ્ ચ તદ્વત્, યથા નૈમિ[382]{*3।626*}ત્તિકં નિત્યેનાસમાનવિધાનમ્, એવં પ્રતિનિધિઃ, અતુલ્યત્વાત્. કાતુલ્યતા? વ્રીહીણાં વિહિતાઃ, ન નીવારાણામ્. ઇયમ્ અતુલ્યતા, વ્રીહીણાં વિહિતાઃ, નીવારાણામ્ અર્થાપત્ત્યા ભવન્તિ.
નોતેસ્:
*{3।626: એ2: 4,528; એ4: 4,816; એ6: 1,257}*
તદ્વત્{*3।627*} પ્રયોજનૈકત્વાત્

નૈતદ્ અસ્તિ - અસમાનવિધાનઃ પ્રતિનિધિર્ ઇતિ, તદ્વત્ સ્યાત્, યદ્વચ્ છ્રુતઃ, ન પ્રકૃતિવિકારભાવઃ. કુતઃ? વ્રીહિત્વં હિ વ્રીહિધર્માણાં વ્રીહિવ્યક્તૌ નિમિત્તમ્. ન ચ વ્રીહિત્વસ્ય સ્થાને નીવારત્વં ભવતીતિ શ્રૂયતે, તસ્માન્ ન પ્રકૃતિવિકારભાવઃ. કથં તર્હિ નીવારેષુ ધર્મા ભવન્તીતિ. ઉચ્યતે -યા વ્રીહિત્વેન પરિચ્છિન્ના વ્રીહિવ્યક્તયઃ, નીવારેષુ તાઃ સન્તિ. તાસામ્ અર્થેન તે ધર્માઃ ક્રિયન્તે, તાસાં ચ વ્યક્તીનામ્ અન્યાસાં ચ વ્રીહિગતાનાં તુલ્ય એષ વિધિઃ. કા તુલ્યતા? ઉભયે ઽપિ વ્રીહિત્વલક્ષિતા ઇતિ. તસ્માત્ સમાનવિધાના ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।627: એ2,4: ન તદ્વત્}*
અશાસ્ત્રલક્ષણત્વાચ્ ચ

ઇતશ્ ચ ન પ્રતિનિધેઃ શ્રુતેન સહ પ્રકૃતિવિકારભાવઃ. કુતઃ? અર્થલક્ષણત્વાત્, અર્થાદ્ ધિ પ્રતિનિધિઃ ક્રિયતે. ન ચાર્થેનૈતદ્ અવગન્તું શક્યતે, વ્રીહિત્વસ્ય સ્થાને નીવારત્વં ભવતીતિ. તસ્માન્ ન પ્રતિનિધેઃ શ્રુતેન સહ પ્રકૃતિવિકારભાવો ભવતીતિ.
નિયમાર્થા ગુણશ્રુતિઃ

અથ યઃ શ્રુતઃ પ્રતિનિધિઃ, તત્ર કિં સામાનવિધ્યમ્ ઉત ન [383]{*3।628*} ઇતિ. યથા - યદિ સોમં ન વિન્દેત પૂતીકાન્ અભિષુણુયાદ્ ઇતિ{*3।629*}. અસામાનવિધ્યમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ, અશ્રુતાદ્ ધ્ય્ એતદ્ વિપરીતમ્. એવં પ્રાપ્ત ઉચ્યતે - નિયમાર્થા ગુણશ્રુતિઃ, અત્રાપ્ય્ અર્થલક્ષણ એવ પ્રતિનિધિઃ, સોમે ઽવિદ્યમાને સોમસદૃશં દ્રવ્યં પ્રાપ્તમ્. તત્ર સુસદૃશે દ્રવ્યે પ્રાપ્ત ઈષત્સદૃશં નિયમ્યતે. અન્યસ્મિન્ પ્રતિનિધાતવ્યે ઽન્યત્ પ્રતિનિધીયતે શ્રુતસ્ય સ્થાને. ન યાગદ્રવ્યત્વેન.
નોતેસ્:
*{3।628: એ2: 4,530; એ4: 4,818; એ6: 1,258}*
*{3।629: પુબ્ર્ 9.5.3}*
સંસ્થાસ્ તુ સમાનવિધાનાઃ પ્રકરણાવિશેષાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમઃ, તત્ર સંસ્થાઃ સમામ્નાતા અગ્નિષ્ટોમઃ, ઉક્થ્યઃ, ષોડશી, અતિરાત્ર ઇતિ. તત્ર દીક્ષણીયાદયો ધર્માઃ. તેષુ સંદેહઃ - કિં સર્વસંસ્થં જ્યોતિષ્ટોમં પ્રકૃત્ય દીક્ષણીયાદયો ધર્મા ઉક્તાઃ, ઉતાગ્નિષ્ટોમસંસ્થ્યમ્{*3।630*} અભિપ્રેત્યેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? સર્વસંસ્થાસુ સમાનં વિધાનમ્. કુતઃ? પ્રકરણાવિશેષાત્, નાસ્તિ પ્રકરણે વિશેષઃ, યેન જ્ઞાયેતાગ્નિષ્ટોમસંસ્થં પ્રકૃત્યેતિ. તસ્માત્ સમાનવિધાનાઃ સંસ્થા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।630: એ2,4,6: ઉતાગ્નિષ્ટોમસંસ્થામ્}*
વ્યપદેશશ્ ચ તુલ્યવત્

તુલ્ય ઇવ પ્રકરણે વ્યપદેશો ભવતિ - યદ્ય્ અગ્નિષ્ટોમો જુહોતિ, યદ્ય્ ઉક્થ્યઃ પરિધિમનક્તિ, યદ્ય્ અતિરાત્ર એતદ્ એવ યજુર્ જપન્ હવિર્ધાનં પ્રતિપદ્યેતેતિ સર્વાવસ્થસ્ય વિશેષવચનાદ્ અવગમ્યતે. યદિ અપિ સામાન્યમ્, તદ્ અપિ સર્વાવસ્થસ્યૈવેતિ. યદિ હિ ન{*3।631*} સમાનં વિધાનમ્, અગ્નિષ્ટોમસંસ્થસ્યૈવ [384]{*3।632*} સ્યાત્. નેહાગ્નિષ્ટોમં સંકીર્તયેત્, અસંકીર્ત્યમાને ઽપિ ધર્મસંબન્ધો ભવતીતિ, સર્વાવસ્થસ્ય કીર્તનાત્ સર્વાવસ્થપ્રકરણમ્{*3।633*} ઇત્ય્ અવગચ્છામઃ.
અપિ ચ શ્રૂયતે - આગ્નેયમ્ અજમ્ અગ્નિષ્ટોમ આલભેત, ઐન્દ્રાગ્નં દ્વિતીયમ્ ઉક્થ્યે, ઐન્દ્રં વૃષ્ણિં તૃતી-યં ષોડશિનીતિ દ્વિતીયસ્ય તૃતીયસ્ય ચ દર્શનં સામાનવિધ્યે ઘટતે. ઉક્થ્યે હિ દ્વે નિમિત્તે સ્તઃ, અગ્નિષ્ટોમસ્તોત્રમ્ ઉક્થ્યસ્તોત્રં ચેતિ, તત્ર દ્વૌ નૈમિત્તિકાવ્ આગ્નેયઃ પશુઃ, ઐન્દ્રાગ્નશ્ ચેતિ તેન દ્વિતીયદર્શનં તત્ર યુજ્યતે. એવં ષોડશિન્ય્ અતિરાત્રે ચ. પ્રકૃતિવિકારભાવે તુ પ્રત્યક્ષશ્રુતૈર્ ઐન્દ્રાગ્નાદિભિર્ અતિદેશેન પ્રાપ્ત આગ્નેયો બાધ્યેત. તત્ર દ્વિતીયાદિદર્શનં નોપપદ્યેત. ભવતિ ચ. તસ્માત્ સર્વાવસ્થસ્ય જ્યોતિષ્ટોમસ્ય દીક્ષણીયાદયો ધર્મા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।631: એ2 ઉન્દ્ 4 ગેબેન્ ન ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।632: એ2: 4,532, એ4: 4,821; એ6: 1,259}*
*{3।633: એ2,4: સર્વાવસ્થસ્ય પ્રકરણમ્}*
વિકારાસ્ તુ કામસંયોગે સ નિત્યસ્ય{*3।634*} સમત્વાત્

નૈતદ્ અસ્તિ, સમાનવિધાના ઇતિ. કિં તર્હ્ય્ ઉક્થ્યાદયઃ સંસ્થાવિકારભૂતાઃ સ્યુઃ, અગ્નિષ્ટોમસંસ્થ્યમુરીકૃત્ય{*3।635*} દીક્ષણીયાદયો ધર્માઃ સમામ્નાતાઃ. કુતઃ? ઉક્થ્યાદીનાં કામસંયોગેન શ્રવણાત્. પશુકામ ઉક્થ્યં ગૃહ્ણીયાત્, ષોડશિના વીર્યકામઃ સ્તુવીત, અતિરાત્રેણ પ્રજાકામં યાજયેદ્ ઇતિ. કામ્યો ગુણઃ શ્રૂયમાણો નિત્યમ્ અર્થં વિકૃત્ય નિવિશતે. કથમ્? ગુણાદ્ એવંજાતીયકે કામ્યે ફલનિર્વૃત્તિઃ, પશુકામ ઉક્થ્યં ગૃહ્ણીયાત્, ન જ્યોતિષ્ટોમકામ ઉક્થ્યગ્રહણકામો વા, યથા પશવો ભવન્તિ, તથા ગૃહ્ણીયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ ઇતિ. તત્રાવશ્યમ્ ઇતિકર્તવ્યતાપેક્ષિતવ્યા, સંનિધાનાન્ નિત્યસ્યેતિકર્તવ્યતયેતિ ગમ્યતે.
કથં પુનર્ યેયમ્ ઇતિકર્તવ્યતા, સા નિત્યસ્યેત્ય્ અવધાર્યતે, [385]{*3।636*} ન પુનર્ અસ્યૈવ કામ્યસ્ય, સાધારણી વેતિ. ઉચ્યતે - યત્ર યત્ર ગુણે કામો ભવતિ, તત્ર તત્ર ક્રિયાયાં સાધ્યમાનાયાં નાન્યથા. સા તત્રેતિકર્તવ્યતા, યાન્તિકમ્ ઉપનિપતતિ, સા સાધનસ્ય વા સાધ્યસ્ય વેતિ સંદિહ્યમાના સાધ્યસ્ય ભવિતુમ્ અર્હતિ. નાસૌ સાધ્યસ્યાભવન્તી સાધનેન સંબધ્યતે, એવં હિ સ ઇતિકર્તવ્યતાવિશેષશ્ ચોદ્યતે, અનેન સાધને{*3।637*} સાધકમ્ ઉપકુર્યાદ્{*3।638*} ઇતિ. ન ચાસ્તિ સ પ્રકારઃ, યેનાસાધ્યમાનાયાં ક્રિયાયાં તેન સાધકઃ કૃતો ભવેત્. તસ્માત્ સાધકસ્યાપીતિકર્તવ્યતાવિશેષમ્ અભ્યુપગચ્છતા, સાધ્યસ્યાપીત્ય્ એતદ્ અભ્યુપગમનીયમ્, સાધ્યશ્ ચ જ્યોતિષ્ટોમઃ, સાધિકાઃ સંસ્થાઃ, તસ્માજ્ જ્યોતિષ્ટોમસ્ય તાવત્ સેતિકર્તવ્યતેતિ સિદ્ધમ્.
અથ કસ્માન્ ન સાધારણી? નિત્યવદ્ આમ્નાનાત્, યદૈવ જ્યોતિષ્ટોમઃ, તદૈવ દીક્ષા. યદા તુ જ્યોતિષ્ટોમે પશુકામઃ, તદોક્થ્યસંસ્થાઃ, સર્વદા જ્યોતિષ્ટોમે ધર્માઃ કર્તવ્યાઃ, એકદોક્થ્યસંસ્થાઃ, તત્ર સર્વદા જ્યોતિષ્ટોમસ્ય ધર્માઃ કર્તવ્યાઃ, તે ચોક્થ્યાદિસંસ્થસ્યાર્થેનેતિ પૂર્વમ્ ઉત્તરેણ વિરુધ્યતે, યદિ સર્વદા નોક્થ્યાદીનામ્ અર્થેન. અથોક્થ્યાદીનામ્ અર્થેન ન સર્વદા, ઉભયં વિપ્રતિ-ષિદ્ધમ્. તસ્માન્ ન સાધારણી. નિત્યવદ્ આમ્નાનં ચ યદ્ય્ અનિત્યસ્ય સ્યાત્, નિત્યવદ્ આમ્નાનં તદ્ અનિત્યં ક્રિયેત, તત્ર નિત્યવદ્ આમ્નાનં બાધ્યેત. તસ્માન્ નિત્યસંસ્થસ્ય જ્યોતિષ્ટોમસ્ય, ન કામ્યસ્યોક્થ્યાદિસંસ્થસ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{3।634: એ2,4: સ નિત્યસ્ય}*
*{3।635: એ2,4: સંસ્થ્યમૂરીકૃત્ય}*
*{3।636: એ2: 4,541; એ4: 4,826; એ1: 1,259}*
*{3।637: એ2,4: સાધનં}*
*{3।638: એ2,4: કુર્યાદ્}*
અપિ વા દ્વિરુક્તત્વાત્ પ્રકૃતેર્ ભવિષ્યન્તીતિ

નન્વ્ અગ્નિષ્ટોમસંસ્થાપિ કામ્યા શ્રૂયતે. દ્વે હિ તત્રામ્નાતે{*3।639*}, એકં નિત્યવત્, એકં કામ્યમ્, તત્ર દ્વયોર્ વાક્યયોઃ સામર્થ્યાન્ નિત્ય એવ સકામો ભવિષ્યતિ. નિત્યતાવિધાતો [386]{*3।640*} નાસ્તીત્ય્ અગ્નિષ્ટોમસંસ્થસ્ય જ્યોતિષ્ટોમસ્ય દીક્ષણીયાદયો ધર્મા ભવિષ્યન્તીતિ.
નોતેસ્:
*{3।639: એ2,4: તત્રામ્નાને}*
*{3।640: એ2: 4,544; એ4: 4,826; એ1: 1,260}*
વચનાત્ તુ સમુચ્ચયઃ

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - દ્વિતીયતૃતીયદર્શનં સમાનવિધિત્વે ઽવકલ્પતે, નાન્યથેતિ, વચનં તદ્ ભવિષ્યતિ, ન દર્શનમ્. ઐન્દ્રાગ્ન ઉક્થ્યે દ્વિતીયો વિધીયતે, તથૈન્દ્રઃ ષોડશિનિ તૃતીયઃ.
પ્રતિષેધાચ્ ચ પૂર્વલિઙ્ગાનામ્

ઇતશ્ ચ પશ્યામઃ પ્રકૃતિવિકારભાવ ઇતિ. કુતઃ? પ્રતિષેધાત્ પૂર્વલિઙ્ગાનામ્ - યદ્ય્ અગ્નિષ્ટોમો જુહોતિ, યદ્ય્ ઉક્થ્યઃ પરિધિમનક્તિ ન જુહોતીતિ હોમાભાવદર્શનં ન સ્યાત્. પ્રાપ્તે નિમિત્તે વચનપ્રામાણ્યાત્ સામાનવિધ્યે.
ગુણવિશેષાદ્ એકસ્ય વ્યપદેશઃ