Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 3.4

3.4.1

athāparaṃ yat kāraṇam uktam - nemapiṣṭam iti{*3/349*} dvidevatye peṣaṇaṃ darśayati, ardhapiṣṭaṃ{*3/350*} bhavaty ardham apiṣṭaṃ dvidevatyatvāyeti [311]{*3/351*} devatādharmaṃ darśayatīti. atrocyate - evaṃ sati vacanam idam aprāpte bhavatīti. nanv anekārthavidhidhānam ekaṃ vākyaṃ prāpnoti. ucyate - sati pakṣāntare 'nekārthavidhiḥ pakṣāntarāśrayaṇena parihriyate. asati punaḥ pakṣāntare uccāraṇānarthakyaprasaṅgaparijihīrṣayānekārthaṃ vākyam abhyupagantavyaṃ bhavati. tasmān na dvidevatye peṣaṇam iti siddham.
[312]{*3/352*}
NOTES:
*{3/349: Ebenda}*
*{3/350: E2,4: ardhaṃ piṣṭaṃ}*
*{3/351: E2: 4,307; E4: 4,433; E6: 1,212}*
*{3/352: E2: 4,307; E4: 4,435; E6: 1,213}*
nivītam iti manuṣyadharmaḥ śabdasya tatpradhānatvāt

3.4.2

darśapūrṇamāsayor āmnātam - nivītaṃ manuṣyāṇāṃ prācīnāvītaṃ pitṝṇām upavītaṃ devānām upavyayate devalakṣmam eva tat kuruta iti{*3/353*}. nivītaṃ manuṣyāṇām ity atra saṃdehaḥ - kim ayaṃ vidhir utārthavāda iti. yadā vidhiḥ, tadā kim ayaṃ puruṣadharma uta karmadharmaḥ? atha yat prakaraṇe manuṣyāṇām, tatra vidhiḥ, uta manuṣyapradhāne karmaṇi niviśata iti.
kiṃ prāptam? vidhir manuṣyadharmaś ceti, yadi vidhir evam apūrvam arthaṃ vidadhad arthavān bhavati, itarathārthavādamātram anarthakam. vidhiś cet puruṣadharmo nivītaṃ manuṣyāṇām iti puruṣapradhāno nirdeśaḥ. katham avagamyate? nātra manuṣyā vidhīyante, manuṣyāṇāṃ nivītaṃ vidhīyate, na cāvihitam aṅgaṃ bhavati. yadi manuṣyā api vidhīyeran vākyaṃ bhidyeta. tasmān nivītaṃ manuṣyāṇām upakārakam.
nanu prakaraṇād darśapūrṇamāsayor upakārakam. prakaraṇād dhi vākyaṃ balavattaram. api ca guṇabhūteṣu manuṣyeṣu kārakasaṃbandhasya vivakṣitatvāt tṛtīyā bhavet, ṣaṣṭhī tv eṣā saṃbandhalakṣaṇā, tatra guṇabhūteṣu manuṣyeṣu manuṣyagrahaṇaṃ naiva kartavyaṃ syāt. manuṣyair eva tat kriyamāṇaṃ kriyeta, manuṣyapradhānapakṣe tu kartavyam.
[313]{*3/354*}
NOTES:
*{3/353: Tait.S. 2.5.11.1}*
*{3/354: E2: 4,309; E4: 4,438; E6: 1,213}*
apadeśo vā, arthasya vidyamānatvāt

3.4.3

apadeśa iti jñāyamānasya vacanam. sa eṣa na vidhiḥ. anuvāda eṣaḥ. kutaḥ? arthasya vidyamānatvāt. prāpta evārthaḥ, yan nivītaṃ manuṣyāṇām, nivītaṃ hi manuṣyāḥ prāyaśaḥ svārthaṃ kurvanti, tasmād anuvādaḥ.
vidhis tv apūrvatvāt{*3/355*} syāt

3.4.4

vidhir eva bhavet, tathā prayojanavān, itarathā vādamātram anarthakam, pūrvavān anuvādo bhavati, ayaṃ tv apūrvaḥ, yan niyamena nivyātavyam iti.
NOTES:
*{3/355: E2,4: apūrvavattvāt}*
sa prāyāt karmadharmaḥ syāt

3.4.5

yad uktam - vidhir iti, etad gṛhyate. yat tu manuṣyadharma iti, tan nānumatam. kratudharmo{*3/356*} 'yaṃ prakaraṇāt, prakṛtyaiva{*3/357*} hi karmaprāyeṣu dharmeṣūcyamāneṣv etad abhidhīyate, tasmāt karmadharmaḥ.
NOTES:
*{3/356: E2: kṛtadharmo}*
*{3/357: E2: prakṛtyaivaṃ}*
vākyaśeṣatvāt

3.4.6

nivītaṃ manuṣyāṇām ity asya vākyaśeṣaḥ samākhyā, ādhvaryavam iti{*3/358*}. yadi darśapūrṇamāsayoḥ śeṣaḥ, tato 'dhvaryuṇā kartavyam. tatra samākhyānugṛhīṣyate{*3/359*}.
NOTES:
*{3/358: E2: ādhvaryavati}*
*{3/359: E2,4,6: samākhyānugrahīṣyate}*
tatprakaraṇe, yat tatsaṃyuktam avipratiṣedhāt

3.4.7

ucyate - prakaraṇāt samākhyānāc ca karmadharmo vijñāyate, [314]{*3/360*} vākyān manuṣyadharmaḥ, tasmād utkarṣam arhati. neti brūmaḥ, prakaraṇa evābhiniviśamānasya manuṣyapradhānatāvakalpiṣyate. katham? yad darśapūrṇamāsayor manuṣyapradhānam, tatra nivekṣyate 'nvāhāryakarmaṇi, prakaraṇaṃ caivam anugrahīṣyate, vākyaṃ ca.
NOTES:
*{3/360: E2: 4,310; E4: 4,441; E6: 1,214}*
tatpradhāne vā tulyavat prasaṃkhyānād itarasya tadarthatvāt

3.4.8

naitad asti - prakaraṇe niveśa iti, manuṣyapradhāne karmaṇi nivītaṃ syād ātithye. kutaḥ? tulyavat prasaṃkhyānāt, tulyāni caitāni prasaṃkhyāyante. yat tāvat, upavītaṃ devānām upavyayata iti, tat prakṛtayor darśapūrṇamāsayor upavītaṃ vidadhāti. yat prācīnāvītaṃ piṭṝṇām iti, tat pitṛpradhāne karmaṇi prācīnāvītaṃ vidadhāti. yad apy etat, nivītaṃ manuṣyāṇām iti, tad apy ātithye nirapekṣaṃ vidadhāti. kathaṃ gamyate? manuṣyapradhāne vidadhātīti. manuṣyāṇām iti ṣaṣṭhyantena saṃbandhāt. manuṣyāṇām eva prāpnoti, na manuṣyapradhāne. ucyate - manuṣyāṇāṃ kalpyamāne phalaṃ kalpanīyam, manuṣyapradhāne punaḥ ṣaṣṭhī bhaviṣyati, saṃbandhaś caivam avakalpiṣyate, phalaṃ caivaṃ na kalpanīyam. tad uktam - sameṣu vākyabhedaḥ syād iti{*3/361*}.
nanu{*3/362*} manuṣyapradhānena sahaikavākyatāṃ prāptam, punaḥ prakṛtābhyāṃ darśapūrṇamāsābhyām ekavākyatāṃ yāsyati. na hi dvau saṃbandhāv ekasmin vākye vidhīyete, bhidyeta hi tathā vākyam. itarasya manuṣyagrahaṇasya nivītasaṃbandhārthatvāt, tenaiva sahaikavākyatā bhaviṣyati pratyakṣeṇa śabdena, tad ekavākyatayā cārthavattve sati na prakṛtenaikavākyatāvakalpyate. tasmāt prakaraṇaṃ bādhitvātithye nivekṣyata iti.
[315]{*3/363*}
NOTES:
*{3/361: MS 2.1.47}*
*{3/362: E2,4: na tu}*
*{3/363: E2: 4,312; E4: 4,444; E6: 1,215}*
arthavādo vā prakaraṇāt

3.4.9

naitad asti - vidhiḥ sa ca manuṣyapradhāne karmaṇīti. manuṣyāṇām iti manuṣyasaṃbandho 'tra śrūyate, na manuṣyapradhānena karmaṇā saṃbandhaḥ. manuṣyaprādhānye ca sati phalaṃ kalpanīyam. ātithyakarmaṇā tv anirdiṣṭenāprakṛtenānumeyena saṃbadhyeta. tatra ko doṣaḥ? prakaraṇād utkṛṣyeta saṃbhavaṃs tatra. kathaṃ saṃbhava iti cet. arthavāda eṣaḥ sa prakṛtaṃ stuvan prakaraṇe saṃbhaviṣyati, vidhiḥ sann utkṛṣyeta. tasmān na vidhir manuṣyapradhāne karmaṇīti.
vidhinā caikavākyatvāt

3.4.10

itaś ca na vidhiḥ, kutaḥ? vidhinaikavākyatvāt - upavyayate devalakṣmam eva tat kurute ity eṣa vidhiḥ, anenāsya sahaikavākyatā bhavati. yadītaro 'pi vidhiḥ syāt, vākyaṃ bhidyeta, na hi vidheś ca{*3/364*} vidheś caikavākyatā bhavati, vacanavyaktibhedāt. tatraikavākyatārūpaṃ bādhyeta. kim ekavākyatārūpam? nivītaṃ manuṣyāṇām iti prāptānuvādaḥ. prāptasya kim arthena punar vacanam? upavītastutyarthena. katham upavītastutiḥ? nivītam ayogyaṃ devakarmaṇi darśapūrṇamāsasaṃjñake, manuṣyāṇāṃ hi tat. tathā prācīnāvītaṃ pitṝṇām, na devakarmaṇi. upavītaṃ tu tatra yogyam, tasmād upavyātavyam iti. yathā, yādṛśo 'sya veśaḥ{*3/365*}, tādṛśo naṭānām, yādṛśo devadattasya tādṛśo brāhmaṇānām iti devadattaveśapraśaṃsārtham{*3/366*} itaraveśasaṃkīrtanam{*3/367*}. evam ihāpy upavyānastutyarthena nivītasaṃkīrtanam. nāsty atra vidhāyakaḥ śabdaḥ - nivītaṃ manuṣyāṇāṃ kartavyam iti. ātithyaprayogavacanam, tasya kartavyatāvidhāyakam iti cet. naitad evam, [316]{*3/368*} stutyarthenārthavattve sati na śakyaṃ kalpayitum, parokṣaṃ hi tad ānarthakyaparijihīrṣayā kalpyeta. parihṛte tv ānarthakya iha punar na kiṃcit kalpanīyam, tasmād arthavādaḥ. evaṃ ca vākyenāviruddhaṃ prakaraṇam arthavad bhavati.
a. upavītaṃ liṅgadarśanāt sarvadharmaḥ syāt//
b. na vā prakaraṇāt tasya darśanam//
c. vidhir vā syād apūrvatvāt//
d. udaktvaṃ cāpūrvatvāt//
e. sato vā liṅgadarśanam//
f. vidhis tu dhāraṇe 'pūrvartvāt//{*3/369*}
NOTES:
*{3/364: E2,4 om. ca, E6 om. vidheś ca}*
*{3/365: E2,4: veṣaḥ}*
*{3/366: E2,4: devadattaveṣapraśaṃsārtham}*
*{3/367: E2,4: itaraveṣasaṃkīrtanam}*
*{3/368: E2: 4,314; E4: 4,446; E6: 1,215}*
*{3/369: Zu diesen 6 im Bhāṣya nicht kommentierten Sūtrāṇi vgl. G.Jha, Ü., Bd.1, S.494}*
digvibhāgaś ca tadvat saṃbandhasyārthahetutvāt

3.4.11

jyotiṣṭomaṃ prakṛtya śrūyate - prācīṃ devā abhajanta dakṣiṇāṃ pitaraḥ pratīcīṃ manuṣyā udīcīm asurā iti{*3/370*}. apareṣām, udīcīṃ rudrā iti{*3/371*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ vidhir utārthavādaḥ? [317]{*3/372*} vidhiḥ san kiṃ manuṣyadharmaḥ, uta karmadharmaḥ? atha vā prakaraṇe manuṣyapradhāne karmaṇi niveśaḥ? kiṃ vātithya iti.
kiṃ tāvat prāptam? digvibhāgaś ca tadvat, saṃbandhasyārthahetutvāt. ya eṣa digvibhāgaḥ, sa nivītavad vicāryaḥ. yo nivīte pūrvapakṣaḥ, sa iha pūrvapakṣaḥ, yo madhyamaḥ, sa madhyamaḥ, yaḥ siddhāntaḥ, sa siddhāntaḥ. arthavattvād vidhir manuṣyasaṃbandhān manuṣyadharma iti pūrvapakṣaḥ. pratyaṅmukhā udaṅmukhā vā pṛṣṭhata ādityaṃ prāṃśu{*3/373*} padārthān anutiṣṭhanti manuṣyā ity anuvādaḥ. vidhir eva prakaraṇānugrahāc ca jyotiṣṭomadharmaḥ, vākyaprakaraṇānugrahāya jyotiṣṭome manuṣyapradhāne dakṣiṇāvyāpāre niveśa ity aparaḥ pakṣaḥ. bhinnatvād vākyānām ātithye niveśa ity aparaṃ matam. arthavādo 'yaṃ prakaraṇānugrahāya, prācīnavaṃśaṃ karotīty anena vidhinaikavākyatvasya pratyakṣasiddhatvād iti siddhāntaḥ.
NOTES:
*{3/370: Tait.S. 6.1.1.1}*
*{3/371: E1 gibt apareṣām, udīcīṃ rudrā iti in Klammern}*
*{3/372: E2: 4,319; E4: 4,451; E6: 1,216}*
*{3/373: E2,4: prāśu}*
paruṣi ditapūrṇaghṛtavidagdhaṃ ca tadvat

3.4.13

darśapūrṇamāsayor āmnāyate - nānṛtaṃ vaded iti{*3/384*}. tatra saṃdehaḥ - kim ayaṃ pratiṣedho dārśapaurṇamāsikasya padārthasya [319]{*3/385*} prakaraṇa eva niveśaḥ. atha prāyeṇa prāptasya karmaṇaḥ puruṣaṃ prati pratiṣedhaḥ puruṣadharmo 'yam iti. kiṃ prāptam? puruṣadharmaḥ syāt, puruṣasyāyam upadiśyate, na darśapūrṇamāsayoḥ. kutaḥ? puruṣaprayatnasya śravaṇāt, vaded iti vadanam anutiṣṭhed iti śrutyā gamyate, tasya puruṣasaṃbandhaḥ śrutyaiva, karmasaṃbandhaḥ prakaraṇāt. śrutiś ca prakaraṇād balīyasī. itarathā vadanaṃ bhavatīty etāvaty arthe vadanam anutiṣṭhed ity avivakṣitasvārthaḥ parārtho vidhyartho bhavet. puruṣasyopadeśe punar vivakṣitasvārtha eva śabdaḥ. tasmāt puruṣasyopadeśaḥ. yasya copadeśaḥ, tasyāyaṃ pratiṣedhaḥ. sa cāyam artha upanayanakāla eva puruṣasya pratiṣiddhaḥ, tena saṃyogenāyaṃ nityānuvādaḥ.
nanv eṣā śrutis tasyāḥ smṛter mūlam. naiṣā tasyā mūlaṃ bhavitum arhati. yadīyaṃ tanmūlikā bhavet, darśapūrṇamāsayor iti smaryeta, upanayanakāla eva cāsyopadeṣṭāro bhavanti. api ca puruṣadharma ity upadiśanti, tasmān naiṣā smṛtir ataḥ śruter iti.
NOTES:
*{3/384: Tait.S. 2.5.5.6}*
*{3/385: E2: 4,322; E4: 4,460; E6: 1,217}*
vidhir vā saṃyogāntarāt

3.4.14

vidhir vāyaṃ darśapūrṇamāsayor nānṛtaṃ vaded iti, nānuvādaḥ. kutaḥ? saṃyogāntarāt. niyamānuṣṭhānena puruṣasya saṃbandhaḥ smaryate, padārthapratiṣedheneha saṃyogaḥ puruṣasya. katham anyac chrūyamāṇam anyasyānuvādo bhaviṣyati, tasmād vidhiḥ pratiṣedhasyāyam. āha gṛhṇāma{*3/386*} etat, vidhir iti. puruṣadharma iti tu gṛhṇāmaḥ{*3/387*} puruṣaprayatnasya śrutatvāt. atra brūmaḥ - sarveṣv ākhyāteṣu kriyānuṣṭhānaṃ śrūyate na kārakaṃ kiṃcit. katham etad gamyate? pratyayāt, yataḥ kriyām anuṣṭheyāṃ pratīmaḥ.
nanu kartāram api pratiyanti. satyaṃ pratiyanti, na tu śabdāt. kutas tarhi? arthāt, yadā kriyānuṣṭhātavyā vidhīyate, [320]{*3/388*} tadārthāt kārakavyāpāro gamyate, yaś cārthād gamyate. na sa śrautaḥ, yaś ca na śrauto na sa vākyād gamyate. katham asau prakaraṇaṃ bādhiṣyate.
āha - prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha brūta ity ācāryopadeśāt kartā śabdārthaḥ karma cety avagamyate, kartari śap{*3/389*}, karmaṇi yag{*3/390*} iti pratyayārthaṃ kartāraṃ karma ca samāmananty ācāryāḥ, tasmāc chabdārthaḥ kartā karma ceti.
ucyate - nācāryavacanāt sūtrakāravacanād vā śabdārtho bhavati, pratyayād asau gamyate. anuṣṭheyā ca kriyā pratītā satī kārakāṇi pratyāyayatīty avagatam etat. api ca, naiva kartā pratyayārthaḥ karma vety ācāryā āhuḥ. nanu kartari karmaṇi ca lakāraḥ śrūyate. nāsau kartari karmaṇi vā śrūyate kiṃ tv ekasmin, ekavacanam, dvayor dvivacanaṃ bahuṣu bahuvacanam iti tatrāparaṃ vacanam. tatraivam abhisaṃbandhaḥ kriyate - ekasmin kartari dvayoḥ kartror bahuṣu kartṛṣv iti. evaṃ karmaṇy ekatvādisaṃbandhaḥ. tatra naivaṃ bhavati - kartari bhavaty ekasmiṃś ceti. kathaṃ tarhi? kartary ekasminn ekavacanam, kartur ekatva ity arthaḥ. evaṃ dvitve bahutve karmaṇi ca. evaṃ varṇyamāne laukikanyāyānugataḥ sūtrārtho varṇito bhavati. sūtrākṣarāṇi ca nyāyānugatāni bhavanti. āgamo 'pi cāyam eva, yadaikatvādayo vibhaktyarthāḥ, tadā karmādayo viśeṣaṇatveneti.
nanv etad apy asti yadā karmādayo vibhaktyarthāḥ, tadaikatvādayo viśeṣaṇatveneti. ucyate - arthaprāptā hi karmādayas te na bhavanti śabdasyābhidheyabhūtāḥ. na tv ekatvādayo 'rthāt prāpnuvanti, tena te śabdārthabhūtāḥ, tasmād api viśeṣaṇam ekatvādayaḥ, tathāpi viśeṣaṇam evābhidhīyate, yathā hiraṇyamālina ṛtvijaḥ pracarantīti hiraṇyamālitvaṃ viśeṣaṇa[321]{*3/391*}tvena, tathāpi tad eva vidhīyate, tasmāt kartur ekatvaṃ śabdārtho na kartā.
nanu kartur ekatvād ekavacanam, kartur dvitvād dvivacanam, kartur bahutvād bahuvacanam. tena nūnaṃ kartā śabdārtha iti gamyate. ucyate - naitad anumānāc chakyam, kartānuṣṭheyakriyāvagamād evāvagamyata iti pratyakṣam. tat tāvat kenacin na bādhyate. ekavacananirdeśe kartrekatvaṃ gamyate, dvivacananirdeśe kartur dvitvam, bahuvacananirdeśe kartṛbahutvam{*3/392*}. tad api pratyakṣam, katarad atrānumāṇaṃ bādhitum arhatīti, yathākṛtivacane śabde dvivacane dravyabhedo 'vagamyate, eka-vacane dravyaikatvam, evam ihāpi draṣṭavyam. tasmān na śrautaḥ, na cec chrautaḥ, na prakaraṇaṃ bādhiṣyate.
yat tu puruṣaprayatno 'narthako bhavati karmadharmapakṣe prayogavacanena kartavyatāvacanād iti. tad ucyate - aṅgaṃ sat prakaraṇena gṛhyeta, na cāvihitam aṅgaṃ bhavati, tasmād aṅgatvāya vidhātavyam, asminn api pakṣe. ato manyāmahe - prākaraṇikasyāyaṃ niṣedha{*3/393*} iti. tasmād tad{*3/394*} aṅgam, yad anṛtaṃ tan na vācyam iti, tena yat saṃkalpitam, tad aṅgam, tad eva kartavyam, vrīhim ayaṃ saṃkalpya na yavamayaḥ pradeyaḥ.
āha yadobhayor api pakṣayor nānṛtaṃ vaditavyam, tadā ko vicāreṇārtha iti. ucyate - pūrvasmin pakṣe puruṣadharmaḥ, tatra bhraṃśe{*3/395*} smārtaṃ prāyaścittam, siddhānte darśapūrṇamāsadharmaḥ, tatra bhraṃśe{*3/396*} yājurvedikaṃ prāyaścittam.
NOTES:
*{3/386: E2,4,6: gṛhṇīma}*
*{3/387: E2,4,6: gṛhṇīmaḥ}*
*{3/388: E2: 4,348; E4: 4,475; E6: 1,218}*
*{3/389: Pāṇ. 3.1.68}*
*{3/390: Pāṇ. 3.1.67}*
*{3/391: E2: 4,356; E4: 4,475; E6: 1,218}*
*{3/392: E2,4: kartur bahutvam}*
*{3/393: E1: niṣedhaḥ, E2,4: niṣedhe, E6: niṣedha}*
*{3/394: E2,4 om. tad}*
*{3/395: E1: bhreṃṣe (?)}*
*{3/396: E1: bhreṃṣe (?)}*
ahīnavat puruṣas tadarthatvāt

3.4.15

jyotiṣṭome śrūyate - aṅgiraso veta uttamāḥ suvargaṃ [322]{*3/397*} lokam āyante 'psu dīkṣātapasī prāveśayaṃs tīrthe snāti tīrtham eva hi sajātānāṃ bhavatīti{*3/398*}. darśapūrṇamāsayor āmnāyate, tasmāj jañjabhyamāno 'nubrūyāt. mayi dakṣakratū iti. prāṇāpānāv evātmandhatta iti{*3/399*}. tatra saṃdehaḥ - kim ayaṃ dharmaḥ prakaraṇe niviśate, uta puruṣasyopadiśyata iti. kiṃ tāvat prāptam? ahīnavat puruṣaḥ, tadarthatvāt. eṣa vidhiḥ prakaraṇād utkṛṣyeta. kutaḥ? puruṣaśruteḥ, brūyād iti puruṣaprayatnasya vivakṣitatvāt.
nanu prakaraṇaṃ bādhyate. ucyate - bādhyatāṃ prakaraṇam, vākyaṃ tv asya bādhakam, jañjabhyamānasaṃyogāt, prakaraṇād darśapūrṇamāsayor upadiśyata iti gamyate, vākyāj jañjabhyamānasya, vākyaṃ ca prakaraṇād balīyaḥ. tasmād utkṛṣyeteti. phalam apy āmananti, prāṇāpānāv evātmandhatta iti, sa ca saṃyogo bādhyate. tasmāt puruṣadharmaḥ, prakaraṇād utkṛṣyetāhīnavat, yathāhīnasaṃyogād{*3/400*} dvādaśopasattā prakaraṇād utkṛṣyate. evaṃ jañjabhyamānasaṃyogān mayi dakṣakratū iti vacanam.
NOTES:
*{3/397: E2: 4,379; E4: 4,508; E6: 1,219}*
*{3/398: Tait.S. 6.1.1.2}*
*{3/399: Tait.S. 2.5.2.4; Vāj.S. 38.27}*
*{3/400: Vgl. MS 3.3.15}*
prakaraṇaviśeṣād vā tad yuktasya saṃskāro dravyavat

3.4.16

na votkraṣṭavyam. kutaḥ? prakaraṇaviśeṣāt, prakaraṇayukta eva jañjabhyamāno vacanena saṃskriyate, yathā yavādidravyaṃ prokṣaṇā[323]{*3/401*}dinā. nanu na śaknoti prakaraṇaṃ jañjabhyamānaśabdam ekadeśe 'vasthāpayitum, vākyaṃ hi prakaraṇād balavattaram iti. ucyate - na brūmo jañjabhyamānaśabdaḥ prakaraṇenāprākaraṇikāt puruṣān nivartyata iti. kiṃ tu phalaṃ tatra kalpanīyam. nanu pratyakṣaṃ śrūyate phalam, prāṇāpānāv evātmandhatta iti. neti brūmaḥ - nātra vidhāyakaṃ śabdam upalabhāmahe, ya eṣaḥ, prāṇāpānāv evātmandhatta iti, vartamānāpadeśa eṣa na vidhāyakaḥ. stāvakas tu bhavati mantravacanasya, tasmād darśapūrṇamāsābhyām anyatraitan na phalavat. ataḥ puruṣasya darśapūrṇamāsau kurvataḥ saṃskārakarmeti gamyate.
āha puruṣasaṃskārakarmeti gṛhyate, darśapūrṇamāsāv eva kurvata ity etan na. katham? yo 'pi hy anyatra darśapūrṇamāsābhyām, jañjabhyate, so 'pi jañjabhyamānaśabdenocyata eva. na ca, prakaraṇena vyāvartyata ity etad uktam, tasmād utkṛṣyate. atrocyate - naiva vyāvartyate, saṃskṛtena tu tena nāsti prayojanam. nanu prakaraṇe puruṣasaṃskāreṇāpi nāsti prayojanam. ucyate - saṃskṛtapuruṣo darśapūrṇamāsāv anuṣṭhāsyati. āha, utkarṣe 'pi sati saṃskṛto 'nyad anuṣṭhāsyati. ucyate - nānyasya saṃskāro guṇo bhavati, aprakṛtatvāt. āha prakṛtasyāpi na guṇaḥ, vākyena puruṣadharma ity avagamāt. ucyate - ānarthakyān na puruṣadharmo 'vagamyate. tasmād asya prakṛtābhyāṃ darśapūrṇamāsābhyām ekavākyatā, nānyena phalavatāpi karmaṇā, prakaraṇābhāvāt, tasmān notkarṣaḥ.
yat tu prakaraṇe niveśa etasmin{*3/402*} pakṣe brūyād - ity anuṣṭhānavacanam avivakṣitasvārtham iti, evaṃ sati atyanuvādo{*3/403*} bhaviṣyati, na puruṣasaṃbandhavidhānasya prayojanam astīti.
[324]{*3/404*}
NOTES:
*{3/401: E2: 4,381; E4: 4,511; E6: 1,220}*
*{3/402: E2,4: niveśa ity etasmin}*
*{3/403: E2,4: anuvādo}*
*{3/404: E2: 4,385; E4: 4,516; E6: 1,220}*
vyapadeśād apakṛṣyate

3.4.17

atha yad upavarṇitam - dvādaśopasattā yathotkṛṣyate, tathedam apy utkraṣṭavyam iti. ucyate - tad dhi vākyenāhīnānāṃ vyapadiśyate, phalavantaś cāhīnāḥ. na ca tatra jyotiṣṭome 'hīnaśabdaḥ, gauṇatvāt, vyapadeśāc ca tisra eva sāhnasyopasado dvādaśāhīnasyeti{*3/405*}. tato yuktaṃ dvādaśopasattā yat prakaraṇād utkṛṣyate. na tv iha puruṣasaṃbandho niṣprayojanatvāt, anyasya ca prayojanavataḥ prakaraṇe 'bhāvāt.
NOTES:
*{3/405: Tait.S. 6.2.5.1}*
śaṃyau ca sarvaparidānāt

3.4.18

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - devā vai śaṃyuṃ bārhaspatyam abruvan havyaṃ no vaheti prakṛtya, vacanam idaṃ bhavati - kiṃ me prajāyā iti te 'bruvan yo brāhmaṇāyāvaguret taṃ śatena yātayād yo nihanat taṃ sahasreṇa yātayāt, yo lohitaṃ karavat yāvataḥ praskandya pāṃsūn saṃgṛhaṇāt tāvataḥ saṃvatsarān pitṛlokaṃ na prajānīyād iti. tasmān na brāhmaṇāyāvaguren na hanyān na lohitaṃ kuryād iti{*3/406*}.
tatra saṃdehaḥ - kiṃ darśapūrṇamāsayor avagoraṇapratiṣedhaḥ, uta puruṣāsyopadiśyata iti. kiṃ prāptam? prakaraṇād darśapūrṇamāsayor avagoraṇādipratiṣedhaḥ. na darśapūrṇamāsyor brāhmaṇasyāvagoritavyaṃ vadho vā kāryo lohitaṃ vā praskandanīyam. anya upāya āsthātavya ānataye, te nānvāhāryeṇānamanti [325]{*3/407*} iti prakaraṇāt prāpnoti. evaṃ prāpte brūmaḥ - śaṃyau ca prakaraṇād utkarṣaḥ. kasmāt? sarvaparidānāt, sarvāvasthasya brāhmaṇasyāyaṃ pratiṣedha uktaḥ, na darśapūrṇamāsagatenaiva nāvagoraṇādi kartavyam iti. nanu prakaraṇād darśapūrṇamāsadharmo 'yam. satyaṃ prakaraṇāt, evaṃ vākyenāvaguramāṇasya dharmaḥ, vākyaṃ ca prakaraṇād balīyaḥ.
nanu jañjabhyamānasyeva prakaraṇe niveśo bhavet. nety ucyate, tatra phalaṃ kalpanīyam, iha kḷptam. asti hy atra vidhāyakavibhaktiḥ - śatena yātayāt, sahasreṇa yātayāt, svargaṃ lokaṃ prajānīyād iti, tasmād utkarṣa evaṃjātīyakasyeti.
NOTES:
*{3/406: Tait.S. 2.6.10.1}*
*{3/407: E2: 4,387; E4: 4,521; E6: 1,221}*
prāgaparodhān malavad vāsasaḥ

3.4.19

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - malavad vāsasā na saṃvadet, nāsyā annam adyād iti{*3/408*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ malavad vāsasā saha darśapūrṇamāsāṅgasya saṃvādasya pratiṣedhaḥ, uta puruṣasya sarvatra pratiṣedha iti. kiṃ prāptam? prakaraṇād darśapūrṇamāsayoḥ pratiṣedhavidhiḥ.
evaṃ prāpte brūmaḥ - malavad vāsasā saha saṃvāda utkṛṣyeta, prakaraṇāt. kasmāt? prāgaparodhāt. evaṃ śrūyate - yasya vratye 'hani patny anālambhukā syāt tām aparudhya yajeteti{*3/409*}. patnyā ca saha saṃvādo 'dhvaryor darśapūrṇamāsayor asti - patni patny eṣa te loka iti{*3/410*}, prasajyamānaḥ pratiṣidhyeta, sa cāprāpta [326]{*3/411*} eva prāgaparodhād apanīyatāṃ yāgam anutiṣṭhatām, kathaṃ saṃvādaḥ prasajyeta? yataḥ pratiṣedham arhet. tasmād utkṛṣyeta malavad vāsasā saha saṃvādaḥ.
NOTES:
*{3/408: Tait.S. 2.5.1.5-6}*
*{3/409: Tait.Br. 3.7.1.9}*
*{3/410: Mait.S. 1.4.3}*
*{3/411: E2: 4,389; E4: 4,524; E6: 1,222}*
annapratiṣedhāc ca

3.4.20

annapratiṣedhaś ca bhavati - nāsyā annam adyād abhyañjanaṃ vai striyā annam ity{*3/412*} upagamanapratiṣedha eṣa{*3/413*} vidhīyate, sa ca prakaraṇe na prasakta iti, prakaraṇād utkṛṣṭaḥ puruṣadharma eṣa niścīyate.
NOTES:
*{3/412: Tait.S. 2.5.1.6}*
*{3/413: E2,4: eva}*
aprakaraṇe tu taddharmas tato viśeṣāt

3.4.21

anārabhya śrūyate - tasmāt suvarṇaṃ hiraṇyaṃ bhāryaṃ durvarṇo 'sya bhrātṛvyo bhavatīti{*3/414*}. suvāsasā bhavitavyaṃ rūpam eva bibhartīti. tatra kiṃ prakaraṇadharma uta puruṣadharma iti saṃśayaḥ. atrocyate - aprakaraṇe tu tad dharmaḥ, tato viśeṣāt, puruṣadharma evaṃjātīyakaḥ syāt. kutaḥ? tataḥ prakaraṇādhītād{*3/415*} viśeṣo 'sya, nāyaṃ prakaraṇādhītaḥ. yady aprakaraṇe samāmnātaḥ, sarvaprakaraṇadharmaḥ syāt. aprakaraṇe samāmnānaṃ na kaṃcid viśeṣaṃ kuryāt. tasmād evaṃjātīyakaḥ puruṣadharma iti.
NOTES:
*{3/414: Tait.Br. 2.2.4.6}*
*{3/415: E1 gibt prakaraṇādhītād in Klammern}*
adravyatvāt tu śeṣaḥ syāt

3.4.22

tuśabdaḥ pakṣavyāvṛttau. na puruṣadharmo bhavet, agnihotrādīnāṃ śeṣaḥ syāt. kasmāt? adravyatvāt, nātra dravyadevataṃ śrūyate, yac{*3/416*} chravaṇāt, bhāryaṃ yaṣṭavyam iti parikalpyeta. asati tu dravyadevatāsaṃbandhe vibhartir ayaṃ dhāraṇāvacanaḥ saṃskāravācī, [327]{*3/417*} saṃskāraś ca śeṣabhūtasyāvakalpate nānyathā, tasmāt karmaṇām agnihotrādīnāṃ śeṣaḥ. evaṃ suvāsasā bhavitavyam iti.
NOTES:
*{3/416: E2,4: yac}*
*{3/417: E2: 4,392; E4: 4,602; E6: 1,222}*
vedasaṃyogāt

3.4.23

ādhvaryavam iti vedasaṃyogaḥ śeṣabhūtasya yujyate, śeṣabhūto hy adhvaryuṇā kriyate, na puruṣadharmaḥ, darśapūrṇamāsādīnāṃ hi karmaṇāṃ sāṅgānām aṅgānām ardhvayuḥ kartā. tasmād api karmadharmā evaṃjātīyakā iti.
dravyasaṃyogāc ca

3.4.24

dravyaparaś cātra bhavati nirdeśaḥ - suvarṇaṃ bhāryam iti dvitīyārthasaṃyogāt. dravyasaṃskāraś ca karmaśeṣapakṣe prayojanavān, anarthakaḥ puruṣadharme.
syād vāsya saṃyogavat phalena saṃbandhas tasmāt karmaitiśāyanaḥ

3.4.25

syād vā phalenaivaṃjātīyakānāṃ saṃbandhaḥ puruṣadharma ity arthaḥ, suvarṇasya vāsaso vā dharmo bhavan niṣprayojanaḥ syāt. nanu saṃskṛtena suvarṇena vāsasā ca karma setsyati. naitad evam, suvarṇasyāṅgaṃ na karmaṇa upakuryāt. śrutyādīnām abhāvān na karmāṅgam. tasmāt durvarṇo 'sya bhātṛvyo bhavatītyevamādinā evaṃjātīyakānāṃ phalena saṃbandhaḥ.
nanu vartamānāpadeśo 'yam. satyam evam etat, ānarthakyaparihārāya phalacodanayā saṃbandha eṣi-tavyo bhavati. anyasmāc caiṣitavyād ekavākyagatasya vipariṇāmo{*3/418*} laghīyān. kutaḥ? [328]{*3/419*} pratyakṣā tenaikavākyatā, parokṣānyena, vipariṇāmaś ca vartamānakālasyāvivakṣā, saṃbandhasya ca tātparyādhyavasānam. tasmād evaṃjātīyakaḥ pradhānakarmopadeśaḥ syāt, yathā prajāpativratānāṃ phalena saṃbandhaḥ. etāvatā hainasāviyukto bhavatīti. evam atrāpi draṣṭavyam. tasmād evaṃjātīyakaḥ puruṣadharma iti.
NOTES:
*{3/418: E2,4: viparimāṇo}*
*{3/419: E2: 4,394; E4: 4,610; E6: 1,223}*
śeṣo 'prakaraṇe 'viśeṣāt sarvakarmaṇām

3.4.26

iha karmasaṃyuktā homā jayādaya udāharaṇam. yena karmaṇetsat{*3/420*}, tatra jayāñ juhuyāt, rāṣṭrabhṛto juhotīti, abhyātānāñ juhotīti{*3/421*}. tatraite kiṃ sarvakarmaṇāṃ kṛṣyādīnāṃ śeṣabhūtāḥ, uta vaidikānām agnihotrādinām iti. śeṣatvaṃ tu nirjñātakarmasaṃbandhāt, phalāśravaṇāc ca. kiṃ tāvat prāptam? sarvakarmaṇāṃ śeṣāḥ, viśeṣān abhidhānād iti.
NOTES:
*{3/420: E2,4,6: karmaṇertset (karmaṇā īrtset)}*
*{3/421: Vgl. Tait.S. 3.4.6.2; dazu auch Jha, Übs., Bd.1, S.516}*
homās tu vyatiṣṭheran nāhavanīyasaṃyogāt

3.4.27

na caitad asti - sarvakarmaṇāṃ karṣaṇādīnām apy aṅgabhūtā iti. homā ete, ato vyavatiṣṭheran, āhavanīyasaṃyogo bhavati homeṣu. yadāhavanīye juhoti tena so 'syābhīṣṭaḥ prīto bhavatīti{*3/422*}. tena yasyāhavanīyaḥ, tasyaite 'ṅgam. na [329]{*3/423*} ca kṛṣyādīny āhavanīye vartante. na caiṣāṃ gārhapatyo 'sti, yataḥ praṇīta āhavanīyaḥ syāt. tasmān na karmaṇādīnāṃ jayādayaḥ.
NOTES:
*{3/422: Tait.Br. 1.1.10.5}*
*{3/423: E2: 4,396; E4: 4,617; E6: 1,224}*
śeṣaś ca samākhyānāt

3.4.28

itaś ca paśyāmo vaidikānāṃ śeṣabhūtā iti. kutaḥ? sāmakhyānāt, ādhvaryavam iti hi samākhyāte vede jayādayaḥ samāmnātāḥ santo 'dhvaryuṇā kariṣyante. karṣaṇādiṣv adhvaryor abhāvād anadhvaryuṇāpi kriyamāṇāḥ samākhyāṃ bādheran, tasmād vaidikānāṃ śeṣabhūtā iti.
doṣāt tviṣṭir laukike syāc chāstrād dhi vaidike na doṣaḥ syāt

3.4.29

asty aśvapratigraheṣṭiḥ - varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti, yo 'śvaṃ pratigṛhṇāti, yāvato 'śvān pratigṛhṇīyāt, tāvato vāruṇāṃś catuṣkapālān nirvaped iti{*3/424*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ laukike 'śvapratigraha iṣṭiḥ, atha vaidika iti. kaḥ punar laukiko 'śvapratigrahaḥ? ko vā vaidika iti. loke bhikṣamāṇo vābhikṣamāṇo vā yatrāśvaṃ labhate, tatra laukikāśvapratigrahaḥ. vaidiko 'pi pauṇḍarīke 'śvasahasraṃ dakṣiṇā jyotiṣṭome gauś cāśvaś ceti.
tatrocyate - vaidikatvasāmānyād vaidika iti prāpte. [330]{*3/425*} ucyate - doṣāt tviṣṭir laukike syāt. doṣo hi śrūyate - varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti yo 'śvaṃ pratigṛhṇātīti, sa cāyam anuvādo yatra doṣaḥ, tatreti, sa ca laukike 'śvapratigrahe śūdrād anyasmād vā pāpakarmaṇaḥ kṛto bhavatīty upapadyate. doṣasaṃyogāl laukika iti gamyate. āha na doṣasaṃkīrtanaṃ prāyaścittaviṣayaviśeṣaṇam, kiṃ tu prāyaścitta-stutyarthena. ucyate - doṣanirdhātārthe saty evaṃ syāt, varuṇapramocanam idaṃ karma, tal laukike bhavitum arhati, loke varuṇagrahaṇasya vidyamānatvāt. vaidike tv aśvapratigrahe tan na syāt, śāstrād dhi vacanena{*3/426*} tasya kartavyatāvagamyate. yadi ca tataḥ pāpaṃ syāt, na tasya kartavyatāvagamyeta, akartavyaṃ hi pāpaphalam.
nanu vaidike 'pi pratigrahe 'pratigrāhyāt pratigṛhṇataḥ pāpam asti. ucyate - bhaved evam, yadi pratigrahasya kartur iṣṭir bhavet, sā tu khalu yathā hetukartuḥ, tathottarādhikaraṇe vakṣyāmaḥ. tasmān na vedacodite 'śvapratigrahe, iṣṭir ity etāvad ihādhikaraṇe siddham.
NOTES:
*{3/424: Tait.S. 2.3.12.1}*
*{3/425: E2: 4,398; E4: 4,620; E6: 1,224}*
*{3/426: E1 gibt vacanena in Klammern}*
arthavādo 'vānupapātāt tasmād yajñe pratīyeta

3.4.30

na caitad asti, yad uktam - yaḥ śūdrād anyasmād vā pāpakṛto loke 'śvaṃ pratigṛhṇīyāt sa etām iṣṭiṃ nirvapet. sa hi varuṇagṛhīta ity ucyate, jalodareṇa yo gṛhītaḥ, yasyodaraṃ jalavṛddhyā śvayati. jalodaram ity eva loke tat prasiddham. na ca tasyāśvapratigraho laukiko nidānam iti prati[331]{*3/427*}jñāyate. na cānena vidhīyate. tasmān nāśvapratigrahāj jalodaropapātaḥ.
atha pāpaṃ varuṇaśabdenocyate, vṛṇīta ity eṣo 'bhiprāya iti. tadā prasiddhau tyaktāyāṃ kleśamātram, vṛṇvad varuṇaśabdenocyate, tatra yājñe 'pi pratigrahe varuṇagṛhītaḥ syāt, rakṣaṇapoṣaṇavicikitsādinā kleśena naiṣa pakṣo vyavatiṣṭheta - laukike 'śvapratigraha iti, prasiddhiś ca bādhyeta. tasmād arthavāda eṣaḥ, yāvad{*3/428*} varuṇagṛhītasya varuṇonmocane śreyaḥ, tāvad etety upamānenaiṣā stutiḥ. yo 'sya pratigrahaḥ, tad varuṇagrahaṇam iva, yeṣṭiḥ, sā tad unmocanīva, yathā varuṇagṛhītenonmocanam avaśyakartavyam, tādṛg evaitad iti, tasmād yajñe pratīyeta. laukike hi phalaṃ kalpanīyam, vaidike yasminn aśvapratigrahaḥ, tasyāṅgabhūtā bhaviṣyati. tatra prayogavacanena sahaikavākyatā saṃbandhād avakalpyamānā, parokṣāyāḥ phalavacanena sahaikavākyatāyā laghīyasīti yuktam iṣṭir vaidike dāna iti.
NOTES:
*{3/427: E2: 4,403; E4: 4,626; E6: 1,225}*
*{3/428: E1: yāvata}*
acoditaṃ ca karmabhedāt

3.4.31

yāvato 'śvān pratigṛṇīyāt, tāvato vāruṇāṃś catuṣkapālān nirvaped iti{*3/429*}. tatraitat samadhigatam - vaidike 'śvapratigraha iṣṭir iti. athedānīṃ saṃdihyate - kiṃ pratigrahakartrā kartavyā, yasmai dīyate, uta hetukartrā, yo dadātīti. kiṃ prāptam? acoditaṃ ca karmabhedāt, na dānasya kartur iṣṭiś codyate, pratigrhakartus tām avagacchāmaḥ - yāvato 'śvān [332]{*3/430*} pratigṛhṇīyāt tāvataś catuṣkapālān vāruṇān nirvaped iti, tasmāt pratigrahītrartvijā kartavyeti.
NOTES:
*{3/429: Tait.S. 2.3.12.1}*
*{3/430: E2: 4,407; E4: 4,630; E6: 1,226}*
sā liṅgād ārtvije syāt

3.4.32

naiṣā pratigrahakartuḥ, kiṃ tarhi hetukartuḥ syāt. kutaḥ? liṅgāt. kiṃ liṅgam? pūrvapadānām uttaraiḥ padair yathārtham abhisaṃbandhaḥ. idaṃ śrūyate - prajāpatir varuṇāyāśvam anyad iti{*3/431*}, prajāpatir aśvasya dātā kīrtitaḥ, varuṇaḥ pratigrahītā, sa svāṃ devatām ārcchad iti. sa iti sāpekṣaṃ pūrvaprakṛtaṃ vākyaśeṣam apekṣate, sa iti prajāpatiṃ pratinirdiśatīti tena sahaikyavākyatāṃ yāti. sāmānādhikaraṇyāc ca prajāpater eva pratinirdeśo 'vakalpate, na tu varuṇasya, vaiyadhikaraṇyāt. sa paryadīryata ity eṣo 'pi prajāpatim eva pratinirdiśati pūrvaprakṛtam, tena ca sahaikavākyatāṃ yāti. sa evaitaṃ vāruṇaṃ catuṣkapālam apaśyad iti prajāpatir eveti, niravapat{*3/432*} prajāpatir eveti, tato vai sa varuṇapāśād amucyata prajāpatiḥ. varuṇa etaṃ{*3/433*} gṛhṇātīti hetvapadeśo 'yam, yasmād eva prajāpatir varuṇāyāśvaṃ dattvā paridīrṇaḥ, tasmād yo 'śvaṃ prati gṛhṇāti prayacchati{*3/434*} taṃ varuṇo gṛhṇāti, sa paridīryata iti. yatas tu vāruṇena pratimuktaḥ, tasmād anyenāpy aśvaṃ prayacchatā vāruṇo nirvaptavya ity aśvasya dātur vāruṇīṣṭiḥ praśasyate, kartavyānenākhyātena. tasmād aśvaṃ dattvā vāruṇīm iṣṭiṃ nirvaped iti.
āha, nanu yo 'svaṃ pratigṛhṇāti sa nirvaped ity ucyate. evaṃ saty anyathopakrānte vākye 'nyathopasaṃhṛta upakramo 'py anarthakaḥ syāt, upasaṃhāro 'pi. tasmād upakrame vā śabdārtha upasaṃhāravaśena kalpanīyaḥ, upasaṃhāre vopakramavaśena. tatra [333]{*3/435*} prajāpatir varuṇāyāśvam anayad iti, varuṇād aśvaṃ pratyagṛhṇād ity upasaṃhārānurodhena kalpyeta, yad vopakramavaśenopasaṃhāram, yo 'śvaṃ pratigṛhṇātīti, yo 'śvaṃ pratigrāhayatīti. tatra - mukhyaṃ vā pūrvaṃ codanāl lokavad iti{*3/436*} prathamam anugrahītavyaṃ virodhābhāvāt. paścāt tanaṃ tu virodhāl lakṣaṇayā kalpanīyam.
api ca, prajāpatir varuṇāyāśvam anayad iti varuṇād aśvaṃ pratyagṛhṇād iti bahvasamañjasaṃ kalpayitavyam. pratigṛhṇātīty eṣa śabdaḥ, pratigrāhayatīty etam arthaṃ śaknoti yayā kayācic chaktyā vaktum, yo hi tad ācarati, yena ca{*3/437*} kriyā praṇāḍyāpi sidhyati, sa tasyāḥ kriyāyāḥ karteti śakyate vaditum, yathā ṣaḍbhir halaiḥ karṣatīti saṃvidhānaṃ kurvan vilekhanam akurvann apy ucyate, tatsamartham ācaratīti. evam ihāpi sa pratigrahasamartham ācarati yo dadāti{*3/438*}. tasmād dadat pratigṛhṇātīti śakyate vaditum. tasmād adhyavadhāryedam avakḷptam. dadat pratigṛhṇātīty ucyate, tasya ca vāruṇīṣṭir iti.
NOTES:
*{3/431: Tait.S. 2.3.12.1}*
*{3/432: E2,4: taṃ niravapat}*
*{3/433: E2,4: varuṇo vā etaṃ}*
*{3/434: E1 gibt prayacchati in Klammern}*
*{3/435: E2: 4,409; E4: 4,633; E6: 1,226}*
*{3/436: MS 12.2.23 (v.l.: pūrvacodanāl)}*
*{3/437: E2 om. ca}*
*{3/438: E1 gibt yo dadāti in Klammern}*
pānavyāpac ca tadvat

3.4.33

idaṃ samāmananti - somendraṃ caruṃ nirvapec chyāmākaṃ somavāmina iti{*3/439*}. tatra saṃdehaḥ - laukikasya somapānasya vamane saumendraś{*3/440*} caruḥ, uta vaidikasyeti. kiṃ laukikaṃ somapānam? kiṃ ca vaidikam? ucyate - vaidikaṃ somapānaṃ jyotiṣṭome tadvikṛtiṣu ca, laukikaṃ somapānaṃ yat saptarātreṣu [334]{*3/441*} daśarātreṣu dhātusāmyārtham{*3/442*} āsevyamāne some. kiṃ tāvat prāptam? pānavyāpac ca tadvat, laukike vamana iṣṭir bhavitum arhati, na vaidike, tadvad iti pūrvaḥ pakṣaḥ pratinirdiṣṭaḥ, yathā tatra doṣasaṃyogena śravaṇāt, laukike 'śvapratigraha ity uktam, evam ihāpi doṣasaṃyogena śravaṇaṃ bhavati, indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyate yaḥ somaṃ pibatīti{*3/443*} loke dhātusāmyārtham āsevite vamanena vinaṣte dhātusāmyavyāpadā, indriyeṇa vyṛddhir upapadyate, śās-trād dhi vaidike na doṣaḥ syāt. tatra śeṣaḥ pātavya iti śabdāc codite nirvṛtte nāsti doṣaḥ. yady api vamyate, tathāpi pānakriyā tatra nirvartitā, kṛto vacanārtha iti na doṣaḥ syāt. tasmāl laukikasya somapānasya vyāpadi saumendraḥ{*3/444*} syāt.
NOTES:
*{3/439: Tait.S. 2.3.2.7}*
*{3/440: E2,4: somendraś}*
*{3/441: E2: 4,414; E4: 4,639; E6: 1,227}*
*{3/442: E2,4: ca dhātusāmyārtham}*
*{3/443: E2: soma vamati, iti, E4: somaṃ vamity iti}*
*{3/444: E2,4: somendraḥ}*
doṣāt tu vaidike syād arthād dhi laukike na doṣaḥ syāt

3.4.34

vaidikasya pānasya vyāpadi bhavitum arhati, na laukikasya. kasmāt? doṣāt, doṣasaṃbandho 'tra śrūyate - indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa vyṛdhyata iti. laukike punar dhātusāmyādyarthaṃ kriyamāṇe na kiṃcid duṣyati, vamanāyaiva hi taṃ pibanti loke. athāpy ayam arthavādaḥ, tathāpi phalakalpanāparīhārāya vaidika eveti kalpanā nyāyyā.
tat sarvatrāviśeṣāt

3.4.35

tad etat somapānavyāpadi saumendraṃ{*3/445*} karma, sarvatra vamane syāt, ārtvije yājamāne ca. kutaḥ? aviśeṣāt, na viśeṣaḥ [335]{*3/446*} kaścid āśrīyate 'sya vamane syāt, nāsyeti, tasmāt sarvatra bhavet.
NOTES:
*{3/445: E2,4: somendraṃ}*
*{3/446: E2: 4,416; E4: 4,649; E6: 1,228}*
svāmino vā tad arthatvāt

3.4.36

svāminoḥ vā vamane syāt. kutaḥ? tad arthatvāt, tad arthaṃ karma yajamānārtham{*3/447*}, yatra somo vamyate, yat tv atra saumendraṃ{*3/448*} karma. tad api tad artham eva. idaṃ hi somavāmina upakārāya śrūyate, tat somavāminaḥ, yajamānasyopakartuṃ{*3/449*} śaknoti nārtvijaḥ, na hi tad ṛtvig arthaṃ karma, yatra somo vamyate. athocyate - somavāmino 'dhvaryor hotur vātmīyā ṛtvijaḥ, tadīyeṣv agniṣu nirvartayiṣyantīti. tathā sati yadi vā vyṛddhasomasya karmaṇo nāṅgam, na somavāmino 'dhvaryor hotur vā, tatrātyantaguṇabhūtā adhvaryvādayaḥ svair ṛtvigbhiḥ kārayanto na phalaṃ prāpnuvanti. tad arthaṃ ca kriyamāṇaṃ na yajamānasyopakāre vartata iti na ṛtvijo vamane kriyeta.
NOTES:
*{3/447: E1 gibt yajamānārtham in Klammern}*
*{3/448: E2,4: somendraṃ}*
*{3/449: E2,4: sadupakartuṃ}*
liṅgadarśanāc ca

3.4.37

liṅgaṃ ca bhavati, yajamānasya somavāmina iti. katham? somapīthena vā eṣa vyṛdhyate yaḥ somaṃ vamatīti. yajamānaḥ, somasaṃskāre vinaṣṭe viguṇam asya karmeti vyṛdhyeta, na kathaṃcid ṛtvijo vyṛddhiḥ. ṛtvijo yasya somaṃ vamantīti vamanena saṃbandhaḥ syāt, na yaḥ somaṃ vamatīti. tasmād api paśyāmo yajamānasya vamane saumendram{*3/450*} iti.
[336]{*3/451*}
NOTES:
*{3/450: E2,4: somendram}*
*{3/451: E2: 4,419; E4: 4,662; E6: 1,228}*
sarvapradānaṃ haviṣas tadarthatvāt

3.4.38

sto darśapūrṇamāsau, tatra sāmāmnāyate - yad āgneyo 'ṣṭākapālo 'māv āsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavatīti{*3/452*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ kṛtsnaṃ haviḥ, agnaye pradātavyam, uta śeṣayitavyaṃ kiṃcit, kiṃcid dātavyam iti. kiṃ prāptam? kṛtsnaṃ haviḥ pradīyeta. kutaḥ? tadarthatvāt. puroḍāśa āgneyaḥ kartavya iti vacanam. tasmāt sarvaṃ pradātavyam iti.
NOTES:
*{3/452: Tait.S. 2.6.3.3}*
niravadānāt tu śeṣaḥ syāt

3.4.39

niṣkṛṣyāvadānaṃ niravadānam. tad dhi śrūyate - dvir haviṣo 'vadyatīti. aparam api vacanam - dvyavadānaṃ juhotīti, tena{*3/453*} dvyavadānamātraṃ hotavyam, anyat pariśeṣaṇīyam.
NOTES:
*{3/453: E2 om. tena}*
upāyo vā tadarthatvāt

3.4.40

na caitad asti - dvyavadānamātraṃ hotavyam iti, yaj juhoti, tad dvir avakhaṇḍanena saṃskartavyam iti, hotavye dvir avakhaṇḍamātraṃ vidhīyate, nādvir avakhaṇḍitasya homaḥ pratiṣidhyate, kṛtsnaṃ ca hotavyam iti tad evaṃ nyāyyam, nānyathā.
kṛtatvāt tu karmaṇaḥ sakṛtsyād dravyasya guṇabhūtatvāt

3.4.41

ucyate - yadā dvir avakhaṇḍanaviṣiṣṭaṃ home śrutam, tadā sakṛd [337]{*3/454*} avadānaṃ{*3/455*} yāvac chrutaṃ{*3/456*} tat sarvaṃ kṛtam, tadā nāparaṃ dravyam astīti punar yāgo nāvartitavyaḥ. kathaṃ? tad dhi dravyaṃ yāganirvṛttyartham, na dravyaṃ yāgena saṃbandhayitavyam iti. yadi hi yāgena haviḥ saṃbandhayitavyaṃ syāt, tato yāgena dvyavadāne saṃbandhite, aparam api saṃbandhanīyam astīti, tatsaṃbandhārthaṃ punar yāga āvarteta. na tu yāgo dravyasaṃbandhārthaḥ. kiṃ tarhi, dravyaṃ yāge guṇabhūtam, yāgaḥ kathaṃ nirvṛttim upeyād iti dravyam upādīyate. tena nirvṛtte yāge siddhe ca puruṣārthe{*3/457*} na niyogena guṇānurodhena pradhānāvṛttir yukteti.
kathaṃ na dravyaṃ pradhānam, yenāvṛttir ta bhavet. yato yāgāt phalam, bhūtabhavyasamuccāraṇe bhūtaṃ bhavyāyopadiśyata iti. na ca yāgena dravyasyopakāro nirvartyate pratyakṣaḥ kaścit, tasmād dvyavadānaṃ hutvā śeṣayitavyam iti. yat tūktam - āgneyaṃ havir itivacanāt, sarvaṃ hotavyam iti gamyata iti, tatrānumāniko homasaṃbandhaḥ, iha tu pratyakṣo dvir avadāne. api cākṛtsnasaṃbandhe 'pi tad dhitasyopapattiḥ, tato grahītavyam iti. sāmānyaṃ khalv āgneya iti dvyavadānaṃ juhotīti viśeṣaḥ. tasmāc cheṣayitavyaṃ kiṃcid iti.
NOTES:
*{3/454: E2: 4,422; E4: 4,669; E6: 1,229}*
*{3/455: E2,4: sakṛd dvyavadānena}*
*{3/456: E1 gibt yāvac chrutaṃ in Klammern}*
*{3/457: E2,4: ca kathaṃ puruṣārthe}*
śeṣadarśanāc ca

3.4.42

śeṣād iḍām avadyati śeṣāt sviṣṭakṛtaṃ yajatīty anuvādād asti śeṣa iti paśyāmaḥ.
[338]{*3/458*}
NOTES:
*{3/458: E2: 4,433; E4: 4,681; E6: 1,230}*
aprayojakatvād ekasmāt kriyerañ cheṣasya guṇabhūtatvāt
sto darśapūrṇamāsau, tatra śeṣakāryāṇi, aiḍaprāśitrasauviṣṭakṛdādīni{*3/459*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ haviṣo haviṣaḥ kartavyāni, utaikasmād dhaviṣa iti. kiṃ prāptam? aprayojakatvād ekasmāt kriyeran, aprayojakāni śeṣakāryāṇi haviṣām. yadi śeṣakāryaiḥ prayuktāni, bhaveyuḥ sarvāṇi prayuktānīti sarvebhyaḥ kriyeran anyathārthāni tv etāni, nāvaśyaṃ śeṣakāryeṣu viniyoktavyāni. saṃnidhānāt tu yataḥ - kutaścid anuṣṭhātavyāni, śeṣo hi sādhanam amīṣām iti.
NOTES:
*{3/459: E2,4: aiḍaprāśitrasauviṣṭakṛtādīni}*
saṃskṛtatvāc ca

3.4.44

sakṛc caivaṃjātīyakena śeṣakāryeṇa saṃskṛtaṃ pradhānam iti kṛtvā nāparasmād api kartavyam iti.
sarvebhyo vā kāraṇāviśeṣāt, saṃskārasya tadarthatvāt

3.4.45

sarvebhyo vā havirbhyaḥ śeṣakāryāṇi kartavyāni. kutaḥ? kāraṇāviśeṣāt, yad ekasya haviṣaḥ śeṣakāryakriyāyāṃ kāraṇam, tat sarveṣām. sa hi śeṣaḥ pratipādayitavyaḥ, yasyaiva na pratipādyate, tasya tena saṃskāreṇa varjanaṃ syāt, tasmāt sarvebhyaḥ kartavyānīti.
liṅgadarśanāc ca

3.4.46

liṅgaṃ ca dṛśyate - devā vai sviṣṭakṛtam abruvan havyaṃ no vaha [339]{*3/460*} iti, so 'bravīd varaṃ vṛṇai bhāgo me 'stv iti, vṛṇīṣveti te 'bruvan, so 'bravīd uttarārdhād eva mahyaṃ sakṛt sakṛd avadyād iti vīpsādarśanam. tasmāt sarvebhyaḥ śeṣakāryāṇīti.
NOTES:
*{3/460: E2: 4,435; E4: 4,686; E6: 1,230}*
ekasmāc ced yathākāmyaviśeṣāt

3.4.47

atha kṛtvācintā. yadaikasmād bhaveyuḥ{*3/461*}, kiṃ tadā yataḥ - kutaścid uta prathamād iti. kiṃ prāptam? yataḥ kutaścid iti. kutaḥ? na kaścid viśeṣa āśrīyata iti. tasmād aniyama iti.
NOTES:
*{3/461: E2,4: kartavyāni bhaveyuḥ}*
mukhyād vā pūrvakālatvāt

3.4.48

mukhyād vā kartavyāni. kutaḥ? pūrvakālatvāt, tataḥ kartavyeṣu nāsti nimittavighātaḥ, asati nimittavighāte naimittikaṃ kartavyam iti. tataḥ kṛteṣu dvitīyādīnāṃ nimittavidhāta ity akriyā. tasmān mukhyād eva kriyerann iti.
bhakṣāśravaṇād dānaśabdaḥ parikraye

3.4.49

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - idaṃ brahmaṇaḥ, idaṃ hotuḥ, idam adhvaryoḥ, idam agnīdha iti{*3/462*}. tatra saṃdehaḥ - kim ayam [340]{*3/463*} ṛtvijāṃ vibhāgaḥ parikrayāya, uta bhakṣaṇāyeti. kiṃ prāptam? parikrayārtho vibhāgaḥ. kutaḥ? bhakṣāśravaṇāt, na śrūyate - bhakṣitavyam iti. ya eva śrutasyotsarge doṣaḥ, sa evāśrutaparikalpaṇāyām. karmakarebhyaś ca dīyate, tasmāt parikraya eṣaḥ.
NOTES:
*{3/462: Tait.Br. 3.3.8.8}*
*{3/463: E2: 4,436; E4: 4,701; E6: 1,231}*
tatsaṃstavāc ca

3.4.50

eṣā vai darśapūrṇamāsayor dakṣiṇeti dakṣiṇāsaṃstavāc ca parikrayārthaṃ manyāmahe.
bhakṣārtho vā dravye samatvāt

3.4.51

bhakṣārtha eṣa vibhāgaḥ. kutaḥ? dānasyābhāvāt. katham abhāvaḥ? prabhavatā hi śakyaṃ dātum,
nāprabhavatā. kathaṃ na prabhutvam? saṃkalpitaṃ hi yajamānena, devatāyā etad iti. na ca devatāyai saṃkalpitena śiṣṭāḥ sveneva vyavaharanti. tasmāc chiṣṭācāram anuvartamānenāśakyaṃ prabhavitum, tasmān na parikrayaḥ.
atha yad uktam - na śrūyate, bhakṣayitavyam iti, yāvāṃś ca śrutasyotsarge doṣaḥ, tāvān aśrutaparikalpanāyām iti. ucyate - idaṃ brahmaṇa ityevamādibhir brahmādīnām, bhāgair abhisaṃbandhaḥ, tatra bhāgā brahmādīnām upakuryur brahmādayo vā bhāgānām. brahmādibhir bhāgānām upakurvadbhir na kiṃcid dṛṣṭam asti, bāgais tu brahmādīnām upakārakaiḥ śakyate kenacit prakāreṇa dṛṣṭa upakāraḥ kartuṃ bhakṣyamāṇaiḥ. tasmād bhakṣaṇāya vibhāga iti. kaḥ punar upakāra iti cet. tṛptānāṃ karmaśeṣaparisamāpane sāmarthyaṃ bhavatīti.
[341]{*3/464*}
NOTES:
*{3/464: E2: 4,439; E4: 4,706; E6: 1,231}*
vyādeśād dānasaṃstutiḥ

Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc