Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 3.3

3.3.1

yad uktam - anaindrāṇām amantrakaṃ bhakṣaṇam iti, tan na, sarveṣāṃ samantrakaṃ bhakṣaṇam iti, yathāsamāmnātaś ca mantraḥ syāt. nendrapīta iti soma ucyate. kiṃ tarhi? savanam, prātaḥsavanaśabdena sāmānādhikaraṇyāt. nanu some 'pi ṣaṣṭhī. satyam asti ṣaṣṭhī, na tu tena sāmānādhikaraṇyam. nāsāv indreṇa somaḥ pītaḥ, nāpīndrāya dattaḥ, anya eva pīto datto vā, sa gata eva. na cātītaḥ samudāyo vyapadiśyate, [277]{*3/233*} pratyakṣavacano hy ayaṃ śabdaḥ. savane tu na doṣaḥ, indrapītaṃ bhavati savanam, yatrendreṇa pītam. tasmād anaindro 'pītasavane 'ntarbhavatīti śakyate mantreṇa vaditum. śakyate cet samānavidhāne katham iva mantro na bhaviṣyati. bhaktyā hy apītaḥ pīta ity ucyate. evam eva aitiśāyana ācāryo manyate sma. asmākam apy etad eva matam. ācāryagrahaṇam, tasmād āgatam iti tasya saṃkīrtyartham.
NOTES:
*{3/233: E2: 4,195; E4: 4,146; E6: 1,190}*
śruter jātādhikāraḥ syāt

3.3.2

jyotiṣṭome śrūyate - uccair ṛcaḥ kriyate, uccaiḥ sāmnā, upāṃśu yajuṣā iti{*3/234*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ ṛgādijātim adhikṛtyaite śabdāḥ pravṛttāḥ, uta vedam adhikṛtyeti. kiṃ tāvat prāptam? jātādhikāraḥ syāt. kutaḥ? śruteḥ, eṣāṃ śabdānāṃ śravaṇād eva jātiṃ pratipadyāmahe, tenopāṃśutvaṃ jātyādhikṛtayā saṃbadhyate, vedānām adhikārakaḥ śabdo nāstīti. api ca - ṛgvedavyatikrāntānām ṛcāṃ yajurveda uccaiḥ prayogo bhaviṣyati, itarathā tasyā eva ṛca ubhau dharmau vaikalpikau syātām, tatra pakṣe bādhaḥ syāt. prakaraṇaṃ caivam anugṛhītaṃ bhavati, itarathā vedasaṃyoge sarvasminn api kratāv upāṃśutvaṃ syāt. tasmāj jātādhikārā ete śabdā iti.
NOTES:
*{3/234: Mait.S. 3.6.5}*
vedo vā prāyadarśanāt

3.3.3

vedaṃ vādhikṛtyedam ucyate. kutaḥ? prāyadarśanāt. kim idaṃ prāyadarśanād iti? vedaprāye vākye vedopakrame nigamyamānā ime śabdāḥ śrūyante - prajāpatir vā idam eka āsīt, sa tapo 'tapyata, tasmāt tapas te pānāt trayo devā asṛjyanta - agnir vāyur ādityaḥ, te tapo 'tapyanta tebhyas te pānebhyas trayo vedā asṛjyanta. agner ṛgvedo vāyor yajurveda ādityāt sāmaveda ity evam upakramya nigamana idaṃ śrūyate - uccair ṛcā kriyate, ucchaiḥ sāmnā, [279]{*3/235*} upāṃśu yajuṣeti. etasmāt kāraṇād ebhiḥ prakṛtair upāṃśvādi kartavyam, na jātyā ṛgādibhir ity ucyate. kuta etad avagamyate? vākyopasaṃhāre śrutatvāt, yasmād ita ete vedā jātāḥ, tasmād etair upāṃśvādi kartavyam iti, ṛgādibhir api vedavacanair evopasaṃhāreṇa bhavitavyam. itarathā vākyam eva nāvakalpeta, tatrānarthakā eva bhaveyuḥ, tasmād vedādhikārā iti.
NOTES:
*{3/235: E2: 4,200; E4: 4,157; E6: 1,191}*
liṅgāc ca

3.3.4

liṅgam apy asminn arthe bhavati, yathā ṛgādayaḥ śabdāḥ śaknuvanti vedam abhivaditum iti, ṛgbhiḥ prātardivi deva īyate. yajurvedena tiṣṭhati madhye ahnaḥ. sāmavedenāstamaye mahīyate. vedair aśūnyais tribhir eti sūrya iti{*3/236*}, dvau vedau saṃkīrtya, ṛkśabdaṃ ca triṣu pādeṣu, caturthe pāda upasaṃharati bahuvacanena, vedair aśūnyas tribhir eti sūrya ity ṛkśabdaṃ vedavacanaṃ darśayati. tasmād api paśyāmaḥ. vedādhikārā ete śabdā iti.
NOTES:
*{3/236: Tait.Br. 3.12.9.1}*
dharmopadeśāc ca na hi dravyeṇa saṃbandhaḥ

3.3.5

dharmopadeśaś ca bhavati sāmnaḥ, uccaiḥ sāmneti, sa vedādhikārapakṣe yujyate. jātādhikāre tv ṛca uccais tvena sāmna uccais tvaṃ siddham, nāsya sāmadravyeṇa saha saṃbandho veditavyaḥ, tasmād api vedādhikārā iti.
trayīvidyākhyā ca tadvidi

3.3.6

trayī yasya vidyā sa trayīvidyaḥ, yas trīn vedān adhīte, sa evaṃ prakhyāyate{*3/237*}. trayīti caiṣa śabdā ṛksāmayajuḥṣu prasiddhaḥ, yady [280]{*3/238*} ṛksāmayajūṃṣīti trayo vedā ucyante, evaṃ tadvidi trayīvidyākhyā yujyate, bhavati ca. tasmād vedādhikārā ete.
NOTES:
*{3/237: E4 (Fn.): ākhyāyate}*
*{3/238: E2: 4,202; E4: 4,166; E6: 1,191}*
vyatikrame yathāśrutīti cet

3.3.7

atha yad uktam - ṛgvedam atikrāntānām ṛcāṃ yajurvede 'py uccais tvaṃ bhaviṣyatīti, tatra matpakṣe yathāśrutaḥ prayogo bhaviṣyatīti yad uktam, tatparihartavyam iti. ābhāṣāntaṃ sūtram{*3/239*}.
NOTES:
*{3/239: E2 hat ābhāṣāntaṃ sūtram geklammert}*
na sarvasmin niveśāt

3.3.8

naiṣa doṣaḥ, sarvasminn ṛgveda uccais tvaṃ sarvasmiṃś ca yajurveda upāṃśutvam, tatra yady ṛgvedavyatikrāntāyā ṛco yajurveda upāṃśutvaṃ bhavatīti, naitad dūṣyati. vedadharmaḥ san{*3/240*} ṛgdharma iti, vedasya ca na dharmadvayena saṃbandhaḥ.
NOTES:
*{3/240: E2,4: sa na}*
vedasaṃyogān na prakaraṇena bādhyeta

3.3.9

yad uktam - prakaraṇam evam anugṛhītaṃ bhavatīti, vedasaṃyogād vākyena prakaraṇe bādhyamāne na doṣo bhaviṣyati.
guṇamukhyavyatikrame tadarthatvān mukhyena vedasaṃyogaḥ

3.3.10

asty ādhānam, ya evaṃ vidvān agnim ādhatta iti{*3/241*}. tad yājurvaidikam, tatra sāmagānam āmananti - ya evaṃ vidvān vāravantīyaṃ gāyati{*3/242*}, ya evaṃ vidvān yajñāyajñīyaṃ gāyati, ya evaṃ vidvān vāmadevyaṃ gāyati{*3/243*} iti. tatra saṃdehaḥ - kim ādhāne sāmagānam uccaiḥ, utopāṃśv iti.
[281]{*3/244*} uccair iti prāptam. kutaḥ? sāmavedenaitat kriyate yad vāravantīyādibhiḥ, tasmād uccair etāni sāmāni geyānīti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - guṇānurodhena vā mukhyaṃ vyatikramet, mukhyānurodhena vā guṇam iti, guṇo vyatikramitavyo nyāyyaḥ, mukhyaś cānugrahītavya iti. kutaḥ? mukhyārthatvād guṇasya, guṇasyānuṣṭhānena mukhyaḥ saguṇaḥ kathaṃ syād iti guṇe pravartate, guṇapravṛttyā cen mukhyasya guṇahānir bhavati, guṇapravṛttau phalam eva nāvāptaṃ bhavati. atha pradhānaṃ saguṇaṃ kariṣyāmīti guṇe pravartamāno guṇasya guṇaṃ vinipātayati, nāsya svārtho hīyate. nāsau guṇaṃ saguṇaṃ kartuṃ pravartate, guṇaś ca sāmagānam, pradhānam ādhānam, ādhānasya yājurvaidikatvāt{*3/245*}, upāṃśutā guṇaḥ, sa gaṇadharmam uccais tvaṃ sāmavaidikaṃ{*3/246*} bādhate. tasmād upāṃśu sāmāni geyānīti.
NOTES:
*{3/241: Mait.S. 1.6.6}*
*{3/242: Mait.S. 1.6.7}*
*{3/243: Mait.S. 1.6.7}*
*{3/244: E2: 4,204; E4: 4,170; E6: 1,191}*
*{3/245: E2,4: yājurvedikatvād}*
*{3/246: E2,4: sāmavedikaṃ}*
bhūyastvenobhayaśruti

3.3.11

yajurvede jyotiṣṭomaṃ samāmananti - jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta iti, tathā sāmavede 'py asyaivam eva samāmnānam. sakṛc ca kṛtāyāṃ buddhau dvitīyaṃ guṇārthaṃ śravaṇaṃ bhavati. tatra saṃdehaḥ - kiṃ yājurvaidikam{*3/247*} āmnānaṃ kriyārtham, sāmavaidikaṃ{*3/248*} guṇārtham uta viparītam iti. yatarac cāmnānaṃ kriyārthaṃ taddharmā bhaviṣyanti. kiṃ tāvat prāptam? sāmavedikaṃ{*3/249*} kriyārthaṃ yājurvedikaṃ{*3/250*} vety aniścayo viśeṣān avagamād iti.
[282]{*3/251*} evaṃ prāpte brūmaḥ - bhūyastvena guṇānāṃ paricchidyeta, yatra bhūyāṃso guṇāḥ samāmnātāḥ, tatra kriyārthā{*3/252*} codaneti gamyate. yatra hi kartavyatayā codanā, tatretikartavyatākāṅkṣyate, yatrākāṅkṣitetikartavyatā, tatretikartavyatāvacanaṃ nyāyyam. ye ca bhūyāṃso guṇāḥ, setikartavyatā, tad itikartavyatāliṅgena kartavyatācodanām{*3/253*} anumimīmahe, yathā bahuṣu rājapratimeṣūpaviṣṭeṣu yasya śvetaṃ chatraṃ bālavyajanaṃ ca, sa rājety avagamyate, anākhyāto 'pi rājaliṅgena. evaṃ kartavyatāliṅgena guṇānāṃ bhūyastvena jyotiṣṭomasya yājurvaidikasya{*3/254*} codanānumīyate. tasmāj jyotiṣṭomasyopāṃśuprayogaḥ, yajurvedena hi jyotiṣṭomaḥ kriyate, yat tena codyate. acoditaṃ na śakyate kartum iti.
NOTES:
*{3/247: E2,4: yājurvedikam}*
*{3/248: E2,4: sāmavedikaṃ}*
*{3/249: E2,4: sāmavedikaṃ}*
*{3/250: E2,4: yājurvedikaṃ}*
*{3/251: E2: 4,211; E4: 4,187; E6: 1,193}*
*{3/252: E2: kriyārthaṃ}*
*{3/253: E2: kartavyatācodanād}*
*{3/254: E2,4: yājurvedikasya}*
asaṃyuktaṃ prakaraṇād itikartavyatārthitvāt

3.3.12

uktāni viniyogakāraṇāni śrutir liṅgaṃ vākyam iti. śrutir aindryā gārhapatyam iti{*3/255*} dvitīyā vibhaktiḥ, liṅgaṃ mantreṣu vacanasāmarthyaṃ bahirdevasadanaṃ dāmīti{*3/256*}, vākyam aruṇayā krīṇātīti{*3/257*}. atha kim etāvanty eva viniyogakāraṇāni? nety ucyate. kim aparaṃ kāraṇam iti praśnenaivopakramaḥ, bhavati ca praśnenaivopakramaḥ, yathā kā nāmeyaṃ nadī? ko nāmāyaṃ pravataḥ? kim idaṃ phalam iti.
tad ucyate - asaṃyuktaṃ prakaraṇāt, itikartavyatārthitvāt, yad asaṃyuktaṃ śrutyā liṅgena vākyena vā, tat prakaraṇāt, itikartavyatārthitvāt. yad itikartavyatākāṅkṣiṇaḥ saṃnidhau pūraṇasamartham upanipatati yad vacanam, tat{*3/258*} tena prakṛtena sahaikavākyatāṃ yāti. [283]{*3/259*} tasmāt prakṛte viniyujyate. kim ihodāharaṇam? kiṃ ca prayojanam iti. darśapūrṇamāsau prakṛtya śrūyate - samidho yajati, tanūnapātaṃ yajati, iḍo yajati, barhir yajati, svāhākāraṃ yajati{*3/260*} iti{*3/261*}, tāni tatraiva prakaraṇasāmarthyād viniyujyante, nāgnihotre jyotiṣṭome vā.
NOTES:
*{3/255: Mait.S. 3.2.4; vgl. MS 3.2.3}*
*{3/256: Mait.S. 1.1.2; vgl. MS 3.2.1}*
*{3/257: Tait.S. 6.1.6.7; vgl. MS 3.1.12}*
*{3/258: E2,4: yat}*
*{3/259: E2: 4,215; E4: 4,192; E6: 1,193}*
*{3/260: E2,4,6 om. iti}*
*{3/261: Tait.S. 2.6.1.1}*
kramaś ca deśasāmānyāt

3.3.13

atha kim etāvanty eva viniyogakāraṇāni. nety ucyate. kiṃ ca? kramaś ca deśasāmānyāt, kramavatām ānupūrveṇopadiśyamānānāṃ{*3/262*} yasya paryāye yaṃ dharmam āmananti, tasya taṃ praty ākāṅkṣānumīyate, satyām ākāṅkṣāyāṃ ekavākyabhāvaḥ, tasmāt tato viniyoga iti. kim ihodāharaṇam? kiṃ ca prayojanam? ānupūrvyavatāṃ yāgānām anumantraṇeṣv āmnāteṣūpāṃśuyājasya krame dabdhir nāmāsīti{*3/263*} samāmnātaḥ, tasyākāṅkṣām utpādya tenaikavākyatāṃ yāt vā tatraiva viniyogam arhatīti, tathā caindrāgnaṃ karma viyātasajātasyāsti bhrātṛvyavataḥ{*3/264*}, tasya yājyānuvākyāyugalam apy āmnāyata aindrāgnam, indrāgnī rocanādivaḥ pravarṣaṇibhya{*3/265*} ity{*3/266*} ekam, aparam indrāgnī navatiṃ puraḥ [284]{*3/267*} ślathad vṛtram iti{*3/268*}. tatra liṅgād viniyoge siddhe viśeṣaviniyogo bhavati, pūrvaṃ yugalaṃ pūrvasyaindrāgnasya, uttaram uttarasyeti, etad udāharaṇaṃ prayojanaṃ ceti.
NOTES:
*{3/262: E2,4,6: ānupūrvyeṇopadiśyamānānāṃ}*
*{3/263: Tait.S. 1.6.11.6.; vgl. MānŚS 1.4.2.4}*
*{3/264: Vgl. Mait.S. 2.1.1}*
*{3/265: E2,4,6: pravarṣiṇibhya}*
*{3/266: Vgl. Mait.S. 4.10.4}*
*{3/267: E2: 4,217; E4: 4,200; E6: 1,194}*
*{3/268: Mait.S. 4.10.5}*
ākhyā caivaṃ tad arthatvāt

3.3.14

atha kim etāvanty eva viniyogakāraṇānīti. nety ucyate. kiṃ ca? samākhyā caivaṃ syāt. kathaṃ viniyogakāraṇam iti. samākhyā sati saṃbandhe bhavati, yathā pācako lāvaka iti, tatra pācakaśabdam upalabhya pacatināsya saṃbandha iti gamyate, evaṃ vede 'pīti. akṛtakārthasaṃbandhaṃ{*3/269*} samācakṣāṇaṃ śabdam upalabhya bhavati saṃbandhe tasmin saṃpratyayaḥ. kim ihodāharaṇaṃ prayojanaṃ ca? ādhvaryavam iti samākhyātāni karmāṇy adhvaryuṇā kartavyāni, hautram iti ca hotrā. etad udāharaṇaṃ prayojanaṃ ceti.
NOTES:
*{3/269: E2,4: akṛtakāryasaṃbandhaṃ}*
śrutiliṅgavākyaprakaraṇasthānasamākhyānāṃ samavāye pāradaurbalyam arthaviprakarṣāt

3.3.15

uktāni viniyogakāraṇāni, śrutiliṅgaṃ vākyaṃ prakaraṇaṃ sthānaṃ samākhyānam iti, teṣāṃ samavāye kiṃ balīya iti cintyate, ekārthavṛttitvād vāco yugapad asaṃbandhād dvayor dvayoḥ saṃpradhāraṇā. tatra śrutiliṅgayoḥ kiṃ śrutibalīyasy āhosvil liṅgam iti. kiṃ punar atrodāharaṇam? aindryā [285]{*3/270*} gārhapatyam upatiṣṭhata iti, atra cintyate - kim indrasya gārhapatyasya vopasthānaṃ kartavyam ity aniyamaḥ, uta gārhapatyasyaiveti. yadi tulyabale ete kāraṇe tato vikalpaḥ, atha śrutir balīyasī, gārhapatya evopastheyaḥ.
kā punar atra śrutiḥ? kiṃ liṅgam? śrutir gārhapatyaśabdaśravaṇam, liṅgaṃ punaḥ, kadā ca na starīrasi nendrasaścasi dāśuṣe, itīndraśabdasya viśiṣṭadevatābhidhānasāmarthyam. atha kiṃ vākyaṃ nāma? saṃhatya artham abhidadhati padāni vākyam. yady evam idam api vākyam - aindryā gārhapatyam upatiṣṭhata iti, idam api - kadā cana starīr asīti{*3/271*}, ubhayatrāpi saṃhatyārtham abhidadhati padāni. tena vākyasya vākyasya caiṣā saṃpradhāraṇā, na śrutiliṅgayoḥ, yadi vā śrutiliṅgavākyāni vivektavyāni, idaṃ śrutivākyayor antaram, idaṃ liṅgavākyayor iti.
tad abhidhīyate - yat tāvac chabdasyārtham abhidhātuṃ sāmarthyam, talliṅgam, yad arthasyābhidhānaṃ śabdasya śravaṇamātrādevāvagamyate, sa śrutyāvagamyate, śravaṇaṃ śrutiḥ. ekārtham anekaṃ padaṃ vākyam ity uktam eva. tad etat sarveṣv eva vākyeṣu samavetaṃ viviktaṃ ca dṛśyate. iha tāvat kadā cana starīr asīty{*3/272*} anena mantreṇa indra upasthātavya iti, naitat kasyacic chabdasya śravaṇād evāvagamyate. nāpi śabdāntarasya samīpa uccāritasya sāmarthyam asti, yenaitad avagamyate. etasyāṃ khalv ṛcīndraśabdo vidyate, yo viśiṣṭāṃ devatām avagamayituṃ śaknoti, tayā cāvagamitayā prayojanam astīti. tenendropasthāna indraśabdaḥ prayujyate, tadekavākyatāc cāvaśiṣṭāni padāni, na tv [286]{*3/273*} evam asyām ṛci kasyacic chabdasya sāmarthyād gārhapatyasyopasthānaṃ bhavati. śravaṇād eva tu gārhapatyaśabdasya, vayam agniṃ pratīmo na liṅgāt. yadi tu liṅgaṃ balīyaḥ, indra upasthātavyaḥ, yadi gārhapatyaśravaṇam, tato gārhapatyaḥ.
evaṃ tarhi liṅgavākye virudhyamāna iha saṃpradhārye na śrutiliṅge, indraśabdasya viśiṣṭadevatābhidhānasāmarthyād indropasthānam, yadi liṅgaṃ balīyaḥ. atha tu vākyam, gārhapatya upastheyaḥ. vākyaṃ hy etad aindryā gārhapatyam upatiṣṭhata iti. naitad evam, yady apy etad vākyaṃ śrutir apy atrāsti, yā tv atra śrutiḥ, sā liṅgena virudhyate, na yad vākyam. katham? balīyasy api hi liṅge, aindryopatiṣṭhata ity etad gārhapatyaśabdena sahaikavākyatām upaityaiva{*3/274*}, yadi hi nopeyāt, tato liṅgena virudhyate. yas tu gārhapatyaśravaṇād evārthaḥ pratīyate, sa liṅge balīyasi parityakto bhavati. nāsāv upasthānena saṃbadhyate, tadā hīndraṃ gārhapatyaśabdo 'bhivaded agnisamīpaṃ vā. atha nu śrutiḥ pramāṇaṃ bhavati, tato liṅgenāvagatam indropasthānaṃ bādhyeta. tasmāc chrutiliṅgayor evaiṣa virodhaḥ, na liṅgavākyayor iti. athavā nātraikavākyatvād indraprādhānyaṃ gārhapatyaprādhānyaṃ vopasthānasya. kutas tarhi? indraśabdavattvān mantrasya, indraprādhānyam, dvitīyāvibhaktiśravaṇād gārhapatyaprādhānyam. tasmāc chrutiliṅgayor virodhaḥ.
kiṃ tāvat prāptam? tulyabale ete kāraṇa iti. katham? idam api kāraṇam, idam api, śrutir api, liṅgam api{*3/275*}. na hi vijñānasya vijñānasya ca kaścid viśeṣa upalabhyate rūpaṃ prati, asya bhaṅgurasyeva rūpam, asya dṛḍhasyeveti. nanu liṅgasya bhaṅgurasyeva rūpam, savicikitso hi bhavati liṅgāt pratyayaḥ, nirvicikitsaḥ śruteḥ. naitad yuktam, yato liṅgāt [287]{*3/276*} savicikitsaḥ pratyayaḥ, tasya ca śruteś ca naiva saṃpradhāraṇāsti. yatas tu khalu liṅgān nirvicikitsaḥ pratyayaḥ sa śrutyā vikalpitum arhati. nanu naiva kadācil liṅgān nirvicikitsaḥ pratyayo 'sti. naitad evam, evaṃ hi sati naiva liṅgaṃ nāma kiṃcit pramāṇam abhaviṣyat. kāmaṃ mā bhūt pramāṇam, bhavati tu saṃśayo liṅgaparijñāteṣv artheṣu. yadi vā vispaṣṭam evāprāmāṇyaṃ na saṃśayaḥ. katham? samartham etad imam artham abhinirvartayitum iti liṅgād etāvad avagamyate. na ca yad yasya nirvartanāyālam, tad asaty eva vacane tan nirvartayitum arhati. tasmān na liṅgaṃ viniyojakam iti.
atrābhidhīyate - prakaraṇavato 'rthasya saṃnidhāne yam artham āmananti, sa tasya sādhanabhūta ity eva gamyate. kathaṃ khalūpakariṣyatīti saṃdihyamāne bhavati sāmarthyāt pariniścayaḥ. yatrāyaṃ samarthaḥ, tatra śakyo viniyoktam iti, tasmād bhavati liṅgaṃ pramāṇam iti. na ca liṅgaprāmāṇye vinigamanāyāṃ hetur asti. tasmāt tulyabale ete kāraṇe, kadā cana starīr asīti{*3/277*} liṅgād indra upasthātavyaḥ, śruter gārhapatya iti. avirodhāt khalv apīmam evārthaṃ pratipadyāmahe. balīyān api hetur virudhyamānm abalīyāṃsaṃ bādhitum arhati nāviruddham, na ca kaścana virodhaḥ, yad indram upatiṣṭhetānena mantreṇa, gārhapatyam api.
nanv ayam eva virodhaḥ - sakṛd upasthānaṃ coditam, asakṛd abhinirvartyata iti. upastheyabhedāt pratipradhānam āvartante guṇā iti nyāya evaiṣa na virodhaḥ. ayaṃ tarhi virodhaḥ - gārhapatya upasthīyamāne 'gnivacana indraśabdo guṇaṃ kriyāyogaṃ vāpekṣamāṇo bhavitum arhati. indre tūpasthātavye nirapekṣa indra[288]{*3/278*}vacana eva, gauṇamukhyayoś ca mukhye saṃpratyaya iti. neti brūmaḥ - virodhe mukhyena gauṇo bādhyeta, na ca kaścid virodhaḥ, yugapad abhhidhāne hi virudhyeyātām. iha cānyasmin prayoge 'gnivacano 'nyasminn indravacanaḥ. atas tulyabale ete kāraṇe iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - śrutiliṅgayoḥ śrutibalīyasī. kutaḥ? arthaviprakarṣāt. kim idam arthaviprakarṣād iti? arthasya viprakarṣo 'rthaviprakarṣaḥ. kaḥ punar arthaḥ? śrutyārthaḥ. gārhapatyam upatiṣṭhata iti saṃnikṛṣṭaḥ śrutyarthaḥ, indra upastheya iti viprakṛṣṭaḥ. katham? kadā cana starīr asīty{*3/279*} anena mantreṇendra upasthātavya iti na śrūyate. saty apīndrābhidhānasāmarthye vacanābhāvād anupasthānīya indra ity eva gamyate.

nanv idam uktam - prakaraṇāmnānād aṅgam ity avagamyate, sāmarthyād viniyoga iti. naitad asti, uktam evaitat - dharmasya śabdamūlatvād aśabdam anapekṣaṃ syād iti. yad etat prakaraṇaṃ liṅgaṃ cobhayam apy etad śabdam. na cātikrāntapratyakṣaviṣaya evaṃlakṣaṇake 'rthe śabdam antareṇa paricchedo 'vakalpate. ato manyāmahe - viprakṛṣṭaṃ śrutyarthāl liṅgam iti. yady evaṃ śrutir yatra virodhinī na vidyate, tatrāpi na liṅgād arthaparicchedaḥ. tatraitad eva nāsti liṅgaṃ pramāṇam iti. kuta evaitena śrutir virotsyata iti. tatra śrutiliṅgayor balīyastvaṃ prati saṃpradhāraṇaiva nopapadyata iti brūmaḥ.
atrocyate - itikartavyathārthinaḥ prakaraṇavato 'rthasya saṃnidhāv upanipatito mantra āmnānasāmarthyād itikartavyatākāṅkṣasya vākyaśeṣatām abhyupetyaitena mantreṇa yajeteti. kim uktaṃ bhavati? yāgenābhīpsite sādhyamāne 'nena mantreṇopakuryād iti, na cāntareṇendrābhidhānam ayaṃ mantra upakartuṃ śaknoti, [289]{*3/280*} tenaitad uktaṃ bhavati, anenendro 'bhidhātavya iti. ataḥ śrutimūla evāyam arthaḥ. yadi śrutimūlaḥ, na śrutyantareṇa bādhituṃ śakyaḥ. tad etal liṅgaṃ yadi vā naiva pramāṇam, yadi vā śrutyā vikalpitum arhatīti. nāpy apramāṇaṃ bhaviṣyati, nāpi vikalpiṣyata iti brūmaḥ. katham? śrutilakṣaṇo 'yam artha ity upapāditam, tasmān nāpramāṇam. yatas tu khalv ānumānikīm ekavākyatāṃ liṅgasāmarthyaṃ cāpekṣya śrauto 'yam arthaḥ, yad indrasyopasthānam anena mantreṇety avagamyate, pratyakṣā tu śrutigārhapatyam upatiṣṭhata iti, sa eṣo 'rthaviprakarṣaḥ. prathamaṃ tāval liṅgajñānam, tataḥ sāṃarthyāc chabdenāyam artho 'bhihito bhavati, tad etac chrutivirodhe nāvakalpate, vispaṣṭaṃ hy avagatam etat, anena mantreṇa gārhapatya upastheya iti. tatra vijñātam etad evam ayam upakaroti mantra ity etasmiṃś ca nirjñāte kṛtasāmarthyayor vākyaprakaraṇayor naitad evaṃ kalpayituṃ śakyam, indropasthānaṃ śabdenābhihitam iti. tasmād arthaviprakarṣāc chrutyā liṅgaṃ bādhyata iti.
vikalpasya cānyāyyatvāt, anyāyyaś ca vikalpaḥ. tatra hy abhāvaḥ pakṣe nityavac ca, aindryā gārhapatyam upatiṣṭhata iti śrūyamāne yad abhāvaḥ pakṣe parikalpyate, tad aśrutaṃ bhavati, śrutaṃ ca hīyate. yāvāṃś ca śrutasyārthasyotsarge doṣaḥ, tāvān aśrutaparikalpanāyām, ubhayatra hi prasiddhir bādhyate. tasmād anyāyyatvād vikalpasya śrutiliṅgayoḥ śrutibalīyasīty avagacchāmaḥ.
atha yad uktam - sati virodhe nyāyyo bādhaḥ, na cātrāsti virodha iti, ayam asti virodhaḥ, yad akṛtasāmarthyayor vākyaprakaraṇayor indropasthānavācinī śrutir bhavati, kṛtasāmarthyayos tu nāvakalpate, na ca vākyaprakaraṇābhyāṃ yugapat kṛtasāmarthyābhyām [290]{*3/281*} akṛtasāmarthyābhyāṃ ca śakyaṃ bhavitum. tasmād virodhaḥ, virodhe ca śrutir liṅgād balīyasīti.
liṅgavākyayor virodhe kim udāharaṇam? syonaṃ te sadanaṃ kṛṇomi ghṛtasya dhārayā suṣevaṃ{*3/282*} kalpayāmi. tasmin sīdāmṛte pratitiṣṭha vrīhīṇāṃ medha sumanasyamāna iti{*3/283*}. atra saṃdehaḥ - kiṃ kṛtsno mantra upastaraṇe puroḍāśāsādane ca prayoktavyaḥ, uta kalpayāmy anta upastaraṇe, tasmin sīdetyevamādiḥ puroḍāśāsādana iti. yadi vākyaṃ balīyaḥ, tataḥ kṛtsna ubhayatra. katham? suṣevaṃ{*3/284*} kalpayāmīty etad apekṣya, tasmin sīdetyevamādiḥ pūrveṇaikavākyatām upaiti - yat kalpayāmi, tasmin sīdeti. atha liṅgaṃ balīyaḥ, tataḥ kalpayāmy antaḥ sadanakaraṇe. katham? syonaṃ te sadanaṃ kṛṇomīti{*3/285*}, sadanakaraṇam abhivaditum alam iti. tasmin sīdety ayam api puroḍāśaṃ sādayitum iti, sādane viniyujyate.
kiṃ tāvat prāptam? tulyabale ete kāraṇa iti, yathā liṅgaṃ prati śruter balīyastvam uktam, na tathā vākyaṃ prati liṅgasyocyate. athavā vākyam eva liṅgād balīyaḥ. kutaḥ? tad dhi śrutyāpi bādhyate, na ca balīyaḥ kāraṇaṃ śakyate bādhitum. tenāsya bhaṅguratām adhyavasyāmaḥ, yas tv ekena bādhyate, śakyo 'sāv anyenāpi bādhitum iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - liṅgavākyayor liṅgaṃ balīya iti. kutaḥ? arthaviprakarṣāt. ko 'trārthaviprakarṣaḥ? prakaraṇavataḥ saṃnidhāv āmnānād darśapūrṇamāsāṅgam ayaṃ mantra ity avagamyate, tasmin sīdeti puroḍāśāsādanābhidhānasāmarthyāt sādane viniyujyamāne kṛtasāmarthyaṃ mantrāmnānam iti, nāsti pramāṇaṃ yenopastaraṇe 'pi viniyujyeta. tathā syonaṃ te sadanaṃ kṛṇomīty{*3/286*} eṣo 'pi prakaraṇāmnānasāmarthyād eva darśapūrṇamāsāṅgatām āpannaḥ [291]{*3/287*} sāmarthyād evopastaraṇe viniyogāt kṛtaprayojane na puroḍāśāsādane viniyogam arhati, na hy asmin viniyuj-yamānasya kiṃcid api prayojanam asti. evam upastaraṇe tasmin sīdety asya nāsti sāmarthyam. pūroḍāśāsādane 'pi syonaṃ ta ity{*3/288*} asya. pūrveṇaikavākyatām upetyopastaraṇe sāmarthyam, pūrvasya pareṇaikavākyatvāt sādane, na tu svarūpeṇobhayoḥ. tad eṣo 'rthaviprakarṣaḥ.
yat syonaṃ ta ity{*3/289*} asya pratyakṣaṃ sadanakarmaṇo 'bhidhānasāmarthyam, tan mukhyam. tasmin sīdety asya punaḥ pūrveṇa sahaikavākyatām upagatasya bhavati jaghanyam. tad atra pūrvasya mantrasyābhidhānasāmarthyād upastaraṇe viniyoga ukto bhavatīti, saṃnikṛṣṭo liṅgasya śrutyarthaḥ, uttarasya tūpajanite 'bhidhānasāmarthye tataḥ śrutyartha iti liṅgāntarito viprakṛṣṭo bhavati. evam uttarasya sādane saṃnikṛṣṭaḥ pūrvasya ca liṅgāntaritaḥ. tasmād arthaviprakṛṣṭāl liṅgavākyayor liṅgaṃ balavattaram, tataḥ syonam ity{*3/290*} eṣa śabdo yady apy uttareṇākāṅkśita iti sādane 'pi prayogam arhati, tathāpi bhitvā vākyam upastaraṇa eva viniyoktavyaḥ. tasmin sīdety eṣa ca sādane.
nanu syonaṃ ta ity{*3/291*} asya śabdasya yathaivopastaraṇābhidhānasāmarthyam, evam uttareṇaikavākyatām upagantuṃ sāmarthyam, sāmarthyaṃ ca liṅgam ity ucyate. tasmād bhidyamāne vākye liṅgam eva bādhitaṃ bhavatīti. satyam evam, etad api liṅgam, liṅgam api khalv etad evaṃlakṣaṇakaṃ viprakṛṣṭārtham eva bhavati, liṅgād ekavākyatā, tasmād abhidhānasāmarthyam. tataḥ śrutyartha iti viprakṛṣṭārthatā, viprakṛṣṭārthatā ca bādhane hetubhūtā. tasmān na [292]{*3/292*} uttaraṇaikavākyatāṃ yāsyatīti. evaṃ tasmin sīdety uttaraṃ na pūrveṇāpi.

api cottareṇaikavākyatām upagatasya na kiṃcid api dṛṣṭam asti kāryam, upastaraṇapratyāyanaṃ tu dṛṣṭam. kutaḥ? śrutatvād upastaraṇasya sādanasya ca. evam uttarasya sādanapratyāyanam, na tu pūrveṇaikavākyatāyām. na caitau pūrvottarābhyām ekavākyatām antareṇa pṛthag yathāyathaṃ kārye na kurutaḥ. tasmāt pūrvaḥ pūrvatra viniyojanīyaḥ, uttara uttaratreti.
atha yad uktam - śrutyāpi tad bādhitam iti vākyenāpi tad bādhitavyam iti. naitad evam, na hi bādhitasyānyenāpi bādhanam eva nyāyyam, bādhitaṃ hy anugṛhītavyam arthavattvāya, śrutiṃ prati viprakṛṣṭārtham, vākyaṃ prati saṃnikṛṣṭārtham, tasmāl liṅgaṃ balīya iti.
atha vākyaprakaraṇayor virodhe katham iti. kiṃ punaḥ prakaraṇaṃ nāma? kartavyasyetikartavyatākāṅkṣasya vacanaṃ prakaraṇam. prārambho hi sa tasyā vacanakriyāyāḥ, na eṣa vidhyādir vidhyantāpekṣaḥ. vākyaṃ tūktam eva. tayor virodhe kim udāharaṇam? sūktavākanigadaḥ. tatra hi paurṇamāsīdevatā amāvāsyādevatāś cāmnātāḥ, tāḥ paraspareṇaikavākyatāṃ nābhyupayanti. tatra liṅgasāmarthyāt paurṇamāsīprayogād indrāgniśabda utkraṣṭavyo 'māvāsyāyāṃ prayoktavyaḥ. athedānīṃ saṃdihyate, yo 'sya śeṣaḥ, avīvṛdhetāṃ mahojyāyo krātām{*3/293*} iti{*3/294*}, sa kiṃ yāvat kṛtvaḥ sūktavāke samāmnātaḥ, tāvat kṛtva ubhayoḥ paurṇamāsyam āvāsyayoḥ prayoktavyaḥ, prakaraṇaṃ balavattaram iti, uta yatrendrāgniśabda utkṛṣya nītaḥ, tatraiva prayoktavyaḥ, vākyaṃ balavattaram iti. evaṃ sarveṣu saṃśayaḥ.
kiṃ tāvat prāptam? tulyabale ete kāraṇa iti. kutaḥ? [293]{*3/295*} itaratrāpy ākāṅkṣā, itaratrāpi, tulyāyām ākāṅkṣāyāṃ nāsti vinigamanāyāṃ hetuḥ, tasmāt tulyabala iti. athavā vākyaṃ durbalam, bādhitaṃ hi talliṅgena.
ity evaṃ prāpte brūmaḥ - prakaraṇād vākyaṃ balīyaḥ. katham? arthaviprakarṣāt. ko 'trārthavipra-karṣaḥ? vākya ekaikaṃ padaṃ vibhajyamānaṃ sākāṅkṣaṃ bhavati, kṛtsnaṃ paripūrṇaṃ bhavati, tatra pratyakṣa ekavākyabhāvaḥ, prakaraṇe tv apratyakṣaḥ. katham? itikartavyatākāṅkṣasya samīpa upanipatitaṃ pūrṇam iti tasya prakṛtasya sākāṅkṣatvam avagamyate, naikavākyabhūtam ity anumīyate. ekavākyatayā cābhidhānasāmarthyam avakalpyābhihito 'yam evaṃ bhavatīti parikalpanā. eṣo 'trārthaviprakarṣaḥ, yad vākyasya samāsannā śrutiḥ, prakaraṇasya viprakṛṣṭā. tasmāt sūktavākena prastaraṃ{*3/296*} praharatīti paurṇamāsīdevatāvācinām amāv āsyā devatāvācināṃ ca niṣkṛṣya prayoge tac cheṣāṇām api niṣkṛṣya prayogaḥ, tena yady api prakaraṇasāmarthyāt paurṇamāsīdevatāpadaśeṣāṇām amāv āsyā devatāvācibhiḥ sahaikavākyatānumīyate, pratyakṣā tv amāv āsyā devatāpadaiḥ saha, na ca pratyakṣavirodhe 'numānaṃ saṃbhavati. arthavati ca prakaraṇe saṃjāte na nirākāṅkṣāṇām ākāṅkṣā śakyopapādayitum.
atha yad uktam - liṅgenāpi hi tad bādhyate, ataḥ prakaraṇenāpi bādhitavyam iti. na, yad anyenāpi bādhyate, tad bhaṅguram anyatrāpīty avagantavyam. atha bhaṅguram, pramāṇam eva nābhaviṣyat. kiṃcit tu prati kasyacit prabhāvaḥ, vākyasya prakaraṇaṃ prati bādhakaśaktir na tu liṅgaṃ prati, liṅgaṃ prati viprakṛṣṭārtham etat prakaraṇaṃ prati saṃnikṛṣṭārtham, tena vākyena prakaraṇaṃ bādhyata iti.
[294]{*3/297*} atha prakaraṇasya kramasya ca virodhe kim udāharaṇam? rājasūyaprakaraṇe 'bhiṣecanīyakrame śaunaḥśephākhyānādy āmnātam, yadi prakaraṇaṃ balavat, sarveṣāṃ tad aṅgam, yadi kramaḥ, abhiṣecanīyasyaiva. kiṃ tāvat prāptam? tulyabala ete kāraṇa iti. kutaḥ? na tāvad viśeṣam upalabhāmahe, yenāvagacchāma idaṃ balīya iti. tasmāt tulyabale ete kāraṇa iti. api ca prakaraṇaṃ vākyena bādhitam, tasmād bādhyeta krameṇāpīti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - prakaraṇaṃ kramād balīyaḥ. kutaḥ? arthaviprakarṣāt. ko 'trārthaviprakarṣaḥ? prakaraṇavataḥ sākāṅkṣatvāt, tatsaṃnidhānāmnātena paripūrṇenāpy avakalpetaikavākyatvam, na tu kramavataḥ krama āmnātena, anekasyāmnāyamānasya saṃnidhiviśeṣāmnānamātraṃ hi kramaḥ. tatra saṃnidhiviśeṣāmnānasāmarthyāt kramavataḥ saṃnidhāv āmnātasyānupalabhyamānam evākāṅkṣāvattvam astīty avagantavyam. prakaraṇe tu prakaraṇavataḥ pratyakṣam, na ca prakaraṇavatā kramavatā ca yaugapadyenaikavākyatā saṃbhavaty āmnātasyeti virodhaḥ. tatra prakaraṇe pratyakṣaṃ sākāṅkṣatvam, krama ānumānikaṃ bādhitum arhati, sākāṅkṣatvād ekavākyatvam. ekavākyatvād abhidhānasāmarthyam, sāmarthyāc chrutyartha iti saṃnikṛṣṭaḥ prakaraṇasya śrutyarthaḥ, viprakṛṣṭaḥ kramasya. tasmāt krama karaṇayoḥ prakaraṇaṃ balavattaram iti.
atha yad uktam - vākyenāpi hi tad bādhitam, ato 'nyenāpi tad bādhitavyam iti. naitat, bādhitasyānugraho nyāyyaḥ, na bādhitaṃ{*3/298*} bādhitavyam iti.
atha kramasamākhyayor virodhe kim udāharaṇam? kiṃ balavattaram iti. pauroḍāśikam iti samākhyāte kāṇḍe sāṃnāyyakrame śundhadhvaṃ daivyāya kramaṇa iti{*3/299*} śundhanārtho mantraḥ samāmnātaḥ. tatra saṃdihyate - kiṃ samākhyānasya balīyastvāt puroḍāśa[295]{*3/300*}pātrāṇāṃ śundhane viniyoktavyaḥ, uta kramasya balīyastvāt sāṃnāyyapātrāṇām iti. kiṃ tāvat prāptam? tulyabale ete karaṇe{*3/301*} syātām. kutaḥ? aviśeṣāt, yadi vā samākhyaiva balīyasī, bādhito hi kramaḥ prakaraṇenāpīti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - kramo balīyān. kutaḥ? arthaviprakarṣāt. kaḥ punar atrārthaviprakarṣaḥ? nirjñāte prakaraṇena kenāpi sahaikavākyatve yat saṃnidhāv āmnāyate, tatrākāṅkṣāṃ parikalpyate, naikavākyatety avagamyate, laukikaś ca śabdaḥ samākhyā. na ca, loka evaṃvidheṣv artheṣu pramāṇam. tasmāt kramo balīyān iti.
yady evaṃ bhavaty evaṃlakṣaṇakeṣu krameṇa viniyogaḥ, na tv arthāviprakarṣāt kramo balīyān. katham? dvayor hi pramāṇayor balīyastvaṃ prati saṃpradhāraṇam, na caivaṃ sati samākhyā pramāṇam, laukikatvāc chabdasya, puruṣasya pramāṇatā bhavatīti. naiṣa doṣaḥ, nātrāṅgabhāvaḥ puruṣaprāmāṇyād gamyate, pauroḍāśikaśabda etasya kāṇḍasya, ity etad atra puruṣapramāṇakam. bhavati cāsminn arthe puruṣaḥ pramāṇam, yathā sāṃnāyyakrama āmnānaṃ puruṣapramāṇakam, yathā prakaraṇam ekavākyatvam, vedaśabdaś cāyam iti. na hy ete 'nindriyaviṣayā arthā upapadyante, eṣv abhiyuktānāṃ prāmāṇyam, ye tv anindriyaviṣayās teṣv abhiyuktā na pramāṇam. tasmāt samākhyā kāraṇam, kāraṇatve ca sati balīyastvaṃ parīkṣyam iti.

ucyate 'rthaviprakarṣas tarhi vaktavyaḥ samākhyāyāḥ. ayam arthaviprakarṣaḥ. upadiśyate hi krame samāmnānāt sāṃnāyyasaṃbandhaḥ, nopadiśyate samākhyāyām, śabdam uccāryamāṇam upalabhyārthāpattyā nūnam astīti kalpyate. tasmāt pūrvavedārthaviprakarṣāt krameṇa samākhyā bādhyata iti.
atha yat tatra tatrocyate - idam anena bādhyate, idam aneneti. tatra yad bādhyate, tat kiṃ bādhakaviṣayaṃ prāptam utāprāptam [296]{*3/302*} iti. kiṃ cātaḥ? yady aprāptam, kiṃ bādhyate? atha prāptam, kathaṃ śakyeta bādhitum? prāptaṃ bādhakaviṣayaṃ pūrvavijñānam iti brūmaḥ. katham? sāmānyasya kāraṇasya vidyamānatvāt. atha kathaṃ nivartate? mithyājñānam{*3/303*} iti pratyayāntaraṃ bhavati. kiṃ tu{*3/304*} khalv amithyājñānasya svarūpam? yasya bādhakaḥ pratyayo vimṛṣyamāṇasyāpi nopapadyate, na tan mithyā. tad eteṣāṃ śrutiliṅgavākyaprakaraṇasthānasamākhyānāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ yat kāraṇaṃ tat paraṃ paraṃ prati balīyo bhavati, naitasyotpannasya vimṛṣyamāṇasya bādhakaṃ vijñānāntaram asti. tasmāt teṣāṃ samavāye virodhe{*3/305*} paradaurbalyam arthavipralkarṣād iti.
NOTES:
*{3/270: E2: 4,222; E4: 4,211; E6: 1,195}*
*{3/271: Mait.S. 1.3.26; Tait.S. 1.5.8.4; ṚV 8.51.7a}*
*{3/272: Ebenda}*
*{3/273: E2: 4,225; E4: 4,212; E6: 1,196}*
*{3/274: E2,4,6: upaity eva}*
*{3/275: E1 gibt śrutir api, liṅgam api in Klammern}*
*{3/276: E2: 4,245; E4: 4,212; E6: 1,196}*
*{3/277: Ebenda}*
*{3/278: E2: 4,248; E4: 4,213; E6: 1,197}*
*{3/279: Ebenda}*
*{3/280: E2: 4,249; E4: 4,213; E6: 1,197}*
*{3/281: E2: 4,251; E4: 4,214; E6: 1,198}*
*{3/282: E2,4: suśevaṃ}*
*{3/283: Tait.Br. 3.7.5.2-3; vgl. MānŚS 1.2.6.19}*
*{3/284: E2,4: suśevaṃ}*
*{3/285: Ebenda}*
*{3/286: Ebenda}*
*{3/287: E2: 4,255; E4: 4,215; E6: 1,199}*
*{3/288: Ebenda}*
*{3/289: Ebenda}*
*{3/290: Ebenda}*
*{3/291: Ebenda}*
*{3/292: E2: 4,256; E4: 4,215; E6: 1,200}*
*{3/293: E2: maho jyāyate 'krātām, E4: maho jyāyo 'krātām, E6: mahojyāyo 'krātām}*
*{3/294: Tait.Br. 3.5.10.3}*
*{3/295: E2: 4,259; E4: 4,216; E6: 1,200}*
*{3/296: E2,4,6 om. prastaraṃ}*
*{3/297: E2: 4,261; E4: 4,217; E6: 1,201}*
*{3/298: E2,4 om. bādhitaṃ}*
*{3/299: Tait.S. 1.1.3.1}*
*{3/300: E2: 4,263; E4: 4,217; E6: 1,202}*
*{3/301: E2,4: kāraṇe}*
*{3/302: E2: 4,267; E4: 4,218; E6: 1,202}*
*{3/303: E2,4: naiva hi tannivartate. kathaṃ tarhi? mithyājñānam}*
*{3/304: E2,4: nu}*
*{3/305: E1 gibt virodhe in Klammern}*
ahīno vā prakaraṇād gauṇaḥ

3.3.16

jyotiṣṭomaṃ prakṛtya samāmananti - tisra eva sāhnasyopasado dvādaśāhīnasyeti{*3/306*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ dvādaśopasattā jyotiṣṭoma utāhīna iti. kiṃ tāvat prāptam? jyotiṣṭoma iti. kutaḥ? prakaraṇāt, evaṃ prakaraṇam anugṛhītaṃ bhavati. nanu vākyena bādhyate. na bādhyate, ahīnaśabdena jyotiṣṭomaṃ vakṣyāmaḥ. kutaḥ? na hīyata ity ahīnaḥ, dakṣiṇayā kratukaraṇair vā phalena vā na hīyate, tena jyotiṣṭomo 'hīnaḥ. vāśabdena saṃśayo nivartyate.
[297]{*3/307*}
NOTES:
*{3/306: Tait.S. 6.2.5.1}*
*{3/307: E2: 4,273; E4: 4,348; E6: 1,203}*
asaṃyogāt tu mukhyasya tasmād apakṛṣyeta{*3/308*}

3.3.17

apakṛṣyeta dvādaśopasattā. kutaḥ? asaṃyogāj jyotiṣṭomena. katham asaṃyogaḥ? ahīnenaikavākyatvasya pratyakṣatvāt. nanu jyotiṣṭoma eva gauṇo 'hīnaḥ. nety ucyate, na hi mukhyasaṃbhave gauṇagrahaṇam arhati. nanu nañsamāso bhaviṣyati. neti brūmaḥ, tathā saty ādyudātto 'hīnaśabdo 'bhaviṣyat, madhyodāttas tv ayam{*3/309*}. tasmāt prakaraṇaṃ bādhitvāhīnasya dharmaḥ. api ca vyapadeśo bhavati - tisra eva sāhnasyopasado dvādaśāhīnasyeti. yady anyaḥ sāhno 'nyaś cāhīnaḥ, tata evaṃ vyapadeśo 'vakalpate, vidyate ca vyapadeśavacanam, tasmād ahīnasyeti.
NOTES:
*{3/308: E2,4,6: apakṛṣyate}*
*{3/309: Vgl. Vārttika zu Pāṇ. 6.2.2}*
dvitvabahutvayuktaṃ vā{*3/310*} codanāt tasya

3.3.18

jyotiṣṭome śrūyate - yuvaṃ hi sthaḥ svaḥpatī{*3/311*} iti{*3/312*} dvayor yajamānayoḥ pratipadaṃ kuryāt{*3/313*}. ete 'sṛgram indava iti{*3/314*} bahubhyo yajamānebhya iti{*3/315*}. tatra saṃdehaḥ - jyotiṣṭoma eva niviśete pratipādāu, uta dviyajñaṃ kiṃcit kulāyādiṃ bahuyajñaṃ ca dvirātrādim utkraṣṭavya iti. kiṃ prāptam? dvitvabahutvayukte jyotiṣṭomenāsaṃyogād{*3/316*} utkṛṣyeyātāṃ pratipadau, na hi [298]{*3/317*} jyotiṣṭomasya dvau yajamānau śrūyete, yathā kulāyasya, etena rājapurohitau sāyujyakāmau yajeyātām iti{*3/318*}.
NOTES:
*{3/310: E2,4 om. vā}*
*{3/311: E2,4: svarpatīti}*
*{3/312: Sām.S. 2.351}*
*{3/313: Vgl. Pañ.Br. (Tā.Br.) 6.10.14}*
*{3/314: Sām.S. 2.180}*
*{3/315: Vgl. Pañ.Br. (Tā.Br.) 6.9.13}*
*{3/316: E1 gibt jyotiṣṭomenāsaṃyogād in Klammern}*
*{3/317: E2: 4,276; E4: 4,353; E6: 1,204}*
*{3/318: Jaim.Br. 2.132}*
pakṣeṇārthakṛtasyeti cet

3.3.19

iti cet paśyasi - partipadāv utkraṣṭavya iti. naitad evam, prakaraṇaṃ hi bādhyeta. bādhyatām asaṃyogād dvābhyāṃ yajamānābhyāṃ bahubhiś ca yajamānair jyotiṣṭomasyeti cet. asaty api vacane 'rthād dvau yajamānau bhaviṣyataḥ, ya eko na śakṣyati, samahāyaḥ sa upakraṃsyate, avaśyayaṣṭavye sati yathā śakyate, tathā yaṣṭavyam iti bādhitvāpi kāṃcit prāptiṃ yajamānaḥ sahāyam upādāsyate. evaṃ prakaraṇe pratipadau bhaviṣyataḥ, tasmān notkraṣṭavya iti.
na prakṛter ekasaṃyogāt

3.3.20

prakṛtir hi jyotiṣṭomaḥ, pratyakṣās tatra dharmā āmnātāḥ, na kutaścic codakena prāpyante. kim ataḥ? yady evam, pratyakṣaśrutā na śakyā bādhitum. vikṛtau tu codakaprāptāḥ santa ānumānikā bādhyerann iti, vivakṣitaṃ hi jyotiṣṭome kartur ekatvaṃ pratyakṣaśrutaṃ na sāmarthyena bādhyate. yatrāpi hy avaśyakartavyatā śrūyate, tatrāpy eka eva yajamānaḥ śrūyate - vasante vasante jyotiṣā yajeteti. tasmāj jyotiṣṭomād utkraṣṭavya ete pratipādāv iti.
atha kasmāt patnyabhiprāyam etan na bhavati? ekasyāṃ patnyāṃ yajamāne ca, yuvaṃ hi stha iti, dvayor bahuṣu vā patnīṣv ete 'sṛgram indava iti, yathā kṣaume vasānāv agnimādadhīyātām iti kṣaumavasānaparaṃ vacanam, evam ihāpi pratipad vidhānaparam. ucyate - asaṃbhavāt tatra mukhyasya, lakṣaṇāśabdaḥ puṃso [299]{*3/319*} vācakaḥ striyām, iha tu dviyajñe bahuyajñe ca saṃbhavati na lakṣaṇāśabdo bhavitum arhati, bahubhyo yajamānebhya iti. yad apy etad dvivacanaṃ dvayor yajamānayor iti, atrāpi yaḥ, ekaśeṣaḥ, pumān striyety asāv api lakṣaṇāśabda eva. api ca, upāsmai gāyatā nara iti pratipador niravakāśatvam eva syāt. tasmād utkraṣṭavye ete pratipadāv iti siddham.
NOTES:
*{3/319: E2: 4,277; E4: 4,358; E6: 1,204}*
jāghanī caikadeśatvāt

3.3.21

darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - jāghanyā patnīḥ saṃyājayantīti. tatra saṃśayaḥ - kim etad vidhānaṃ darśapūrṇamāsayoḥ, uta paśāv iti. kathaṃ darśapūrṇamāyayoḥ? kathaṃ ca paśāv iti. yadi jāghanyāṃ patnīsaṃyājā vidhīyante tata utkarṣaḥ, atha patnīsaṃyājeṣu jāghanī vidhīyate tato darśapūrṇamāsayor eva. kiṃ prāptam? utkarṣaḥ. kuta etad utkṛṣyate? jāghanyāṃ patnīsaṃyājā vidhīyanta iti. katham? śabdāt patnīsaṃyājānāṃ vidhānam, vākyena jāghanyāḥ, śabdaś ca balavān, na vākyam.
nanu patnīsaṃyājā vihitā eva. satyaṃ vihitāḥ, jāghanyām idānīṃ punar vidhīyante, sā tatsaṃbaddhā kartavyety ucyate. evaṃ sati darśapūrṇamāsayoḥ patnīsaṃyājā vināpi jāghanyā na viguṇāḥ, jāghanī tu tatra pratipādyate. tasmād yatra jāghanī prayojanavatī tatra tasyāḥ pratipattiḥ, paśau ca sā, na darśapūrṇa[300]{*3/320*}māsayoḥ. ekadeśaś ca jāghanī pratipādyamānā na paśuṃ prayokṣyate, tasmād asya vidhānasyotkarṣa iti.
NOTES:
*{3/320: E2: 4,280; E4: 4,364; E6: 1,205}*
codanā vāpūrvatvāt

3.3.22

jāghanī vā patnīsaṃyājānāṃ guṇatvena vidhīyate. kutaḥ? apūrvatāt, aprāptā jāghanī patnīsaṃyājānāṃ guṇatvena. tatra svaśabdena patnīsaṃyājā vihitā jāghanīsaṃbandhas teṣām avihitaḥ, yatra ca saṃbandho vidhīyate, tatrānyatarasyānyatra vidhānam, saṃbandho nāntarīyakaḥ. yad vā saṃbandhasya vidhānaṃ nāntarīyakau saṃbandhinau, yatrobhau lakṣaṇatvena, tatra svaśabdena saṃbandho vidhīyate, yatra tv anyataro lakṣaṇatvena, tatra ekaṃ lakṣayitvānyataro vidhīyate, lakṣaṇatvena cātra patnīsaṃyājāḥ. katham avagamyate? patnīsaṃbandhān na sarvo yāgaḥ, kaścid eva tu lakṣyate yasya patnyaḥ sādhanatvena.
atha kasmān na jāghanīṃ lakṣayitvā patnīsaṃyājā vidhīyante? nāsyāpūrvasya yāgasya patnyaḥ śak-yante vidhātum, jāghanyāṃ tu lakṣyamāṇāyāṃ yāge sapatnīke vidhīyamāne vākyaṃ bhidyeta. asti tv atra vihitaḥ sapatnīko yāgo ya patnībhir lakṣyate. tasmād yāgaṃ lakṣayitvā jāghanī vidhīyate. yat tu, vākyena jāghanīvidhānaṃ śrutyā yāgasyeti, tad iha yāgavidhānaṃ na saṃbhavatīty uktam, vākyabhedaprasaṅgāt. tasmāj jāghanīvidhānam. evaṃ ced darśapūrṇamāsayor vinā jāghanyā viguṇaḥ patnīsaṃyājayāgaḥ syāt, tasmād anutkarṣam iti.
ekadeśa iti cet

3.3.23

atha yad uktam - ekadeśo jāghanī na paśuṃ prayokṣyate, tasmād utkarṣa iti. tat parihartavyam.
[301]{*3/321*}
NOTES:
*{3/321: E2: 4,282; E4: 4,371; E6: 1,206}*
na prakṛter aśāstraniṣpatteḥ

3.3.24

na prakṛtau darśapūrṇamāsayor jāghanī śāstrenocyate. evaṃ paśor niṣpannayā jāghanyā patnīsaṃyājā yaṣṭavyā iti. aviśiṣṭā jāghanī vidhīyate. sā saṃbhavati darśapūrṇamāsayoḥ krītyāpy ānīyamānā, tasmād anutkarṣa iti.
saṃtardanaṃ prakṛtau krayaṇavad anarthalopāt syāt

3.3.25

jyotiṣṭome 'bhiṣavaṇaphalake{*3/322*} prakṛtya śrūyate - dīrghasome saṃtṛdyād dhṛtyā iti{*3/323*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ saṃtardanaṃ jyotiṣṭoma eva, āhosvid dīrghakāleṣu someṣv iti. ucyate - naital luptārthaṃ prakṛtau, tasmān notkṛṣyeteti. āha nanv asaṃtardanam api śrūyate - asaṃtṛṇe{*3/324*} bhavata iti{*3/325*}. ucyate - krayaṇavad vikalpiṣyate{*3/326*}, yathā hiraṇyena krīṇāti gavā krīṇātītyevamādīnāṃ vikalpaḥ, evam atrāpi vikalpo bhaviṣyati - saṃtardanam asaṃtardanaṃ vā bhaviṣyatīti.
NOTES:
*{3/322: E2,4: 'dhiṣavaṇaphalake}*
*{3/323: Vgl. Tait.S. 6.2.11.3}*
*{3/324: E2: asaṃtṛṇye, E4: asaṃtṛṣṇe; E6: asantṛṇṇe}*
*{3/325: Vgl. Tait.S. 6.2.11.3; Mait.S. 1.10.13}*
*{3/326: Vgl. Tait.S. 6.1.10.1-2}*
utkarṣo vā, grahaṇād viśeṣasya

3.3.26

utkṛṣyate vā saṃtardanam, gṛhyate hi viśeṣaḥ, dīrghasome [302]{*3/327*} saṃtṛdyād iti. jyotiṣṭomam apekṣya satrāṇi kālato dīrghāṇi bhavanti.
NOTES:
*{3/327: E2: 4,285; E4: 4,375; E6: 1,206}*
kartṛto vā viśeṣasya tannimittatvāt

3.3.27

notkṛṣyeta vā saṃtardanaṃ jyotiṣṭomāt. evaṃ prakaraṇam anugṛhītaṃ bhavati, dīrghasomaśabdaś ca kartṛto bhaviṣyati, dīrghasya yajamānasya somo dīrghasoma iti.
kratuto vārthavādānupapatteḥ syāt

3.3.28

na caitad asti - jyotiṣṭome saṃniveśa iti, dīrghakāle some kriyeta, kratuta eva dīrghatvam, na kartṛtaḥ. kutaḥ? arthavādānupapatteḥ, dhṛtyety arthavādo bhavati, dhāraṇāyety arthaḥ, dīrghakāle some punaḥ punar grāvabhir abhihanyamāne somābhiṣavaṇaphalakayor dāraṇaśaṅkāyām, dhṛtyety arthavāda upapadyate, tasmād utkarṣa iti.
saṃsthāś ca kartṛvad dhāraṇārthāviśeṣāt

3.3.29

idaṃ padottaraṃ sūtram. kāni padāni? atha kim arthaṃ saṃsthāsu na niveśaḥ?. tathā sati prakaraṇam anugṛhītaṃ bhaviṣyati, dīrghasomaśabdaś ca. dīrghakālo hy agniṣṭomam apekṣyokthyādiṣu saṃsthāsu soma iti. ucyate - na saṃsthāsu dīrghakālatve 'pi some 'rthavāda upapadyate, tāvān eva hi tatra somo daśa muṣṭīr mimīta iti vacanāt. tatra dhāraṇe na viśeṣaḥ kaścit, tasmād utkarṣa eva.
[303]{*3/328*}
NOTES:
*{3/328: E2: 4,287; E4: 4,380; E6: 1,207}*
ukthyādiṣu vārthasya vidyamānatvāt

3.3.30

na caitad asti - utkarṣa iti, prakaraṇānugrahād anutkarṣaḥ, dīrghasomaśabdaś ca dīrghakālatvād upapadyate, tatrāpy adhiko 'gniṣṭomāt somaḥ, pradānāni hi vivardhante. tāny avivṛddhe pradeye na śakyāni vivardhayitum. pūrṇe grahe grahaśabdo bhavati, tena na śakyāni nyūnāni pātrāṇi grahītum. tasmād dāraṇāśaṅkāyāṃ dhāraṇam āśaṃsitavyaṃ bhavati, tatra dhṛtyety upapadyata iti.
aviśeṣāt stutir vyartheti cet

3.3.31

iti cet paśyasi - saṃsthāsv apy arthavādo 'vakalpate pradeyavivṛddhyeti, naitad evam, vyarthaiva hi stutir bhavet. kutaḥ? somāviśeṣāt, yāvān evāgniṣṭome somaḥ, tāvān evokthyādiṣv api saṃsthāsu, ukthyādiṣv api daśamuṣṭir eva somo grahītavyaḥ. nanv arthāt pradeyaṃ vivartsyatīti. daśamuṣṭiḥ sa kathaṃ śakyeta vivardhayitum? triparveti ca parvasaṃkhyāniyamān na śakyo bahuparvā grahītum, tasmād dhāraṇāviśeṣād arthavādānupapattiḥ saṃsthāsu syāt, tasmād utkarṣaḥ.
syād anityatvāt

3.3.32

naitad asti - utkarṣa iti, saṃsthāsu syāt, prakaraṇānugrahāt. arthāc ca pradeyavivṛddhyā dāraṇaśaṅkāyām arthavāda upapadyate, kena prakāreṇa pradeyaṃ vivardhiṣyata iti, viprakṛṣṭaparvā somo grahīṣyate. api ca tṛtīye savana 'śur eko 'bhiṣūyate, tasya pramāṇaṃ ca nāmnātam. tam anekaparvāṇaṃ sthūlaparvāṇaṃ ca grahīṣyati, [304]{*3/329*} tena pradeyavivṛddhir bhaviṣyati, ato 'rthavādo 'vakalpiṣyate, tasmāt saṃsthāsu niveśa iti siddham.
NOTES:
*{3/329: E2: 4,289; E4: 4,384; E6: 1,208}*
saṃkhyāyuktaṃ kratoḥ prakaraṇāt syāt

3.3.33

jyotiṣṭome pravargyaṃ prakṛtya samāmnāyate - na prathamayajñe pravṛñjyād dvitīye tṛtīye vā pravṛñjyād iti. tatra saṃdehaḥ - kiṃ jyotiṣṭome sarveṣv eva prayogeṣu na pravarjitavyam, uta prathame prayoge pratiṣedha iti. kiṃ tāvat prāptam? jyotiṣṭome pratiṣedhaḥ. kutaḥ? yajñasaṃyogāt, prathamaśabdena yajño 'bhidhīyate jyotiṣṭomaḥ. tasya hi prathamasaṃyogaḥ, evaṃ samāmnāyate - eṣa vāva prathamo yajñānāṃ{*3/330*} yaj jyotiṣṭomo ya etenānṣṭvāthānyena yajeteti. yajñānāṃ prathama iti kṛtvā prathamaśabdena jyotiṣṭomo 'bhidhīyate, evaṃ ca prakaraṇam anugṛhyate, yadi krator eṣa vādaḥ. tasmāt saṃkhyāyuktaḥ pratiṣedho jyotiṣṭomasya pravargyaṃ pratiṣedhed iti.
NOTES:
*{3/330: E2,4: yajño yajñānāṃ}*
naimittikaṃ vā kartṛsaṃyogāl liṅgasya tannimittatvā

3.3.34

na caitad asti - yajñasyaiṣa vāda iti, caturṣv api vedeṣu na, prathamayajña{*3/331*} ityevaṃsaṃjñakaḥ kaścid yajño 'sti, bhavati tu prathamo [305]{*3/332*} yajñasya prayogaḥ, kartṛsaṃyogāt. pūrvasya dvitīyādīn apekṣya prathamaśabdo bhavati, sa prayogasyopapadyate, na kratoḥ. prayogaḥ śravaṇād gamyate, kratuḥ prayogasaṃbaddhatvāt, śrutiś ca balīyasī na lakṣaṇā. tasmāt prathame prayoge na pravarjitavyam iti.
atha yad uktam - jyotiṣṭomena sāmānādhikaraṇyāt tad vacana iti, laksaṇayā sāmānādhikaraṇyam iti tat parihṛtam. yat tu prathamayajña iti yajñaśabdena sāmānādhikaraṇyam, tad api yajñaśabdasya yāgavacanatvād asmatpakṣasyābādhakam.
NOTES:
*{3/331: E2,4: prathama}*
*{3/332: E2: 4,292; E4: 4,392; E6: 1,208}*
pauṣṇaṃ peṣaṇaṃ vikṛtau pratīyetācodanāt prakṛtau

3.3.35

darśapūrṇamāsayoḥ samāmananti - tasmāt pūṣā prapiṣṭabhāgo 'dantako hi sa iti{*3/333*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ pauṣṇaṃ peṣaṇaṃ prakṛtau, uta vikṛtāv iti. kiṃ prāptam? prakṛtāv iti. kutaḥ? prakaraṇāt. nanu prakṛtau pūṣaṇaṃ na kasyacid dhaviṣo devatāṃ samāmanantīti. ucyate - prākṛtīṃ kāṃcid devatāṃ pūṣaśabdo vakṣyati.
evaṃ prāpte brūmaḥ - yatra pauṣṇaṃ havir asti, tatra tasya pesaṇaṃ vidhātsuṃ śakyam, na ca prakṛtau pūṣāsti, tasmād utkraṣṭavyaṃ peṣaṇam iti. yad uktam - kāṃcid devatāṃ pūṣaśabdo vakṣyatīti, brūyāt, yady anyatrāpi mukhyaḥ pūṣā na syāt. nanv anyatra kriyamāṇe prakaraṇam uparudhyeta. uparudhyatām, vākyaṃ hy asyoparodhakam. athavā naivātra saṃdehaḥ, evam eva prāptam ucyate - pauṣṇaṃ peṣaṇaṃ vikṛtau na prakṛtāv iti, nāsti puṣṇaḥ{*3/334*} prakṛtau [306]{*3/335*} codaneti. kim arthaṃ prāptam ucyate? uttaratra kathā vartiṣyate.
NOTES:
*{3/333: Vgl. Tait.S. 2.6.8.5}*
*{3/334: E2,4,6: pūṣṇaḥ}*
*{3/335: E2: 4,296; E4: 4,406; E6: 1,209}*
tatsarvārtham aviśeṣāt

3.3.36

pauṣṇaṃ peṣaṇaṃ prakṛtau śrūyamāṇaṃ vikṛtāv ity uktam. tatra saṃdehaḥ - kiṃ carau, paśau, puroḍāśe ca, uta carāv eveti. kiṃ tāvat prāptam? tat sarvatra syāc carau paśau puroḍāśe ca. kutaḥ? aviśeṣāt, na kaścid viśeṣa ādhhīyate, tasmāt sarvatreti.
carau vā, arthoktaṃ puroḍāśe 'rthavipratiṣedhāt paśau na syāt

3.3.37

carau pauṣṇaṃ peṣaṇaṃ viniyujyeta. puroḍāśe tāvat peṣaṇam arthād eva prāpnoti, naivām yathā puroḍāśo bhavati, tad arthaṃ tāvan na vacanam. paśau ca na syāt, hṛdayādiṣu piṣyamāṇeṣu teṣām ākāravināśaḥ syāt. tatra ko doṣaḥ? hṛdayasyāgre 'vadyatīti{*3/336*} na hṛdayād avadāyiṣyate, tathānyad apy avadānaṃ na yathāśrutād avadāsyate.
nanu śakyate piṣṭebhyo 'pi hṛdayādibhyo 'vadātum. neti brūmaḥ, ākārā hṛdayādayaḥ, na māṃsāni, uktam etad ākṛtiḥ śabdārtha iti{*3/337*}. yady api punas tadākṛtikaḥ kriyate, tathāpy asyotsādanapradeśaṃ prati muhyeyuḥ, tasmāc carau pauṣṇaṃ peṣaṇaṃ bhaviṣyatīty evam arthaṃ vacanam.
NOTES:
*{3/336: Tait.S. 6.3.10.4}*
*{3/337: MS 1.3.33}*
carāv apīti cet

3.3.38

iti cet paśyati bhavān - arthavipratiṣedhān na paśvartham [307]{*3/338*} iti. nanu carāv apy arthavipratiṣedhaḥ, viśadasiddha odane caruśabdam upacaranti, piṣyamāṇo hi piṣṭakaṃ yavāgūrvā syāt khalir vā.
NOTES:
*{3/338: E2: 4,298; E4: 4,411; E6: 1,210}*
na paktināmatvāt

3.3.39

atrocyate - satyaṃ viśadasiddha odane caruśabdaḥ prayujyate, viśadasiddhaś carur dīyata iti, na tv asya viśadasiddhir nimittam. yadi viśadasiddhir nimittaṃ syāt, na piṣṭasiddhe prayujyeta. tatrāpi hi prayujyate, piṣṭakacaruḥ sādhyata iti, ato 'nyad etayoḥ sāmānyam, tan nimittam, tad etad ucyate - na paktināmatvād iti, na carau vipratiṣedhaḥ. katham? paktināmatvāt, paktināmaitat, carur iti. anavasrāvitāntaruṣmapākenābhinirvartyasya bhavati caruśabdo vācakaḥ. tena piṣṭa odane viśadaudane ca prayoktāro bhavanti, carur iti. pakṣoktam eva prayojanam, pūrvapakṣe paśāv api peṣaṇaṃ, siddhānte cārāv eva.
ekasminn ekasaṃyogāt

3.3.40

pauṣṇaṃ peṣaṇaṃ vikṛtau bhavati carāv evety uktam. athedānīṃ saṃdihyate - kim ekadevatye pauṣṇa etad bhavati, uta dvidevatye 'pīti. kiṃ dvidevatya udāharaṇam? rājasūya uttare trisaṃyukte saumāpauṣṇe ekādaśakapāle aindrāpauṣṇaś caruḥ śyāvo dakṣiṇeti, tatraindrāpauṣṇa udāharaṇam. kiṃ prāptam? ekadevatyasyaiva peṣaṇam iti. kutaḥ? kevalasaṃyogāt, yathā caturdhākaraṇe.
[308]{*3/339*}
NOTES:
*{3/339: E2: 4,300; E4: 4,415; E6: 1,210}*
dharmavipratiṣedhāc ca

3.3.41

dvidevatye vipratiṣidhyeta dharmaḥ, pūṣṇaḥ peṣaṇam, netarasya, tatra yadi pūṣṇo bhāgaḥ piṣyeta, apiṣṭa itarasya syāt. tatra viṣamaḥ pāko bhavet, pākanimittaś ca caruśabdaḥ sa vipratiṣidhyeta. athāvirodhaṃ manyamānā aparasyāpi bhāgaṃ piṃṣyuḥ. bhāgasaṃmohaḥ syāt. tatra ko doṣaḥ? anyasya bhāgo 'nyasymā avadīyeta. tathāyathāśrutaṃ kriyeta, tasmād apy ekadevatye peṣaṇam iti.
api vā sadvitīye syād devatānimittatvāt

3.3.42

devatānimittam etat peṣaṇaṃ śrūyate - pūṣā prapiṣṭabhāgaḥ kartavya iti, sa ca dvidevatye 'pi bhāge piṣyamāṇe prapiṣṭabhāgaḥ kṛto bhavati, na yathā caturdhākaraṇe, tatra hi tad dhito nirapekṣasya bhavati, na sadvitīyasya, indrapīta iti samāso 'pi nirapekṣasya, na sadvitīyasya. iha tu prapiṣṭaśabdasya bhāgaśabdena sahānyapadārtho bahuvrīhiḥ samāsaḥ, eṣo 'pi samarthayor eva, na tv atra dvidevatye kaścid evaṃjātīyako doṣaḥ. tasmād ekadevatye dvidevatye 'pi vā carāv asya bhāgaḥ peṣṭavya eva.
liṅgadarśanāc ca

3.3.43

liṅgam apy evaṃ bhavati - tasmāt pūṣā prapiṣṭabhāgo 'dantako hīti{*3/340*}, devatānimittaṃ peṣaṇam iti stutir darśayati. tathā saumāpauṣṇaṃ caruṃ nirvapen nemapiṣṭaṃ paśukāma iti{*3/341*} nemapiṣṭatāṃ darśayati. tathārdhaṃ piṣṭam ardham apiṣṭaṃ bhavati dvidevatyatvāyeti devatānimittam eva peṣaṇaṃ darśayati.
[309]{*3/342*}
NOTES:
*{3/340: Tait.S. 2.6.8.5}*
*{3/341: Mait.S. 2.1.5}*
*{3/342: E2: 4,303; E4: 4,423; E6: 1,211}*
vacanāt sarvapeṣaṇaṃ taṃ prati śāstravattvād arthābhāvād dvicarāv{*3/343*} apeṣaṇaṃ bhavati

3.3.44

idaṃ padottaraṃ sūtram, nemapiṣṭaṃ bhavatīti kasmād etan na vacanam iti, ucyate, yadi vacanam etad bhavet saumāpauṣṇamātram anūdya sarvatra peṣaṇaṃ vidadhyāc carau paśau puroḍāśe ca, tatra somāpauṣṇasya{*3/344*} carusaṃbandhe nemapiṣṭasaṃbandhe cobhayasmin vidhīyamāne vākyam bhidyeta. tasmād yo yaḥ saumāpauṣṇas tatra tatra nemapiṣṭatā, taṃ prati saumāpauṣṇamātraṃ prati{*3/345*} śāstravattvam ardhapeṣaṇasya, puroḍāśe 'rthāt sarvapeṣaṇe prāpte 'rthābhāvāc ca paśau carau vāpeṣaṇe prāpte vacanam idaṃ bhavet. tatra caruśabdo na vivakṣitasvārthaḥ syāt, pradarśanārthaḥ kalpyeta, peṣaṇānuvādapakṣe punar naiṣa virodho bhavati, tasmād bhavaty eva liṅgam. nanv aṅganāśabhayāt paśor apeṣaṇam. neti brūmaḥ - ardhapeṣaṇe nāṅganāśo 'piṣṭād avadāsyate, peṣaṇaṃ cādṛṣṭārtham.
NOTES:
*{3/343: E2,4: dhi carāv}*
*{3/344: E2,4,6: saumāpauṣṇasya}*
*{3/345: E1 gibt saumāpauṣṇamātraṃ prati in Klammern}*
ekasmin vārthadharmatvād aindrāgnavad ubhayor na syād acoditatvāt

3.3.45

ekadevatye vā pauṣṇaṃ peṣaṇaṃ bhavitum arhati, naindrāpauṣṇe. kutaḥ? naiṣa devatādharmo vidhīyate, pūṣṇo bhāgaḥ piṣṭa upayoktavya iti. kasya tarhi? arthasya dharmaḥ. kaḥ punar arthaḥ? yāgaḥ. katham avagamyate? na devatādharma iti. ucyate - na hi tasyā bhāgo 'sti.
nanu yad devatāyai dīyate, tat tasyā bhāgo bhavati. ucyate - etad dhi devatām uddiśya tyajyate, na ca tyāgamātreṇa devatāsvatvaṃ bhavati. parigrahaṇena hi svasvāmisaṃbandha āpadyate, na ca parigṛhītaṃ devatayeti kiṃcana pramāṇam asti. yaś{*3/346*} ca yaṃ bhajate, sa [310]{*3/347*} tasya bhāgaḥ, na ca havir devatā bhajate, tasmān nāsti pūṣṇo bhāgaḥ.
athāpi kathaṃcid bhaved bhāgaḥ, tathāpi na devatāyā dharmaḥ peṣaṇaṃ bhavitum arhati, niṣprayojano hi tathā syād ayāgadharmatvāt. kathaṃ tarhi prakaraṇāntare samāmnāto yāgadharmo bhaviṣyatīti. ucyate, vākyasaṃyogāt. nanu ca devatayaiṣa saṃyogaḥ śrūyate na yāgeneti. ucyate - bhāgābhāvād anarthakatvāc ca na devatāsaṃyoga ity uktam.
tathāpi tu yathā yāgasaṃbandho bhavati, tathā vaktavyam. tad ucyate - ayam atra pūṣṇo bhāgo yaḥ pūṣaṇam uddiśya tyajyate, yasya dravyasya tyāge pūṣā devatā, na caindrāpauṣṇe bhavati pūṣā devatā, na sa caruḥ pūṣṇaḥ svatvena saṃbadhyate. tasmād aindrāpauṣṇe na kaścid asti pūṣṇaś caruṇā saṃbandhaḥ, kevale tu pūṣaṇi devatābhūte tasmai saṃkalpito bhāgo bhavati. katham? yam uddiśya saṃkalpo bhavati sa tasya bhāga iti prasiddhir eṣā, tena yady api pūṣā svenoccāraṇenendrāpūṣṇor upakārakam uccāraṇaṃ kurvann upakārako bhavet, tathāpi na tasya dvidevatyo bhāga ity ucyate, asaṃkalpanāt. kevale pūṣaṇi devatāyāṃ caroḥ peṣaṇaṃ kriyate, naindrāpauṣṇeṣu dvidevatyeṣv iti.
NOTES:
*{3/346: E2,4,6: yac}*
*{3/347: E2: 4,305; E4: 4,428; E6: 1,212}*
hetumātram adantatvam

3.3.46

yad uktam - adantako hīti{*3/348*} devatādharmaṃ darśayatīti. arthavāda eṣa itarasminn api pakṣa upapadyate.
NOTES:
*{3/348: Ebenda}*
vacanaṃ param

3.3.12

darśapūrṇamāsayor āmnātam - yat puruṣi ditaṃ tad devānām, yad antarā, tan manuṣyāṇām, yat samūlam, tat pitṝṇām iti{*3/374*}. tathā - yo vidagdhaḥ, sa nairṛtaḥ. yo 'śṛtaḥ, sa raudraḥ, ya śṛtaḥ, sa sadevatyaḥ{*3/375*}. tasmād avidahatā śrapayitavyaṃ sadevatyāya iti{*3/376*}. jyotiṣṭome śrūyate - yat pūrṇam, tan manuṣyāṇām upari, adho devānām adhaḥ pitṝṇām iti{*3/377*}. tathā - ghṛtaṃ [318]{*3/378*} devānāṃ mastu pitṝṇāṃ niṣpakvaṃ manuṣyāṇām iti{*3/379*}. tatra manuṣyasaṃbaddheṣu, raudre ca saṃdehaḥ - kiṃ manuṣyāṇāṃ dharmā vidhayaḥ, uta karmadharmā anūvādāḥ? atha yat prakaraṇaṃ{*3/380*} manuṣyapradhānam, raudraṃ ca tatra niviśeran, utātithye, utārthavāda iti.
kiṃ tāvat prāptam? etāny api tadvat, yo nivīte pūrvaḥ pakṣaḥ sa eteṣāṃ pūrvaḥ pakṣaḥ, yo madhyamaḥ sa madhyamaḥ, yaḥ siddhāntaḥ sa eva siddhāntaḥ. arthavattvān manuṣyasaṃbandhāc ca vidhayo manuṣyadharmāś ceti pūrvaḥ pakṣaḥ. upari mūle cāniyamāl lāghavam, aśṛtaṃ rogatvād raudram, pūrṇe 'pi ślakṣṇatvāl lāghavam. evaṃ ghṛtaṃ{*3/381*} śirasi nihitaṃ manuṣyāṇāṃ sukhakaram eva, arthaprāptatvād anuvāda ity uttaraḥ pakṣaḥ. vidhiḥ, karmadharmaprāyāt samākhyānāc ca karmadharma iti pakṣaḥ. anvāhārye dakṣiṇāsu ceti vākyaprakaraṇānugrahāt pakṣaḥ. ātithya iti vākyabhedaprasaṅgāt. arthavāda iti, prakaraṇād vidhinaikavākyatvād iti. parva pratilunāti{*3/382*}, upari vilād gṛhṇāti, navanītenābhyaṅkte, avidahatā śrapayitavyam{*3/383*} ity ebhiḥ sahaiṣām ekavākyabhāvaḥ. tasmād ete na vidhayo 'rthavādā iti.
NOTES:
*{3/374: Tait.S. 1.6.8.6}*
*{3/375: E2,4: devatyaḥ}*
*{3/376: Tait.S. 2.6.3.4}*
*{3/377: Tait.S. 1.6.8.4}*
*{3/378: E2: 4,320; E4: 4,452; E6: 1,216}*
*{3/379: Tait.S. 6.1.1.4}*
*{3/380: E2,4: prakaraṇe}*
*{3/381: E2,4: evam āyutaṃ}*
*{3/382: Tait.S. 6.1.1.5}*
*{3/383: Tait.S. 2.6.3.4}*
akarma kratusaṃyuktaṃ saṃyogān nityānuvādaḥ syāt

Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc