મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.4

અથાપરં યત્ કારણમ્ ઉક્તમ્ - નેમપિષ્ટમ્ ઇતિ{*3।349*} દ્વિદેવત્યે પેષણં દર્શયતિ, અર્ધપિષ્ટં{*3।350*} ભવત્ય્ અર્ધમ્ અપિષ્ટં દ્વિદેવત્યત્વાયેતિ [311]{*3।351*} દેવતાધર્મં દર્શયતીતિ. અત્રોચ્યતે - એવં સતિ વચનમ્ ઇદમ્ અપ્રાપ્તે ભવતીતિ. નન્વ્ અનેકાર્થવિધિધાનમ્ એકં વાક્યં પ્રાપ્નોતિ. ઉચ્યતે - સતિ પક્ષાન્તરે ઽનેકાર્થવિધિઃ પક્ષાન્તરાશ્રયણેન પરિહ્રિયતે. અસતિ પુનઃ પક્ષાન્તરે ઉચ્ચારણાનર્થક્યપ્રસઙ્ગપરિજિહીર્ષયાનેકાર્થં વાક્યમ્ અભ્યુપગન્તવ્યં ભવતિ. તસ્માન્ ન દ્વિદેવત્યે પેષણમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્.
[312]{*3।352*}
નોતેસ્:
*{3।349: એબેન્દ}*
*{3।350: એ2,4: અર્ધં પિષ્ટં}*
*{3।351: એ2: 4,307; એ4: 4,433; એ6: 1,212}*
*{3।352: એ2: 4,307; એ4: 4,435; એ6: 1,213}*
નિવીતમ્ ઇતિ મનુષ્યધર્મઃ શબ્દસ્ય તત્પ્રધાનત્વાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમ્નાતમ્ - નિવીતં મનુષ્યાણાં પ્રાચીનાવીતં પિતૄણામ્ ઉપવીતં દેવાનામ્ ઉપવ્યયતે દેવલક્ષ્મમ્ એવ તત્ કુરુત ઇતિ{*3।353*}. નિવીતં મનુષ્યાણામ્ ઇત્ય્ અત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અયં વિધિર્ ઉતાર્થવાદ ઇતિ. યદા વિધિઃ, તદા કિમ્ અયં પુરુષધર્મ ઉત કર્મધર્મઃ? અથ યત્ પ્રકરણે મનુષ્યાણામ્, તત્ર વિધિઃ, ઉત મનુષ્યપ્રધાને કર્મણિ નિવિશત ઇતિ.
કિં પ્રાપ્તમ્? વિધિર્ મનુષ્યધર્મશ્ ચેતિ, યદિ વિધિર્ એવમ્ અપૂર્વમ્ અર્થં વિદધદ્ અર્થવાન્ ભવતિ, ઇતરથાર્થવાદમાત્રમ્ અનર્થકમ્. વિધિશ્ ચેત્ પુરુષધર્મો નિવીતં મનુષ્યાણામ્ ઇતિ પુરુષપ્રધાનો નિર્દેશઃ. કથમ્ અવગમ્યતે? નાત્ર મનુષ્યા વિધીયન્તે, મનુષ્યાણાં નિવીતં વિધીયતે, ન ચાવિહિતમ્ અઙ્ગં ભવતિ. યદિ મનુષ્યા અપિ વિધીયેરન્ વાક્યં ભિદ્યેત. તસ્માન્ નિવીતં મનુષ્યાણામ્ ઉપકારકમ્.
નનુ પ્રકરણાદ્ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ઉપકારકમ્. પ્રકરણાદ્ ધિ વાક્યં બલવત્તરમ્. અપિ ચ ગુણભૂતેષુ મનુષ્યેષુ કારકસંબન્ધસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ તૃતીયા ભવેત્, ષષ્ઠી ત્વ્ એષા સંબન્ધલક્ષણા, તત્ર ગુણભૂતેષુ મનુષ્યેષુ મનુષ્યગ્રહણં નૈવ કર્તવ્યં સ્યાત્. મનુષ્યૈર્ એવ તત્ ક્રિયમાણં ક્રિયેત, મનુષ્યપ્રધાનપક્ષે તુ કર્તવ્યમ્.
[313]{*3।354*}
નોતેસ્:
*{3।353: તૈત્.સ્. 2.5.11.1}*
*{3।354: એ2: 4,309; એ4: 4,438; એ6: 1,213}*
અપદેશો વા, અર્થસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્

અપદેશ ઇતિ જ્ઞાયમાનસ્ય વચનમ્. સ એષ ન વિધિઃ. અનુવાદ એષઃ. કુતઃ? અર્થસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્. પ્રાપ્ત એવાર્થઃ, યન્ નિવીતં મનુષ્યાણામ્, નિવીતં હિ મનુષ્યાઃ પ્રાયશઃ સ્વાર્થં કુર્વન્તિ, તસ્માદ્ અનુવાદઃ.
વિધિસ્ ત્વ્ અપૂર્વત્વાત્{*3।355*} સ્યાત્

વિધિર્ એવ ભવેત્, તથા પ્રયોજનવાન્, ઇતરથા વાદમાત્રમ્ અનર્થકમ્, પૂર્વવાન્ અનુવાદો ભવતિ, અયં ત્વ્ અપૂર્વઃ, યન્ નિયમેન નિવ્યાતવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।355: એ2,4: અપૂર્વવત્ત્વાત્}*
સ પ્રાયાત્ કર્મધર્મઃ સ્યાત્

યદ્ ઉક્તમ્ - વિધિર્ ઇતિ, એતદ્ ગૃહ્યતે. યત્ તુ મનુષ્યધર્મ ઇતિ, તન્ નાનુમતમ્. ક્રતુધર્મો{*3।356*} ઽયં પ્રકરણાત્, પ્રકૃત્યૈવ{*3।357*} હિ કર્મપ્રાયેષુ ધર્મેષૂચ્યમાનેષ્વ્ એતદ્ અભિધીયતે, તસ્માત્ કર્મધર્મઃ.
નોતેસ્:
*{3।356: એ2: કૃતધર્મો}*
*{3।357: એ2: પ્રકૃત્યૈવં}*
વાક્યશેષત્વાત્

નિવીતં મનુષ્યાણામ્ ઇત્ય્ અસ્ય વાક્યશેષઃ સમાખ્યા, આધ્વર્યવમ્ ઇતિ{*3।358*}. યદિ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શેષઃ, તતો ઽધ્વર્યુણા કર્તવ્યમ્. તત્ર સમાખ્યાનુગૃહીષ્યતે{*3।359*}.
નોતેસ્:
*{3।358: એ2: આધ્વર્યવતિ}*
*{3।359: એ2,4,6: સમાખ્યાનુગ્રહીષ્યતે}*
તત્પ્રકરણે, યત્ તત્સંયુક્તમ્ અવિપ્રતિષેધાત્

ઉચ્યતે - પ્રકરણાત્ સમાખ્યાનાચ્ ચ કર્મધર્મો વિજ્ઞાયતે, [314]{*3।360*} વાક્યાન્ મનુષ્યધર્મઃ, તસ્માદ્ ઉત્કર્ષમ્ અર્હતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, પ્રકરણ એવાભિનિવિશમાનસ્ય મનુષ્યપ્રધાનતાવકલ્પિષ્યતે. કથમ્? યદ્ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ મનુષ્યપ્રધાનમ્, તત્ર નિવેક્ષ્યતે ઽન્વાહાર્યકર્મણિ, પ્રકરણં ચૈવમ્ અનુગ્રહીષ્યતે, વાક્યં ચ.
નોતેસ્:
*{3।360: એ2: 4,310; એ4: 4,441; એ6: 1,214}*
તત્પ્રધાને વા તુલ્યવત્ પ્રસંખ્યાનાદ્ ઇતરસ્ય તદર્થત્વાત્

નૈતદ્ અસ્તિ - પ્રકરણે નિવેશ ઇતિ, મનુષ્યપ્રધાને કર્મણિ નિવીતં સ્યાદ્ આતિથ્યે. કુતઃ? તુલ્યવત્ પ્રસંખ્યાનાત્, તુલ્યાનિ ચૈતાનિ પ્રસંખ્યાયન્તે. યત્ તાવત્, ઉપવીતં દેવાનામ્ ઉપવ્યયત ઇતિ, તત્ પ્રકૃતયોર્ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ઉપવીતં વિદધાતિ. યત્ પ્રાચીનાવીતં પિટૄણામ્ ઇતિ, તત્ પિતૃપ્રધાને કર્મણિ પ્રાચીનાવીતં વિદધાતિ. યદ્ અપ્ય્ એતત્, નિવીતં મનુષ્યાણામ્ ઇતિ, તદ્ અપ્ય્ આતિથ્યે નિરપેક્ષં વિદધાતિ. કથં ગમ્યતે? મનુષ્યપ્રધાને વિદધાતીતિ. મનુષ્યાણામ્ ઇતિ ષષ્ઠ્યન્તેન સંબન્ધાત્. મનુષ્યાણામ્ એવ પ્રાપ્નોતિ, ન મનુષ્યપ્રધાને. ઉચ્યતે - મનુષ્યાણાં કલ્પ્યમાને ફલં કલ્પનીયમ્, મનુષ્યપ્રધાને પુનઃ ષષ્ઠી ભવિષ્યતિ, સંબન્ધશ્ ચૈવમ્ અવકલ્પિષ્યતે, ફલં ચૈવં ન કલ્પનીયમ્. તદ્ ઉક્તમ્ - સમેષુ વાક્યભેદઃ સ્યાદ્ ઇતિ{*3।361*}.
નનુ{*3।362*} મનુષ્યપ્રધાનેન સહૈકવાક્યતાં પ્રાપ્તમ્, પુનઃ પ્રકૃતાભ્યાં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ એકવાક્યતાં યાસ્યતિ. ન હિ દ્વૌ સંબન્ધાવ્ એકસ્મિન્ વાક્યે વિધીયેતે, ભિદ્યેત હિ તથા વાક્યમ્. ઇતરસ્ય મનુષ્યગ્રહણસ્ય નિવીતસંબન્ધાર્થત્વાત્, તેનૈવ સહૈકવાક્યતા ભવિષ્યતિ પ્રત્યક્ષેણ શબ્દેન, તદ્ એકવાક્યતયા ચાર્થવત્ત્વે સતિ ન પ્રકૃતેનૈકવાક્યતાવકલ્પ્યતે. તસ્માત્ પ્રકરણં બાધિત્વાતિથ્યે નિવેક્ષ્યત ઇતિ.
[315]{*3।363*}
નોતેસ્:
*{3।361: મ્સ્ 2.1.47}*
*{3।362: એ2,4: ન તુ}*
*{3।363: એ2: 4,312; એ4: 4,444; એ6: 1,215}*
અર્થવાદો વા પ્રકરણાત્

નૈતદ્ અસ્તિ - વિધિઃ સ ચ મનુષ્યપ્રધાને કર્મણીતિ. મનુષ્યાણામ્ ઇતિ મનુષ્યસંબન્ધો ઽત્ર શ્રૂયતે, ન મનુષ્યપ્રધાનેન કર્મણા સંબન્ધઃ. મનુષ્યપ્રાધાન્યે ચ સતિ ફલં કલ્પનીયમ્. આતિથ્યકર્મણા ત્વ્ અનિર્દિષ્ટેનાપ્રકૃતેનાનુમેયેન સંબધ્યેત. તત્ર કો દોષઃ? પ્રકરણાદ્ ઉત્કૃષ્યેત સંભવંસ્ તત્ર. કથં સંભવ ઇતિ ચેત્. અર્થવાદ એષઃ સ પ્રકૃતં સ્તુવન્ પ્રકરણે સંભવિષ્યતિ, વિધિઃ સન્ન્ ઉત્કૃષ્યેત. તસ્માન્ ન વિધિર્ મનુષ્યપ્રધાને કર્મણીતિ.
વિધિના ચૈકવાક્યત્વાત્

ઇતશ્ ચ ન વિધિઃ, કુતઃ? વિધિનૈકવાક્યત્વાત્ - ઉપવ્યયતે દેવલક્ષ્મમ્ એવ તત્ કુરુતે ઇત્ય્ એષ વિધિઃ, અનેનાસ્ય સહૈકવાક્યતા ભવતિ. યદીતરો ઽપિ વિધિઃ સ્યાત્, વાક્યં ભિદ્યેત, ન હિ વિધેશ્ ચ{*3।364*} વિધેશ્ ચૈકવાક્યતા ભવતિ, વચનવ્યક્તિભેદાત્. તત્રૈકવાક્યતારૂપં બાધ્યેત. કિમ્ એકવાક્યતારૂપમ્? નિવીતં મનુષ્યાણામ્ ઇતિ પ્રાપ્તાનુવાદઃ. પ્રાપ્તસ્ય કિમ્ અર્થેન પુનર્ વચનમ્? ઉપવીતસ્તુત્યર્થેન. કથમ્ ઉપવીતસ્તુતિઃ? નિવીતમ્ અયોગ્યં દેવકર્મણિ દર્શપૂર્ણમાસસંજ્ઞકે, મનુષ્યાણાં હિ તત્. તથા પ્રાચીનાવીતં પિતૄણામ્, ન દેવકર્મણિ. ઉપવીતં તુ તત્ર યોગ્યમ્, તસ્માદ્ ઉપવ્યાતવ્યમ્ ઇતિ. યથા, યાદૃશો ઽસ્ય વેશઃ{*3।365*}, તાદૃશો નટાનામ્, યાદૃશો દેવદત્તસ્ય તાદૃશો બ્રાહ્મણાનામ્ ઇતિ દેવદત્તવેશપ્રશંસાર્થમ્{*3।366*} ઇતરવેશસંકીર્તનમ્{*3।367*}. એવમ્ ઇહાપ્ય્ ઉપવ્યાનસ્તુત્યર્થેન નિવીતસંકીર્તનમ્. નાસ્ત્ય્ અત્ર વિધાયકઃ શબ્દઃ - નિવીતં મનુષ્યાણાં કર્તવ્યમ્ ઇતિ. આતિથ્યપ્રયોગવચનમ્, તસ્ય કર્તવ્યતાવિધાયકમ્ ઇતિ ચેત્. નૈતદ્ એવમ્, [316]{*3।368*} સ્તુત્યર્થેનાર્થવત્ત્વે સતિ ન શક્યં કલ્પયિતુમ્, પરોક્ષં હિ તદ્ આનર્થક્યપરિજિહીર્ષયા કલ્પ્યેત. પરિહૃતે ત્વ્ આનર્થક્ય ઇહ પુનર્ ન કિંચિત્ કલ્પનીયમ્, તસ્માદ્ અર્થવાદઃ. એવં ચ વાક્યેનાવિરુદ્ધં પ્રકરણમ્ અર્થવદ્ ભવતિ.
અ. ઉપવીતં લિઙ્ગદર્શનાત્ સર્વધર્મઃ સ્યાત્॥
બ્. ન વા પ્રકરણાત્ તસ્ય દર્શનમ્॥
ચ્. વિધિર્ વા સ્યાદ્ અપૂર્વત્વાત્॥
દ્. ઉદક્ત્વં ચાપૂર્વત્વાત્॥
એ. સતો વા લિઙ્ગદર્શનમ્॥
f. વિધિસ્ તુ ધારણે ઽપૂર્વર્ત્વાત્॥{*3।369*}
નોતેસ્:
*{3।364: એ2,4 ઓમ્. ચ, એ6 ઓમ્. વિધેશ્ ચ}*
*{3।365: એ2,4: વેષઃ}*
*{3।366: એ2,4: દેવદત્તવેષપ્રશંસાર્થમ્}*
*{3।367: એ2,4: ઇતરવેષસંકીર્તનમ્}*
*{3।368: એ2: 4,314; એ4: 4,446; એ6: 1,215}*
*{3।369: zઉ દિએસેન્ 6 ઇમ્ ભાષ્ય નિછ્ત્ કોમ્મેન્તિએર્તેન્ સૂત્રાણિ વ્ગ્લ્. ગ્.ઝ, ü., બ્દ્.1, સ્.494}*
દિગ્વિભાગશ્ ચ તદ્વત્ સંબન્ધસ્યાર્થહેતુત્વાત્

જ્યોતિષ્ટોમં પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે - પ્રાચીં દેવા અભજન્ત દક્ષિણાં પિતરઃ પ્રતીચીં મનુષ્યા ઉદીચીમ્ અસુરા ઇતિ{*3।370*}. અપરેષામ્, ઉદીચીં રુદ્રા ઇતિ{*3।371*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં વિધિર્ ઉતાર્થવાદઃ? [317]{*3।372*} વિધિઃ સન્ કિં મનુષ્યધર્મઃ, ઉત કર્મધર્મઃ? અથ વા પ્રકરણે મનુષ્યપ્રધાને કર્મણિ નિવેશઃ? કિં વાતિથ્ય ઇતિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? દિગ્વિભાગશ્ ચ તદ્વત્, સંબન્ધસ્યાર્થહેતુત્વાત્. ય એષ દિગ્વિભાગઃ, સ નિવીતવદ્ વિચાર્યઃ. યો નિવીતે પૂર્વપક્ષઃ, સ ઇહ પૂર્વપક્ષઃ, યો મધ્યમઃ, સ મધ્યમઃ, યઃ સિદ્ધાન્તઃ, સ સિદ્ધાન્તઃ. અર્થવત્ત્વાદ્ વિધિર્ મનુષ્યસંબન્ધાન્ મનુષ્યધર્મ ઇતિ પૂર્વપક્ષઃ. પ્રત્યઙ્મુખા ઉદઙ્મુખા વા પૃષ્ઠત આદિત્યં પ્રાંશુ{*3।373*} પદાર્થાન્ અનુતિષ્ઠન્તિ મનુષ્યા ઇત્ય્ અનુવાદઃ. વિધિર્ એવ પ્રકરણાનુગ્રહાચ્ ચ જ્યોતિષ્ટોમધર્મઃ, વાક્યપ્રકરણાનુગ્રહાય જ્યોતિષ્ટોમે મનુષ્યપ્રધાને દક્ષિણાવ્યાપારે નિવેશ ઇત્ય્ અપરઃ પક્ષઃ. ભિન્નત્વાદ્ વાક્યાનામ્ આતિથ્યે નિવેશ ઇત્ય્ અપરં મતમ્. અર્થવાદો ઽયં પ્રકરણાનુગ્રહાય, પ્રાચીનવંશં કરોતીત્ય્ અનેન વિધિનૈકવાક્યત્વસ્ય પ્રત્યક્ષસિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ.
નોતેસ્:
*{3।370: તૈત્.સ્. 6.1.1.1}*
*{3।371: એ1 ગિબ્ત્ અપરેષામ્, ઉદીચીં રુદ્રા ઇતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।372: એ2: 4,319; એ4: 4,451; એ6: 1,216}*
*{3।373: એ2,4: પ્રાશુ}*
પરુષિ દિતપૂર્ણઘૃતવિદગ્ધં ચ તદ્વત્

દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમ્નાયતે - નાનૃતં વદેદ્ ઇતિ{*3।384*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અયં પ્રતિષેધો દાર્શપૌર્ણમાસિકસ્ય પદાર્થસ્ય [319]{*3।385*} પ્રકરણ એવ નિવેશઃ. અથ પ્રાયેણ પ્રાપ્તસ્ય કર્મણઃ પુરુષં પ્રતિ પ્રતિષેધઃ પુરુષધર્મો ઽયમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પુરુષધર્મઃ સ્યાત્, પુરુષસ્યાયમ્ ઉપદિશ્યતે, ન દર્શપૂર્ણમાસયોઃ. કુતઃ? પુરુષપ્રયત્નસ્ય શ્રવણાત્, વદેદ્ ઇતિ વદનમ્ અનુતિષ્ઠેદ્ ઇતિ શ્રુત્યા ગમ્યતે, તસ્ય પુરુષસંબન્ધઃ શ્રુત્યૈવ, કર્મસંબન્ધઃ પ્રકરણાત્. શ્રુતિશ્ ચ પ્રકરણાદ્ બલીયસી. ઇતરથા વદનં ભવતીત્ય્ એતાવત્ય્ અર્થે વદનમ્ અનુતિષ્ઠેદ્ ઇત્ય્ અવિવક્ષિતસ્વાર્થઃ પરાર્થો વિધ્યર્થો ભવેત્. પુરુષસ્યોપદેશે પુનર્ વિવક્ષિતસ્વાર્થ એવ શબ્દઃ. તસ્માત્ પુરુષસ્યોપદેશઃ. યસ્ય ચોપદેશઃ, તસ્યાયં પ્રતિષેધઃ. સ ચાયમ્ અર્થ ઉપનયનકાલ એવ પુરુષસ્ય પ્રતિષિદ્ધઃ, તેન સંયોગેનાયં નિત્યાનુવાદઃ.
નન્વ્ એષા શ્રુતિસ્ તસ્યાઃ સ્મૃતેર્ મૂલમ્. નૈષા તસ્યા મૂલં ભવિતુમ્ અર્હતિ. યદીયં તન્મૂલિકા ભવેત્, દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ઇતિ સ્મર્યેત, ઉપનયનકાલ એવ ચાસ્યોપદેષ્ટારો ભવન્તિ. અપિ ચ પુરુષધર્મ ઇત્ય્ ઉપદિશન્તિ, તસ્માન્ નૈષા સ્મૃતિર્ અતઃ શ્રુતેર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।384: તૈત્.સ્. 2.5.5.6}*
*{3।385: એ2: 4,322; એ4: 4,460; એ6: 1,217}*
વિધિર્ વા સંયોગાન્તરાત્

વિધિર્ વાયં દર્શપૂર્ણમાસયોર્ નાનૃતં વદેદ્ ઇતિ, નાનુવાદઃ. કુતઃ? સંયોગાન્તરાત્. નિયમાનુષ્ઠાનેન પુરુષસ્ય સંબન્ધઃ સ્મર્યતે, પદાર્થપ્રતિષેધેનેહ સંયોગઃ પુરુષસ્ય. કથમ્ અન્યચ્ છ્રૂયમાણમ્ અન્યસ્યાનુવાદો ભવિષ્યતિ, તસ્માદ્ વિધિઃ પ્રતિષેધસ્યાયમ્. આહ ગૃહ્ણામ{*3।386*} એતત્, વિધિર્ ઇતિ. પુરુષધર્મ ઇતિ તુ ગૃહ્ણામઃ{*3।387*} પુરુષપ્રયત્નસ્ય શ્રુતત્વાત્. અત્ર બ્રૂમઃ - સર્વેષ્વ્ આખ્યાતેષુ ક્રિયાનુષ્ઠાનં શ્રૂયતે ન કારકં કિંચિત્. કથમ્ એતદ્ ગમ્યતે? પ્રત્યયાત્, યતઃ ક્રિયામ્ અનુષ્ઠેયાં પ્રતીમઃ.
નનુ કર્તારમ્ અપિ પ્રતિયન્તિ. સત્યં પ્રતિયન્તિ, ન તુ શબ્દાત્. કુતસ્ તર્હિ? અર્થાત્, યદા ક્રિયાનુષ્ઠાતવ્યા વિધીયતે, [320]{*3।388*} તદાર્થાત્ કારકવ્યાપારો ગમ્યતે, યશ્ ચાર્થાદ્ ગમ્યતે. ન સ શ્રૌતઃ, યશ્ ચ ન શ્રૌતો ન સ વાક્યાદ્ ગમ્યતે. કથમ્ અસૌ પ્રકરણં બાધિષ્યતે.
આહ - પ્રકૃતિપ્રત્યયૌ પ્રત્યયાર્થં સહ બ્રૂત ઇત્ય્ આચાર્યોપદેશાત્ કર્તા શબ્દાર્થઃ કર્મ ચેત્ય્ અવગમ્યતે, કર્તરિ શપ્{*3।389*}, કર્મણિ યગ્{*3।390*} ઇતિ પ્રત્યયાર્થં કર્તારં કર્મ ચ સમામનન્ત્ય્ આચાર્યાઃ, તસ્માચ્ છબ્દાર્થઃ કર્તા કર્મ ચેતિ.
ઉચ્યતે - નાચાર્યવચનાત્ સૂત્રકારવચનાદ્ વા શબ્દાર્થો ભવતિ, પ્રત્યયાદ્ અસૌ ગમ્યતે. અનુષ્ઠેયા ચ ક્રિયા પ્રતીતા સતી કારકાણિ પ્રત્યાયયતીત્ય્ અવગતમ્ એતત્. અપિ ચ, નૈવ કર્તા પ્રત્યયાર્થઃ કર્મ વેત્ય્ આચાર્યા આહુઃ. નનુ કર્તરિ કર્મણિ ચ લકારઃ શ્રૂયતે. નાસૌ કર્તરિ કર્મણિ વા શ્રૂયતે કિં ત્વ્ એકસ્મિન્, એકવચનમ્, દ્વયોર્ દ્વિવચનં બહુષુ બહુવચનમ્ ઇતિ તત્રાપરં વચનમ્. તત્રૈવમ્ અભિસંબન્ધઃ ક્રિયતે - એકસ્મિન્ કર્તરિ દ્વયોઃ કર્ત્રોર્ બહુષુ કર્તૃષ્વ્ ઇતિ. એવં કર્મણ્ય્ એકત્વાદિસંબન્ધઃ. તત્ર નૈવં ભવતિ - કર્તરિ ભવત્ય્ એકસ્મિંશ્ ચેતિ. કથં તર્હિ? કર્તર્ય્ એકસ્મિન્ન્ એકવચનમ્, કર્તુર્ એકત્વ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં દ્વિત્વે બહુત્વે કર્મણિ ચ. એવં વર્ણ્યમાને લૌકિકન્યાયાનુગતઃ સૂત્રાર્થો વર્ણિતો ભવતિ. સૂત્રાક્ષરાણિ ચ ન્યાયાનુગતાનિ ભવન્તિ. આગમો ઽપિ ચાયમ્ એવ, યદૈકત્વાદયો વિભક્ત્યર્થાઃ, તદા કર્માદયો વિશેષણત્વેનેતિ.
નન્વ્ એતદ્ અપ્ય્ અસ્તિ યદા કર્માદયો વિભક્ત્યર્થાઃ, તદૈકત્વાદયો વિશેષણત્વેનેતિ. ઉચ્યતે - અર્થપ્રાપ્તા હિ કર્માદયસ્ તે ન ભવન્તિ શબ્દસ્યાભિધેયભૂતાઃ. ન ત્વ્ એકત્વાદયો ઽર્થાત્ પ્રાપ્નુવન્તિ, તેન તે શબ્દાર્થભૂતાઃ, તસ્માદ્ અપિ વિશેષણમ્ એકત્વાદયઃ, તથાપિ વિશેષણમ્ એવાભિધીયતે, યથા હિરણ્યમાલિન ઋત્વિજઃ પ્રચરન્તીતિ હિરણ્યમાલિત્વં વિશેષણ[321]{*3।391*}ત્વેન, તથાપિ તદ્ એવ વિધીયતે, તસ્માત્ કર્તુર્ એકત્વં શબ્દાર્થો ન કર્તા.
નનુ કર્તુર્ એકત્વાદ્ એકવચનમ્, કર્તુર્ દ્વિત્વાદ્ દ્વિવચનમ્, કર્તુર્ બહુત્વાદ્ બહુવચનમ્. તેન નૂનં કર્તા શબ્દાર્થ ઇતિ ગમ્યતે. ઉચ્યતે - નૈતદ્ અનુમાનાચ્ છક્યમ્, કર્તાનુષ્ઠેયક્રિયાવગમાદ્ એવાવગમ્યત ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્. તત્ તાવત્ કેનચિન્ ન બાધ્યતે. એકવચનનિર્દેશે કર્ત્રેકત્વં ગમ્યતે, દ્વિવચનનિર્દેશે કર્તુર્ દ્વિત્વમ્, બહુવચનનિર્દેશે કર્તૃબહુત્વમ્{*3।392*}. તદ્ અપિ પ્રત્યક્ષમ્, કતરદ્ અત્રાનુમાણં બાધિતુમ્ અર્હતીતિ, યથાકૃતિવચને શબ્દે દ્વિવચને દ્રવ્યભેદો ઽવગમ્યતે, એક-વચને દ્રવ્યૈકત્વમ્, એવમ્ ઇહાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. તસ્માન્ ન શ્રૌતઃ, ન ચેચ્ છ્રૌતઃ, ન પ્રકરણં બાધિષ્યતે.
યત્ તુ પુરુષપ્રયત્નો ઽનર્થકો ભવતિ કર્મધર્મપક્ષે પ્રયોગવચનેન કર્તવ્યતાવચનાદ્ ઇતિ. તદ્ ઉચ્યતે - અઙ્ગં સત્ પ્રકરણેન ગૃહ્યેત, ન ચાવિહિતમ્ અઙ્ગં ભવતિ, તસ્માદ્ અઙ્ગત્વાય વિધાતવ્યમ્, અસ્મિન્ન્ અપિ પક્ષે. અતો મન્યામહે - પ્રાકરણિકસ્યાયં નિષેધ{*3।393*} ઇતિ. તસ્માદ્ તદ્{*3।394*} અઙ્ગમ્, યદ્ અનૃતં તન્ ન વાચ્યમ્ ઇતિ, તેન યત્ સંકલ્પિતમ્, તદ્ અઙ્ગમ્, તદ્ એવ કર્તવ્યમ્, વ્રીહિમ્ અયં સંકલ્પ્ય ન યવમયઃ પ્રદેયઃ.
આહ યદોભયોર્ અપિ પક્ષયોર્ નાનૃતં વદિતવ્યમ્, તદા કો વિચારેણાર્થ ઇતિ. ઉચ્યતે - પૂર્વસ્મિન્ પક્ષે પુરુષધર્મઃ, તત્ર ભ્રંશે{*3।395*} સ્માર્તં પ્રાયશ્ચિત્તમ્, સિદ્ધાન્તે દર્શપૂર્ણમાસધર્મઃ, તત્ર ભ્રંશે{*3।396*} યાજુર્વેદિકં પ્રાયશ્ચિત્તમ્.
નોતેસ્:
*{3।386: એ2,4,6: ગૃહ્ણીમ}*
*{3।387: એ2,4,6: ગૃહ્ણીમઃ}*
*{3।388: એ2: 4,348; એ4: 4,475; એ6: 1,218}*
*{3।389: પાણ્. 3.1.68}*
*{3।390: પાણ્. 3.1.67}*
*{3।391: એ2: 4,356; એ4: 4,475; એ6: 1,218}*
*{3।392: એ2,4: કર્તુર્ બહુત્વમ્}*
*{3।393: એ1: નિષેધઃ, એ2,4: નિષેધે, એ6: નિષેધ}*
*{3।394: એ2,4 ઓમ્. તદ્}*
*{3।395: એ1: ભ્રેંષે (?)}*
*{3।396: એ1: ભ્રેંષે (?)}*
અહીનવત્ પુરુષસ્ તદર્થત્વાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - અઙ્ગિરસો વેત ઉત્તમાઃ સુવર્ગં [322]{*3।397*} લોકમ્ આયન્તે ઽપ્સુ દીક્ષાતપસી પ્રાવેશયંસ્ તીર્થે સ્નાતિ તીર્થમ્ એવ હિ સજાતાનાં ભવતીતિ{*3।398*}. દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમ્નાયતે, તસ્માજ્ જઞ્જભ્યમાનો ઽનુબ્રૂયાત્. મયિ દક્ષક્રતૂ ઇતિ. પ્રાણાપાનાવ્ એવાત્મન્ધત્ત ઇતિ{*3।399*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અયં ધર્મઃ પ્રકરણે નિવિશતે, ઉત પુરુષસ્યોપદિશ્યત ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? અહીનવત્ પુરુષઃ, તદર્થત્વાત્. એષ વિધિઃ પ્રકરણાદ્ ઉત્કૃષ્યેત. કુતઃ? પુરુષશ્રુતેઃ, બ્રૂયાદ્ ઇતિ પુરુષપ્રયત્નસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્.
નનુ પ્રકરણં બાધ્યતે. ઉચ્યતે - બાધ્યતાં પ્રકરણમ્, વાક્યં ત્વ્ અસ્ય બાધકમ્, જઞ્જભ્યમાનસંયોગાત્, પ્રકરણાદ્ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ ઉપદિશ્યત ઇતિ ગમ્યતે, વાક્યાજ્ જઞ્જભ્યમાનસ્ય, વાક્યં ચ પ્રકરણાદ્ બલીયઃ. તસ્માદ્ ઉત્કૃષ્યેતેતિ. ફલમ્ અપ્ય્ આમનન્તિ, પ્રાણાપાનાવ્ એવાત્મન્ધત્ત ઇતિ, સ ચ સંયોગો બાધ્યતે. તસ્માત્ પુરુષધર્મઃ, પ્રકરણાદ્ ઉત્કૃષ્યેતાહીનવત્, યથાહીનસંયોગાદ્{*3।400*} દ્વાદશોપસત્તા પ્રકરણાદ્ ઉત્કૃષ્યતે. એવં જઞ્જભ્યમાનસંયોગાન્ મયિ દક્ષક્રતૂ ઇતિ વચનમ્.
નોતેસ્:
*{3।397: એ2: 4,379; એ4: 4,508; એ6: 1,219}*
*{3।398: તૈત્.સ્. 6.1.1.2}*
*{3।399: તૈત્.સ્. 2.5.2.4; વાજ્.સ્. 38.27}*
*{3।400: વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.3.15}*
પ્રકરણવિશેષાદ્ વા તદ્ યુક્તસ્ય સંસ્કારો દ્રવ્યવત્

ન વોત્ક્રષ્ટવ્યમ્. કુતઃ? પ્રકરણવિશેષાત્, પ્રકરણયુક્ત એવ જઞ્જભ્યમાનો વચનેન સંસ્ક્રિયતે, યથા યવાદિદ્રવ્યં પ્રોક્ષણા[323]{*3।401*}દિના. નનુ ન શક્નોતિ પ્રકરણં જઞ્જભ્યમાનશબ્દમ્ એકદેશે ઽવસ્થાપયિતુમ્, વાક્યં હિ પ્રકરણાદ્ બલવત્તરમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - ન બ્રૂમો જઞ્જભ્યમાનશબ્દઃ પ્રકરણેનાપ્રાકરણિકાત્ પુરુષાન્ નિવર્ત્યત ઇતિ. કિં તુ ફલં તત્ર કલ્પનીયમ્. નનુ પ્રત્યક્ષં શ્રૂયતે ફલમ્, પ્રાણાપાનાવ્ એવાત્મન્ધત્ત ઇતિ. નેતિ બ્રૂમઃ - નાત્ર વિધાયકં શબ્દમ્ ઉપલભામહે, ય એષઃ, પ્રાણાપાનાવ્ એવાત્મન્ધત્ત ઇતિ, વર્તમાનાપદેશ એષ ન વિધાયકઃ. સ્તાવકસ્ તુ ભવતિ મન્ત્રવચનસ્ય, તસ્માદ્ દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ અન્યત્રૈતન્ ન ફલવત્. અતઃ પુરુષસ્ય દર્શપૂર્ણમાસૌ કુર્વતઃ સંસ્કારકર્મેતિ ગમ્યતે.
આહ પુરુષસંસ્કારકર્મેતિ ગૃહ્યતે, દર્શપૂર્ણમાસાવ્ એવ કુર્વત ઇત્ય્ એતન્ ન. કથમ્? યો ઽપિ હ્ય્ અન્યત્ર દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્, જઞ્જભ્યતે, સો ઽપિ જઞ્જભ્યમાનશબ્દેનોચ્યત એવ. ન ચ, પ્રકરણેન વ્યાવર્ત્યત ઇત્ય્ એતદ્ ઉક્તમ્, તસ્માદ્ ઉત્કૃષ્યતે. અત્રોચ્યતે - નૈવ વ્યાવર્ત્યતે, સંસ્કૃતેન તુ તેન નાસ્તિ પ્રયોજનમ્. નનુ પ્રકરણે પુરુષસંસ્કારેણાપિ નાસ્તિ પ્રયોજનમ્. ઉચ્યતે - સંસ્કૃતપુરુષો દર્શપૂર્ણમાસાવ્ અનુષ્ઠાસ્યતિ. આહ, ઉત્કર્ષે ઽપિ સતિ સંસ્કૃતો ઽન્યદ્ અનુષ્ઠાસ્યતિ. ઉચ્યતે - નાન્યસ્ય સંસ્કારો ગુણો ભવતિ, અપ્રકૃતત્વાત્. આહ પ્રકૃતસ્યાપિ ન ગુણઃ, વાક્યેન પુરુષધર્મ ઇત્ય્ અવગમાત્. ઉચ્યતે - આનર્થક્યાન્ ન પુરુષધર્મો ઽવગમ્યતે. તસ્માદ્ અસ્ય પ્રકૃતાભ્યાં દર્શપૂર્ણમાસાભ્યામ્ એકવાક્યતા, નાન્યેન ફલવતાપિ કર્મણા, પ્રકરણાભાવાત્, તસ્માન્ નોત્કર્ષઃ.
યત્ તુ પ્રકરણે નિવેશ એતસ્મિન્{*3।402*} પક્ષે બ્રૂયાદ્ - ઇત્ય્ અનુષ્ઠાનવચનમ્ અવિવક્ષિતસ્વાર્થમ્ ઇતિ, એવં સતિ અત્યનુવાદો{*3।403*} ભવિષ્યતિ, ન પુરુષસંબન્ધવિધાનસ્ય પ્રયોજનમ્ અસ્તીતિ.
[324]{*3।404*}
નોતેસ્:
*{3।401: એ2: 4,381; એ4: 4,511; એ6: 1,220}*
*{3।402: એ2,4: નિવેશ ઇત્ય્ એતસ્મિન્}*
*{3।403: એ2,4: અનુવાદો}*
*{3।404: એ2: 4,385; એ4: 4,516; એ6: 1,220}*
વ્યપદેશાદ્ અપકૃષ્યતે

અથ યદ્ ઉપવર્ણિતમ્ - દ્વાદશોપસત્તા યથોત્કૃષ્યતે, તથેદમ્ અપ્ય્ ઉત્ક્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - તદ્ ધિ વાક્યેનાહીનાનાં વ્યપદિશ્યતે, ફલવન્તશ્ ચાહીનાઃ. ન ચ તત્ર જ્યોતિષ્ટોમે ઽહીનશબ્દઃ, ગૌણત્વાત્, વ્યપદેશાચ્ ચ તિસ્ર એવ સાહ્નસ્યોપસદો દ્વાદશાહીનસ્યેતિ{*3।405*}. તતો યુક્તં દ્વાદશોપસત્તા યત્ પ્રકરણાદ્ ઉત્કૃષ્યતે. ન ત્વ્ ઇહ પુરુષસંબન્ધો નિષ્પ્રયોજનત્વાત્, અન્યસ્ય ચ પ્રયોજનવતઃ પ્રકરણે ઽભાવાત્.
નોતેસ્:
*{3।405: તૈત્.સ્. 6.2.5.1}*
શંયૌ ચ સર્વપરિદાનાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - દેવા વૈ શંયું બાર્હસ્પત્યમ્ અબ્રુવન્ હવ્યં નો વહેતિ પ્રકૃત્ય, વચનમ્ ઇદં ભવતિ - કિં મે પ્રજાયા ઇતિ તે ઽબ્રુવન્ યો બ્રાહ્મણાયાવગુરેત્ તં શતેન યાતયાદ્ યો નિહનત્ તં સહસ્રેણ યાતયાત્, યો લોહિતં કરવત્ યાવતઃ પ્રસ્કન્દ્ય પાંસૂન્ સંગૃહણાત્ તાવતઃ સંવત્સરાન્ પિતૃલોકં ન પ્રજાનીયાદ્ ઇતિ. તસ્માન્ ન બ્રાહ્મણાયાવગુરેન્ ન હન્યાન્ ન લોહિતં કુર્યાદ્ ઇતિ{*3।406*}.
તત્ર સંદેહઃ - કિં દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અવગોરણપ્રતિષેધઃ, ઉત પુરુષાસ્યોપદિશ્યત ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રકરણાદ્ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અવગોરણાદિપ્રતિષેધઃ. ન દર્શપૂર્ણમાસ્યોર્ બ્રાહ્મણસ્યાવગોરિતવ્યં વધો વા કાર્યો લોહિતં વા પ્રસ્કન્દનીયમ્. અન્ય ઉપાય આસ્થાતવ્ય આનતયે, તે નાન્વાહાર્યેણાનમન્તિ [325]{*3।407*} ઇતિ પ્રકરણાત્ પ્રાપ્નોતિ. એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - શંયૌ ચ પ્રકરણાદ્ ઉત્કર્ષઃ. કસ્માત્? સર્વપરિદાનાત્, સર્વાવસ્થસ્ય બ્રાહ્મણસ્યાયં પ્રતિષેધ ઉક્તઃ, ન દર્શપૂર્ણમાસગતેનૈવ નાવગોરણાદિ કર્તવ્યમ્ ઇતિ. નનુ પ્રકરણાદ્ દર્શપૂર્ણમાસધર્મો ઽયમ્. સત્યં પ્રકરણાત્, એવં વાક્યેનાવગુરમાણસ્ય ધર્મઃ, વાક્યં ચ પ્રકરણાદ્ બલીયઃ.
નનુ જઞ્જભ્યમાનસ્યેવ પ્રકરણે નિવેશો ભવેત્. નેત્ય્ ઉચ્યતે, તત્ર ફલં કલ્પનીયમ્, ઇહ કૢપ્તમ્. અસ્તિ હ્ય્ અત્ર વિધાયકવિભક્તિઃ - શતેન યાતયાત્, સહસ્રેણ યાતયાત્, સ્વર્ગં લોકં પ્રજાનીયાદ્ ઇતિ, તસ્માદ્ ઉત્કર્ષ એવંજાતીયકસ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{3।406: તૈત્.સ્. 2.6.10.1}*
*{3।407: એ2: 4,387; એ4: 4,521; એ6: 1,221}*
પ્રાગપરોધાન્ મલવદ્ વાસસઃ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - મલવદ્ વાસસા ન સંવદેત્, નાસ્યા અન્નમ્ અદ્યાદ્ ઇતિ{*3।408*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં મલવદ્ વાસસા સહ દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગસ્ય સંવાદસ્ય પ્રતિષેધઃ, ઉત પુરુષસ્ય સર્વત્ર પ્રતિષેધ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રકરણાદ્ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પ્રતિષેધવિધિઃ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - મલવદ્ વાસસા સહ સંવાદ ઉત્કૃષ્યેત, પ્રકરણાત્. કસ્માત્? પ્રાગપરોધાત્. એવં શ્રૂયતે - યસ્ય વ્રત્યે ઽહનિ પત્ન્ય્ અનાલમ્ભુકા સ્યાત્ તામ્ અપરુધ્ય યજેતેતિ{*3।409*}. પત્ન્યા ચ સહ સંવાદો ઽધ્વર્યોર્ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ અસ્તિ - પત્નિ પત્ન્ય્ એષ તે લોક ઇતિ{*3।410*}, પ્રસજ્યમાનઃ પ્રતિષિધ્યેત, સ ચાપ્રાપ્ત [326]{*3।411*} એવ પ્રાગપરોધાદ્ અપનીયતાં યાગમ્ અનુતિષ્ઠતામ્, કથં સંવાદઃ પ્રસજ્યેત? યતઃ પ્રતિષેધમ્ અર્હેત્. તસ્માદ્ ઉત્કૃષ્યેત મલવદ્ વાસસા સહ સંવાદઃ.
નોતેસ્:
*{3।408: તૈત્.સ્. 2.5.1.5-6}*
*{3।409: તૈત્.બ્ર્. 3.7.1.9}*
*{3।410: મૈત્.સ્. 1.4.3}*
*{3।411: એ2: 4,389; એ4: 4,524; એ6: 1,222}*
અન્નપ્રતિષેધાચ્ ચ

અન્નપ્રતિષેધશ્ ચ ભવતિ - નાસ્યા અન્નમ્ અદ્યાદ્ અભ્યઞ્જનં વૈ સ્ત્રિયા અન્નમ્ ઇત્ય્{*3।412*} ઉપગમનપ્રતિષેધ એષ{*3।413*} વિધીયતે, સ ચ પ્રકરણે ન પ્રસક્ત ઇતિ, પ્રકરણાદ્ ઉત્કૃષ્ટઃ પુરુષધર્મ એષ નિશ્ચીયતે.
નોતેસ્:
*{3।412: તૈત્.સ્. 2.5.1.6}*
*{3।413: એ2,4: એવ}*
અપ્રકરણે તુ તદ્ધર્મસ્ તતો વિશેષાત્

અનારભ્ય શ્રૂયતે - તસ્માત્ સુવર્ણં હિરણ્યં ભાર્યં દુર્વર્ણો ઽસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતીતિ{*3।414*}. સુવાસસા ભવિતવ્યં રૂપમ્ એવ બિભર્તીતિ. તત્ર કિં પ્રકરણધર્મ ઉત પુરુષધર્મ ઇતિ સંશયઃ. અત્રોચ્યતે - અપ્રકરણે તુ તદ્ ધર્મઃ, તતો વિશેષાત્, પુરુષધર્મ એવંજાતીયકઃ સ્યાત્. કુતઃ? તતઃ પ્રકરણાધીતાદ્{*3।415*} વિશેષો ઽસ્ય, નાયં પ્રકરણાધીતઃ. યદ્ય્ અપ્રકરણે સમામ્નાતઃ, સર્વપ્રકરણધર્મઃ સ્યાત્. અપ્રકરણે સમામ્નાનં ન કંચિદ્ વિશેષં કુર્યાત્. તસ્માદ્ એવંજાતીયકઃ પુરુષધર્મ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।414: તૈત્.બ્ર્. 2.2.4.6}*
*{3।415: એ1 ગિબ્ત્ પ્રકરણાધીતાદ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
અદ્રવ્યત્વાત્ તુ શેષઃ સ્યાત્

તુશબ્દઃ પક્ષવ્યાવૃત્તૌ. ન પુરુષધર્મો ભવેત્, અગ્નિહોત્રાદીનાં શેષઃ સ્યાત્. કસ્માત્? અદ્રવ્યત્વાત્, નાત્ર દ્રવ્યદેવતં શ્રૂયતે, યચ્{*3।416*} છ્રવણાત્, ભાર્યં યષ્ટવ્યમ્ ઇતિ પરિકલ્પ્યેત. અસતિ તુ દ્રવ્યદેવતાસંબન્ધે વિભર્તિર્ અયં ધારણાવચનઃ સંસ્કારવાચી, [327]{*3।417*} સંસ્કારશ્ ચ શેષભૂતસ્યાવકલ્પતે નાન્યથા, તસ્માત્ કર્મણામ્ અગ્નિહોત્રાદીનાં શેષઃ. એવં સુવાસસા ભવિતવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।416: એ2,4: યચ્}*
*{3।417: એ2: 4,392; એ4: 4,602; એ6: 1,222}*
વેદસંયોગાત્

આધ્વર્યવમ્ ઇતિ વેદસંયોગઃ શેષભૂતસ્ય યુજ્યતે, શેષભૂતો હ્ય્ અધ્વર્યુણા ક્રિયતે, ન પુરુષધર્મઃ, દર્શપૂર્ણમાસાદીનાં હિ કર્મણાં સાઙ્ગાનામ્ અઙ્ગાનામ્ અર્ધ્વયુઃ કર્તા. તસ્માદ્ અપિ કર્મધર્મા એવંજાતીયકા ઇતિ.
દ્રવ્યસંયોગાચ્ ચ

દ્રવ્યપરશ્ ચાત્ર ભવતિ નિર્દેશઃ - સુવર્ણં ભાર્યમ્ ઇતિ દ્વિતીયાર્થસંયોગાત્. દ્રવ્યસંસ્કારશ્ ચ કર્મશેષપક્ષે પ્રયોજનવાન્, અનર્થકઃ પુરુષધર્મે.
સ્યાદ્ વાસ્ય સંયોગવત્ ફલેન સંબન્ધસ્ તસ્માત્ કર્મૈતિશાયનઃ

સ્યાદ્ વા ફલેનૈવંજાતીયકાનાં સંબન્ધઃ પુરુષધર્મ ઇત્ય્ અર્થઃ, સુવર્ણસ્ય વાસસો વા ધર્મો ભવન્ નિષ્પ્રયોજનઃ સ્યાત્. નનુ સંસ્કૃતેન સુવર્ણેન વાસસા ચ કર્મ સેત્સ્યતિ. નૈતદ્ એવમ્, સુવર્ણસ્યાઙ્ગં ન કર્મણ ઉપકુર્યાત્. શ્રુત્યાદીનામ્ અભાવાન્ ન કર્માઙ્ગમ્. તસ્માત્ દુર્વર્ણો ઽસ્ય ભાતૃવ્યો ભવતીત્યેવમાદિના એવંજાતીયકાનાં ફલેન સંબન્ધઃ.
નનુ વર્તમાનાપદેશો ઽયમ્. સત્યમ્ એવમ્ એતત્, આનર્થક્યપરિહારાય ફલચોદનયા સંબન્ધ એષિ-તવ્યો ભવતિ. અન્યસ્માચ્ ચૈષિતવ્યાદ્ એકવાક્યગતસ્ય વિપરિણામો{*3।418*} લઘીયાન્. કુતઃ? [328]{*3।419*} પ્રત્યક્ષા તેનૈકવાક્યતા, પરોક્ષાન્યેન, વિપરિણામશ્ ચ વર્તમાનકાલસ્યાવિવક્ષા, સંબન્ધસ્ય ચ તાત્પર્યાધ્યવસાનમ્. તસ્માદ્ એવંજાતીયકઃ પ્રધાનકર્મોપદેશઃ સ્યાત્, યથા પ્રજાપતિવ્રતાનાં ફલેન સંબન્ધઃ. એતાવતા હૈનસાવિયુક્તો ભવતીતિ. એવમ્ અત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્. તસ્માદ્ એવંજાતીયકઃ પુરુષધર્મ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।418: એ2,4: વિપરિમાણો}*
*{3।419: એ2: 4,394; એ4: 4,610; એ6: 1,223}*
શેષો ઽપ્રકરણે ઽવિશેષાત્ સર્વકર્મણામ્

ઇહ કર્મસંયુક્તા હોમા જયાદય ઉદાહરણમ્. યેન કર્મણેત્સત્{*3।420*}, તત્ર જયાઞ્ જુહુયાત્, રાષ્ટ્રભૃતો જુહોતીતિ, અભ્યાતાનાઞ્ જુહોતીતિ{*3।421*}. તત્રૈતે કિં સર્વકર્મણાં કૃષ્યાદીનાં શેષભૂતાઃ, ઉત વૈદિકાનામ્ અગ્નિહોત્રાદિનામ્ ઇતિ. શેષત્વં તુ નિર્જ્ઞાતકર્મસંબન્ધાત્, ફલાશ્રવણાચ્ ચ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સર્વકર્મણાં શેષાઃ, વિશેષાન્ અભિધાનાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।420: એ2,4,6: કર્મણેર્ત્સેત્ (કર્મણા ઈર્ત્સેત્)}*
*{3।421: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 3.4.6.2; દzઉ ઔછ્ ઝ, üબ્સ્., બ્દ્.1, સ્.516}*
હોમાસ્ તુ વ્યતિષ્ઠેરન્ નાહવનીયસંયોગાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ - સર્વકર્મણાં કર્ષણાદીનામ્ અપ્ય્ અઙ્ગભૂતા ઇતિ. હોમા એતે, અતો વ્યવતિષ્ઠેરન્, આહવનીયસંયોગો ભવતિ હોમેષુ. યદાહવનીયે જુહોતિ તેન સો ઽસ્યાભીષ્ટઃ પ્રીતો ભવતીતિ{*3।422*}. તેન યસ્યાહવનીયઃ, તસ્યૈતે ઽઙ્ગમ્. ન [329]{*3।423*} ચ કૃષ્યાદીન્ય્ આહવનીયે વર્તન્તે. ન ચૈષાં ગાર્હપત્યો ઽસ્તિ, યતઃ પ્રણીત આહવનીયઃ સ્યાત્. તસ્માન્ ન કર્મણાદીનાં જયાદયઃ.
નોતેસ્:
*{3।422: તૈત્.બ્ર્. 1.1.10.5}*
*{3।423: એ2: 4,396; એ4: 4,617; એ6: 1,224}*
શેષશ્ ચ સમાખ્યાનાત્

ઇતશ્ ચ પશ્યામો વૈદિકાનાં શેષભૂતા ઇતિ. કુતઃ? સામખ્યાનાત્, આધ્વર્યવમ્ ઇતિ હિ સમાખ્યાતે વેદે જયાદયઃ સમામ્નાતાઃ સન્તો ઽધ્વર્યુણા કરિષ્યન્તે. કર્ષણાદિષ્વ્ અધ્વર્યોર્ અભાવાદ્ અનધ્વર્યુણાપિ ક્રિયમાણાઃ સમાખ્યાં બાધેરન્, તસ્માદ્ વૈદિકાનાં શેષભૂતા ઇતિ.
દોષાત્ ત્વિષ્ટિર્ લૌકિકે સ્યાચ્ છાસ્ત્રાદ્ ધિ વૈદિકે ન દોષઃ સ્યાત્

અસ્ત્ય્ અશ્વપ્રતિગ્રહેષ્ટિઃ - વરુણો વા એતં ગૃહ્ણાતિ, યો ઽશ્વં પ્રતિગૃહ્ણાતિ, યાવતો ઽશ્વાન્ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્, તાવતો વારુણાંશ્ ચતુષ્કપાલાન્ નિર્વપેદ્ ઇતિ{*3।424*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં લૌકિકે ઽશ્વપ્રતિગ્રહ ઇષ્ટિઃ, અથ વૈદિક ઇતિ. કઃ પુનર્ લૌકિકો ઽશ્વપ્રતિગ્રહઃ? કો વા વૈદિક ઇતિ. લોકે ભિક્ષમાણો વાભિક્ષમાણો વા યત્રાશ્વં લભતે, તત્ર લૌકિકાશ્વપ્રતિગ્રહઃ. વૈદિકો ઽપિ પૌણ્ડરીકે ઽશ્વસહસ્રં દક્ષિણા જ્યોતિષ્ટોમે ગૌશ્ ચાશ્વશ્ ચેતિ.
તત્રોચ્યતે - વૈદિકત્વસામાન્યાદ્ વૈદિક ઇતિ પ્રાપ્તે. [330]{*3।425*} ઉચ્યતે - દોષાત્ ત્વિષ્ટિર્ લૌકિકે સ્યાત્. દોષો હિ શ્રૂયતે - વરુણો વા એતં ગૃહ્ણાતિ યો ઽશ્વં પ્રતિગૃહ્ણાતીતિ, સ ચાયમ્ અનુવાદો યત્ર દોષઃ, તત્રેતિ, સ ચ લૌકિકે ઽશ્વપ્રતિગ્રહે શૂદ્રાદ્ અન્યસ્માદ્ વા પાપકર્મણઃ કૃતો ભવતીત્ય્ ઉપપદ્યતે. દોષસંયોગાલ્ લૌકિક ઇતિ ગમ્યતે. આહ ન દોષસંકીર્તનં પ્રાયશ્ચિત્તવિષયવિશેષણમ્, કિં તુ પ્રાયશ્ચિત્ત-સ્તુત્યર્થેન. ઉચ્યતે - દોષનિર્ધાતાર્થે સત્ય્ એવં સ્યાત્, વરુણપ્રમોચનમ્ ઇદં કર્મ, તલ્ લૌકિકે ભવિતુમ્ અર્હતિ, લોકે વરુણગ્રહણસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્. વૈદિકે ત્વ્ અશ્વપ્રતિગ્રહે તન્ ન સ્યાત્, શાસ્ત્રાદ્ ધિ વચનેન{*3।426*} તસ્ય કર્તવ્યતાવગમ્યતે. યદિ ચ તતઃ પાપં સ્યાત્, ન તસ્ય કર્તવ્યતાવગમ્યેત, અકર્તવ્યં હિ પાપફલમ્.
નનુ વૈદિકે ઽપિ પ્રતિગ્રહે ઽપ્રતિગ્રાહ્યાત્ પ્રતિગૃહ્ણતઃ પાપમ્ અસ્તિ. ઉચ્યતે - ભવેદ્ એવમ્, યદિ પ્રતિગ્રહસ્ય કર્તુર્ ઇષ્ટિર્ ભવેત્, સા તુ ખલુ યથા હેતુકર્તુઃ, તથોત્તરાધિકરણે વક્ષ્યામઃ. તસ્માન્ ન વેદચોદિતે ઽશ્વપ્રતિગ્રહે, ઇષ્ટિર્ ઇત્ય્ એતાવદ્ ઇહાધિકરણે સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{3।424: તૈત્.સ્. 2.3.12.1}*
*{3।425: એ2: 4,398; એ4: 4,620; એ6: 1,224}*
*{3।426: એ1 ગિબ્ત્ વચનેન ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
અર્થવાદો ઽવાનુપપાતાત્ તસ્માદ્ યજ્ઞે પ્રતીયેત

ન ચૈતદ્ અસ્તિ, યદ્ ઉક્તમ્ - યઃ શૂદ્રાદ્ અન્યસ્માદ્ વા પાપકૃતો લોકે ઽશ્વં પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ સ એતામ્ ઇષ્ટિં નિર્વપેત્. સ હિ વરુણગૃહીત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, જલોદરેણ યો ગૃહીતઃ, યસ્યોદરં જલવૃદ્ધ્યા શ્વયતિ. જલોદરમ્ ઇત્ય્ એવ લોકે તત્ પ્રસિદ્ધમ્. ન ચ તસ્યાશ્વપ્રતિગ્રહો લૌકિકો નિદાનમ્ ઇતિ પ્રતિ[331]{*3।427*}જ્ઞાયતે. ન ચાનેન વિધીયતે. તસ્માન્ નાશ્વપ્રતિગ્રહાજ્ જલોદરોપપાતઃ.
અથ પાપં વરુણશબ્દેનોચ્યતે, વૃણીત ઇત્ય્ એષો ઽભિપ્રાય ઇતિ. તદા પ્રસિદ્ધૌ ત્યક્તાયાં ક્લેશમાત્રમ્, વૃણ્વદ્ વરુણશબ્દેનોચ્યતે, તત્ર યાજ્ઞે ઽપિ પ્રતિગ્રહે વરુણગૃહીતઃ સ્યાત્, રક્ષણપોષણવિચિકિત્સાદિના ક્લેશેન નૈષ પક્ષો વ્યવતિષ્ઠેત - લૌકિકે ઽશ્વપ્રતિગ્રહ ઇતિ, પ્રસિદ્ધિશ્ ચ બાધ્યેત. તસ્માદ્ અર્થવાદ એષઃ, યાવદ્{*3।428*} વરુણગૃહીતસ્ય વરુણોન્મોચને શ્રેયઃ, તાવદ્ એતેત્ય્ ઉપમાનેનૈષા સ્તુતિઃ. યો ઽસ્ય પ્રતિગ્રહઃ, તદ્ વરુણગ્રહણમ્ ઇવ, યેષ્ટિઃ, સા તદ્ ઉન્મોચનીવ, યથા વરુણગૃહીતેનોન્મોચનમ્ અવશ્યકર્તવ્યમ્, તાદૃગ્ એવૈતદ્ ઇતિ, તસ્માદ્ યજ્ઞે પ્રતીયેત. લૌકિકે હિ ફલં કલ્પનીયમ્, વૈદિકે યસ્મિન્ન્ અશ્વપ્રતિગ્રહઃ, તસ્યાઙ્ગભૂતા ભવિષ્યતિ. તત્ર પ્રયોગવચનેન સહૈકવાક્યતા સંબન્ધાદ્ અવકલ્પ્યમાના, પરોક્ષાયાઃ ફલવચનેન સહૈકવાક્યતાયા લઘીયસીતિ યુક્તમ્ ઇષ્ટિર્ વૈદિકે દાન ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।427: એ2: 4,403; એ4: 4,626; એ6: 1,225}*
*{3।428: એ1: યાવત}*
અચોદિતં ચ કર્મભેદાત્

યાવતો ઽશ્વાન્ પ્રતિગૃણીયાત્, તાવતો વારુણાંશ્ ચતુષ્કપાલાન્ નિર્વપેદ્ ઇતિ{*3।429*}. તત્રૈતત્ સમધિગતમ્ - વૈદિકે ઽશ્વપ્રતિગ્રહ ઇષ્ટિર્ ઇતિ. અથેદાનીં સંદિહ્યતે - કિં પ્રતિગ્રહકર્ત્રા કર્તવ્યા, યસ્મૈ દીયતે, ઉત હેતુકર્ત્રા, યો દદાતીતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અચોદિતં ચ કર્મભેદાત્, ન દાનસ્ય કર્તુર્ ઇષ્ટિશ્ ચોદ્યતે, પ્રતિગ્ર્હકર્તુસ્ તામ્ અવગચ્છામઃ - યાવતો ઽશ્વાન્ [332]{*3।430*} પ્રતિગૃહ્ણીયાત્ તાવતશ્ ચતુષ્કપાલાન્ વારુણાન્ નિર્વપેદ્ ઇતિ, તસ્માત્ પ્રતિગ્રહીત્રર્ત્વિજા કર્તવ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{3।429: તૈત્.સ્. 2.3.12.1}*
*{3।430: એ2: 4,407; એ4: 4,630; એ6: 1,226}*
સા લિઙ્ગાદ્ આર્ત્વિજે સ્યાત્

નૈષા પ્રતિગ્રહકર્તુઃ, કિં તર્હિ હેતુકર્તુઃ સ્યાત્. કુતઃ? લિઙ્ગાત્. કિં લિઙ્ગમ્? પૂર્વપદાનામ્ ઉત્તરૈઃ પદૈર્ યથાર્થમ્ અભિસંબન્ધઃ. ઇદં શ્રૂયતે - પ્રજાપતિર્ વરુણાયાશ્વમ્ અન્યદ્ ઇતિ{*3।431*}, પ્રજાપતિર્ અશ્વસ્ય દાતા કીર્તિતઃ, વરુણઃ પ્રતિગ્રહીતા, સ સ્વાં દેવતામ્ આર્ચ્છદ્ ઇતિ. સ ઇતિ સાપેક્ષં પૂર્વપ્રકૃતં વાક્યશેષમ્ અપેક્ષતે, સ ઇતિ પ્રજાપતિં પ્રતિનિર્દિશતીતિ તેન સહૈક્યવાક્યતાં યાતિ. સામાનાધિકરણ્યાચ્ ચ પ્રજાપતેર્ એવ પ્રતિનિર્દેશો ઽવકલ્પતે, ન તુ વરુણસ્ય, વૈયધિકરણ્યાત્. સ પર્યદીર્યત ઇત્ય્ એષો ઽપિ પ્રજાપતિમ્ એવ પ્રતિનિર્દિશતિ પૂર્વપ્રકૃતમ્, તેન ચ સહૈકવાક્યતાં યાતિ. સ એવૈતં વારુણં ચતુષ્કપાલમ્ અપશ્યદ્ ઇતિ પ્રજાપતિર્ એવેતિ, નિરવપત્{*3।432*} પ્રજાપતિર્ એવેતિ, તતો વૈ સ વરુણપાશાદ્ અમુચ્યત પ્રજાપતિઃ. વરુણ એતં{*3।433*} ગૃહ્ણાતીતિ હેત્વપદેશો ઽયમ્, યસ્માદ્ એવ પ્રજાપતિર્ વરુણાયાશ્વં દત્ત્વા પરિદીર્ણઃ, તસ્માદ્ યો ઽશ્વં પ્રતિ ગૃહ્ણાતિ પ્રયચ્છતિ{*3।434*} તં વરુણો ગૃહ્ણાતિ, સ પરિદીર્યત ઇતિ. યતસ્ તુ વારુણેન પ્રતિમુક્તઃ, તસ્માદ્ અન્યેનાપ્ય્ અશ્વં પ્રયચ્છતા વારુણો નિર્વપ્તવ્ય ઇત્ય્ અશ્વસ્ય દાતુર્ વારુણીષ્ટિઃ પ્રશસ્યતે, કર્તવ્યાનેનાખ્યાતેન. તસ્માદ્ અશ્વં દત્ત્વા વારુણીમ્ ઇષ્ટિં નિર્વપેદ્ ઇતિ.
આહ, નનુ યો ઽસ્વં પ્રતિગૃહ્ણાતિ સ નિર્વપેદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. એવં સત્ય્ અન્યથોપક્રાન્તે વાક્યે ઽન્યથોપસંહૃત ઉપક્રમો ઽપ્ય્ અનર્થકઃ સ્યાત્, ઉપસંહારો ઽપિ. તસ્માદ્ ઉપક્રમે વા શબ્દાર્થ ઉપસંહારવશેન કલ્પનીયઃ, ઉપસંહારે વોપક્રમવશેન. તત્ર [333]{*3।435*} પ્રજાપતિર્ વરુણાયાશ્વમ્ અનયદ્ ઇતિ, વરુણાદ્ અશ્વં પ્રત્યગૃહ્ણાદ્ ઇત્ય્ ઉપસંહારાનુરોધેન કલ્પ્યેત, યદ્ વોપક્રમવશેનોપસંહારમ્, યો ઽશ્વં પ્રતિગૃહ્ણાતીતિ, યો ઽશ્વં પ્રતિગ્રાહયતીતિ. તત્ર - મુખ્યં વા પૂર્વં ચોદનાલ્ લોકવદ્ ઇતિ{*3।436*} પ્રથમમ્ અનુગ્રહીતવ્યં વિરોધાભાવાત્. પશ્ચાત્ તનં તુ વિરોધાલ્ લક્ષણયા કલ્પનીયમ્.
અપિ ચ, પ્રજાપતિર્ વરુણાયાશ્વમ્ અનયદ્ ઇતિ વરુણાદ્ અશ્વં પ્રત્યગૃહ્ણાદ્ ઇતિ બહ્વસમઞ્જસં કલ્પયિતવ્યમ્. પ્રતિગૃહ્ણાતીત્ય્ એષ શબ્દઃ, પ્રતિગ્રાહયતીત્ય્ એતમ્ અર્થં શક્નોતિ યયા કયાચિચ્ છક્ત્યા વક્તુમ્, યો હિ તદ્ આચરતિ, યેન ચ{*3।437*} ક્રિયા પ્રણાડ્યાપિ સિધ્યતિ, સ તસ્યાઃ ક્રિયાયાઃ કર્તેતિ શક્યતે વદિતુમ્, યથા ષડ્ભિર્ હલૈઃ કર્ષતીતિ સંવિધાનં કુર્વન્ વિલેખનમ્ અકુર્વન્ન્ અપ્ય્ ઉચ્યતે, તત્સમર્થમ્ આચરતીતિ. એવમ્ ઇહાપિ સ પ્રતિગ્રહસમર્થમ્ આચરતિ યો દદાતિ{*3।438*}. તસ્માદ્ દદત્ પ્રતિગૃહ્ણાતીતિ શક્યતે વદિતુમ્. તસ્માદ્ અધ્યવધાર્યેદમ્ અવકૢપ્તમ્. દદત્ પ્રતિગૃહ્ણાતીત્ય્ ઉચ્યતે, તસ્ય ચ વારુણીષ્ટિર્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।431: તૈત્.સ્. 2.3.12.1}*
*{3।432: એ2,4: તં નિરવપત્}*
*{3।433: એ2,4: વરુણો વા એતં}*
*{3।434: એ1 ગિબ્ત્ પ્રયચ્છતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।435: એ2: 4,409; એ4: 4,633; એ6: 1,226}*
*{3।436: મ્સ્ 12.2.23 (વ્.લ્.: પૂર્વચોદનાલ્)}*
*{3।437: એ2 ઓમ્. ચ}*
*{3।438: એ1 ગિબ્ત્ યો દદાતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
પાનવ્યાપચ્ ચ તદ્વત્

ઇદં સમામનન્તિ - સોમેન્દ્રં ચરું નિર્વપેચ્ છ્યામાકં સોમવામિન ઇતિ{*3।439*}. તત્ર સંદેહઃ - લૌકિકસ્ય સોમપાનસ્ય વમને સૌમેન્દ્રશ્{*3।440*} ચરુઃ, ઉત વૈદિકસ્યેતિ. કિં લૌકિકં સોમપાનમ્? કિં ચ વૈદિકમ્? ઉચ્યતે - વૈદિકં સોમપાનં જ્યોતિષ્ટોમે તદ્વિકૃતિષુ ચ, લૌકિકં સોમપાનં યત્ સપ્તરાત્રેષુ [334]{*3।441*} દશરાત્રેષુ ધાતુસામ્યાર્થમ્{*3।442*} આસેવ્યમાને સોમે. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? પાનવ્યાપચ્ ચ તદ્વત્, લૌકિકે વમન ઇષ્ટિર્ ભવિતુમ્ અર્હતિ, ન વૈદિકે, તદ્વદ્ ઇતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ પ્રતિનિર્દિષ્ટઃ, યથા તત્ર દોષસંયોગેન શ્રવણાત્, લૌકિકે ઽશ્વપ્રતિગ્રહ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, એવમ્ ઇહાપિ દોષસંયોગેન શ્રવણં ભવતિ, ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યઃ સોમં પિબતીતિ{*3।443*} લોકે ધાતુસામ્યાર્થમ્ આસેવિતે વમનેન વિનષ્તે ધાતુસામ્યવ્યાપદા, ઇન્દ્રિયેણ વ્યૃદ્ધિર્ ઉપપદ્યતે, શાસ્-ત્રાદ્ ધિ વૈદિકે ન દોષઃ સ્યાત્. તત્ર શેષઃ પાતવ્ય ઇતિ શબ્દાચ્ ચોદિતે નિર્વૃત્તે નાસ્તિ દોષઃ. યદ્ય્ અપિ વમ્યતે, તથાપિ પાનક્રિયા તત્ર નિર્વર્તિતા, કૃતો વચનાર્થ ઇતિ ન દોષઃ સ્યાત્. તસ્માલ્ લૌકિકસ્ય સોમપાનસ્ય વ્યાપદિ સૌમેન્દ્રઃ{*3।444*} સ્યાત્.
નોતેસ્:
*{3।439: તૈત્.સ્. 2.3.2.7}*
*{3।440: એ2,4: સોમેન્દ્રશ્}*
*{3।441: એ2: 4,414; એ4: 4,639; એ6: 1,227}*
*{3।442: એ2,4: ચ ધાતુસામ્યાર્થમ્}*
*{3।443: એ2: સોમ વમતિ, ઇતિ, એ4: સોમં વમિત્ય્ ઇતિ}*
*{3।444: એ2,4: સોમેન્દ્રઃ}*
દોષાત્ તુ વૈદિકે સ્યાદ્ અર્થાદ્ ધિ લૌકિકે ન દોષઃ સ્યાત્

વૈદિકસ્ય પાનસ્ય વ્યાપદિ ભવિતુમ્ અર્હતિ, ન લૌકિકસ્ય. કસ્માત્? દોષાત્, દોષસંબન્ધો ઽત્ર શ્રૂયતે - ઇન્દ્રિયેણ વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યત ઇતિ. લૌકિકે પુનર્ ધાતુસામ્યાદ્યર્થં ક્રિયમાણે ન કિંચિદ્ દુષ્યતિ, વમનાયૈવ હિ તં પિબન્તિ લોકે. અથાપ્ય્ અયમ્ અર્થવાદઃ, તથાપિ ફલકલ્પનાપરીહારાય વૈદિક એવેતિ કલ્પના ન્યાય્યા.
તત્ સર્વત્રાવિશેષાત્

તદ્ એતત્ સોમપાનવ્યાપદિ સૌમેન્દ્રં{*3।445*} કર્મ, સર્વત્ર વમને સ્યાત્, આર્ત્વિજે યાજમાને ચ. કુતઃ? અવિશેષાત્, ન વિશેષઃ [335]{*3।446*} કશ્ચિદ્ આશ્રીયતે ઽસ્ય વમને સ્યાત્, નાસ્યેતિ, તસ્માત્ સર્વત્ર ભવેત્.
નોતેસ્:
*{3।445: એ2,4: સોમેન્દ્રં}*
*{3।446: એ2: 4,416; એ4: 4,649; એ6: 1,228}*
સ્વામિનો વા તદ્ અર્થત્વાત્

સ્વામિનોઃ વા વમને સ્યાત્. કુતઃ? તદ્ અર્થત્વાત્, તદ્ અર્થં કર્મ યજમાનાર્થમ્{*3।447*}, યત્ર સોમો વમ્યતે, યત્ ત્વ્ અત્ર સૌમેન્દ્રં{*3।448*} કર્મ. તદ્ અપિ તદ્ અર્થમ્ એવ. ઇદં હિ સોમવામિન ઉપકારાય શ્રૂયતે, તત્ સોમવામિનઃ, યજમાનસ્યોપકર્તું{*3।449*} શક્નોતિ નાર્ત્વિજઃ, ન હિ તદ્ ઋત્વિગ્ અર્થં કર્મ, યત્ર સોમો વમ્યતે. અથોચ્યતે - સોમવામિનો ઽધ્વર્યોર્ હોતુર્ વાત્મીયા ઋત્વિજઃ, તદીયેષ્વ્ અગ્નિષુ નિર્વર્તયિષ્યન્તીતિ. તથા સતિ યદિ વા વ્યૃદ્ધસોમસ્ય કર્મણો નાઙ્ગમ્, ન સોમવામિનો ઽધ્વર્યોર્ હોતુર્ વા, તત્રાત્યન્તગુણભૂતા અધ્વર્ય્વાદયઃ સ્વૈર્ ઋત્વિગ્ભિઃ કારયન્તો ન ફલં પ્રાપ્નુવન્તિ. તદ્ અર્થં ચ ક્રિયમાણં ન યજમાનસ્યોપકારે વર્તત ઇતિ ન ઋત્વિજો વમને ક્રિયેત.
નોતેસ્:
*{3।447: એ1 ગિબ્ત્ યજમાનાર્થમ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।448: એ2,4: સોમેન્દ્રં}*
*{3।449: એ2,4: સદુપકર્તું}*
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગં ચ ભવતિ, યજમાનસ્ય સોમવામિન ઇતિ. કથમ્? સોમપીથેન વા એષ વ્યૃધ્યતે યઃ સોમં વમતીતિ. યજમાનઃ, સોમસંસ્કારે વિનષ્ટે વિગુણમ્ અસ્ય કર્મેતિ વ્યૃધ્યેત, ન કથંચિદ્ ઋત્વિજો વ્યૃદ્ધિઃ. ઋત્વિજો યસ્ય સોમં વમન્તીતિ વમનેન સંબન્ધઃ સ્યાત્, ન યઃ સોમં વમતીતિ. તસ્માદ્ અપિ પશ્યામો યજમાનસ્ય વમને સૌમેન્દ્રમ્{*3।450*} ઇતિ.
[336]{*3।451*}
નોતેસ્:
*{3।450: એ2,4: સોમેન્દ્રમ્}*
*{3।451: એ2: 4,419; એ4: 4,662; એ6: 1,228}*
સર્વપ્રદાનં હવિષસ્ તદર્થત્વાત્

સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર સામામ્નાયતે - યદ્ આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવ્ આસ્યાયાં પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતીતિ{*3।452*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં કૃત્સ્નં હવિઃ, અગ્નયે પ્રદાતવ્યમ્, ઉત શેષયિતવ્યં કિંચિત્, કિંચિદ્ દાતવ્યમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? કૃત્સ્નં હવિઃ પ્રદીયેત. કુતઃ? તદર્થત્વાત્. પુરોડાશ આગ્નેયઃ કર્તવ્ય ઇતિ વચનમ્. તસ્માત્ સર્વં પ્રદાતવ્યમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।452: તૈત્.સ્. 2.6.3.3}*
નિરવદાનાત્ તુ શેષઃ સ્યાત્

નિષ્કૃષ્યાવદાનં નિરવદાનમ્. તદ્ ધિ શ્રૂયતે - દ્વિર્ હવિષો ઽવદ્યતીતિ. અપરમ્ અપિ વચનમ્ - દ્વ્યવદાનં જુહોતીતિ, તેન{*3।453*} દ્વ્યવદાનમાત્રં હોતવ્યમ્, અન્યત્ પરિશેષણીયમ્.
નોતેસ્:
*{3।453: એ2 ઓમ્. તેન}*
ઉપાયો વા તદર્થત્વાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ - દ્વ્યવદાનમાત્રં હોતવ્યમ્ ઇતિ, યજ્ જુહોતિ, તદ્ દ્વિર્ અવખણ્ડનેન સંસ્કર્તવ્યમ્ ઇતિ, હોતવ્યે દ્વિર્ અવખણ્ડમાત્રં વિધીયતે, નાદ્વિર્ અવખણ્ડિતસ્ય હોમઃ પ્રતિષિધ્યતે, કૃત્સ્નં ચ હોતવ્યમ્ ઇતિ તદ્ એવં ન્યાય્યમ્, નાન્યથા.
કૃતત્વાત્ તુ કર્મણઃ સકૃત્સ્યાદ્ દ્રવ્યસ્ય ગુણભૂતત્વાત્

ઉચ્યતે - યદા દ્વિર્ અવખણ્ડનવિષિષ્ટં હોમે શ્રુતમ્, તદા સકૃદ્ [337]{*3।454*} અવદાનં{*3।455*} યાવચ્ છ્રુતં{*3।456*} તત્ સર્વં કૃતમ્, તદા નાપરં દ્રવ્યમ્ અસ્તીતિ પુનર્ યાગો નાવર્તિતવ્યઃ. કથં? તદ્ ધિ દ્રવ્યં યાગનિર્વૃત્ત્યર્થમ્, ન દ્રવ્યં યાગેન સંબન્ધયિતવ્યમ્ ઇતિ. યદિ હિ યાગેન હવિઃ સંબન્ધયિતવ્યં સ્યાત્, તતો યાગેન દ્વ્યવદાને સંબન્ધિતે, અપરમ્ અપિ સંબન્ધનીયમ્ અસ્તીતિ, તત્સંબન્ધાર્થં પુનર્ યાગ આવર્તેત. ન તુ યાગો દ્રવ્યસંબન્ધાર્થઃ. કિં તર્હિ, દ્રવ્યં યાગે ગુણભૂતમ્, યાગઃ કથં નિર્વૃત્તિમ્ ઉપેયાદ્ ઇતિ દ્રવ્યમ્ ઉપાદીયતે. તેન નિર્વૃત્તે યાગે સિદ્ધે ચ પુરુષાર્થે{*3।457*} ન નિયોગેન ગુણાનુરોધેન પ્રધાનાવૃત્તિર્ યુક્તેતિ.
કથં ન દ્રવ્યં પ્રધાનમ્, યેનાવૃત્તિર્ ત ભવેત્. યતો યાગાત્ ફલમ્, ભૂતભવ્યસમુચ્ચારણે ભૂતં ભવ્યાયોપદિશ્યત ઇતિ. ન ચ યાગેન દ્રવ્યસ્યોપકારો નિર્વર્ત્યતે પ્રત્યક્ષઃ કશ્ચિત્, તસ્માદ્ દ્વ્યવદાનં હુત્વા શેષયિતવ્યમ્ ઇતિ. યત્ તૂક્તમ્ - આગ્નેયં હવિર્ ઇતિવચનાત્, સર્વં હોતવ્યમ્ ઇતિ ગમ્યત ઇતિ, તત્રાનુમાનિકો હોમસંબન્ધઃ, ઇહ તુ પ્રત્યક્ષો દ્વિર્ અવદાને. અપિ ચાકૃત્સ્નસંબન્ધે ઽપિ તદ્ ધિતસ્યોપપત્તિઃ, તતો ગ્રહીતવ્યમ્ ઇતિ. સામાન્યં ખલ્વ્ આગ્નેય ઇતિ દ્વ્યવદાનં જુહોતીતિ વિશેષઃ. તસ્માચ્ છેષયિતવ્યં કિંચિદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।454: એ2: 4,422; એ4: 4,669; એ6: 1,229}*
*{3।455: એ2,4: સકૃદ્ દ્વ્યવદાનેન}*
*{3।456: એ1 ગિબ્ત્ યાવચ્ છ્રુતં ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।457: એ2,4: ચ કથં પુરુષાર્થે}*
શેષદર્શનાચ્ ચ

શેષાદ્ ઇડામ્ અવદ્યતિ શેષાત્ સ્વિષ્ટકૃતં યજતીત્ય્ અનુવાદાદ્ અસ્તિ શેષ ઇતિ પશ્યામઃ.
[338]{*3।458*}
નોતેસ્:
*{3।458: એ2: 4,433; એ4: 4,681; એ6: 1,230}*
અપ્રયોજકત્વાદ્ એકસ્માત્ ક્રિયેરઞ્ છેષસ્ય ગુણભૂતત્વાત્
સ્તો દર્શપૂર્ણમાસૌ, તત્ર શેષકાર્યાણિ, ઐડપ્રાશિત્રસૌવિષ્ટકૃદાદીનિ{*3।459*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં હવિષો હવિષઃ કર્તવ્યાનિ, ઉતૈકસ્માદ્ ધવિષ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? અપ્રયોજકત્વાદ્ એકસ્માત્ ક્રિયેરન્, અપ્રયોજકાનિ શેષકાર્યાણિ હવિષામ્. યદિ શેષકાર્યૈઃ પ્રયુક્તાનિ, ભવેયુઃ સર્વાણિ પ્રયુક્તાનીતિ સર્વેભ્યઃ ક્રિયેરન્ અન્યથાર્થાનિ ત્વ્ એતાનિ, નાવશ્યં શેષકાર્યેષુ વિનિયોક્તવ્યાનિ. સંનિધાનાત્ તુ યતઃ - કુતશ્ચિદ્ અનુષ્ઠાતવ્યાનિ, શેષો હિ સાધનમ્ અમીષામ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।459: એ2,4: ઐડપ્રાશિત્રસૌવિષ્ટકૃતાદીનિ}*
સંસ્કૃતત્વાચ્ ચ

સકૃચ્ ચૈવંજાતીયકેન શેષકાર્યેણ સંસ્કૃતં પ્રધાનમ્ ઇતિ કૃત્વા નાપરસ્માદ્ અપિ કર્તવ્યમ્ ઇતિ.
સર્વેભ્યો વા કારણાવિશેષાત્, સંસ્કારસ્ય તદર્થત્વાત્

સર્વેભ્યો વા હવિર્ભ્યઃ શેષકાર્યાણિ કર્તવ્યાનિ. કુતઃ? કારણાવિશેષાત્, યદ્ એકસ્ય હવિષઃ શેષકાર્યક્રિયાયાં કારણમ્, તત્ સર્વેષામ્. સ હિ શેષઃ પ્રતિપાદયિતવ્યઃ, યસ્યૈવ ન પ્રતિપાદ્યતે, તસ્ય તેન સંસ્કારેણ વર્જનં સ્યાત્, તસ્માત્ સર્વેભ્યઃ કર્તવ્યાનીતિ.
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગં ચ દૃશ્યતે - દેવા વૈ સ્વિષ્ટકૃતમ્ અબ્રુવન્ હવ્યં નો વહ [339]{*3।460*} ઇતિ, સો ઽબ્રવીદ્ વરં વૃણૈ ભાગો મે ઽસ્ત્વ્ ઇતિ, વૃણીષ્વેતિ તે ઽબ્રુવન્, સો ઽબ્રવીદ્ ઉત્તરાર્ધાદ્ એવ મહ્યં સકૃત્ સકૃદ્ અવદ્યાદ્ ઇતિ વીપ્સાદર્શનમ્. તસ્માત્ સર્વેભ્યઃ શેષકાર્યાણીતિ.
નોતેસ્:
*{3।460: એ2: 4,435; એ4: 4,686; એ6: 1,230}*
એકસ્માચ્ ચેદ્ યથાકામ્યવિશેષાત્

અથ કૃત્વાચિન્તા. યદૈકસ્માદ્ ભવેયુઃ{*3।461*}, કિં તદા યતઃ - કુતશ્ચિદ્ ઉત પ્રથમાદ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? યતઃ કુતશ્ચિદ્ ઇતિ. કુતઃ? ન કશ્ચિદ્ વિશેષ આશ્રીયત ઇતિ. તસ્માદ્ અનિયમ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।461: એ2,4: કર્તવ્યાનિ ભવેયુઃ}*
મુખ્યાદ્ વા પૂર્વકાલત્વાત્

મુખ્યાદ્ વા કર્તવ્યાનિ. કુતઃ? પૂર્વકાલત્વાત્, તતઃ કર્તવ્યેષુ નાસ્તિ નિમિત્તવિઘાતઃ, અસતિ નિમિત્તવિઘાતે નૈમિત્તિકં કર્તવ્યમ્ ઇતિ. તતઃ કૃતેષુ દ્વિતીયાદીનાં નિમિત્તવિધાત ઇત્ય્ અક્રિયા. તસ્માન્ મુખ્યાદ્ એવ ક્રિયેરન્ન્ ઇતિ.
ભક્ષાશ્રવણાદ્ દાનશબ્દઃ પરિક્રયે

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - ઇદં બ્રહ્મણઃ, ઇદં હોતુઃ, ઇદમ્ અધ્વર્યોઃ, ઇદમ્ અગ્નીધ ઇતિ{*3।462*}. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ અયમ્ [340]{*3।463*} ઋત્વિજાં વિભાગઃ પરિક્રયાય, ઉત ભક્ષણાયેતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પરિક્રયાર્થો વિભાગઃ. કુતઃ? ભક્ષાશ્રવણાત્, ન શ્રૂયતે - ભક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ. ય એવ શ્રુતસ્યોત્સર્ગે દોષઃ, સ એવાશ્રુતપરિકલ્પણાયામ્. કર્મકરેભ્યશ્ ચ દીયતે, તસ્માત્ પરિક્રય એષઃ.
નોતેસ્:
*{3।462: તૈત્.બ્ર્. 3.3.8.8}*
*{3।463: એ2: 4,436; એ4: 4,701; એ6: 1,231}*
તત્સંસ્તવાચ્ ચ

એષા વૈ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ દક્ષિણેતિ દક્ષિણાસંસ્તવાચ્ ચ પરિક્રયાર્થં મન્યામહે.
ભક્ષાર્થો વા દ્રવ્યે સમત્વાત્

ભક્ષાર્થ એષ વિભાગઃ. કુતઃ? દાનસ્યાભાવાત્. કથમ્ અભાવઃ? પ્રભવતા હિ શક્યં દાતુમ્,
નાપ્રભવતા. કથં ન પ્રભુત્વમ્? સંકલ્પિતં હિ યજમાનેન, દેવતાયા એતદ્ ઇતિ. ન ચ દેવતાયૈ સંકલ્પિતેન શિષ્ટાઃ સ્વેનેવ વ્યવહરન્તિ. તસ્માચ્ છિષ્ટાચારમ્ અનુવર્તમાનેનાશક્યં પ્રભવિતુમ્, તસ્માન્ ન પરિક્રયઃ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ - ન શ્રૂયતે, ભક્ષયિતવ્યમ્ ઇતિ, યાવાંશ્ ચ શ્રુતસ્યોત્સર્ગે દોષઃ, તાવાન્ અશ્રુતપરિકલ્પનાયામ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - ઇદં બ્રહ્મણ ઇત્યેવમાદિભિર્ બ્રહ્માદીનામ્, ભાગૈર્ અભિસંબન્ધઃ, તત્ર ભાગા બ્રહ્માદીનામ્ ઉપકુર્યુર્ બ્રહ્માદયો વા ભાગાનામ્. બ્રહ્માદિભિર્ ભાગાનામ્ ઉપકુર્વદ્ભિર્ ન કિંચિદ્ દૃષ્ટમ્ અસ્તિ, બાગૈસ્ તુ બ્રહ્માદીનામ્ ઉપકારકૈઃ શક્યતે કેનચિત્ પ્રકારેણ દૃષ્ટ ઉપકારઃ કર્તું ભક્ષ્યમાણૈઃ. તસ્માદ્ ભક્ષણાય વિભાગ ઇતિ. કઃ પુનર્ ઉપકાર ઇતિ ચેત્. તૃપ્તાનાં કર્મશેષપરિસમાપને સામર્થ્યં ભવતીતિ.
[341]{*3।464*}
નોતેસ્:
*{3।464: એ2: 4,439; એ4: 4,706; એ6: 1,231}*
વ્યાદેશાદ્ દાનસંસ્તુતિઃ