Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 3.2
vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati, vyavatiṣṭheta vā caturdhākaraṇam āgneya eva, na sādhāraṇaṃ bhavitum arhati. kutaḥ? arthasaṃyogāt, agninā devatayārthenaikadevatyasya{*3/115*} saṃyogaḥ, na dvidaivatyasyāgnīṣomīyasyaindrāgnasya{*3/116*} ceti. kutaḥ? yasya hy agnīṣomau devatā, ubhayaviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ saṃkalpaḥ kriyate, tasyāgniḥ somam apekṣamāṇo devatā, na nirapekṣaḥ, yasya cāgniḥ somam apekṣamāṇo devatā, na tasmāt taddhita utpadyate, samarthānāṃ hi sa ucyate, sāpekṣaṃ cāsamartham. tasmān na taddhitāntena nirapekṣāgnidaivatyena{*3/117*} dvidevatyasyābhidhānam{*3/118*}. ato yatra nirapekṣo 'gnir devatā, tatraiva caturdhākaraṇam iti, devatāliṅgasya hi sāmartyena saṃyogo bhavati taddhitārthasya, nāsati sāmarthye.
atha yad uktam, yathā{*3/119*} prāśitrāv adānaṃ sarvebhyaḥ kriyate, evaṃ{*3/120*} caturdhākaraṇam apīti, yuktaṃ prāśitrāv adānena tatraiva{*3/121*} saṃbandhaḥ kriyate, āgneyasya prāśitram avadyatīti. kathaṃ tarhi, āgneyasya mastakaṃ vibhajyeti. ekaṃ hy etad vākyaṃ prāśitram avadyatīti, dvitīyam āgneyasya mastakaṃ vibhajyeti, tatrāgneyasya mastakād avadyatīti gamyate, anyasya mastakāt, anyasmād vety aniyamaḥ. yadi tu tatra kevalāgnidaivatyo{*3/122*} nābhaviṣyat, tadānarthakyaparihārāya dvidaivatyo{*3/123*} 'py agrahiṣyata{*3/124*}.
[242]{*3/125*} yat tu, ḍitthasya māteti, yuktaṃ tatrāvyāsaṅgi mātṛtvam, tato jāto ḍitthaḥ, etāvatā saṃbandhena, mātety ucyate, nātra kiṃcid apekṣyate. sa ca tāvāṃs tatra saṃbandho 'stīti ḍitthasya māteti yuktaṃ vacanam.
[243]{*3/126*}
NOTES:
*{3/115: E2,4: devatayārthenaikadaivatyasya}*
*{3/116: E2,4: dvidevatyasyāgnīṣomīyasyaindrāgnasya}*
*{3/117: E2,4: nirapekṣāgnidevatyena}*
*{3/118: E2,4: dvidevatyasyābhidhānam}*
*{3/119: E2: yathā yathā}*
*{3/120: E2 om. evaṃ}*
*{3/121: E2: adāne. na tatraivaṃ, E4: adāne. tatraivaṃ}*
*{3/122: E2,4: kevalāgnidevatyo}*
*{3/123: E2,4: dvidevatyo}*
*{3/124: E2,4: agrahīṣyata}*
*{3/125: E2: 4,122; E4: 3,698; E6: 1,166}*
*{3/126: E2: 4,123; E4: 4,1; E6: 1,167}*
arthabhidhānasāmarthyān mantreṣu śeṣabhāvaḥ syāt tasmād utpattisaṃbandho 'rthena nityasaṃyogāt
iha mantrā udāharaṇam - bahirdevasadanaṃ dāmītyevamādayaḥ. kiṃ mukhya evābhidheye mantrāṇāṃ viniyogaḥ, uta gauṇe 'pīti. kaḥ punar mukhyaḥ ko vā gauṇa iti. ucyate - yaḥ śabdād evāvagamyate, sa prathamo 'rtho mukhyaḥ, mukham iva bhavatīti mukhya ity ucyate. yas tu khalu pratītād arthāt kenacit saṃbandhena gamyate, sa paścād bhāvāj jaghanam iva bhavatīti jaghanyaḥ, guṇasaṃbandhāc ca gauṇa iti.
yady evaṃ sarva eva mukhyaḥ, sarvo hi śabdād gamyate, yathaiva hy agnir jvalatīty ukte jvalane saṃpratyayaḥ{*3/127*}, evam evāgnir māṇavaka iti śabda evoccārite māṇavake saṃpratyayaḥ. athocyate, yasmin nirupapadāc chabdāt saṃpratyayaḥ sa mukhyaḥ, yasmin sopapadāt sa gauṇa iti. naitad yuktam. yasya hi śabdasya rūpaṃ kasyacid arthasya nimittam, sopapadasyāpi tad eva rūpam, nirupapadasyāpi. na ca śakyaṃ nimitte sati naimittikena na bhavitum. kim ataḥ? yady evam, idaṃ na śakyate vaditum - upapadād ṛte na so 'rtho bhavati, upapade tu saṃjāte so 'rthaḥ saṃjaniṣyata iti. na cāsau samudāyārthaḥ śakyate vijñātum. anvayavyatirekābhyāṃ hi vibhāgo 'vagamyate. atha, vāk-yārtho 'yam ity ucyate. naivaṃ śakyam, na hy ananvitaḥ padārtho bhavati [244]{*3/128*} vākyārthaḥ. tad evaṃ dṛśyatām - agniśabda evāyaṃ jvalanavacanaḥ, agniśabda eva māṇavakasyābhidhāteti. tasmān na gauṇo mukhya iti kaścid viśeṣaḥ. athocyate, yaḥ suṣṭhu prasiddhaḥ sa mukhyaḥ, yo manāg iva sa gauṇa iti. idam api nopapadyate, prasiddhir nāma prajñānam, na ca prajñāne kaścid viśeṣo 'sti. athocyate, yasya bahuśaḥ prayogo 'sti sa mukhyaḥ, alpaśaḥ prayujyamāno gauṇa iti. naitad evam, alpaśo 'pi prayujyamāno nāsati sāmarthye pratyāyayet. ataḥ so 'pi śabdāt pratīyata iti mukhya eva.
atrocyate - asty atra viśeṣaḥ, māṇavako nāgniśabdāt pratīyate. katham avagamyate? uktam - anyāyaś cānekārthatvam iti. kathaṃ na viparyayaḥ? ucyate - anādṛtyaiva māṇavakapratyayaṃ jvalanam agniśabdāt pratiyanto dṛśyante. na tv anādṛtya jvalanam{*3/129*}, mānavakam agniśabdāt pratiyanti. kuta etat? yo yo 'gnisadṛśo vivakṣyate, tatra tatrāgniśabdo niyata iti. ata eva vigatasādṛśyād ayaṃ tu dṛśyate. ato 'gnisādṛśyam asya pravṛttau nimittaṃ na ca jvalane 'pratīte tatsādrṛśyaṃ pratīyate. tasmāj jvalanasyāgniśabdo nimittam, na māṇavakasya. tasmāj jvalane mukhyo na māṇavake. evam eva tṛṇapratyayasya barhiḥśabdo nimittam, na tṛṇasadṛśapratyayasya. tad evaṃ dvaite sati mukhyaparatā śabdasya, uta gauṇaparatāpīti yukto vicāraḥ. kiṃ tāvat prāptam? mukhye gauṇe ca viniyogaḥ. kutaḥ? ubhayasya śakyatvād ubhayam api barhiḥśabdena śakyate pratyāyayitum, tṛṇaṃ ca tṛṇasadṛśaṃ ca, tṛṇaṃ sākṣāt, tṛṇasadṛśaṃ tṛṇapratyayena. yac ca nāma darśapūrṇamāsayoḥ sādhanabhūtena barhiḥśabdena śakyate pratyāyayitum, tat sarvaṃ pratyāyayitavyam, vinigamanāyāṃ hetvabhāvāt.
[245]{*3/130*} api caivam āśrīyamāṇe pūṣādyanumantraṇādīni darśapūrṇamāsābhyāṃ notkṛṣyante{*3/131*}, tatraiva gauṇenābhidhānena prakṛtāṃ devatām abhivadiṣyanti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - mukhya eva viniyoktavyo mantro na gauṇa iti. kutaḥ? ubhayāśakyatvāt, prakaraṇe hi samāmnānāt pradhānenaikavākyatām upaiti. tatraitad āpatati yac chaknuyād anena mantreṇa sādhayitum, tathā sādhayed iti. sa cāsāv arthābhidhānasaṃyogāc chaknoty upakartum, na gauṇam arthaṃ śakyoty abhidhātum, tasmān na gauṇe viniyogaḥ.
nanu mukhyapratyayāc chakyate gauṇaḥ pratyāyayitum. satyam etat, mukhyapratyāyanenaivāsya prayojanavattā nirvṛtteti na gauṇaṃ prati viniyoge kiṃcit pramāṇam asti. mukhye viniyogena tv ānarthakyaṃ parihriyate, parihṛta ānarthakye na gauṇābhidhānam āpatati. na hy anabhidhāya mukhyam, gauṇam abhivadati śabdaḥ. ataḥ pramāṇābhāvān na gauṇe viniyujyeta.
api ca gauṇasya pratyāyane sāmarthyād bahavo 'bhyupāyāḥ prāpnuvanti, sāmarthyaṃ ca śabdaikadeśa ity uktam - arthād vā kalpanaikadeśātvād iti{*3/132*}, tatra mantre niyogato gauṇaṃ prati viniyujyamāna upāyāntaram, vinā pramāṇena bādhyeta. mantrāmnānaṃ pramāṇam iti cet. na tasyopāyāntaranivṛttau sāmarthyam asti. nanu mukhye 'pi viniyujyamānsyaiṣa eva doṣaḥ. nety ucyate - yadi mukhye 'pi na viniyujyeta, naiva pradhānasyopakuryāt tatra cāsyotpattir anarthikaiva syāt. tasmād asti gauṇe mukhye ca viśeṣaḥ. api ca yo gauṇe mantraṃ viniyuṅkte, sa vaktavyaḥ - kim arthaṃ mukhyaṃ pratyāyayasi [246]{*3/133*} iti. sa ced brūyāt - nānyathā gauṇapratyayo 'stīti, pratibrūyād enam - anye 'pi gauṇapratyayasyābhyupāyāḥ santīti. atha sa evam abhiyuktaḥ pratibrūyāt -mukhyapratyayo 'pi pākṣiko 'bhyupāya iti, brūyād enam - na tarhi niyogato gauṇe viniyojanīyaḥ, yadā gauṇapratyayāya mukham upādatte, tadaitad āpatitaṃ bhavati, mukhya eva viniyoga iti. arthena ca pratītena prayojanam, na pratyāyakena mantreṇa, ato 'nyenāpy upāyena gauṇaḥ praty-āyayitavyaḥ, na sa eva mantra ādartavyaḥ. athāpi mantreṇa pratyāyakena prayojanaṃ syāt, tathāpi mukhyapratyāyanenaiva nirvṛttaṃ prayojanam iti natarāṃ gauṇe viniyujyeta. tasmān mukhyagauṇayor mukhye kāryasaṃpratyaya iti siddham.
NOTES:
*{3/127: E2,4,6: jvalanasaṃpratyayaḥ}*
*{3/128: E2: 4,125; E4: 4,1; E6: 1,167}*
*{3/129: E2,4: jvalanapratyayaṃ}*
*{3/130: E2: 4,127; E4: 4,2; E6: 1,168}*
*{3/131: E1 (v.l.): notsrakṣyante}*
*{3/132: MS 1.4.30}*
*{3/133: E2: 4,129; E4: 4,3; E6: 1,169}*
saṃskārakatvād acodite na syāt
atha yad uktam - pūṣādyanumantraṇādīnām utkarṣo na bhaviṣyatīti, yuktas teṣām utkarṣaḥ, saṃskārako hi mantraḥ, so 'sati saṃskārye 'narthaka iti yatrārthavāṃs tatra nāyayiṣyate. na ca kaścid doṣo bhaviṣyati.
vacanāt tv ayathārtham aindrī syāt
agnau śrūyate - niveśanaḥ saṃgamano vasūnām ity aindryā gārhapatyam upatiṣṭhata iti{*3/134*}. tatra saṃdehaḥ - kim indrasyopasthānaṃ kartavyam, uta gārhapatyasyeti. kutaḥ punar gārhapatyam upatiṣṭhata ity evaṃ vispaṣṭe vacane saṃśaya iti. ucyate, [247]{*3/135*} yad dhi{*3/136*} vākyenopasthānaṃ{*3/137*} tat stutivacanena saṃskaraṇaṃ na samīpasthānamātram, na ca, aindreṇa mantreṇāgner abhidhānaṃ śakyate kartum. ato gārhapatyam upatiṣṭhata iti na gārhapatyārtham upasthānam etad iti jāyeta śaṅkā - gārhapatya upasthānārtho bhaved iti, tādṛśaś ca śabdo nāsti, tṛtīyāntaḥ saptamyanto vā. tasmād vicāraḥ - katham upapannaṃ bhavatīti.
kiṃ tāvat prāptam? sāmarthyād indropasthānam, aśakyatvāc ca gārhaptyopasthānasya. kathaṃ dvitīyā vibhaktir iti cet. avivaksitepsitārthā vā saṃbandhamātrapradhānā. yad vopasthānaviśeṣaṇaṃ saṃbandhād gārhapatyaśabdaḥ. tasmād gārhapatyaviśiṣṭam upasthānam indrārthaṃ kartavyam iti. gārhapatyaś ca deśena viśiṃṣyān mukhyam eva kāryaṃ mantrāṇām.
evaṃ prāpte brūmaḥ - vacanāt tv ayathārtham aindrī syāt. naitad astīndrārtham upasthānam iti, ayathārtham aindrī syāt. kutaḥ? vacanasāmarthyāt, vacanam idaṃ bhavati, aindryā gārhapatyam upatiṣṭhata iti, gārhapatye dvitīyā vibhaktiḥ prādhānyam āha, kim iva vacanaṃ na kuryāt, nāsti vacanasyātibhāraḥ. tasmād gārhapatyārtham upasthānam.
NOTES:
*{3/134: Mait.S. 3.2.4}*
*{3/135: E2: 4,131; E4: 4,14; E6: 1,169}*
*{3/136: E2,4: yadi}*
*{3/137: E2: vākyenopasthāne}*
guṇād vāpy abhidhānaṃ syāt saṃbandhasyāśāstrahetutvāt
atrāha nanv etad uktam - naindreṇa mantreṇa gārhapatyopasthānaṃ bhaviṣyatīti. ucyate, vacanād bhaviṣyati. āha - na vacanaśatenāpi śakyam etat, indraśabdenāgninaṃ pratyāyayed iti bruvan vihanyeta, yathāgninā siñced iti{*3/138*}, udakena dīpayed iti, na hi śāstrahetukaḥ śabdārthayoḥ saṃbandho bhavati. nityau 'sau lokato 'vagamyata ity uktam - autpa[248]{*3/139*}ttikas tu śabdasyārthena saṃbandha iti{*3/140*}. nanu śabdalakṣaṇo 'pi bhavati śabdārthayoḥ saṃbandhaḥ kṛtrimaḥ, yathā devadatto yajñadatta iti. bhavati kaścit, yatra saṃbandhasya vidhāyakaṃ vākyaṃ bhavati, na tv etad vākyaṃ śabdārthayoḥ saṃbandhasya vidhāyakam, gārhapatyasyendraśabdo nāmeti, kathaṃ tarhi siddhasaṃbandhenendraśabdena gārhapatyam upatiṣṭhata iti. na ca śakyate paraśabdena paro vaditum. kim atra vacanaṃ kariṣyati?
atrocyate - guṇād vāpy abhidhānaṃ syāt saṃbandhasyāśāstrahetutvād iti, yady api nedaṃ vākyaṃ śabdārthasaṃbandhasya vidhāne hetubhūtam, tathāpy anenendraśabdena śakyaṃ kartum - gārhapatyābhidhānam. kutaḥ? guṇasaṃyogād gauṇam idam abhidhānaṃ bhaviṣyati, bhavati hi guṇād apy abhidhānam, yathā siṃho devadattaḥ, agnir māṇavaka iti. evam ihāpy anindre gārhapatya indraśabdo bhaviṣyati, asti cāsyendrasādṛśyam{*3/141*}, yathaivendro yajñasādhanam, evaṃ gārhapatye 'pīti. athavā indrater aiśvaryakarmaṇa indro bhavati, bhavati ca gārhapatyasyāpi svasmin kārya īśvaratvam. tasmād indraśabdena yaḥ pratyāyate 'rthaḥ sa pratītaḥ sādṛśyād gārhapatyaṃ pratyāyayiṣyati, aiśvaryād vā pratyāyayiṣyatīti na doṣaḥ.
NOTES:
*{3/138: E2,4 om. iti}*
*{3/139: E2: 4,166; E4: 4,21; E6: 1,170}*
*{3/140: MS 1.1.5}*
*{3/141: E2,4,6: asti tu cāsyendrasādṛśyam}*
tathāhvānam apīti cet
sto darśapūrṇamāsau, tatredaṃ samāmnāyate - haviṣkṛd ehi [249]{*3/142*} iti trir avaghnann āhvayatīti. tatra saṃdehaḥ - kim eṣa mantro 'vahantiṃ pratyupadiśyate, uta hantir asya kālaṃ lakṣayatīti. kathaṃ hantiṃ pratyupadiśyate? kathaṃ vā kālaṃ lakṣayet? yady evaṃ saṃbandhaḥ kriyeta - haviṣkṛd ehīty avaghnann iti, tato hantiṃ pratyupadiśyate, athāvaghnann āhvayatīti, tato 'sya kālaṃ lakṣyatīti. kiṃ tāvat prāptam? tathāhvānam api, yathaindrī gārhapatyaṃ pratyupadiśyate, evam eṣa mantro hantiṃ pratyupadiśyate. evaṃ śrutir anugṛhītā bhavati, itarathā lakṣaṇā syāt, hantikālasya mantrasya ca saṃbandho bhavet, na hanter mantrasya. evaṃ ca satyāhvayatīty ayam anuvādaḥ, āhvānaṃ karoti, yo hy ehīti brūte sa āhvayati, tatra kenacid guṇena mantro hantiṃ pratyāyayiṣyati, tasmān nāhvāne viniyoktavyaḥ.
NOTES:
*{3/142: E2: 4,134; E4: 4,23; E6: 1,171}*
na kālavidhiś coditatvāt
naitad asti - hantiṃ pratyupadiśyata iti. kiṃ tarhi? kālalakṣaṇā syāt. kutaḥ? trir āhvayatīti tritvam atra vidhīyate, yady asminn eva vākye mantro vidhīyeta, anekaguṇavidhānād vākyaṃ bhidyeta. tasmān naivam abhisaṃbandha evam avaghnann iti. kathaṃ tarhi, avaghnann āhvayatīti. nanv asminn api pakṣe mantro vidhīyate kālaś ca, tatra sa eva doṣo bhavet. neti brūmaḥ, avahananakāla evārthena haviṣkṛd āhvātavyā, tatrāyam eva saṃbandho 'nūdyate. kevalā tu trir āvṛttir vidhīyate. yat tu kālalakṣaṇārthaḥ śabda iti. naiṣa doṣaḥ, laukikī hi lakṣaṇā. mantro 'pi ca rūpād evāhvāne prāptaḥ, so 'py anūdyata eva, coditaś ca vākyāntareṇāvaghātaḥ śaknoti kālaṃ lakṣayitum. tasmād āhvāne viniyoktavya iti.
[250]{*3/143*}
NOTES:
*{3/143: E2: 4,137; E4: 4,29; E6: 1,171}*
guṇābhāvāt
idaṃ padottaraṃ sūtram{*3/144*}. atha kasmān na guṇād avahantiṃ brūte? haviṣkaroti hy avahantiḥ, tasmād dhaviṣkṛt. kim evaṃ bhaviṣyati? rūpād evāvahantau mantre prāpte kevalaṃ trir āvṛttim eva vakṣyati na bhaviṣyati vākyabheda iti. atrocyate - guṇābhāvād gauṇam abhidhānam avahantau na saṃbhavatīti. na hy asāv āhūto 'smīty avagacchati, tatrādṛṣṭārtham āhvānaṃ syāt. yajamānasya patnyāṃ haviṣkṛti dṛṣṭārtham āhvānam. tasmān na hantimantra iti.
NOTES:
*{3/144: idaṃ padottaraṃ sūtram in E1 geklammert}*
liṅgāc ca
liṅgaṃ ca bhavati - vāg vai haviṣkṛd vācam evaitad āhvayatīti{*3/145*}, na ca vāco 'vahantinā sādṛśyam asti, asti tu yajamānasya patnyā, sā hi strī, vāg iti ca strīliṅgaḥ śabdaḥ, avahantis tu na strī na pumān na napuṃsakam iti. nanv avahanter api strīliṅgaḥ śabdo 'sti, kriyeti. atra brūmaḥ - na niyogato 'vahanteḥ strīliṅgaḥ śabdaḥ, puṃliṅgo 'pi tasyāsti, avaghāta iti. napuṃsakasiṅgo 'pi, karmeti. api ca, patnyāḥ svarūpeṇa sādṛśyam, avahanteḥ pararūpeṇa śabdena. tasmāt patnyāṃ haviṣkṛti liṅgam anurūpataraṃ bhavati.
NOTES:
*{3/145: Vgl. ŚPBr 1.1.4.11}*
vidhikopaś copadeśe syāt
avahantimantre saty asmin mantre vidhyantarakopaḥ syāt. apahataṃ rakṣa ity avahanty apahatā yātudhānā ity avahantīti. tatra pakṣe 'bhāvān nityavac chrūtir upadhyeta. tasmād avaghnann [251]{*3/146*} iti kālalakṣaṇārtha iti. mantro 'py ahvānārtha iti{*3/147*}.
NOTES:
*{3/146: E2: 4,138; E4: 4,32; E6: 1,172}*
*{3/147: E2,4,6 om. mantro 'py ahvānārtha iti}*
tathotthānavisarjane
jyotiṣṭome śrūyate - uttiṣṭhann anvāha, agnīd agnīn vihara iti. tathā - vrataṃ kṛṇuteti vācaṃ visṛjatīti{*3/148*}. tatra saṃdehaḥ - kim utthānaṃ vāgvisarjanaṃ ca prati mantrayor upadeśaḥ, uta kālārthaḥ saṃyoga iti. atra pūrvādhikaraṇyāyo 'tidiśyate. yas tatra pūrvaḥ pakṣaḥ, sa iha pūrvaḥ pakṣaḥ. yas tatra siddhāntaḥ, sa iha siddhāṇtaḥ. agnīd agnīn ity evam uttiṣṭhann anvāheti, vrataṃ kṛṇutety evaṃ vācaṃ visṛjatīti pūrvaḥ pakṣaḥ. lakṣaṇābhāvāt, uttiṣṭhann anvāheti siddhānte saṃbandhaḥ. vrataṃ kṛṇutety ucyamāne vācaṃ visṛjatīti. vākyena pūrvaḥ pakṣaḥ, liṅgena siddhāntaḥ.
yady api ca śakyate, utthānakriyāgnīd agnīn vihareti vaktum, utthānenāgnir idhyate, vahniś ca vihriyata iti. vrataṃ kṛṇuteti ca vāgabhidhānam. tathāpy adṛṣṭārthaṃ vacanaṃ bhavatīti na mantrayor utthānavisarjanārthatā kalpyeta. kalpyamānāyāṃ ca mantrāntaraṃ vihitaṃ bādhyeta - yāḥ paśūnām ṛṣabho vāca iti. api cotthānavāgvisargau prati mantrau vidhīyamānāv adṛṣṭārthau syātām, preṣaṇe tu dṛṣṭhārthau. tal{*3/149*} lakṣaṇaivātra nyāyyā.
[252]{*3/150*}
NOTES:
*{3/148: Tait.S. 6.1.4.4}*
*{3/149: E2,4: tasmāl}*
*{3/150: E2: 4,140; E4: 4,36; E6: 1,173}*
sūktavāke va kālavidhiḥ parārthatvāt
darśapūrṇamāsayoḥ śrūyate - sūktavākena prastaraṃ praharatīti{*3/151*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ sūktavākaḥ prastaraprakaraṇaṃ pratyupadiśyate, uteyaṃ kālalakṣaṇeti. tad ucyate - kālalakṣaṇeti. kutaḥ? sūktavākasya devatāsaṃkīrtanārthatvāt, prastaraprakaraṇaṃ ca pratyaśakteḥ, prastarasya ca srugdhāraṇārthatvāt.
NOTES:
*{3/151: Vgl. Tait.Br. 3.4.10.1}*
upadeśo vā yājyāśabdo hi nākasmāt
upadeśo vā prastaraprakaraṇaṃ prati mantrasya syāt, evaṃ śrutivihito 'rtho bhavati, sūktavākeneti karaṇavibhaktisaṃyogāt, itarathā lakṣaṇā syāt, sūktavākena lakṣaṇena prastaraṃ prahared iti. evaṃ ca kṛtvā yājyā śabda upapanno bhavati, sūktavāka eva yājyā, prastara āhutir iti.
sa devatārthas tatsaṃyogāt
yad uktam - devatāsaṃkīrtane sūktavākaḥ samarthaḥ, na prastaraprakaraṇa iti. ucyate - na{*3/152*},
devatāvacanaḥ{*3/153*} parkaraṇena saṃbadhyate, prakaraṇaṃ hi yajiḥ, māntravarṇiko devatāvidhiḥ, evam abhisaṃbandhaḥ. agnir idaṃ havir ajuṣatāvīvṛdhata ity{*3/154*} evaṃ devatām anukramya, āśāste 'yaṃ yajamāna ity{*3/155*} uktvā, idam idam āśāsta iti ca yad anena haviṣāśāste tad asya syād [253]{*3/156*} iti{*3/157*} prastaraṃ havir nirdiśati, agnyādīṃś ca devatāviśeṣān, tena praharatir yajatiḥ. evaṃ sūktavākena prastaraḥ prahartuṃ śakyate, yadi praharatir yajatiḥ, agnyādidevatākaś ca. tasmāt sūktavākasya haratisaṃyogo 'pi devatārthatā ghaṭata eva. yady agnir idaṃ havir ajuṣatāvī vṛdhata ityevamādy eva śrūyeta. na, āśāste 'yaṃ yajamāna ityevamādīny aparāṇi, tato 'gnyādaya eveṣṭā nāntaritā ity eva paryavasitaṃ vākyaṃ bhavet. yatas tu khalv āśāste 'yaṃ yajamāna ityevamādīny aparāṇi śrūyante, teneha paryavasānam, agnyādayaḥ puroḍāśādibhir iṣṭāḥ, aparaṃ tu yajamāna āśāste. tad anena prastareṇa prāpnuyād iti.
nanu satsv apy eteṣu devatāsaṃkīrtana eva paryavasyet, puroḍāśādibhir iṣṭā agnyādayaḥ, tata eva yajamāna āyur ādīny apy āśāsānaḥ prāpnuyād iti. ucyate - ubhayathā saṃbandhe sati praharaṇe viniyoktavyaḥ, liṅaṃ ca na bādhitaṃ bhaviṣyati, vākyaṃ cānugrahīṣyata iti.
athavāgnir idaṃ havir ajuṣateti prastara eva havir nidiśyate. evam idam iti saṃnihitavacanam upapannaṃ bhaviṣyatīti.
NOTES:
*{3/152: E2,4: sa}*
*{3/153: E2,4: devatāvacanaḥ}*
*{3/154: Tait.Br. 3.5.10.2; ŚPBr 1.9.1.9}*
*{3/155: Tait. Br. 3.5.10.4; ŚPBr 1.3.1.12}*
*{3/156: E2: 4,144; E4: 4,44; E6: 1,173}*
*{3/157: ŚPBr 1.9.1.16}*
pratipattir iti cet, sviṣṭakṛdvad ubhayasaṃskāraḥ syāt
{*3/158*}
atha srugdhāraṇe viniyuktasya prastarasya prakaraṇaṃ pratiprattir ity ucyate. tatra prativacanam -sviṣṭakṛdvad etat syād iti, yathā, ijyārthāt puroḍāśāt, vacanaprāmāṇyāt sviṣṭakṛd ijyate, yāgaś ca sa bhavati, pratipādyate ca puroḍāśaḥ, evaṃ [254]{*3/159*} pratipādyetaiva hi prastaraḥ, yāgaś ca nirvartyata iti na doṣaḥ. pratipādyamāno 'pi hi tyajyate. pratyakṣataḥ pratipādyate, vacanād ijyāṃ sādhayatīty evaṃ gamyate. tasmāt sūktavākaḥ praharatimantra iti.
NOTES:
*{3/158: E2,4 spalten MS 3.2.14 in zwei Sūtras, dadurch weicht nun auch ihre Zählung ab: pratipattir iti cet
atha srugdhāraṇe viniyuktasya prastarasya prakaraṇaṃ pratiprattir ity ucyate. sviṣṭakṛdvad ubhayasaṃskāraḥ syāt
tatra prativacanaṃ..}*
*{3/159: E2: 4,146; E4: 4,49; E6: 1,174}*
kṛtsnopadeśād ubhayatra sarvavacanam
{*3/160*}
darśapūrṇamāsayoḥ sūktavākena prastaraṃ praharatīti śrūyate. tatra saṃdehaḥ - kiṃ paurṇamāsyāṃ kṛtsnaḥ sūktavākaḥ prayoktavyaḥ, kṛtsno 'māvāsyāyām, uta yathāsāmarthyaṃ niṣkṛṣya yathāyathaṃ prayoga iti. tad ucyate - ubhayatra sarvavacanam iti. kutah? kṛtsno hi mantraḥ sūktavāka ity ucyate, sa padenāpi vinā, sūktavāko na syāt, tatra sūktavākena na prahṛtaṃ bhavet. tasmād ubhayatra kṛtsnaḥ sūktavāko vaditavyaḥ.
NOTES:
*{3/160: E2,4: MS 3.2.16}*
yathārthaṃ vā śeṣabhūtasaṃskārāt
ye paurṇamāsīdevatātāvācinaḥ śabdāḥ, te paurṇamāsyāṃ prayoktavyāḥ, nāmāvāsyāyām. ye 'māvāsyādevatāvācinaḥ, te 'māvāsyāyām, na paurṇamāsyāṃ. śeṣabhūtam arthaṃ saṃskurvanto mantrā upakurvanti, nānyathety uktam. tasmād ye yatropakurvanti, te tatra prayoktavyā iti na kṛtsnaḥ paurṇamāsyām, na kṛtsnaś cāmāvāsyāyām iti.
vacanād iti cet
atha yad uktam - vacanam idaṃ bhaviṣyati, sūktavākena praharati [255]{*3/161*} iti. tatra padenāpy ūnena na sūktavākena prahṛtaṃ bhavet, kṛtsnasya hi sūktavākasyopadeśa iti.
tad ucyate -
NOTES:
*{3/161: E2: 4,148; E4: 4,54; E6: 1,175}*
prakaraṇāvibhāgād ubhe prati kṛtsnaśabdaḥ
ubhe paurṇamāsyamāvāsye prati eṣa kṛtsnaśabdaḥ, ubhayoḥ prakaraṇāt, ubhayor asau kṛtsna ucyate, avayave 'vayava iti.
naitad evam, na hi sāpekṣāṇām itikartavyatayā saṃbandhaḥ. na hītikartavyataitad viśiṣṭā śrūyate, itikartavyatāviśiṣṭās tv ete gamyate. kutaḥ? na hītikartavyatāṃ prati karmaṇi vidhīyaṇte, phalaṃ prati teṣāṃ vidhiḥ, itikartavyatā tu karmaṇāṃ vidhīyate, tatra saṃnidhānāviśeṣāt, kasya kiṃ vidhīyate, kasya neti na gamyate viśeṣaḥ. sādhanatvena ca sarveṣāṃ nirdeśād itikartavyatāyāḥ saṃnidhānāc ca, vacanāc cāsya{*3/162*}, prakaraṇaliṅgasyāviśeṣāt, ekaikasya kṛtsnaṃ prakaraṇaṃ nirākāṅkṣasya, na sahāyam apekṣamāṇasya. tasmād ekaikaṃ prati kṛtsnaḥ sūktavāka upadiśyate. sa vibhāge 'pi pradhānānām, kṛtsna eva prayoktavya iti yāni yatrānarthakāni padāni, tāny api tatra prayoktavyāny adṛṣṭāya bhaviṣyanti, sūktavākena praharatīti vacanāt, nāsti vacanasyātibhāraḥ, guṇena vā kenacid abhidhānaṃ tāsāṃ devatānāṃ nirvartayiṣyantīti.
atrocyate, naitad evam. uktam - mukhyam eva kāryaṃ mantrāṇām, na gauṇam iti{*3/163*}, saṃskārārthatvād votkarṣo{*3/164*} nyāyyaḥ, na gauṇam abhidhānam iti. kas tarhi kṛtsnasaṃyogasya samādhir ucyata iti. eṣa samādhiḥ, na hy etad ekaṃ vākyam, yaḥ [256]{*3/165*} kṛtsnaḥ sūktavākaḥ, bahūny etāni vākyāni, yeṣāṃ pradhānadevatābhidhāyīni padāni madhye, sādhāraṇāni tantrapadāni purastād uccāryante, tathā parastāt. yathā - agnir idaṃ havir ajuṣatāvī vṛdhata mahojyāyokṛtāgnīṣomāvidaṃ havir ajuṣetām avī vṛdhetām ityevamādīni{*3/166*}. teṣāṃ purastāt tantram - yathā, idaṃ dyāvāpṛthivīti, parastād api yathā, asyāmṛdhed iti. tāny etāni sarvāṇi sūktavacanena sūktavākaśabdaṃ labhyante. na ca teṣāṃ samudāyaḥ kiṃcid arthaṃ vadati. tasmān na samudāyaḥ sūktavākaḥ, na ca sākṣāt sādhanam, sūktavākasāmānyasyaikatvāt, sūktavāko vartata ity ekavacanaṃ bhavati. sūktavākena prastaraṃ praharatīti tu yena kenacit sūktavākena prahriyamāṇe yathāśrutaṃ kṛtaṃ bhavati. tasmāt samudāyaḥ sūktavākaḥ. yat tv amāvāsyādevatāvācīni padāni, na paurṇamāsyāṃ prayujyante, na tatra sūktavākaśabdo bādhyate, prakaraṇaṃ tatra liṅgena bādhitam, tac ca nyāyyam eva. tasmāt paurṇamāsyām amāvāsyāyāṃ ca vibhajya sūktavākaḥ prayoktavya iti.
NOTES:
*{3/162: E2: saṃnidhānāvacanāc ca, asya, E4: saṃnidhānād avacanāc ca, asya}*
*{3/163: Zu MS 3.2.1}*
*{3/164: E2,4,6: evotkarṣo}*
*{3/165: E2: 4,152; E4: 4,55; E6: 1,175}*
*{3/166: 1. Teil: Tait.Br. 3.5.10.2}*
liṅgakramasamākhyānāt kāmyayuktaṃ samāmnānam
iha kāmyayājyānuvākyākāṇḍam udāharaṇam - indrāgnī rocanā divaḥ{*3/167*}, pravarṣaṇibhyaḥ{*3/168*}, indrāgnī navatiṃ puraḥ{*3/169*}, ślathad vṛtram{*3/170*} ityevamādyā ṛcaḥ. aparā api kāmyā iṣṭayaḥ - aindrāgnam ekādaśakapālaṃ nirvapet, yasya sajātā viyāyuḥ, aindrāgnam ekādaśakapālaṃ nirvaped bhrātṛvyavān, agnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaṃ [257]{*3/171*} nirvaped rukkāmaḥ, agnaye vaiśvānarāya dvādaśakapālaṃ nirvapet sapatnam abhidroṣyann ityevamādyāḥ. tad etā yājyānuvākyāḥ prati saṃdehaḥ - kiṃ yāvat kiṃcid aindrāgnaṃ karma, tatra sarvatrānenaindrāgnena yājyānuvākyāyugalena bhavitavyam, utaitasyām evaindrāgnyām iṣṭau kāmyāyām iti. evaṃ vaiśvānarīyayor yājyānuvākyayoḥ, evaṃ sarvatra.
kiṃ tāvat prāptam? yāvat kiṃcid aindrāgnaṃ vaiśvāvarīyam agnīṣomīyaṃ jātavedasaṃ ca sarvatraitā yājyānuvākyā bhaveyuḥ. kutaḥ? liṅgāt. nanu kramasamākhyāne viśeṣake bhaviṣyataḥ. satyam, tathāpi kramaṃ samākhyāṃ ca śaknoti liṅgaṃ bādhitum iti. evaṃ prāpte brūmaḥ - liṅgakramasamākhyānāt tāsv eva kāmyāsv etā yājyānuvākyā iti gamyate, ya eva hi liṅgakrama eṣāṃ karmaṇām, sa evāsāṃ yājyānuvākyānām, tena tāsām eva tāḥ śeṣabhūtā iti.
nanu liṅgaṃ balavattaram ity uktam. satyam etat, iha tu samākhyā balīyasī, na hy etāḥ samākhyānād ṛta eṣāṃ kāmyānāṃ karmaṇāṃ prāpnuvanti, na bhinnadeśānāṃ karmaṇām. kutaḥ? samākhyām antareṇāsām ṛtāṃ yājyānuvākyātvam eva na vijñāyate, kuto bhinnadeśānāṃ karmaṇāṃ yājyānuvākyā bhaviṣyantīti, yā caiṣāṃ samākhyā, sā kāmyānām eva yājyānuvākyātvam ācaṣṭe na sarveṣām. yadi samākhyā nādriyate, yājyānuvākyātvam evaiṣāṃ na bhavati, yady ādriyate, tadā kāmyānām eva. evaṃ hi tat samākhyāyate - kāmyayājyānuvākyākāṇḍam iti.
atha kim artham ubhayam upadiśyate - liṅgakramād iti, samākhyānād iti ca. asti tatra pāthikṛtīyaṃ vrātapatīyaṃ ca karma, sāmidhenīkāryam apy asti, yājyānuvākyākāryam api. yadi liṅgakramād ity etāvad evocyate, sāmidhenīkārye 'pi liṅgena [258]{*3/172*} tāsāṃ viniyogaḥ syāt. atha kim arthaṃ liṅgakramau vyapadiśyete? sarvā yājyānuvākyākārya eva viniyujyeran, sāmidhenīṣu viniyogo na syāt. atha punaḥ samākhyānāl liṅgakramāc ca nirvṛtte yājyānuvākyākārye, sāmidhenīṣu viniyogaḥ siddho bhavati, yathāgnivāruṇyā iṣṭeḥ krame 'tīte saumāraudrīṇām anāgate, manor ṛcas tāḥ sāmidhenīṣu dhāyyā ity ucyante, tathā - pṛthuyājās tam saṃbādha iti dve dhāyye kalpyete. tasmād ubhayaṃ vyapadeṣṭavyam iti.
NOTES:
*{3/167: Mait.S. 4.10.4}*
*{3/168: Mait.S. 4.10.4}*
*{3/169: Mait.S. 4.10.5}*
*{3/170: Mait.S. 4.10.5; Kāṭha.S. 4.15}*
*{3/171: E2: 4,155; E4: 4,65; E6: 1,176}*
*{3/172: E2: 4,156; E4: 4,65; E6: 1,177}*
adhikāre ca mantravidhir atadākhyeṣu śiṣṭatvāt
jyotiṣṭome śrūyate - āgneyyā agnīdhram{*3/173*} upatiṣṭhate{*3/174*}, aindryā sadaḥ, vaiṣṇavyā havir dhānam{*3/175*} iti. tatra saṃdehaḥ - kiṃ prakṛtābhir evaṃliṅgavatībhir upasthātavyam, uta dāśatayībhya evaṃliṅgā āgamayitavyā iti.
kiṃ tāvat prāptam. prakaraṇe ca mantro liṅgena vidhīyamāno dāśatayībhya evāgamayitavyaḥ, āgneyītyevamādibhir hi śakyā dāśatayo 'bhivaditum. yaś cāyaṃ prakṛtaḥ, sa kāryāntare viniyuktaḥ, nehāpy upadeśam arhati. upadiṣṭopadeśo hi na nyāyya evaṃjātīyakasya. kathaṃ jātīyakasya? yaḥ kasmiṃścid viśeṣeṇopadiṣṭaḥ, nāsau sāmānyena liṅgenānyātropadeśam arhati. katham? yadi tal liṅgaṃ tasya lakṣaṇatvena, tataḥ sa viśiṣṭo lakṣyeta [259]{*3/176*} yenānenaivaṃliṅgenaitat karotīti, tato nopadiṣṭo bhavati. athopadiśyate - evaṃliṅgena karotīti, tato na lakṣyate, tenopadiṣṭasyaivaṃjātīyakasyaivaṃjātīyakaḥ punar upadeśo na nyāyyaḥ. tasmād dāśatayā liṅgavanto mantrā grahītavyāḥ.
nanu prakaraṇasāmarthyataḥ prakṛtā grahītuṃ nyāyyāḥ. nety ucyate, liṅgaṃ hi prakaraṇād balīyaḥ. āha, virodhe sati liṅgena prakaraṇaṃ bādhyeta, na caitayor virodhaḥ, na vayaṃ prakaraṇam anujighṛkṣantaḥ prakṛtaṃ liṅgavantam upādadānā liṅgam upabādhemahi{*3/177*}. yadi tu prakṛtaṃ viliṅgam upadademahi{*3/178*}, tato bādhemahi liṅgam. ubhayaṃ saṃpādayiṣyāmaḥ prakaraṇaṃ liṅgaṃ ca. naitad evam, liṅgena pratyayo bhavati, dāśatayenāpi kartavyam iti, dāśatayo 'pi hy āgneyīśabdena śakyante vaditum, sa pratyayo liṅgajanito yan mithyeti kalpyate, tat prakaraṇānurodhāt. sa cet prakaraṇam anurudhyate, mithyeti kalpyate, atha nānurudhyate samyag iti, tasmād virodhaḥ. virodhe ca prakaraṇadaurbalyam.
ucyate - tal liṅgavattānenopasthānenānugrahītavyā, na dāśatayī mantravyāktiḥ, sā ca prakṛte mantra upādīyamāne niravaśeṣā upāttā bhavati, dāśatayāṃ punar mantravyaktāv upādīyamānāyāṃ prakaraṇād yā mantravyaktiḥ prāpnoti, sā bādhitā bhavati, asati virodhe. na ca, iha liṅgaprakaraṇayor virodhaḥ, prakaraṇād vyāktiḥ pratīyate, liṅgāt sāmānyam, anyā ca vyaktiḥ, anyat sāmānyam. tasmāt prakṛto liṅgavān upādeya iti. ucyate, satyam evam etat prakṛta upādīyamāne prakaraṇaṃ na bādhitaṃ bhavati, liṅgam apy anugṛhītam, liṅgajanitas tu pratyayaḥ kaścin mithyeti kalpito bhavati. nanu vyaktir apadārthaḥ, kathaṃ{*3/179*} vyaktāv anupādīyamānāyāṃ pratyayo bādhyeta? ucyate - etad eva na [260]{*3/180*} vijānīmo liṅgavattātrāṅgaṃ na veti. kiṃ tu tad dhitarnirdeśo 'yam, tatra devatāyā mantro lakṣyate, mantravyaktir hi sādhanam, na sāmānyaṃ nāma kiṃcid aparam, devataivātra sāmānyam, yayāsādhanaṃ{*3/181*} lakṣayitavyam. na ca gamyate viśeṣaḥ - ayam asau mantro nāyam asāv iti, anavagamyamāne viśeṣe sarve talliṅgā grahītavyā iti, dāśatayām api mantravyaktau bhavati pratyayaḥ, sa prakaraṇānurodhena bādhyetety anyāyyam. evaṃ sati na dāśataya evopādātavyā bhavanti, prakṛtam apy upādadīran. nanv etad uktam, kāryāntare prakṛtasyopadeśo nāsāv arthāntara upadekṣyata iti. ucyate, na niyogataḥ sa evārthāntare vartate, sa cānyaś ca sāmānyena liṅgena. naivaṃ sati kiṃcid duṣyati. nanv etad duṣyati - nobhayam anugṛhītaṃ bhavati liṅgaṃ prakaraṇaṃ ca. satyam, nānugṛhītaṃ bhavati, kiṃ tv ananugrāhyam eva prakaraṇaṃ liṅgapratyayaviruddhatvāt. api ca na liṅgaṃ prakaraṇaṃ cānugrahītavyam iti, tatparicchinne pravṛttir bhavati, yad avagamyate - etat phalavad iti. tatra pravartate. kim ato yady evam? etad ato bhavati, na liṅgam anugṛhītaṃ kvacid ity aparasmiṃs tatparicchinne na pravṛttir bhavitum arhati. tasmād dāśatayo grahītavyā iti gamyate.
NOTES:
*{3/173: E2,4,6: āgnīdhram}*
*{3/174: Vgl. Tait.S. 3.1.6.1}*
*{3/175: Tait.S. 3.1.6.1}*
*{3/176: E2: 4,160; E4: 4,71; E6: 1,177}*
*{3/177: E2,4: apabādhemahi}*
*{3/178: E2,4: upādadīmahi; E6, E4 (v.l.): upādademahi}*
*{3/179: E2,4 om. kathaṃ}*
*{3/180: E2: 4,162; E4: 4,71; E6: 1,178}*
*{3/181: E2,4: yathā sādhanaṃ}*
tadākhyo vā prakaraṇopapattibhyāṃ
tadākhyo jyotiṣṭomasamākhyātaḥ{*3/182*} eva grahītavyaḥ. kutaḥ? prakaraṇopapattibhyām, prakṛto hy asau, prakṛtapratyayaś ca nyāyyaḥ. katham? na jyotiṣṭomaṃ prati mantrasya vyāpāravidhānam upapadyate, prāptatvād eva. vyāpāraviśeṣavidhānaṃ tūpapadyate, aprāptatvād vyāpāraviśeṣasya, anapekṣya ca prakaraṇaṃ dāśataye vidhīyamāne vākyaṃ bhidyeta. upasthānaṃ ca kuryāt. tac caivaṃ liṅgeneti.
[261]{*3/183*}
NOTES:
*{3/182: E1 gibt jyotiṣṭomasamākhyātaḥ in Klammern}*
*{3/183: E2: 4,167; E4: 4,87; E6: 1,179}*
anarthakaś copadeśaḥ syād asaṃbandhāt phalavatā, na hy upasthānaṃ phalavat
nanu ca prakaraṇāj jyotiṣṭomasyopakārakaṃ syāt. yady upasthānajyotiṣṭmasaṃbandho vivakṣyeta, tadopasthānaṃ jyotiṣṭome upadiśyeta, prakaraṇāt tenaikavākyatām iyāt. yadā tu khalūpasthānasya mantrasaṃbandho vivakṣyate sarvopasthāneṣu,tadā mantraḥ prāpnoti, prakaraṇaṃ bādhitvā. na prakaraṇaṃ viśeṣakaṃ bhavitum arhati, ubhayasaṃbandhe vākyabhedaḥ. asmatpakṣe na punar ayaṃ doṣaḥ, yenāgneyenaindreṇa vā jyotiṣṭome vyāpāraḥ kriyate, tena upasthānavyāpāraviśeṣaḥ tadā jyotiṣṭomiko vidhīyate, anyat sarvam anūdyata iti na doṣo bhavati. athavā, agnīdhrahavir{*3/184*} dhānasadaḥ saṃbandhamātraṃ vidhīyate, upatiṣṭhata ity ayam anuvādaḥ, anena mantreṇāgnīdhram{*3/185*} upatiṣṭhata iti samāsīdatīty arthaḥ. tasmāt prakṛtā mantrā evaṃjātīyakā upādātavyā iti.
NOTES:
*{3/184: E2,4,6: āgnīdhrahavir}*
*{3/185: E1: agnidhram}*
sarveṣāṃ copadiṣṭatvāt
yad apy uktam upadiṣṭā hi te prakṛtāḥ kāryantara iti. tad ucyate, uktottaram etat. api ca na kenacin nopadiṣṭāḥ{*3/186*}, sarve vācāstoma āśvine śasyamāne sūrye 'nudyati, tena na prakṛte kaścid viṣeśaḥ. tasmāt prakṛtasyaiva grahaṇam.
[262]{*3/187*}
NOTES:
*{3/186: E2: api ca kevalam eta evopadiṣṭāḥ, E4: api ca na kevalam eta evopadiṣṭāḥ}*
*{3/187: E2: 4,169; E4: 4,91; E6: 1,180}*
liṅgasamākhyānābhyāṃ bhakṣārthatānuvākasya
bhakṣamantraḥ śrūyate - bhakṣe hi mā viśa dīrghāyutvāya śaṃtanutvāya rāyaspoṣāya varcase suprajāstvāya. ehi vaso purovaso priyo me hṛdo 'sy aśvinos tvā bāhubhyāṃ sadhyāsam. nṛcakṣasaṃ tvā deva soma sucakṣā avakhyeṣam. hinva me gātrā harivo gaṇān me mā vitītṛṣaḥ, śivo me saptarṣīn upatiṣṭhasva mā me 'vāṅ nābhimatigāḥ mandrābhibhūtiḥ ketur yajñānaṃ vāg juṣāṇā somasya tṛpyatu, vasumad gaṇasya rudramad gaṇasyādityavad gaṇasya somadevate matividaḥ prātaḥsavanasya mādhyaṃdinasya savanasya tṛtīyasavanasya gāyatracchandasas triṣṭupchandaso jagacchandaso 'gnihuta{*3/188*} indrapītasya narāśaṃsapītasya pitṛpītasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmītyevamādiḥ{*3/189*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ kṛtsna eṣo 'nuvāko bhakṣaṇe viniyojanīyaḥ, uta kaścid asyāvayavo 'nyatrāpīti.
kiṃ prāptam? liṅgasamākhyānābhyāṃ bhakṣārthatānuvākasya, sarvo 'nuvāko bhakṣaṇe viniyojanīyaḥ. kutaḥ? bhakṣayāmīty eṣa śabdo vyaktaṃ bhakṣaṇe viniyojanīyaḥ, bhakṣaṇam eṣa śaknoti vaditum, nānyat kiṃcit. anyāni cāsya padāni bhakṣaṇaviśeṣaṇavacanāny eva, yatra yatra bhakṣayāmīti, tatra tatra prayujyante.
nanu ehi vaso ityevamādi sadhyāsam ity evam antaṃ grahaṇārtham, svena padasamūhena parasparākāṅkṣiṇaikārtham, vibhinnaṃ bhakṣaṇavākyāt. nṛcakṣasam ityevamādy avakhyeṣam ity evam antam avekṣaṇavacanam. hinva me gātrā hariva ityevamādi ca [263]{*3/190*} mā me vāṅ nābhimatigā ity evam antaṃ samyag jaraṇārtham. tad bahutvād arthānām, bahūni vākyāni. katham etac chakyaṃ vadituṃ sarvam idam ekaṃ vākyaṃ bhakṣaṇe viniyujyata iti.
ucyate - sarvāṇy etāni bhakṣaṇaviśeṣaviśeṣaṇānīty uktam. āha, evam api bhidyeta vākyaṃ viśeṣaṇaviśeṣyāṇāṃ yugapad vacanāsaṃbhavāt. ucyate - na viśeṣaṇāni vivakṣiṣyāmaḥ, viśeṣaṇair grahaṇāvekṣaṇādibhir viśiṣṭa eko 'rtho vivakṣyate. naivaṃ samyag bhavati, viśeṣaṇavacanānām avivakṣitasvārthavacanatā, bhakṣaṇaviśeṣaṇaparatā ceti, lakṣaṇayā tu gamyate. śrutilakṣaṇāviṣaye ca śrutir nyāyyā, na lakṣaṇā, tasmān naikaṃ vākyam iti.
atrocyate - yady apy amī grahaṇādayo bahavo 'rthā gamyante, na tu sarva īpsitā iti, bhakṣaṇam evaikaṃ pratyāyayitavyam. tad dhi śrutam, viśeṣaṇāny aśrutāni, na taiḥ pratītaiḥ prayojanam, prayojanaṃ ca yāvataḥ padasamūhasyaikam, tāvad ekaṃ vākyam. tasmād viśiṣṭabhakṣaṇārtham etad ekaṃ vākyam iti bhakṣaṇe viniyoktavyam. samākhyānaṃ ca bhavati - bhakṣānuvāka iti, kṛtsnaś cānuvāko nāvayavaḥ.
nanu ca samākhyā laukikaḥ śabdaḥ kathaṃ vaidikam aṅgaṃ niyaṃsyatīti. yady api laukikaḥ, tathāpy anādiḥ tasyānuvākena saṃbandhaḥ. kim ato yady evam? etad ato bhavati, bhakṣaṇasamabhivyāhṛtam anuvākaṃ brūte, samabhivyāhāraś ca sati saṃbandhe bhavati, yathā pācako lāvaka iti samabhivyāhārāt saṃbandham anumāsyāmahe. āha nānumānagamya evaṃjātīyakeṣv aṅgabhāvaḥ, vidhānād evāvagamyate, nānyathā, na ca samākhyā vidhātrī. atrocyate - samākhyā saṃbandhinau buddhau saṃnidhim upaneṣyati, prayogavacano vidhāsyatīti. tasmāt kṛtsno 'nuvāko bhakṣaṇe viniyoktavya iti.
[264]{*3/191*}
NOTES:
*{3/188: E2,4,6: 'gniṣṭuta}*
*{3/189: Tait.S. 3.2.5.1-3}*
*{3/190: E2: 4,170; E4: 4,92; E6: 1,180}*
*{3/191: E2: 4,172; E4: 4,98; E6: 1,181}*
tasya rūpopadeśābhyām apakarṣo 'rthasya coditatvāt
naitad evaṃ kṛtsno 'nuvāko bhakṣaṇe viniyujyata iti. rūpād grahaṇavākyaṃ grahaṇe viniyujyeta, ehītyevamādi sadhyāsam ity evam antam. nṛcakṣasam ityevamādi cāvakhyeṣam ity evam antaṃ darśane. kutaḥ? mukhyārtham evaṃ tad vākyaṃ bhavati, itarathā lakṣaṇārthatā syāt, mukhyārthatā ca nyāyyā na lakṣyārthatā.
ucyate - viśeṣaṇānām abhidhāne, na kiṃcid asti prayojanam ity uktam. atrocyate - naivaitāni viśeṣaṇāni, pṛthag evaitāni grahaṇādīni svaiḥ svair vākyair ucyanta iti. kutaḥ? asti hi taiḥ prayojanam, coditāni hi tāni, kānicit tu pṛthagvākyaiḥ, kānicid arthaprāptāni, tāny avaśyaṃ prakāśayitavyāni. tāni prakāśayiṣyanty etāni vākyāni. rūpaṃ caiṣāṃ tatprakāśanasāmarthyam, ato nānārthatvān naikaṃ vākyam ucyate. nanu bhakṣaṇavākyaśeṣī bhavitum apy eṣāṃ rūpam iti. ucyate - bāḍham asti rūpam, na tu tadviśeṣaṇāny etāni kalpyante. kasya hetor adṛṣṭārthāni tathā bhavanti? uktair anuktair vā viśeṣaṇais tāvān eva so 'rthaḥ, itarathā grahaṇādīni prakāśayiṣyanti, tathā dṛṣṭārthāni bhaviṣyanti. tasmād rūpopadeśābhyām apakrṣo bhavet keṣāṃcid atreti.
guṇābhidhānān mandrādir ekamantraḥ syāt tayor ekārthasaṃyogāt
bhakṣānuvāke śrūyate - mandrābhibhūtiḥ ketur yajñānāṃ vāgju[265]{*3/192*}ṣāṇā somasya tṛpyatu. vasu-mad guṇasya somadevate matividaḥ prātaḥsavanasya gāyatrachandaso 'gnihuta{*3/193*} indrapītasya madhumata upahūtasyopahūto bhakṣayāmīti{*3/194*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ mandrādiḥ tṛpyatv ity evam anta eko mantraḥ, vasumad gaṇādir aparaḥ, uta mandrādir bhakṣayāmy anta eka eva mantra iti. kiṃ tāvat prāptam? dvau mantrau, dvau hy etāv arthau, anyā tṛptir anyad bhakṣaṇam, tato 'rthabhedād vākyabhedaḥ. tad uktam - tasya rūpopadeśābhyām apakarṣo 'rthasya coditatvād iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - guṇābhidhānān mandrādir ekamantraḥ syād iti, tṛptir bhakṣaṇāviśeṣaṇatvenābhidhīyata iti{*3/195*}. bhakṣayāmi vāk tarpsyatīti.
nanu tṛpyatv ity eṣo 'nyaḥ śabdaḥ, anyaś ca tarpsyatīti, eṣā bhaviṣyantī kriyāyām upapadabhūtāyāṃ bhavatīti, tatra dvayoḥ kriyayor asti saṃbandho bhakṣayāmi vāk tarpsyatīti. iha punar bhakṣayāmi tṛpyatv iti nāsti kaścit saṃbandhaḥ. ucyate - na hy ayaṃ vidhau tṛpyatv iti vijñāyate. kva tarhi? prārthanāyāṃ vā prāptakāle vā. yadi bhakṣayāmi vāk tarpsyatīty evam abhisaṃbandhaḥ kriyate. yadi vā bhakṣayāṃi vācas tarptuṃ prāptaḥ kāla iti, tena viśeṣaṇaviśeṣyabhāvād ekārthatāyām ekavākyatve mantraikyam upapadyate. nanu nirākāṅkṣa ete vākye bhaṅktvā rūpaṃ sākāṅkṣe kriyete. atrocyate -yady apy ete vākye bhinnārthe nirākāṅkṣe dvāv arthāv abhivadeyātām, tathāpi bhakṣaṇasya prakāśanaṃ dṛṣṭaṃ prayojanaṃ na tarpaṇasya, iti kṛtvaikārthyam eva bhavet. kim aṅga punar guṇabhāve gamyamāna evātra. tasmād guṇābhidhānān mandrādir ekamantraḥ syād iti.
[266]{*3/196*}
NOTES:
*{3/192: E2: 4,174; E4: 4,102; E6: 1,182}*
*{3/193: E2,4,6: 'gniṣṭuta}*
*{3/194: Tait.S. 3.2.5.1-2}*
*{3/195: E2,4,6 om. iti}*
*{3/196: E2: 4,175; E4: 4,104; E6: 1,183}*
liṅgaviśeṣanirdeśāt samānavidhāneṣv anaindrāṇām amantratvam
eṣa eva mantra udāharaṇam - iha ca pradānāny aindrāṇy anaindrāṇi ca vidyante, teṣāṃ bhakṣaṇāny api santi. tatra saṃdehaḥ - kim aindreṣv anaindreṣu ca mantraḥ, utaindreṣv eva mantraḥ, anaindrāṇām amantrakaṃ bhakṣaṇam iti. kiṃ tāvat prāptam? anaiṇdrāṇām amantrakaṃ bhakṣaṇam iti. kutaḥ? samānavidhānāny etāni pradānāni, teṣv indrapītasyeti mantro 'nindrapītaṃ na śaknoti vaditum, na ca samānaprakaraṇa ūhaḥ saṃbhavati, asati vacane 'nyārthānabhidhānāt. tasmād amantrakaṃ bhakṣaṇam evaṃjātīyakeṣv iti.
yathādevataṃ vā tatprakṛtitvaṃ hi darśayati
athavā yathādevatam ūhena lakṣayitavyam kasmāt? dhruvacamasā hi prakṛtibhūtāḥ. ke punar dhruvacamasāḥ? ye śukrāmanthipracāre savanamukhīyāḥ, aindrās te bhavanti, teṣāṃ prakṛtibhūtaṃ pradānam, vikṛtibhūtāny anyāni. katham avagamyate? tatprakṛtitvaṃ hi darśayati. katham? anuṣṭupchandasa iti ṣoḍaśiny atirātre bhakṣamantraṃ namatīti. kim atra darśanam? namatīti vipariṇāmaṃ darśayati.
nanu vacanam etat syāt. nety ucyate, naitan namatīti śrūyate. kathaṃ tarhi evaṃ namatīti, anuṣṭupchandasa iti bhakṣamantraṃ namatīti, sa eṣa ūho vikāreṣūpapadyate, [267]{*3/197*} tasmād ete vikārāḥ, ato 'naindreṣv api codakaprāpto mantra ūhitavyo bhavati. ucyate - vikārā eta iti liṅgam apadiṣṭam, nyāyo 'bhidhīyatām iti. ucyate - aindraḥ somo gṛhyate mīyate ca, tenaindreṣu somo 'naindreṣu soma eva nāstīti sarve somadharmā aindreṣv eva, adharmakā itare sākāṅkṣāḥ. kathaṃ punar jñāyate - aindraḥ somo gṛhyate mīyate ceti? mantravarṇāt, indrāya tvā vasumata ityevamādir mantra aindraṃ somaṃ vadituṃ śaknoti nānyam. tasmād aindraḥ somaḥ, tenaindreṣu somadharmāḥ, anyāni tu pradānāni sākāṅkṣāṇi, ato dharmān grahīṣyantīti nyāyaḥ. tasmād yathādevatam ūhitavyo mantra iti.
evaṃ sthitaṃ tāvad aparyavasitam, tata evaṃ sati cintāntaraṃ vartiṣyate.
NOTES:
*{3/197: E2: 4,176; E4: 4,106; E6: 1,183}*
punarabhyunnīteṣu sarveṣām upalakṣaṇaṃ dviśeṣatvāt
santi punarabhyunnītāḥ somāḥ śukrāmanthipracāra eva savanamukhīyāḥ, teṣāṃ hotur vaṣatkāre 'nuvaṣatkāre ca caturbhir madhyataḥkāriṇāṃ camasair hutvā hotrakāṇāṃ camasaiḥ sakṛt sakṛd vaṣaṭkāra eva hutvā punaḥ saśeṣeṣv eva pātreṣu somo 'bhyunnītaḥ, evaṃ hi tatrādhvaryuḥ saṃpreṣyati, madhyataḥkāriṇāṃ camasādhvaryavo vaṣaṭkṛte 'nuvaṣaṭkṛte jahuta, hotrakāṇāṃ camasādhvaryavaḥ sakṛd dhutvā śukrasyābhyunnīyopāvartadhvam iti. tatra hotrakā nānādevatā yajanti, maitrāvaruṇo mitrāvaruṇau, mitraṃ vayaṃ havāmaha iti{*3/198*}, [268]{*3/199*} brāhmaṇāc chaṃsī indram, indra tvā vṛṣabhaṃ vayam iti{*3/200*}, potā marutaḥ, maruto yasya hi kṣaya iti{*3/201*}. neṣṭā tvaṣṭāraṃ patnīś ca, agne patnīr ihāvaheti{*3/202*}, āgnīdhro 'gnim ukṣānnāya vaśānnāyeti{*3/203*}. tatra taiś camasaiḥ pūrvasmin vaṣaṭkāra indra iṣṭaḥ, punar abhyunnīya mitrāvaruṇādyā devatā iṣṭāḥ, śeṣas tatrendrasya mitrāvaruṇādīnāṃ ca. tatra saṃdehaḥ - kiṃ prasthitadevatāyāś cendrasya mitrāvaruṇādīnāṃ copalakṣaṇam, utendro nopalakṣayitavya iti.
kiṃ tāvat prāptam? punar abhyunnīteṣu sarveṣām upalakṣaṇam. kasmāt? dviśeṣatvāt, camase camase tatra dvayoḥ śeṣaḥ, prakṛtau yasyai hutam, tac cheṣas tatpīta ity uktam. ihāpi tadvad eva vaditavyam. tasmāc camase camase dvayor upalakṣaṇam.
NOTES:
*{3/198: ṚV 1.23.4a}*
*{3/199: E2: 4,178; E4: 4,110; E6: 1,184}*
*{3/200: ṚV 3.40.1a}*
*{3/201: ṚV 1.86.1a}*
*{3/202: ṚV 1.22.9a}*
*{3/203: ṚV 8.43.11a}*
apanayād vā pūrvasyānupalakṣaṇam
apanītaṃ prasthitadevatāyāḥ śeṣaṃ manyāmahe. kutaḥ? mitrāvaruṇādibhyas tatpātrastham abhyāśrāvyate. katham etat? ucyate - mitrāvaruṇādayo hījyante, tad yathācāryaśeṣaṃ devadatto bhuñjāno yadi śeṣaṃ pūrṇakāya prayacchati, pūrṇako devadattam upalakṣayati, devadattaśeṣaṃ bhuñja iti, nācāryaśeṣam. tasmān na prasthitadevatā indra upalakṣayitavya iti.
grahaṇād{*3/204*} vāpanayaḥ{*3/205*} syāt
na caitad asti, indro nopalakṣaṇīya iti, tasyāpi hy asau śeṣaḥ pratyakṣam avagamyate. nanv apanīta iti. ucyate - nāsāv apanīyate. sakṛd dhutāṃś camasānabhidroṇakalaśād gṛhṇāti, saśeṣaś camaso lakṣaṇam anyasyonnīyamānasya. tataś{*3/206*} camasastho hotum unnetavyaḥ preṣito vā. yat tu yakṣyamāṇā devatāḥ praty āśrā[269]{*3/207*}vita iti. ucyate - āśrāvyate tatra devatābhyo na tv idaṃ vā tad veti. tena{*3/208*} yad dhotuṃ gṛhītaṃ tad āśrāvitam iti gamyate. na ca, āśrāvaṇavelāyāṃ devatābhisaṃbandhaḥ, yad yad devatābhisaṃbaddham, tad āśrāvyate, tasmād astīndraśeṣaḥ, lakṣyate{*3/209*} ca. ataḥ sarveṣām upalakṣaṇam iti. kṛtvācintaiṣā, nātra prayojanaṃ vaktavyam, pūrvādhikaraṇasyaivaitat prayojanam avadhāryate.
NOTES:
*{3/204: E2,4: agrahaṇād}*
*{3/205: E2,4: vānapāyaḥ}*
*{3/206: E2,4: na ca}*
*{3/207: E2: 4,180; E4: 4,113; E6: 1,185}*
*{3/208: E2,4: tata}*
*{3/209: E2,4: bhakṣyate}*
pātnīvate tu pūrvavat
asti pātnīvato grahaḥ, yad upāṃśupātreṇāgrayaṇāt pātnīvataṃ gṛhṇātīti, dvidevatyānāṃ śeṣā āgrayaṇasthālyāṃ upanītāḥ, tataḥ pātnīvato gṛhyate. atha hute pātnīvate, tac cheṣe bhakṣyamāṇe bhavati saṃdehaḥ - kim indravāyvādaya upalakṣayitavyā na veti. kiṃ tāvat prāptam? upalakṣayitavyāḥ. teṣām api hy asau śeṣo yathā prasthitadevatāyā iti.
grahaṇād vāpanītaṃ syāt
apanīyate hi sa śeṣa iha, na yathāpūrvavat, tatra hi pātralakṣaṇatvena saṃkīrtyate na somo grāhyatvena, iha tu āgrayaṇād gṛhṇātīti, sthālīsthaḥ somo nirdiśyate hotum, yakṣyamāṇadevatāṃ prati. nanu sthālyām āgrayaṇo nāgrayaṇaś{*3/210*} ca, tatra yas tasmād āgrayaṇād gṛhyate, sa pātnīvataḥ, yas tu saṃpātānn āsau pātnīvata iti. ucyate - āgrayaṇo 'pādānam, tasmād yo 'paity āgrayaṇo 'nāgrayaṇo{*3/211*} vā, sa sarvaḥ pātnīvataḥ, āgrayaṇāc caiṣa sarvo 'petaḥ.
[270]{*3/212*} nanv anāgrayaṇād apy apetaḥ. naiṣa doṣaḥ, āgrayaṇāt tāvad apetaḥ, tenāsau pūrvadevatābhiḥ pīta iti na śakyate vaktum. yo hīndrārthasya somasyāvayavaḥ śeṣaḥ sa indrapīta iti prakṛtāv ucyate. ihāpi tadvad eva pūrvadevatārthasyāvayavo vaditavyaḥ. nanu yo 'sau pūrvadevatārthaḥ, tasyaivāyam avayavaḥ. neti brūmaḥ, na hi hutasyāvayavo dṛśyate. nanu prakṛtāv api hutasyāvayavo na dṛśyate. ucyate - hutāhutasya samudāyasya tatrāvayava upalakṣyate taddevatasya. nanv ihāpi samudāya evāsīt taddevatyaḥ, tasyaivāyam avayavaḥ. nety ucyate, āsīd ayaṃ samudāyas taddevatyaḥ, idānīṃ tasyāvayavo 'nyadevatyo jātaḥ, tena samudāyas taddevatyatvād apetaḥ.
āha pūrvadevatāpītasyāsāv avayava āsīt tena bhūtapūrvagatyā bhaviṣyati. ucyate - prakṛtau na bhūtapūrvagatyābhidhānaṃ kṛtam, ihāpi tadvad eva na kartavyam iti. api cendradevatyas tatrendrapīta ity uktam, anapanītā ca tasyendradevatyatā, asya punaḥ pūrvadevatāsaṃbandho 'pagataḥ. tasmān nātra pūrvadevatopalakṣaṇīyeti.
NOTES:
*{3/210: E2,4: 'nāgrayaṇaś}*
*{3/211: E2,4: 'nāgrayaṇo}*
*{3/212: E2: 4,182; E4: 4,118; E6: 1,185}*
tvaṣṭāraṃ tūpalakṣayet pānāt
asti pātnīvataḥ somaḥ, tatra mantraḥ, agnā i patnīvan sajūr devena tvaṣṭrā somaṃ pibeti{*3/213*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ tvaṣṭopalakṣayitavyo na veti. kiṃ prāptam? upalakṣayitavyaḥ. kutaḥ? pānāt, pānaṃ śrūyate - sajūr devena tvaṣṭrā [271]{*3/214*} somaṃ pibeti. tenāyam agnaye patnīvate saha tvaṣṭrā dīyata iti gamyate. yasmai ca yena saha dīyate, ubhābhyāṃ tad dīyate, evaṃ tat sahadānaṃ bhavati, yathā devadattāya yajñadattena saha śataṃ dīyatām ity ukte, tatrobhābhyām api dīyate. tasmāt tvāṣṭro 'py asau soma iti tvaṣṭopalakṣayitavyaḥ. asāv apīndra iva{*3/215*} pibatīti.
NOTES:
*{3/213: Tait.S. 1.4.27.1}*
*{3/214: E2: 4,183; E4: 4,122; E6: 1,186}*
*{3/215: E2,4: eva}*
atulyatvāt tu naivaṃ syāt
naitad evam, śabdapramāṇakā vayam, yac chabda āha, tad asmākaṃ pramāṇam, śabdaś cāgneḥ patnīvataḥ pānam āha tvaṣṭuḥ sahabhāvamātram, na hy ananuṣṭhīyamāne sahabhāvaḥ sidhyatīti tvaṣṭari pānam anumīyate. nanu tvaṣṭre pānaṃ coditam. satyam, coditaṃ mantravarṇena, na codanayā. codanā hi pātnīvataṃ gṛhṇātīti, loke tu kāryaṃ dṛṣṭvā coditam acoditam apy anuṣṭhīyata{*3/216*} eva, lokataś caitat paricchinnam, naivaṃjātīyakena vākyena, tvaṣṭuḥ somaḥ kṛto bhavatīti.
NOTES:
*{3/216: E2,4, E1 (v.l.): coditam acoditam apy anuṣṭhīyata}*
triṃśac ca parārthatvāt
tasminn eva pātnīvate mantraḥ - aibhir agne sarathaṃ yāhy arvāṅ nānārathaṃ vā vibhavo hy aśvāḥ. patnīvatas triṃśataṃ trīṃś ca devān anuṣvadham ā vaha mādayasveti{*3/217*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ trayastriṃśato [272]{*3/218*} devānām upalakṣaṇaṃ kartavyam, uta neti. kiṃ prāptam? trayastriṃśataṃ devānupalakṣayet. katham? dīyate hi somas trayastriṃśate devebhyaḥ. evaṃ hy agnim agnīd adhīcchati, āyāhy agner 'vācīnam, trayastriṃśatā devaiḥ saha samānaṃ ratham adhiṣṭhāya nānārathair vā vibhavanti hi te 'śvāḥ. tad idam anuṣvadham āvaha trayastriṃśataṃ patnīvato devān āgamaya tarpaya ceti. atra hy agnim agnīd adhīcchati trayastriṃśato devānāṃ tṛptaya iti gamyate, yat pradhānaś cātra mantraḥ, tat paraḥ somaḥ. tasmād ucyate - trayastriṃśad devā upalakṣayitavyā iti.
nanu codanāyāṃ patnīvān kevalo 'gnir devatātvena śrūyate. satyam, codanāyāṃ patnīvān devatātvena śrūyate, na tu devatāntaraṃ niṣidhyate. kim ato yady evam? etad ato bhavati, māntravarṇikās trayastriṃśad devā aviruddhāś codanāyāṃ pratīyanta iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - na trayastriṃśad devā upalakṣayitavyā iti, nātra mantre 'gnir āhvātā pariveṣṭā vā tarpayitā vādhyeṣyate. nātra trayastriṃśad deveṣv iṣṭeṣu prayojanaṃ nirvartyate. kas tarhi yaṣṭavyaḥ? patnīvān. kuta etat? sa hi codyate - pātnīvataṃ gṛhṇātīti. nanu māntravarṇikānāṃ trayastriṃśato devānām atra saṃkīrtanam. ucyate - parārthatvena tāḥ saṃkīrtyante. katham? na hy aprattam agneḥ, tad bhavati, na ca parakīyasya dānam avakalpate. tasmāt tvam amūbhyas trayastriṃśad devatābhyo dehīty asamañjasaṃ vacanam, agnaye tv anena dānam uktaṃ bhavati. katham? īśāno hi vilaṃbhayati dravyam, tad iha vilaṃbhanaṃ saṃkīrtayan tvam asya īśāna iti pratyāpayati.
[273]{*3/219*} nanu mādayasvety ucyate, na vilaṃbhayeti. ucyate - na hi mādyanti devatāḥ, tasmān madakaraṇasaṃkīrtanam adṛṣṭāya syāt, dṛṣṭāya tu tyāgasaṃkīrtanaṃ lakṣaṇayā, lakṣaṇā hy adṛṣṭakalpanāyā jyāyasī, pramāṇād dhi sā bhavati. nanu tyāge 'pi lakṣyamāṇe 'gniḥ kartādhīṣyate. tad ucyate - agner apy adhyeṣaṇādṛṣṭāyaiva, tasmād agner aiśvaryakaraṇam etad vākyaṃ lakṣayatīti nyāyyam. api ca pātnīvate somaś codyate - pātnīvataṃ gṛhṇātīti.
nanūktam, māntravarṇikaṃ ca pratiṣedhati codaneti. ucyate - tad api māntravarṇikaṃ nāstīty uktam. api ca sāmarthyāt pratiṣedhatīti gamyate. na hi sāpekṣaḥ patnīvac chabdaḥ, tad dhitārthena saṃlakṣyate, tasmāt kevalaḥ patnīvān devateti. etac codanāvaśena mantro varṇanīyaḥ. tasmād yathaivāsmābhir varṇito mantraḥ, tathaiva bhavitum arhatīti, patnīvāṃś cāgnir agne patnīvann iti sāmānādhikaraṇyena nirdiśyate. tasmād agnir upalakṣayitavyo na trayastriṃśad devatā iti.
NOTES:
*{3/217: ṚV 3.6.9}*
*{3/218: E2: 4,185; E4: 4,125; E6: 1,186}*
*{3/219: E2: 4,187; E4: 4,126; E6: 1,187}*
vaṣaṭkāraś ca kartṛvat
asty anuvaṣaṭkāradevatā, somasyāgne vīhīty anuvaṣaṭkarotīti{*3/220*}. tatra saṃdehaḥ - kim anuvaṣaṭkāradevatopalakṣayitavyā na veti. kiṃ prāptam? upalakṣayitavyeti, na tatra pārārthyaṃ kiṃcit pūrvad upalakṣyate. tasmād upalakṣayitevyati. evaṃ prāpte brūmaḥ - anuvaṣaṭkāradevatā nopalakṣayitavyā, kartṛvat, yathā kartā nopalakṣyate, hotṛpīta[274]{*3/221*}syādhvaryupītasyeti, evam evānuvaṣaṭkāradevatāpi. na hi sā prakṛtāv upalakṣitā, yac ca nāma prakṛtau kṛtam, tad iha karaṇīyam. tasmān nopalakṣayitavyeti.
NOTES:
*{3/220: Ai.Br. 3.5}*
*{3/221: E2: 4,189; E4: 4,131; E6: 1,188}*
chandaḥpratiṣedhas tu sarvagāmitvāt
sthitād uttaram ucyate - naitad asti, yad uktam ūhena mantravad bhakṣaṇaṃ kartavyam iti, amantrakaṃ bhakṣaṇaṃ kartavyam. kasmāt? ucyate - samānavidhānatvāt, nāsty atra prakṛtivikṛtibhāvaḥ. katham? prakaraṇasya tulyatvāt, yal liṅgaṃ uktam{*3/222*}, chandaḥpratiṣedhaḥ sa ity ucyate, tṛtīyasavanatvāj jagatīcchandasa iti prāpte 'nuṣṭupchandasa iti ṣoḍaśini bhakṣamantraṃ namatīti{*3/223*} samānavidhāne 'py avakalpyate. yat tūktam{*3/224*} - aindraḥ somo gṛhyate mīyate ceti, naita aindrā anaindrāś ca bhinnā yāgāḥ, ekasyaivaite 'bhyāsaviśeṣāḥ, na cābhāsaviśeṣāṇāṃ dharmā guṇatvāt, sarva ete yāgadharmāḥ. tena kṛtsnā yāgasya codyante somadharmāḥ, somaś ceti. yac ca, indro gṛhyate mīyate ceti, indrasya mantrāmnānān mantreṇa grahaṇaṃ prakāśayitavyam, itarāsāṃ devatānāṃ dhyānādineti. tasmād anaindrāṇām amantrakaṃ bhakṣaṇam iti.
[275]{*3/225*}
NOTES:
*{3/222: Zu MS 3.2.28}*
*{3/223: Vgl. zu MS 3.2.28}*
*{3/224: Vgl. zu MS 3.2.28}*
*{3/225: E2: 4,191; E4: 4,138; E6: 1,188}*
aindrāgne tu liṅgabhāvāt syāt
evaṃ sthite cintyate - asti tatraindrāgnaḥ somaḥ, aindrāgnaṃ gṛhṇātīti{*3/226*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ mantravad bhakṣaṇam, amantrakaṃ veti. kiṃ prāptam? aindrāgne tu mantraḥ syāt, yasya hīndrāgnī devatā tasya nendraḥ{*3/227*}, śakyate hi sa indrapīta iti vyapadeṣṭum, yasya hy avayavāntaram indreṇa pītam, sa indrapītaḥ, tasyendrāgnibhyāṃ pibadbhyāṃ pītam avayavāntaram indreṇa. tasmān mantravad bhakṣaṇam iti.
NOTES:
*{3/226: Vgl. Tait.S. 6.5.4.1}*
*{3/227: E2,4 om. na}*
ekasmin vā devatāntarād vibhāgavat
nāsyāvayavāntaram indreṇa pīyate, na cāvayavāntareṇendrapītena tat pītaṃ bhavati, tena pīta iti lakṣaṇāśabdo 'yam. indram uddiśya yaḥ saṃkalpito indro yasya devateti, yathaiva ca sākāṅkṣasya tad dhitārthenāsaṃbandhaḥ, evaṃ samāso 'pīndrapītasyeti sākāṅkṣasya nāvakalpate, tad uktam - vyavasthā vārthasaṃyogād iti{*3/228*}.
āha - nanu tenaivādhikaraṇenaitad gatam{*3/229*}. kim arthaṃ punaś cintyata iti. ucyate - yat tatra vicāritaṃ siddham eva tat. kathaṃ punar vicāryate? naiva sākāṅkṣasya devatāsaṃbandha iti. naiveha devatāsaṃbandha iti pūrvaḥ pakṣaḥ, pānamātrasaṃbandho 'treti, pānamātrasaṃbandhena yatra dvābhyāṃ pīyate, tatraikena devatāsaṃbandha ity uttaraḥ pakṣaḥ, tasmān na punaruktam iti.
[276]{*3/230*}
NOTES:
*{3/228: MS 3.1.27}*
*{3/229: Vgl. MS 3.1.17}*
*{3/230: E2: 4,193; E4: 4,143; E6: 1,189}*
chandaś ca devatāvat
asmin mantre gāyatrachandasa ity ucyate, tatra saṃdehaḥ - kim ekacchandasi some mantraḥ, uta nānācchandasyapīti{*3/231*}. ucyate - chandaś ca devatāvat, yathānyasahitendre na mantraḥ, evam anekacchandaske some na syān mantra iti. atrāpi hi gāyatracchandasa iti saviśeṣaṇasya samāso nāvakalpate.
NOTES:
*{3/231: Tait.S. 3.2.5.2}*
sarveṣu vābhāvād ekacchandasaḥ
sarveṣu vā mantraḥ syāt. kutaḥ? abhāvād ekacchandasaḥ, naiva kaścid ekacchandasāḥ somo 'sti, tena yathābhūto 'yam, tathābhūtasya{*3/232*} chando viśeṣaṇam. tasmād anekacchandaske some mantraḥ syād iti.
NOTES:
*{3/232: E2,4: yathābhūtasya}*
sarveṣāṃ vaikamantryam aitiśāyanasya bhaktipānatvāt savanādhikāro hi
Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0