મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 3.3

યદ્ ઉક્તમ્ - અનૈન્દ્રાણામ્ અમન્ત્રકં ભક્ષણમ્ ઇતિ, તન્ ન, સર્વેષાં સમન્ત્રકં ભક્ષણમ્ ઇતિ, યથાસમામ્નાતશ્ ચ મન્ત્રઃ સ્યાત્. નેન્દ્રપીત ઇતિ સોમ ઉચ્યતે. કિં તર્હિ? સવનમ્, પ્રાતઃસવનશબ્દેન સામાનાધિકરણ્યાત્. નનુ સોમે ઽપિ ષષ્ઠી. સત્યમ્ અસ્તિ ષષ્ઠી, ન તુ તેન સામાનાધિકરણ્યમ્. નાસાવ્ ઇન્દ્રેણ સોમઃ પીતઃ, નાપીન્દ્રાય દત્તઃ, અન્ય એવ પીતો દત્તો વા, સ ગત એવ. ન ચાતીતઃ સમુદાયો વ્યપદિશ્યતે, [277]{*3।233*} પ્રત્યક્ષવચનો હ્ય્ અયં શબ્દઃ. સવને તુ ન દોષઃ, ઇન્દ્રપીતં ભવતિ સવનમ્, યત્રેન્દ્રેણ પીતમ્. તસ્માદ્ અનૈન્દ્રો ઽપીતસવને ઽન્તર્ભવતીતિ શક્યતે મન્ત્રેણ વદિતુમ્. શક્યતે ચેત્ સમાનવિધાને કથમ્ ઇવ મન્ત્રો ન ભવિષ્યતિ. ભક્ત્યા હ્ય્ અપીતઃ પીત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. એવમ્ એવ ઐતિશાયન આચાર્યો મન્યતે સ્મ. અસ્માકમ્ અપ્ય્ એતદ્ એવ મતમ્. આચાર્યગ્રહણમ્, તસ્માદ્ આગતમ્ ઇતિ તસ્ય સંકીર્ત્યર્થમ્.
નોતેસ્:
*{3।233: એ2: 4,195; એ4: 4,146; એ6: 1,190}*
શ્રુતેર્ જાતાધિકારઃ સ્યાત્

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - ઉચ્ચૈર્ ઋચઃ ક્રિયતે, ઉચ્ચૈઃ સામ્ના, ઉપાંશુ યજુષા ઇતિ{*3।234*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં ઋગાદિજાતિમ્ અધિકૃત્યૈતે શબ્દાઃ પ્રવૃત્તાઃ, ઉત વેદમ્ અધિકૃત્યેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? જાતાધિકારઃ સ્યાત્. કુતઃ? શ્રુતેઃ, એષાં શબ્દાનાં શ્રવણાદ્ એવ જાતિં પ્રતિપદ્યામહે, તેનોપાંશુત્વં જાત્યાધિકૃતયા સંબધ્યતે, વેદાનામ્ અધિકારકઃ શબ્દો નાસ્તીતિ. અપિ ચ - ઋગ્વેદવ્યતિક્રાન્તાનામ્ ઋચાં યજુર્વેદ ઉચ્ચૈઃ પ્રયોગો ભવિષ્યતિ, ઇતરથા તસ્યા એવ ઋચ ઉભૌ ધર્મૌ વૈકલ્પિકૌ સ્યાતામ્, તત્ર પક્ષે બાધઃ સ્યાત્. પ્રકરણં ચૈવમ્ અનુગૃહીતં ભવતિ, ઇતરથા વેદસંયોગે સર્વસ્મિન્ન્ અપિ ક્રતાવ્ ઉપાંશુત્વં સ્યાત્. તસ્માજ્ જાતાધિકારા એતે શબ્દા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।234: મૈત્.સ્. 3.6.5}*
વેદો વા પ્રાયદર્શનાત્

વેદં વાધિકૃત્યેદમ્ ઉચ્યતે. કુતઃ? પ્રાયદર્શનાત્. કિમ્ ઇદં પ્રાયદર્શનાદ્ ઇતિ? વેદપ્રાયે વાક્યે વેદોપક્રમે નિગમ્યમાના ઇમે શબ્દાઃ શ્રૂયન્તે - પ્રજાપતિર્ વા ઇદમ્ એક આસીત્, સ તપો ઽતપ્યત, તસ્માત્ તપસ્ તે પાનાત્ ત્રયો દેવા અસૃજ્યન્ત - અગ્નિર્ વાયુર્ આદિત્યઃ, તે તપો ઽતપ્યન્ત તેભ્યસ્ તે પાનેભ્યસ્ ત્રયો વેદા અસૃજ્યન્ત. અગ્નેર્ ઋગ્વેદો વાયોર્ યજુર્વેદ આદિત્યાત્ સામવેદ ઇત્ય્ એવમ્ ઉપક્રમ્ય નિગમન ઇદં શ્રૂયતે - ઉચ્ચૈર્ ઋચા ક્રિયતે, ઉચ્છૈઃ સામ્ના, [279]{*3।235*} ઉપાંશુ યજુષેતિ. એતસ્માત્ કારણાદ્ એભિઃ પ્રકૃતૈર્ ઉપાંશ્વાદિ કર્તવ્યમ્, ન જાત્યા ઋગાદિભિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. કુત એતદ્ અવગમ્યતે? વાક્યોપસંહારે શ્રુતત્વાત્, યસ્માદ્ ઇત એતે વેદા જાતાઃ, તસ્માદ્ એતૈર્ ઉપાંશ્વાદિ કર્તવ્યમ્ ઇતિ, ઋગાદિભિર્ અપિ વેદવચનૈર્ એવોપસંહારેણ ભવિતવ્યમ્. ઇતરથા વાક્યમ્ એવ નાવકલ્પેત, તત્રાનર્થકા એવ ભવેયુઃ, તસ્માદ્ વેદાધિકારા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।235: એ2: 4,200; એ4: 4,157; એ6: 1,191}*
લિઙ્ગાચ્ ચ

લિઙ્ગમ્ અપ્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે ભવતિ, યથા ઋગાદયઃ શબ્દાઃ શક્નુવન્તિ વેદમ્ અભિવદિતુમ્ ઇતિ, ઋગ્ભિઃ પ્રાતર્દિવિ દેવ ઈયતે. યજુર્વેદેન તિષ્ઠતિ મધ્યે અહ્નઃ. સામવેદેનાસ્તમયે મહીયતે. વેદૈર્ અશૂન્યૈસ્ ત્રિભિર્ એતિ સૂર્ય ઇતિ{*3।236*}, દ્વૌ વેદૌ સંકીર્ત્ય, ઋક્શબ્દં ચ ત્રિષુ પાદેષુ, ચતુર્થે પાદ ઉપસંહરતિ બહુવચનેન, વેદૈર્ અશૂન્યસ્ ત્રિભિર્ એતિ સૂર્ય ઇત્ય્ ઋક્શબ્દં વેદવચનં દર્શયતિ. તસ્માદ્ અપિ પશ્યામઃ. વેદાધિકારા એતે શબ્દા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।236: તૈત્.બ્ર્. 3.12.9.1}*
ધર્મોપદેશાચ્ ચ ન હિ દ્રવ્યેણ સંબન્ધઃ

ધર્મોપદેશશ્ ચ ભવતિ સામ્નઃ, ઉચ્ચૈઃ સામ્નેતિ, સ વેદાધિકારપક્ષે યુજ્યતે. જાતાધિકારે ત્વ્ ઋચ ઉચ્ચૈસ્ ત્વેન સામ્ન ઉચ્ચૈસ્ ત્વં સિદ્ધમ્, નાસ્ય સામદ્રવ્યેણ સહ સંબન્ધો વેદિતવ્યઃ, તસ્માદ્ અપિ વેદાધિકારા ઇતિ.
ત્રયીવિદ્યાખ્યા ચ તદ્વિદિ

ત્રયી યસ્ય વિદ્યા સ ત્રયીવિદ્યઃ, યસ્ ત્રીન્ વેદાન્ અધીતે, સ એવં પ્રખ્યાયતે{*3।237*}. ત્રયીતિ ચૈષ શબ્દા ઋક્સામયજુઃષુ પ્રસિદ્ધઃ, યદ્ય્ [280]{*3।238*} ઋક્સામયજૂંષીતિ ત્રયો વેદા ઉચ્યન્તે, એવં તદ્વિદિ ત્રયીવિદ્યાખ્યા યુજ્યતે, ભવતિ ચ. તસ્માદ્ વેદાધિકારા એતે.
નોતેસ્:
*{3।237: એ4 (fન્.): આખ્યાયતે}*
*{3।238: એ2: 4,202; એ4: 4,166; એ6: 1,191}*
વ્યતિક્રમે યથાશ્રુતીતિ ચેત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - ઋગ્વેદમ્ અતિક્રાન્તાનામ્ ઋચાં યજુર્વેદે ઽપ્ય્ ઉચ્ચૈસ્ ત્વં ભવિષ્યતીતિ, તત્ર મત્પક્ષે યથાશ્રુતઃ પ્રયોગો ભવિષ્યતીતિ યદ્ ઉક્તમ્, તત્પરિહર્તવ્યમ્ ઇતિ. આભાષાન્તં સૂત્રમ્{*3।239*}.
નોતેસ્:
*{3।239: એ2 હત્ આભાષાન્તં સૂત્રમ્ ગેક્લમ્મેર્ત્}*
ન સર્વસ્મિન્ નિવેશાત્

નૈષ દોષઃ, સર્વસ્મિન્ન્ ઋગ્વેદ ઉચ્ચૈસ્ ત્વં સર્વસ્મિંશ્ ચ યજુર્વેદ ઉપાંશુત્વમ્, તત્ર યદ્ય્ ઋગ્વેદવ્યતિક્રાન્તાયા ઋચો યજુર્વેદ ઉપાંશુત્વં ભવતીતિ, નૈતદ્ દૂષ્યતિ. વેદધર્મઃ સન્{*3।240*} ઋગ્ધર્મ ઇતિ, વેદસ્ય ચ ન ધર્મદ્વયેન સંબન્ધઃ.
નોતેસ્:
*{3।240: એ2,4: સ ન}*
વેદસંયોગાન્ ન પ્રકરણેન બાધ્યેત

યદ્ ઉક્તમ્ - પ્રકરણમ્ એવમ્ અનુગૃહીતં ભવતીતિ, વેદસંયોગાદ્ વાક્યેન પ્રકરણે બાધ્યમાને ન દોષો ભવિષ્યતિ.
ગુણમુખ્યવ્યતિક્રમે તદર્થત્વાન્ મુખ્યેન વેદસંયોગઃ

અસ્ત્ય્ આધાનમ્, ય એવં વિદ્વાન્ અગ્નિમ્ આધત્ત ઇતિ{*3।241*}. તદ્ યાજુર્વૈદિકમ્, તત્ર સામગાનમ્ આમનન્તિ - ય એવં વિદ્વાન્ વારવન્તીયં ગાયતિ{*3।242*}, ય એવં વિદ્વાન્ યજ્ઞાયજ્ઞીયં ગાયતિ, ય એવં વિદ્વાન્ વામદેવ્યં ગાયતિ{*3।243*} ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિમ્ આધાને સામગાનમ્ ઉચ્ચૈઃ, ઉતોપાંશ્વ્ ઇતિ.
[281]{*3।244*} ઉચ્ચૈર્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્. કુતઃ? સામવેદેનૈતત્ ક્રિયતે યદ્ વારવન્તીયાદિભિઃ, તસ્માદ્ ઉચ્ચૈર્ એતાનિ સામાનિ ગેયાનીતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ગુણાનુરોધેન વા મુખ્યં વ્યતિક્રમેત્, મુખ્યાનુરોધેન વા ગુણમ્ ઇતિ, ગુણો વ્યતિક્રમિતવ્યો ન્યાય્યઃ, મુખ્યશ્ ચાનુગ્રહીતવ્ય ઇતિ. કુતઃ? મુખ્યાર્થત્વાદ્ ગુણસ્ય, ગુણસ્યાનુષ્ઠાનેન મુખ્યઃ સગુણઃ કથં સ્યાદ્ ઇતિ ગુણે પ્રવર્તતે, ગુણપ્રવૃત્ત્યા ચેન્ મુખ્યસ્ય ગુણહાનિર્ ભવતિ, ગુણપ્રવૃત્તૌ ફલમ્ એવ નાવાપ્તં ભવતિ. અથ પ્રધાનં સગુણં કરિષ્યામીતિ ગુણે પ્રવર્તમાનો ગુણસ્ય ગુણં વિનિપાતયતિ, નાસ્ય સ્વાર્થો હીયતે. નાસૌ ગુણં સગુણં કર્તું પ્રવર્તતે, ગુણશ્ ચ સામગાનમ્, પ્રધાનમ્ આધાનમ્, આધાનસ્ય યાજુર્વૈદિકત્વાત્{*3।245*}, ઉપાંશુતા ગુણઃ, સ ગણધર્મમ્ ઉચ્ચૈસ્ ત્વં સામવૈદિકં{*3।246*} બાધતે. તસ્માદ્ ઉપાંશુ સામાનિ ગેયાનીતિ.
નોતેસ્:
*{3।241: મૈત્.સ્. 1.6.6}*
*{3।242: મૈત્.સ્. 1.6.7}*
*{3।243: મૈત્.સ્. 1.6.7}*
*{3।244: એ2: 4,204; એ4: 4,170; એ6: 1,191}*
*{3।245: એ2,4: યાજુર્વેદિકત્વાદ્}*
*{3।246: એ2,4: સામવેદિકં}*
ભૂયસ્ત્વેનોભયશ્રુતિ

યજુર્વેદે જ્યોતિષ્ટોમં સમામનન્તિ - જ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેત ઇતિ, તથા સામવેદે ઽપ્ય્ અસ્યૈવમ્ એવ સમામ્નાનમ્. સકૃચ્ ચ કૃતાયાં બુદ્ધૌ દ્વિતીયં ગુણાર્થં શ્રવણં ભવતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં યાજુર્વૈદિકમ્{*3।247*} આમ્નાનં ક્રિયાર્થમ્, સામવૈદિકં{*3।248*} ગુણાર્થમ્ ઉત વિપરીતમ્ ઇતિ. યતરચ્ ચામ્નાનં ક્રિયાર્થં તદ્ધર્મા ભવિષ્યન્તિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સામવેદિકં{*3।249*} ક્રિયાર્થં યાજુર્વેદિકં{*3।250*} વેત્ય્ અનિશ્ચયો વિશેષાન્ અવગમાદ્ ઇતિ.
[282]{*3।251*} એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ભૂયસ્ત્વેન ગુણાનાં પરિચ્છિદ્યેત, યત્ર ભૂયાંસો ગુણાઃ સમામ્નાતાઃ, તત્ર ક્રિયાર્થા{*3।252*} ચોદનેતિ ગમ્યતે. યત્ર હિ કર્તવ્યતયા ચોદના, તત્રેતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષ્યતે, યત્રાકાઙ્ક્ષિતેતિકર્તવ્યતા, તત્રેતિકર્તવ્યતાવચનં ન્યાય્યમ્. યે ચ ભૂયાંસો ગુણાઃ, સેતિકર્તવ્યતા, તદ્ ઇતિકર્તવ્યતાલિઙ્ગેન કર્તવ્યતાચોદનામ્{*3।253*} અનુમિમીમહે, યથા બહુષુ રાજપ્રતિમેષૂપવિષ્ટેષુ યસ્ય શ્વેતં છત્રં બાલવ્યજનં ચ, સ રાજેત્ય્ અવગમ્યતે, અનાખ્યાતો ઽપિ રાજલિઙ્ગેન. એવં કર્તવ્યતાલિઙ્ગેન ગુણાનાં ભૂયસ્ત્વેન જ્યોતિષ્ટોમસ્ય યાજુર્વૈદિકસ્ય{*3।254*} ચોદનાનુમીયતે. તસ્માજ્ જ્યોતિષ્ટોમસ્યોપાંશુપ્રયોગઃ, યજુર્વેદેન હિ જ્યોતિષ્ટોમઃ ક્રિયતે, યત્ તેન ચોદ્યતે. અચોદિતં ન શક્યતે કર્તુમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।247: એ2,4: યાજુર્વેદિકમ્}*
*{3।248: એ2,4: સામવેદિકં}*
*{3।249: એ2,4: સામવેદિકં}*
*{3।250: એ2,4: યાજુર્વેદિકં}*
*{3।251: એ2: 4,211; એ4: 4,187; એ6: 1,193}*
*{3।252: એ2: ક્રિયાર્થં}*
*{3।253: એ2: કર્તવ્યતાચોદનાદ્}*
*{3।254: એ2,4: યાજુર્વેદિકસ્ય}*
અસંયુક્તં પ્રકરણાદ્ ઇતિકર્તવ્યતાર્થિત્વાત્

ઉક્તાનિ વિનિયોગકારણાનિ શ્રુતિર્ લિઙ્ગં વાક્યમ્ ઇતિ. શ્રુતિર્ ઐન્દ્ર્યા ગાર્હપત્યમ્ ઇતિ{*3।255*} દ્વિતીયા વિભક્તિઃ, લિઙ્ગં મન્ત્રેષુ વચનસામર્થ્યં બહિર્દેવસદનં દામીતિ{*3।256*}, વાક્યમ્ અરુણયા ક્રીણાતીતિ{*3।257*}. અથ કિમ્ એતાવન્ત્ય્ એવ વિનિયોગકારણાનિ? નેત્ય્ ઉચ્યતે. કિમ્ અપરં કારણમ્ ઇતિ પ્રશ્નેનૈવોપક્રમઃ, ભવતિ ચ પ્રશ્નેનૈવોપક્રમઃ, યથા કા નામેયં નદી? કો નામાયં પ્રવતઃ? કિમ્ ઇદં ફલમ્ ઇતિ.
તદ્ ઉચ્યતે - અસંયુક્તં પ્રકરણાત્, ઇતિકર્તવ્યતાર્થિત્વાત્, યદ્ અસંયુક્તં શ્રુત્યા લિઙ્ગેન વાક્યેન વા, તત્ પ્રકરણાત્, ઇતિકર્તવ્યતાર્થિત્વાત્. યદ્ ઇતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષિણઃ સંનિધૌ પૂરણસમર્થમ્ ઉપનિપતતિ યદ્ વચનમ્, તત્{*3।258*} તેન પ્રકૃતેન સહૈકવાક્યતાં યાતિ. [283]{*3।259*} તસ્માત્ પ્રકૃતે વિનિયુજ્યતે. કિમ્ ઇહોદાહરણમ્? કિં ચ પ્રયોજનમ્ ઇતિ. દર્શપૂર્ણમાસૌ પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે - સમિધો યજતિ, તનૂનપાતં યજતિ, ઇડો યજતિ, બર્હિર્ યજતિ, સ્વાહાકારં યજતિ{*3।260*} ઇતિ{*3।261*}, તાનિ તત્રૈવ પ્રકરણસામર્થ્યાદ્ વિનિયુજ્યન્તે, નાગ્નિહોત્રે જ્યોતિષ્ટોમે વા.
નોતેસ્:
*{3।255: મૈત્.સ્. 3.2.4; વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.2.3}*
*{3।256: મૈત્.સ્. 1.1.2; વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.2.1}*
*{3।257: તૈત્.સ્. 6.1.6.7; વ્ગ્લ્. મ્સ્ 3.1.12}*
*{3।258: એ2,4: યત્}*
*{3।259: એ2: 4,215; એ4: 4,192; એ6: 1,193}*
*{3।260: એ2,4,6 ઓમ્. ઇતિ}*
*{3।261: તૈત્.સ્. 2.6.1.1}*
ક્રમશ્ ચ દેશસામાન્યાત્

અથ કિમ્ એતાવન્ત્ય્ એવ વિનિયોગકારણાનિ. નેત્ય્ ઉચ્યતે. કિં ચ? ક્રમશ્ ચ દેશસામાન્યાત્, ક્રમવતામ્ આનુપૂર્વેણોપદિશ્યમાનાનાં{*3।262*} યસ્ય પર્યાયે યં ધર્મમ્ આમનન્તિ, તસ્ય તં પ્રત્ય્ આકાઙ્ક્ષાનુમીયતે, સત્યામ્ આકાઙ્ક્ષાયાં એકવાક્યભાવઃ, તસ્માત્ તતો વિનિયોગ ઇતિ. કિમ્ ઇહોદાહરણમ્? કિં ચ પ્રયોજનમ્? આનુપૂર્વ્યવતાં યાગાનામ્ અનુમન્ત્રણેષ્વ્ આમ્નાતેષૂપાંશુયાજસ્ય ક્રમે દબ્ધિર્ નામાસીતિ{*3।263*} સમામ્નાતઃ, તસ્યાકાઙ્ક્ષામ્ ઉત્પાદ્ય તેનૈકવાક્યતાં યાત્ વા તત્રૈવ વિનિયોગમ્ અર્હતીતિ, તથા ચૈન્દ્રાગ્નં કર્મ વિયાતસજાતસ્યાસ્તિ ભ્રાતૃવ્યવતઃ{*3।264*}, તસ્ય યાજ્યાનુવાક્યાયુગલમ્ અપ્ય્ આમ્નાયત ઐન્દ્રાગ્નમ્, ઇન્દ્રાગ્ની રોચનાદિવઃ પ્રવર્ષણિભ્ય{*3।265*} ઇત્ય્{*3।266*} એકમ્, અપરમ્ ઇન્દ્રાગ્ની નવતિં પુરઃ [284]{*3।267*} શ્લથદ્ વૃત્રમ્ ઇતિ{*3।268*}. તત્ર લિઙ્ગાદ્ વિનિયોગે સિદ્ધે વિશેષવિનિયોગો ભવતિ, પૂર્વં યુગલં પૂર્વસ્યૈન્દ્રાગ્નસ્ય, ઉત્તરમ્ ઉત્તરસ્યેતિ, એતદ્ ઉદાહરણં પ્રયોજનં ચેતિ.
નોતેસ્:
*{3।262: એ2,4,6: આનુપૂર્વ્યેણોપદિશ્યમાનાનાં}*
*{3।263: તૈત્.સ્. 1.6.11.6.; વ્ગ્લ્. માન્શ્સ્ 1.4.2.4}*
*{3।264: વ્ગ્લ્. મૈત્.સ્. 2.1.1}*
*{3।265: એ2,4,6: પ્રવર્ષિણિભ્ય}*
*{3।266: વ્ગ્લ્. મૈત્.સ્. 4.10.4}*
*{3।267: એ2: 4,217; એ4: 4,200; એ6: 1,194}*
*{3।268: મૈત્.સ્. 4.10.5}*
આખ્યા ચૈવં તદ્ અર્થત્વાત્

અથ કિમ્ એતાવન્ત્ય્ એવ વિનિયોગકારણાનીતિ. નેત્ય્ ઉચ્યતે. કિં ચ? સમાખ્યા ચૈવં સ્યાત્. કથં વિનિયોગકારણમ્ ઇતિ. સમાખ્યા સતિ સંબન્ધે ભવતિ, યથા પાચકો લાવક ઇતિ, તત્ર પાચકશબ્દમ્ ઉપલભ્ય પચતિનાસ્ય સંબન્ધ ઇતિ ગમ્યતે, એવં વેદે ઽપીતિ. અકૃતકાર્થસંબન્ધં{*3।269*} સમાચક્ષાણં શબ્દમ્ ઉપલભ્ય ભવતિ સંબન્ધે તસ્મિન્ સંપ્રત્યયઃ. કિમ્ ઇહોદાહરણં પ્રયોજનં ચ? આધ્વર્યવમ્ ઇતિ સમાખ્યાતાનિ કર્માણ્ય્ અધ્વર્યુણા કર્તવ્યાનિ, હૌત્રમ્ ઇતિ ચ હોત્રા. એતદ્ ઉદાહરણં પ્રયોજનં ચેતિ.
નોતેસ્:
*{3।269: એ2,4: અકૃતકાર્યસંબન્ધં}*
શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનાં સમવાયે પારદૌર્બલ્યમ્ અર્થવિપ્રકર્ષાત્

ઉક્તાનિ વિનિયોગકારણાનિ, શ્રુતિલિઙ્ગં વાક્યં પ્રકરણં સ્થાનં સમાખ્યાનમ્ ઇતિ, તેષાં સમવાયે કિં બલીય ઇતિ ચિન્ત્યતે, એકાર્થવૃત્તિત્વાદ્ વાચો યુગપદ્ અસંબન્ધાદ્ દ્વયોર્ દ્વયોઃ સંપ્રધારણા. તત્ર શ્રુતિલિઙ્ગયોઃ કિં શ્રુતિબલીયસ્ય્ આહોસ્વિલ્ લિઙ્ગમ્ ઇતિ. કિં પુનર્ અત્રોદાહરણમ્? ઐન્દ્ર્યા [285]{*3।270*} ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ, અત્ર ચિન્ત્યતે - કિમ્ ઇન્દ્રસ્ય ગાર્હપત્યસ્ય વોપસ્થાનં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અનિયમઃ, ઉત ગાર્હપત્યસ્યૈવેતિ. યદિ તુલ્યબલે એતે કારણે તતો વિકલ્પઃ, અથ શ્રુતિર્ બલીયસી, ગાર્હપત્ય એવોપસ્થેયઃ.
કા પુનર્ અત્ર શ્રુતિઃ? કિં લિઙ્ગમ્? શ્રુતિર્ ગાર્હપત્યશબ્દશ્રવણમ્, લિઙ્ગં પુનઃ, કદા ચ ન સ્તરીરસિ નેન્દ્રસશ્ચસિ દાશુષે, ઇતીન્દ્રશબ્દસ્ય વિશિષ્ટદેવતાભિધાનસામર્થ્યમ્. અથ કિં વાક્યં નામ? સંહત્ય અર્થમ્ અભિદધતિ પદાનિ વાક્યમ્. યદ્ય્ એવમ્ ઇદમ્ અપિ વાક્યમ્ - ઐન્દ્ર્યા ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ, ઇદમ્ અપિ - કદા ચન સ્તરીર્ અસીતિ{*3।271*}, ઉભયત્રાપિ સંહત્યાર્થમ્ અભિદધતિ પદાનિ. તેન વાક્યસ્ય વાક્યસ્ય ચૈષા સંપ્રધારણા, ન શ્રુતિલિઙ્ગયોઃ, યદિ વા શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યાનિ વિવેક્તવ્યાનિ, ઇદં શ્રુતિવાક્યયોર્ અન્તરમ્, ઇદં લિઙ્ગવાક્યયોર્ ઇતિ.
તદ્ અભિધીયતે - યત્ તાવચ્ છબ્દસ્યાર્થમ્ અભિધાતું સામર્થ્યમ્, તલ્લિઙ્ગમ્, યદ્ અર્થસ્યાભિધાનં શબ્દસ્ય શ્રવણમાત્રાદેવાવગમ્યતે, સ શ્રુત્યાવગમ્યતે, શ્રવણં શ્રુતિઃ. એકાર્થમ્ અનેકં પદં વાક્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. તદ્ એતત્ સર્વેષ્વ્ એવ વાક્યેષુ સમવેતં વિવિક્તં ચ દૃશ્યતે. ઇહ તાવત્ કદા ચન સ્તરીર્ અસીત્ય્{*3।272*} અનેન મન્ત્રેણ ઇન્દ્ર ઉપસ્થાતવ્ય ઇતિ, નૈતત્ કસ્યચિચ્ છબ્દસ્ય શ્રવણાદ્ એવાવગમ્યતે. નાપિ શબ્દાન્તરસ્ય સમીપ ઉચ્ચારિતસ્ય સામર્થ્યમ્ અસ્તિ, યેનૈતદ્ અવગમ્યતે. એતસ્યાં ખલ્વ્ ઋચીન્દ્રશબ્દો વિદ્યતે, યો વિશિષ્ટાં દેવતામ્ અવગમયિતું શક્નોતિ, તયા ચાવગમિતયા પ્રયોજનમ્ અસ્તીતિ. તેનેન્દ્રોપસ્થાન ઇન્દ્રશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે, તદેકવાક્યતાચ્ ચાવશિષ્ટાનિ પદાનિ, ન ત્વ્ [286]{*3।273*} એવમ્ અસ્યામ્ ઋચિ કસ્યચિચ્ છબ્દસ્ય સામર્થ્યાદ્ ગાર્હપત્યસ્યોપસ્થાનં ભવતિ. શ્રવણાદ્ એવ તુ ગાર્હપત્યશબ્દસ્ય, વયમ્ અગ્નિં પ્રતીમો ન લિઙ્ગાત્. યદિ તુ લિઙ્ગં બલીયઃ, ઇન્દ્ર ઉપસ્થાતવ્યઃ, યદિ ગાર્હપત્યશ્રવણમ્, તતો ગાર્હપત્યઃ.
એવં તર્હિ લિઙ્ગવાક્યે વિરુધ્યમાન ઇહ સંપ્રધાર્યે ન શ્રુતિલિઙ્ગે, ઇન્દ્રશબ્દસ્ય વિશિષ્ટદેવતાભિધાનસામર્થ્યાદ્ ઇન્દ્રોપસ્થાનમ્, યદિ લિઙ્ગં બલીયઃ. અથ તુ વાક્યમ્, ગાર્હપત્ય ઉપસ્થેયઃ. વાક્યં હ્ય્ એતદ્ ઐન્દ્ર્યા ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્, યદ્ય્ અપ્ય્ એતદ્ વાક્યં શ્રુતિર્ અપ્ય્ અત્રાસ્તિ, યા ત્વ્ અત્ર શ્રુતિઃ, સા લિઙ્ગેન વિરુધ્યતે, ન યદ્ વાક્યમ્. કથમ્? બલીયસ્ય્ અપિ હિ લિઙ્ગે, ઐન્દ્ર્યોપતિષ્ઠત ઇત્ય્ એતદ્ ગાર્હપત્યશબ્દેન સહૈકવાક્યતામ્ ઉપૈત્યૈવ{*3।274*}, યદિ હિ નોપેયાત્, તતો લિઙ્ગેન વિરુધ્યતે. યસ્ તુ ગાર્હપત્યશ્રવણાદ્ એવાર્થઃ પ્રતીયતે, સ લિઙ્ગે બલીયસિ પરિત્યક્તો ભવતિ. નાસાવ્ ઉપસ્થાનેન સંબધ્યતે, તદા હીન્દ્રં ગાર્હપત્યશબ્દો ઽભિવદેદ્ અગ્નિસમીપં વા. અથ નુ શ્રુતિઃ પ્રમાણં ભવતિ, તતો લિઙ્ગેનાવગતમ્ ઇન્દ્રોપસ્થાનં બાધ્યેત. તસ્માચ્ છ્રુતિલિઙ્ગયોર્ એવૈષ વિરોધઃ, ન લિઙ્ગવાક્યયોર્ ઇતિ. અથવા નાત્રૈકવાક્યત્વાદ્ ઇન્દ્રપ્રાધાન્યં ગાર્હપત્યપ્રાધાન્યં વોપસ્થાનસ્ય. કુતસ્ તર્હિ? ઇન્દ્રશબ્દવત્ત્વાન્ મન્ત્રસ્ય, ઇન્દ્રપ્રાધાન્યમ્, દ્વિતીયાવિભક્તિશ્રવણાદ્ ગાર્હપત્યપ્રાધાન્યમ્. તસ્માચ્ છ્રુતિલિઙ્ગયોર્ વિરોધઃ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? તુલ્યબલે એતે કારણ ઇતિ. કથમ્? ઇદમ્ અપિ કારણમ્, ઇદમ્ અપિ, શ્રુતિર્ અપિ, લિઙ્ગમ્ અપિ{*3।275*}. ન હિ વિજ્ઞાનસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય ચ કશ્ચિદ્ વિશેષ ઉપલભ્યતે રૂપં પ્રતિ, અસ્ય ભઙ્ગુરસ્યેવ રૂપમ્, અસ્ય દૃઢસ્યેવેતિ. નનુ લિઙ્ગસ્ય ભઙ્ગુરસ્યેવ રૂપમ્, સવિચિકિત્સો હિ ભવતિ લિઙ્ગાત્ પ્રત્યયઃ, નિર્વિચિકિત્સઃ શ્રુતેઃ. નૈતદ્ યુક્તમ્, યતો લિઙ્ગાત્ [287]{*3।276*} સવિચિકિત્સઃ પ્રત્યયઃ, તસ્ય ચ શ્રુતેશ્ ચ નૈવ સંપ્રધારણાસ્તિ. યતસ્ તુ ખલુ લિઙ્ગાન્ નિર્વિચિકિત્સઃ પ્રત્યયઃ સ શ્રુત્યા વિકલ્પિતુમ્ અર્હતિ. નનુ નૈવ કદાચિલ્ લિઙ્ગાન્ નિર્વિચિકિત્સઃ પ્રત્યયો ઽસ્તિ. નૈતદ્ એવમ્, એવં હિ સતિ નૈવ લિઙ્ગં નામ કિંચિત્ પ્રમાણમ્ અભવિષ્યત્. કામં મા ભૂત્ પ્રમાણમ્, ભવતિ તુ સંશયો લિઙ્ગપરિજ્ઞાતેષ્વ્ અર્થેષુ. યદિ વા વિસ્પષ્ટમ્ એવાપ્રામાણ્યં ન સંશયઃ. કથમ્? સમર્થમ્ એતદ્ ઇમમ્ અર્થમ્ અભિનિર્વર્તયિતુમ્ ઇતિ લિઙ્ગાદ્ એતાવદ્ અવગમ્યતે. ન ચ યદ્ યસ્ય નિર્વર્તનાયાલમ્, તદ્ અસત્ય્ એવ વચને તન્ નિર્વર્તયિતુમ્ અર્હતિ. તસ્માન્ ન લિઙ્ગં વિનિયોજકમ્ ઇતિ.
અત્રાભિધીયતે - પ્રકરણવતો ઽર્થસ્ય સંનિધાને યમ્ અર્થમ્ આમનન્તિ, સ તસ્ય સાધનભૂત ઇત્ય્ એવ ગમ્યતે. કથં ખલૂપકરિષ્યતીતિ સંદિહ્યમાને ભવતિ સામર્થ્યાત્ પરિનિશ્ચયઃ. યત્રાયં સમર્થઃ, તત્ર શક્યો વિનિયોક્તમ્ ઇતિ, તસ્માદ્ ભવતિ લિઙ્ગં પ્રમાણમ્ ઇતિ. ન ચ લિઙ્ગપ્રામાણ્યે વિનિગમનાયાં હેતુર્ અસ્તિ. તસ્માત્ તુલ્યબલે એતે કારણે, કદા ચન સ્તરીર્ અસીતિ{*3।277*} લિઙ્ગાદ્ ઇન્દ્ર ઉપસ્થાતવ્યઃ, શ્રુતેર્ ગાર્હપત્ય ઇતિ. અવિરોધાત્ ખલ્વ્ અપીમમ્ એવાર્થં પ્રતિપદ્યામહે. બલીયાન્ અપિ હેતુર્ વિરુધ્યમાન્મ્ અબલીયાંસં બાધિતુમ્ અર્હતિ નાવિરુદ્ધમ્, ન ચ કશ્ચન વિરોધઃ, યદ્ ઇન્દ્રમ્ ઉપતિષ્ઠેતાનેન મન્ત્રેણ, ગાર્હપત્યમ્ અપિ.
નન્વ્ અયમ્ એવ વિરોધઃ - સકૃદ્ ઉપસ્થાનં ચોદિતમ્, અસકૃદ્ અભિનિર્વર્ત્યત ઇતિ. ઉપસ્થેયભેદાત્ પ્રતિપ્રધાનમ્ આવર્તન્તે ગુણા ઇતિ ન્યાય એવૈષ ન વિરોધઃ. અયં તર્હિ વિરોધઃ - ગાર્હપત્ય ઉપસ્થીયમાને ઽગ્નિવચન ઇન્દ્રશબ્દો ગુણં ક્રિયાયોગં વાપેક્ષમાણો ભવિતુમ્ અર્હતિ. ઇન્દ્રે તૂપસ્થાતવ્યે નિરપેક્ષ ઇન્દ્ર[288]{*3।278*}વચન એવ, ગૌણમુખ્યયોશ્ ચ મુખ્યે સંપ્રત્યય ઇતિ. નેતિ બ્રૂમઃ - વિરોધે મુખ્યેન ગૌણો બાધ્યેત, ન ચ કશ્ચિદ્ વિરોધઃ, યુગપદ્ અભ્હિધાને હિ વિરુધ્યેયાતામ્. ઇહ ચાન્યસ્મિન્ પ્રયોગે ઽગ્નિવચનો ઽન્યસ્મિન્ન્ ઇન્દ્રવચનઃ. અતસ્ તુલ્યબલે એતે કારણે ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - શ્રુતિલિઙ્ગયોઃ શ્રુતિબલીયસી. કુતઃ? અર્થવિપ્રકર્ષાત્. કિમ્ ઇદમ્ અર્થવિપ્રકર્ષાદ્ ઇતિ? અર્થસ્ય વિપ્રકર્ષો ઽર્થવિપ્રકર્ષઃ. કઃ પુનર્ અર્થઃ? શ્રુત્યાર્થઃ. ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ સંનિકૃષ્ટઃ શ્રુત્યર્થઃ, ઇન્દ્ર ઉપસ્થેય ઇતિ વિપ્રકૃષ્ટઃ. કથમ્? કદા ચન સ્તરીર્ અસીત્ય્{*3।279*} અનેન મન્ત્રેણેન્દ્ર ઉપસ્થાતવ્ય ઇતિ ન શ્રૂયતે. સત્ય્ અપીન્દ્રાભિધાનસામર્થ્યે વચનાભાવાદ્ અનુપસ્થાનીય ઇન્દ્ર ઇત્ય્ એવ ગમ્યતે.

નન્વ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ - પ્રકરણામ્નાનાદ્ અઙ્ગમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે, સામર્થ્યાદ્ વિનિયોગ ઇતિ. નૈતદ્ અસ્તિ, ઉક્તમ્ એવૈતત્ - ધર્મસ્ય શબ્દમૂલત્વાદ્ અશબ્દમ્ અનપેક્ષં સ્યાદ્ ઇતિ. યદ્ એતત્ પ્રકરણં લિઙ્ગં ચોભયમ્ અપ્ય્ એતદ્ શબ્દમ્. ન ચાતિક્રાન્તપ્રત્યક્ષવિષય એવંલક્ષણકે ઽર્થે શબ્દમ્ અન્તરેણ પરિચ્છેદો ઽવકલ્પતે. અતો મન્યામહે - વિપ્રકૃષ્ટં શ્રુત્યર્થાલ્ લિઙ્ગમ્ ઇતિ. યદ્ય્ એવં શ્રુતિર્ યત્ર વિરોધિની ન વિદ્યતે, તત્રાપિ ન લિઙ્ગાદ્ અર્થપરિચ્છેદઃ. તત્રૈતદ્ એવ નાસ્તિ લિઙ્ગં પ્રમાણમ્ ઇતિ. કુત એવૈતેન શ્રુતિર્ વિરોત્સ્યત ઇતિ. તત્ર શ્રુતિલિઙ્ગયોર્ બલીયસ્ત્વં પ્રતિ સંપ્રધારણૈવ નોપપદ્યત ઇતિ બ્રૂમઃ.
અત્રોચ્યતે - ઇતિકર્તવ્યથાર્થિનઃ પ્રકરણવતો ઽર્થસ્ય સંનિધાવ્ ઉપનિપતિતો મન્ત્ર આમ્નાનસામર્થ્યાદ્ ઇતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષસ્ય વાક્યશેષતામ્ અભ્યુપેત્યૈતેન મન્ત્રેણ યજેતેતિ. કિમ્ ઉક્તં ભવતિ? યાગેનાભીપ્સિતે સાધ્યમાને ઽનેન મન્ત્રેણોપકુર્યાદ્ ઇતિ, ન ચાન્તરેણેન્દ્રાભિધાનમ્ અયં મન્ત્ર ઉપકર્તું શક્નોતિ, [289]{*3।280*} તેનૈતદ્ ઉક્તં ભવતિ, અનેનેન્દ્રો ઽભિધાતવ્ય ઇતિ. અતઃ શ્રુતિમૂલ એવાયમ્ અર્થઃ. યદિ શ્રુતિમૂલઃ, ન શ્રુત્યન્તરેણ બાધિતું શક્યઃ. તદ્ એતલ્ લિઙ્ગં યદિ વા નૈવ પ્રમાણમ્, યદિ વા શ્રુત્યા વિકલ્પિતુમ્ અર્હતીતિ. નાપ્ય્ અપ્રમાણં ભવિષ્યતિ, નાપિ વિકલ્પિષ્યત ઇતિ બ્રૂમઃ. કથમ્? શ્રુતિલક્ષણો ઽયમ્ અર્થ ઇત્ય્ ઉપપાદિતમ્, તસ્માન્ નાપ્રમાણમ્. યતસ્ તુ ખલ્વ્ આનુમાનિકીમ્ એકવાક્યતાં લિઙ્ગસામર્થ્યં ચાપેક્ષ્ય શ્રૌતો ઽયમ્ અર્થઃ, યદ્ ઇન્દ્રસ્યોપસ્થાનમ્ અનેન મન્ત્રેણેત્ય્ અવગમ્યતે, પ્રત્યક્ષા તુ શ્રુતિગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ, સ એષો ઽર્થવિપ્રકર્ષઃ. પ્રથમં તાવલ્ લિઙ્ગજ્ઞાનમ્, તતઃ સાંઅર્થ્યાચ્ છબ્દેનાયમ્ અર્થો ઽભિહિતો ભવતિ, તદ્ એતચ્ છ્રુતિવિરોધે નાવકલ્પતે, વિસ્પષ્ટં હ્ય્ અવગતમ્ એતત્, અનેન મન્ત્રેણ ગાર્હપત્ય ઉપસ્થેય ઇતિ. તત્ર વિજ્ઞાતમ્ એતદ્ એવમ્ અયમ્ ઉપકરોતિ મન્ત્ર ઇત્ય્ એતસ્મિંશ્ ચ નિર્જ્ઞાતે કૃતસામર્થ્યયોર્ વાક્યપ્રકરણયોર્ નૈતદ્ એવં કલ્પયિતું શક્યમ્, ઇન્દ્રોપસ્થાનં શબ્દેનાભિહિતમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ અર્થવિપ્રકર્ષાચ્ છ્રુત્યા લિઙ્ગં બાધ્યત ઇતિ.
વિકલ્પસ્ય ચાન્યાય્યત્વાત્, અન્યાય્યશ્ ચ વિકલ્પઃ. તત્ર હ્ય્ અભાવઃ પક્ષે નિત્યવચ્ ચ, ઐન્દ્ર્યા ગાર્હપત્યમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ શ્રૂયમાને યદ્ અભાવઃ પક્ષે પરિકલ્પ્યતે, તદ્ અશ્રુતં ભવતિ, શ્રુતં ચ હીયતે. યાવાંશ્ ચ શ્રુતસ્યાર્થસ્યોત્સર્ગે દોષઃ, તાવાન્ અશ્રુતપરિકલ્પનાયામ્, ઉભયત્ર હિ પ્રસિદ્ધિર્ બાધ્યતે. તસ્માદ્ અન્યાય્યત્વાદ્ વિકલ્પસ્ય શ્રુતિલિઙ્ગયોઃ શ્રુતિબલીયસીત્ય્ અવગચ્છામઃ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ - સતિ વિરોધે ન્યાય્યો બાધઃ, ન ચાત્રાસ્તિ વિરોધ ઇતિ, અયમ્ અસ્તિ વિરોધઃ, યદ્ અકૃતસામર્થ્યયોર્ વાક્યપ્રકરણયોર્ ઇન્દ્રોપસ્થાનવાચિની શ્રુતિર્ ભવતિ, કૃતસામર્થ્યયોસ્ તુ નાવકલ્પતે, ન ચ વાક્યપ્રકરણાભ્યાં યુગપત્ કૃતસામર્થ્યાભ્યામ્ [290]{*3।281*} અકૃતસામર્થ્યાભ્યાં ચ શક્યં ભવિતુમ્. તસ્માદ્ વિરોધઃ, વિરોધે ચ શ્રુતિર્ લિઙ્ગાદ્ બલીયસીતિ.
લિઙ્ગવાક્યયોર્ વિરોધે કિમ્ ઉદાહરણમ્? સ્યોનં તે સદનં કૃણોમિ ઘૃતસ્ય ધારયા સુષેવં{*3।282*} કલ્પયામિ. તસ્મિન્ સીદામૃતે પ્રતિતિષ્ઠ વ્રીહીણાં મેધ સુમનસ્યમાન ઇતિ{*3।283*}. અત્ર સંદેહઃ - કિં કૃત્સ્નો મન્ત્ર ઉપસ્તરણે પુરોડાશાસાદને ચ પ્રયોક્તવ્યઃ, ઉત કલ્પયામ્ય્ અન્ત ઉપસ્તરણે, તસ્મિન્ સીદેત્યેવમાદિઃ પુરોડાશાસાદન ઇતિ. યદિ વાક્યં બલીયઃ, તતઃ કૃત્સ્ન ઉભયત્ર. કથમ્? સુષેવં{*3।284*} કલ્પયામીત્ય્ એતદ્ અપેક્ષ્ય, તસ્મિન્ સીદેત્યેવમાદિઃ પૂર્વેણૈકવાક્યતામ્ ઉપૈતિ - યત્ કલ્પયામિ, તસ્મિન્ સીદેતિ. અથ લિઙ્ગં બલીયઃ, તતઃ કલ્પયામ્ય્ અન્તઃ સદનકરણે. કથમ્? સ્યોનં તે સદનં કૃણોમીતિ{*3।285*}, સદનકરણમ્ અભિવદિતુમ્ અલમ્ ઇતિ. તસ્મિન્ સીદેત્ય્ અયમ્ અપિ પુરોડાશં સાદયિતુમ્ ઇતિ, સાદને વિનિયુજ્યતે.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? તુલ્યબલે એતે કારણ ઇતિ, યથા લિઙ્ગં પ્રતિ શ્રુતેર્ બલીયસ્ત્વમ્ ઉક્તમ્, ન તથા વાક્યં પ્રતિ લિઙ્ગસ્યોચ્યતે. અથવા વાક્યમ્ એવ લિઙ્ગાદ્ બલીયઃ. કુતઃ? તદ્ ધિ શ્રુત્યાપિ બાધ્યતે, ન ચ બલીયઃ કારણં શક્યતે બાધિતુમ્. તેનાસ્ય ભઙ્ગુરતામ્ અધ્યવસ્યામઃ, યસ્ ત્વ્ એકેન બાધ્યતે, શક્યો ઽસાવ્ અન્યેનાપિ બાધિતુમ્ ઇતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - લિઙ્ગવાક્યયોર્ લિઙ્ગં બલીય ઇતિ. કુતઃ? અર્થવિપ્રકર્ષાત્. કો ઽત્રાર્થવિપ્રકર્ષઃ? પ્રકરણવતઃ સંનિધાવ્ આમ્નાનાદ્ દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગમ્ અયં મન્ત્ર ઇત્ય્ અવગમ્યતે, તસ્મિન્ સીદેતિ પુરોડાશાસાદનાભિધાનસામર્થ્યાત્ સાદને વિનિયુજ્યમાને કૃતસામર્થ્યં મન્ત્રામ્નાનમ્ ઇતિ, નાસ્તિ પ્રમાણં યેનોપસ્તરણે ઽપિ વિનિયુજ્યેત. તથા સ્યોનં તે સદનં કૃણોમીત્ય્{*3।286*} એષો ઽપિ પ્રકરણામ્નાનસામર્થ્યાદ્ એવ દર્શપૂર્ણમાસાઙ્ગતામ્ આપન્નઃ [291]{*3।287*} સામર્થ્યાદ્ એવોપસ્તરણે વિનિયોગાત્ કૃતપ્રયોજને ન પુરોડાશાસાદને વિનિયોગમ્ અર્હતિ, ન હ્ય્ અસ્મિન્ વિનિયુજ્-યમાનસ્ય કિંચિદ્ અપિ પ્રયોજનમ્ અસ્તિ. એવમ્ ઉપસ્તરણે તસ્મિન્ સીદેત્ય્ અસ્ય નાસ્તિ સામર્થ્યમ્. પૂરોડાશાસાદને ઽપિ સ્યોનં ત ઇત્ય્{*3।288*} અસ્ય. પૂર્વેણૈકવાક્યતામ્ ઉપેત્યોપસ્તરણે સામર્થ્યમ્, પૂર્વસ્ય પરેણૈકવાક્યત્વાત્ સાદને, ન તુ સ્વરૂપેણોભયોઃ. તદ્ એષો ઽર્થવિપ્રકર્ષઃ.
યત્ સ્યોનં ત ઇત્ય્{*3।289*} અસ્ય પ્રત્યક્ષં સદનકર્મણો ઽભિધાનસામર્થ્યમ્, તન્ મુખ્યમ્. તસ્મિન્ સીદેત્ય્ અસ્ય પુનઃ પૂર્વેણ સહૈકવાક્યતામ્ ઉપગતસ્ય ભવતિ જઘન્યમ્. તદ્ અત્ર પૂર્વસ્ય મન્ત્રસ્યાભિધાનસામર્થ્યાદ્ ઉપસ્તરણે વિનિયોગ ઉક્તો ભવતીતિ, સંનિકૃષ્ટો લિઙ્ગસ્ય શ્રુત્યર્થઃ, ઉત્તરસ્ય તૂપજનિતે ઽભિધાનસામર્થ્યે તતઃ શ્રુત્યર્થ ઇતિ લિઙ્ગાન્તરિતો વિપ્રકૃષ્ટો ભવતિ. એવમ્ ઉત્તરસ્ય સાદને સંનિકૃષ્ટઃ પૂર્વસ્ય ચ લિઙ્ગાન્તરિતઃ. તસ્માદ્ અર્થવિપ્રકૃષ્ટાલ્ લિઙ્ગવાક્યયોર્ લિઙ્ગં બલવત્તરમ્, તતઃ સ્યોનમ્ ઇત્ય્{*3।290*} એષ શબ્દો યદ્ય્ અપ્ય્ ઉત્તરેણાકાઙ્ક્શિત ઇતિ સાદને ઽપિ પ્રયોગમ્ અર્હતિ, તથાપિ ભિત્વા વાક્યમ્ ઉપસ્તરણ એવ વિનિયોક્તવ્યઃ. તસ્મિન્ સીદેત્ય્ એષ ચ સાદને.
નનુ સ્યોનં ત ઇત્ય્{*3।291*} અસ્ય શબ્દસ્ય યથૈવોપસ્તરણાભિધાનસામર્થ્યમ્, એવમ્ ઉત્તરેણૈકવાક્યતામ્ ઉપગન્તું સામર્થ્યમ્, સામર્થ્યં ચ લિઙ્ગમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તસ્માદ્ ભિદ્યમાને વાક્યે લિઙ્ગમ્ એવ બાધિતં ભવતીતિ. સત્યમ્ એવમ્, એતદ્ અપિ લિઙ્ગમ્, લિઙ્ગમ્ અપિ ખલ્વ્ એતદ્ એવંલક્ષણકં વિપ્રકૃષ્ટાર્થમ્ એવ ભવતિ, લિઙ્ગાદ્ એકવાક્યતા, તસ્માદ્ અભિધાનસામર્થ્યમ્. તતઃ શ્રુત્યર્થ ઇતિ વિપ્રકૃષ્ટાર્થતા, વિપ્રકૃષ્ટાર્થતા ચ બાધને હેતુભૂતા. તસ્માન્ ન [292]{*3।292*} ઉત્તરણૈકવાક્યતાં યાસ્યતીતિ. એવં તસ્મિન્ સીદેત્ય્ ઉત્તરં ન પૂર્વેણાપિ.

અપિ ચોત્તરેણૈકવાક્યતામ્ ઉપગતસ્ય ન કિંચિદ્ અપિ દૃષ્ટમ્ અસ્તિ કાર્યમ્, ઉપસ્તરણપ્રત્યાયનં તુ દૃષ્ટમ્. કુતઃ? શ્રુતત્વાદ્ ઉપસ્તરણસ્ય સાદનસ્ય ચ. એવમ્ ઉત્તરસ્ય સાદનપ્રત્યાયનમ્, ન તુ પૂર્વેણૈકવાક્યતાયામ્. ન ચૈતૌ પૂર્વોત્તરાભ્યામ્ એકવાક્યતામ્ અન્તરેણ પૃથગ્ યથાયથં કાર્યે ન કુરુતઃ. તસ્માત્ પૂર્વઃ પૂર્વત્ર વિનિયોજનીયઃ, ઉત્તર ઉત્તરત્રેતિ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ - શ્રુત્યાપિ તદ્ બાધિતમ્ ઇતિ વાક્યેનાપિ તદ્ બાધિતવ્યમ્ ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્, ન હિ બાધિતસ્યાન્યેનાપિ બાધનમ્ એવ ન્યાય્યમ્, બાધિતં હ્ય્ અનુગૃહીતવ્યમ્ અર્થવત્ત્વાય, શ્રુતિં પ્રતિ વિપ્રકૃષ્ટાર્થમ્, વાક્યં પ્રતિ સંનિકૃષ્ટાર્થમ્, તસ્માલ્ લિઙ્ગં બલીય ઇતિ.
અથ વાક્યપ્રકરણયોર્ વિરોધે કથમ્ ઇતિ. કિં પુનઃ પ્રકરણં નામ? કર્તવ્યસ્યેતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષસ્ય વચનં પ્રકરણમ્. પ્રારમ્ભો હિ સ તસ્યા વચનક્રિયાયાઃ, ન એષ વિધ્યાદિર્ વિધ્યન્તાપેક્ષઃ. વાક્યં તૂક્તમ્ એવ. તયોર્ વિરોધે કિમ્ ઉદાહરણમ્? સૂક્તવાકનિગદઃ. તત્ર હિ પૌર્ણમાસીદેવતા અમાવાસ્યાદેવતાશ્ ચામ્નાતાઃ, તાઃ પરસ્પરેણૈકવાક્યતાં નાભ્યુપયન્તિ. તત્ર લિઙ્ગસામર્થ્યાત્ પૌર્ણમાસીપ્રયોગાદ્ ઇન્દ્રાગ્નિશબ્દ ઉત્ક્રષ્ટવ્યો ઽમાવાસ્યાયાં પ્રયોક્તવ્યઃ. અથેદાનીં સંદિહ્યતે, યો ઽસ્ય શેષઃ, અવીવૃધેતાં મહોજ્યાયો ક્રાતામ્{*3।293*} ઇતિ{*3।294*}, સ કિં યાવત્ કૃત્વઃ સૂક્તવાકે સમામ્નાતઃ, તાવત્ કૃત્વ ઉભયોઃ પૌર્ણમાસ્યમ્ આવાસ્યયોઃ પ્રયોક્તવ્યઃ, પ્રકરણં બલવત્તરમ્ ઇતિ, ઉત યત્રેન્દ્રાગ્નિશબ્દ ઉત્કૃષ્ય નીતઃ, તત્રૈવ પ્રયોક્તવ્યઃ, વાક્યં બલવત્તરમ્ ઇતિ. એવં સર્વેષુ સંશયઃ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? તુલ્યબલે એતે કારણ ઇતિ. કુતઃ? [293]{*3।295*} ઇતરત્રાપ્ય્ આકાઙ્ક્ષા, ઇતરત્રાપિ, તુલ્યાયામ્ આકાઙ્ક્ષાયાં નાસ્તિ વિનિગમનાયાં હેતુઃ, તસ્માત્ તુલ્યબલ ઇતિ. અથવા વાક્યં દુર્બલમ્, બાધિતં હિ તલ્લિઙ્ગેન.
ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પ્રકરણાદ્ વાક્યં બલીયઃ. કથમ્? અર્થવિપ્રકર્ષાત્. કો ઽત્રાર્થવિપ્ર-કર્ષઃ? વાક્ય એકૈકં પદં વિભજ્યમાનં સાકાઙ્ક્ષં ભવતિ, કૃત્સ્નં પરિપૂર્ણં ભવતિ, તત્ર પ્રત્યક્ષ એકવાક્યભાવઃ, પ્રકરણે ત્વ્ અપ્રત્યક્ષઃ. કથમ્? ઇતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષસ્ય સમીપ ઉપનિપતિતં પૂર્ણમ્ ઇતિ તસ્ય પ્રકૃતસ્ય સાકાઙ્ક્ષત્વમ્ અવગમ્યતે, નૈકવાક્યભૂતમ્ ઇત્ય્ અનુમીયતે. એકવાક્યતયા ચાભિધાનસામર્થ્યમ્ અવકલ્પ્યાભિહિતો ઽયમ્ એવં ભવતીતિ પરિકલ્પના. એષો ઽત્રાર્થવિપ્રકર્ષઃ, યદ્ વાક્યસ્ય સમાસન્ના શ્રુતિઃ, પ્રકરણસ્ય વિપ્રકૃષ્ટા. તસ્માત્ સૂક્તવાકેન પ્રસ્તરં{*3।296*} પ્રહરતીતિ પૌર્ણમાસીદેવતાવાચિનામ્ અમાવ્ આસ્યા દેવતાવાચિનાં ચ નિષ્કૃષ્ય પ્રયોગે તચ્ છેષાણામ્ અપિ નિષ્કૃષ્ય પ્રયોગઃ, તેન યદ્ય્ અપિ પ્રકરણસામર્થ્યાત્ પૌર્ણમાસીદેવતાપદશેષાણામ્ અમાવ્ આસ્યા દેવતાવાચિભિઃ સહૈકવાક્યતાનુમીયતે, પ્રત્યક્ષા ત્વ્ અમાવ્ આસ્યા દેવતાપદૈઃ સહ, ન ચ પ્રત્યક્ષવિરોધે ઽનુમાનં સંભવતિ. અર્થવતિ ચ પ્રકરણે સંજાતે ન નિરાકાઙ્ક્ષાણામ્ આકાઙ્ક્ષા શક્યોપપાદયિતુમ્.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ - લિઙ્ગેનાપિ હિ તદ્ બાધ્યતે, અતઃ પ્રકરણેનાપિ બાધિતવ્યમ્ ઇતિ. ન, યદ્ અન્યેનાપિ બાધ્યતે, તદ્ ભઙ્ગુરમ્ અન્યત્રાપીત્ય્ અવગન્તવ્યમ્. અથ ભઙ્ગુરમ્, પ્રમાણમ્ એવ નાભવિષ્યત્. કિંચિત્ તુ પ્રતિ કસ્યચિત્ પ્રભાવઃ, વાક્યસ્ય પ્રકરણં પ્રતિ બાધકશક્તિર્ ન તુ લિઙ્ગં પ્રતિ, લિઙ્ગં પ્રતિ વિપ્રકૃષ્ટાર્થમ્ એતત્ પ્રકરણં પ્રતિ સંનિકૃષ્ટાર્થમ્, તેન વાક્યેન પ્રકરણં બાધ્યત ઇતિ.
[294]{*3।297*} અથ પ્રકરણસ્ય ક્રમસ્ય ચ વિરોધે કિમ્ ઉદાહરણમ્? રાજસૂયપ્રકરણે ઽભિષેચનીયક્રમે શૌનઃશેફાખ્યાનાદ્ય્ આમ્નાતમ્, યદિ પ્રકરણં બલવત્, સર્વેષાં તદ્ અઙ્ગમ્, યદિ ક્રમઃ, અભિષેચનીયસ્યૈવ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? તુલ્યબલ એતે કારણ ઇતિ. કુતઃ? ન તાવદ્ વિશેષમ્ ઉપલભામહે, યેનાવગચ્છામ ઇદં બલીય ઇતિ. તસ્માત્ તુલ્યબલે એતે કારણ ઇતિ. અપિ ચ પ્રકરણં વાક્યેન બાધિતમ્, તસ્માદ્ બાધ્યેત ક્રમેણાપીતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પ્રકરણં ક્રમાદ્ બલીયઃ. કુતઃ? અર્થવિપ્રકર્ષાત્. કો ઽત્રાર્થવિપ્રકર્ષઃ? પ્રકરણવતઃ સાકાઙ્ક્ષત્વાત્, તત્સંનિધાનામ્નાતેન પરિપૂર્ણેનાપ્ય્ અવકલ્પેતૈકવાક્યત્વમ્, ન તુ ક્રમવતઃ ક્રમ આમ્નાતેન, અનેકસ્યામ્નાયમાનસ્ય સંનિધિવિશેષામ્નાનમાત્રં હિ ક્રમઃ. તત્ર સંનિધિવિશેષામ્નાનસામર્થ્યાત્ ક્રમવતઃ સંનિધાવ્ આમ્નાતસ્યાનુપલભ્યમાનમ્ એવાકાઙ્ક્ષાવત્ત્વમ્ અસ્તીત્ય્ અવગન્તવ્યમ્. પ્રકરણે તુ પ્રકરણવતઃ પ્રત્યક્ષમ્, ન ચ પ્રકરણવતા ક્રમવતા ચ યૌગપદ્યેનૈકવાક્યતા સંભવત્ય્ આમ્નાતસ્યેતિ વિરોધઃ. તત્ર પ્રકરણે પ્રત્યક્ષં સાકાઙ્ક્ષત્વમ્, ક્રમ આનુમાનિકં બાધિતુમ્ અર્હતિ, સાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ એકવાક્યત્વમ્. એકવાક્યત્વાદ્ અભિધાનસામર્થ્યમ્, સામર્થ્યાચ્ છ્રુત્યર્થ ઇતિ સંનિકૃષ્ટઃ પ્રકરણસ્ય શ્રુત્યર્થઃ, વિપ્રકૃષ્ટઃ ક્રમસ્ય. તસ્માત્ ક્રમ કરણયોઃ પ્રકરણં બલવત્તરમ્ ઇતિ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ - વાક્યેનાપિ હિ તદ્ બાધિતમ્, અતો ઽન્યેનાપિ તદ્ બાધિતવ્યમ્ ઇતિ. નૈતત્, બાધિતસ્યાનુગ્રહો ન્યાય્યઃ, ન બાધિતં{*3।298*} બાધિતવ્યમ્ ઇતિ.
અથ ક્રમસમાખ્યયોર્ વિરોધે કિમ્ ઉદાહરણમ્? કિં બલવત્તરમ્ ઇતિ. પૌરોડાશિકમ્ ઇતિ સમાખ્યાતે કાણ્ડે સાંનાય્યક્રમે શુન્ધધ્વં દૈવ્યાય ક્રમણ ઇતિ{*3।299*} શુન્ધનાર્થો મન્ત્રઃ સમામ્નાતઃ. તત્ર સંદિહ્યતે - કિં સમાખ્યાનસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ પુરોડાશ[295]{*3।300*}પાત્રાણાં શુન્ધને વિનિયોક્તવ્યઃ, ઉત ક્રમસ્ય બલીયસ્ત્વાત્ સાંનાય્યપાત્રાણામ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? તુલ્યબલે એતે કરણે{*3।301*} સ્યાતામ્. કુતઃ? અવિશેષાત્, યદિ વા સમાખ્યૈવ બલીયસી, બાધિતો હિ ક્રમઃ પ્રકરણેનાપીતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ક્રમો બલીયાન્. કુતઃ? અર્થવિપ્રકર્ષાત્. કઃ પુનર્ અત્રાર્થવિપ્રકર્ષઃ? નિર્જ્ઞાતે પ્રકરણેન કેનાપિ સહૈકવાક્યત્વે યત્ સંનિધાવ્ આમ્નાયતે, તત્રાકાઙ્ક્ષાં પરિકલ્પ્યતે, નૈકવાક્યતેત્ય્ અવગમ્યતે, લૌકિકશ્ ચ શબ્દઃ સમાખ્યા. ન ચ, લોક એવંવિધેષ્વ્ અર્થેષુ પ્રમાણમ્. તસ્માત્ ક્રમો બલીયાન્ ઇતિ.
યદ્ય્ એવં ભવત્ય્ એવંલક્ષણકેષુ ક્રમેણ વિનિયોગઃ, ન ત્વ્ અર્થાવિપ્રકર્ષાત્ ક્રમો બલીયાન્. કથમ્? દ્વયોર્ હિ પ્રમાણયોર્ બલીયસ્ત્વં પ્રતિ સંપ્રધારણમ્, ન ચૈવં સતિ સમાખ્યા પ્રમાણમ્, લૌકિકત્વાચ્ છબ્દસ્ય, પુરુષસ્ય પ્રમાણતા ભવતીતિ. નૈષ દોષઃ, નાત્રાઙ્ગભાવઃ પુરુષપ્રામાણ્યાદ્ ગમ્યતે, પૌરોડાશિકશબ્દ એતસ્ય કાણ્ડસ્ય, ઇત્ય્ એતદ્ અત્ર પુરુષપ્રમાણકમ્. ભવતિ ચાસ્મિન્ન્ અર્થે પુરુષઃ પ્રમાણમ્, યથા સાંનાય્યક્રમ આમ્નાનં પુરુષપ્રમાણકમ્, યથા પ્રકરણમ્ એકવાક્યત્વમ્, વેદશબ્દશ્ ચાયમ્ ઇતિ. ન હ્ય્ એતે ઽનિન્દ્રિયવિષયા અર્થા ઉપપદ્યન્તે, એષ્વ્ અભિયુક્તાનાં પ્રામાણ્યમ્, યે ત્વ્ અનિન્દ્રિયવિષયાસ્ તેષ્વ્ અભિયુક્તા ન પ્રમાણમ્. તસ્માત્ સમાખ્યા કારણમ્, કારણત્વે ચ સતિ બલીયસ્ત્વં પરીક્ષ્યમ્ ઇતિ.

ઉચ્યતે ઽર્થવિપ્રકર્ષસ્ તર્હિ વક્તવ્યઃ સમાખ્યાયાઃ. અયમ્ અર્થવિપ્રકર્ષઃ. ઉપદિશ્યતે હિ ક્રમે સમામ્નાનાત્ સાંનાય્યસંબન્ધઃ, નોપદિશ્યતે સમાખ્યાયામ્, શબ્દમ્ ઉચ્ચાર્યમાણમ્ ઉપલભ્યાર્થાપત્ત્યા નૂનમ્ અસ્તીતિ કલ્પ્યતે. તસ્માત્ પૂર્વવેદાર્થવિપ્રકર્ષાત્ ક્રમેણ સમાખ્યા બાધ્યત ઇતિ.
અથ યત્ તત્ર તત્રોચ્યતે - ઇદમ્ અનેન બાધ્યતે, ઇદમ્ અનેનેતિ. તત્ર યદ્ બાધ્યતે, તત્ કિં બાધકવિષયં પ્રાપ્તમ્ ઉતાપ્રાપ્તમ્ [296]{*3।302*} ઇતિ. કિં ચાતઃ? યદ્ય્ અપ્રાપ્તમ્, કિં બાધ્યતે? અથ પ્રાપ્તમ્, કથં શક્યેત બાધિતુમ્? પ્રાપ્તં બાધકવિષયં પૂર્વવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. કથમ્? સામાન્યસ્ય કારણસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્. અથ કથં નિવર્તતે? મિથ્યાજ્ઞાનમ્{*3।303*} ઇતિ પ્રત્યયાન્તરં ભવતિ. કિં તુ{*3।304*} ખલ્વ્ અમિથ્યાજ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપમ્? યસ્ય બાધકઃ પ્રત્યયો વિમૃષ્યમાણસ્યાપિ નોપપદ્યતે, ન તન્ મિથ્યા. તદ્ એતેષાં શ્રુતિલિઙ્ગવાક્યપ્રકરણસ્થાનસમાખ્યાનાં પૂર્વં પૂર્વં યત્ કારણં તત્ પરં પરં પ્રતિ બલીયો ભવતિ, નૈતસ્યોત્પન્નસ્ય વિમૃષ્યમાણસ્ય બાધકં વિજ્ઞાનાન્તરમ્ અસ્તિ. તસ્માત્ તેષાં સમવાયે વિરોધે{*3।305*} પરદૌર્બલ્યમ્ અર્થવિપ્રલ્કર્ષાદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।270: એ2: 4,222; એ4: 4,211; એ6: 1,195}*
*{3।271: મૈત્.સ્. 1.3.26; તૈત્.સ્. 1.5.8.4; ઋવ્ 8.51.7અ}*
*{3।272: એબેન્દ}*
*{3।273: એ2: 4,225; એ4: 4,212; એ6: 1,196}*
*{3।274: એ2,4,6: ઉપૈત્ય્ એવ}*
*{3।275: એ1 ગિબ્ત્ શ્રુતિર્ અપિ, લિઙ્ગમ્ અપિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।276: એ2: 4,245; એ4: 4,212; એ6: 1,196}*
*{3।277: એબેન્દ}*
*{3।278: એ2: 4,248; એ4: 4,213; એ6: 1,197}*
*{3।279: એબેન્દ}*
*{3।280: એ2: 4,249; એ4: 4,213; એ6: 1,197}*
*{3।281: એ2: 4,251; એ4: 4,214; એ6: 1,198}*
*{3।282: એ2,4: સુશેવં}*
*{3।283: તૈત્.બ્ર્. 3.7.5.2-3; વ્ગ્લ્. માન્શ્સ્ 1.2.6.19}*
*{3।284: એ2,4: સુશેવં}*
*{3।285: એબેન્દ}*
*{3।286: એબેન્દ}*
*{3।287: એ2: 4,255; એ4: 4,215; એ6: 1,199}*
*{3।288: એબેન્દ}*
*{3।289: એબેન્દ}*
*{3।290: એબેન્દ}*
*{3।291: એબેન્દ}*
*{3।292: એ2: 4,256; એ4: 4,215; એ6: 1,200}*
*{3।293: એ2: મહો જ્યાયતે ઽક્રાતામ્, એ4: મહો જ્યાયો ઽક્રાતામ્, એ6: મહોજ્યાયો ઽક્રાતામ્}*
*{3।294: તૈત્.બ્ર્. 3.5.10.3}*
*{3।295: એ2: 4,259; એ4: 4,216; એ6: 1,200}*
*{3।296: એ2,4,6 ઓમ્. પ્રસ્તરં}*
*{3।297: એ2: 4,261; એ4: 4,217; એ6: 1,201}*
*{3।298: એ2,4 ઓમ્. બાધિતં}*
*{3।299: તૈત્.સ્. 1.1.3.1}*
*{3।300: એ2: 4,263; એ4: 4,217; એ6: 1,202}*
*{3।301: એ2,4: કારણે}*
*{3।302: એ2: 4,267; એ4: 4,218; એ6: 1,202}*
*{3।303: એ2,4: નૈવ હિ તન્નિવર્તતે. કથં તર્હિ? મિથ્યાજ્ઞાનમ્}*
*{3।304: એ2,4: નુ}*
*{3।305: એ1 ગિબ્ત્ વિરોધે ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
અહીનો વા પ્રકરણાદ્ ગૌણઃ

જ્યોતિષ્ટોમં પ્રકૃત્ય સમામનન્તિ - તિસ્ર એવ સાહ્નસ્યોપસદો દ્વાદશાહીનસ્યેતિ{*3।306*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં દ્વાદશોપસત્તા જ્યોતિષ્ટોમ ઉતાહીન ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? જ્યોતિષ્ટોમ ઇતિ. કુતઃ? પ્રકરણાત્, એવં પ્રકરણમ્ અનુગૃહીતં ભવતિ. નનુ વાક્યેન બાધ્યતે. ન બાધ્યતે, અહીનશબ્દેન જ્યોતિષ્ટોમં વક્ષ્યામઃ. કુતઃ? ન હીયત ઇત્ય્ અહીનઃ, દક્ષિણયા ક્રતુકરણૈર્ વા ફલેન વા ન હીયતે, તેન જ્યોતિષ્ટોમો ઽહીનઃ. વાશબ્દેન સંશયો નિવર્ત્યતે.
[297]{*3।307*}
નોતેસ્:
*{3।306: તૈત્.સ્. 6.2.5.1}*
*{3।307: એ2: 4,273; એ4: 4,348; એ6: 1,203}*
અસંયોગાત્ તુ મુખ્યસ્ય તસ્માદ્ અપકૃષ્યેત{*3।308*}

અપકૃષ્યેત દ્વાદશોપસત્તા. કુતઃ? અસંયોગાજ્ જ્યોતિષ્ટોમેન. કથમ્ અસંયોગઃ? અહીનેનૈકવાક્યત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાત્. નનુ જ્યોતિષ્ટોમ એવ ગૌણો ઽહીનઃ. નેત્ય્ ઉચ્યતે, ન હિ મુખ્યસંભવે ગૌણગ્રહણમ્ અર્હતિ. નનુ નઞ્સમાસો ભવિષ્યતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, તથા સત્ય્ આદ્યુદાત્તો ઽહીનશબ્દો ઽભવિષ્યત્, મધ્યોદાત્તસ્ ત્વ્ અયમ્{*3।309*}. તસ્માત્ પ્રકરણં બાધિત્વાહીનસ્ય ધર્મઃ. અપિ ચ વ્યપદેશો ભવતિ - તિસ્ર એવ સાહ્નસ્યોપસદો દ્વાદશાહીનસ્યેતિ. યદ્ય્ અન્યઃ સાહ્નો ઽન્યશ્ ચાહીનઃ, તત એવં વ્યપદેશો ઽવકલ્પતે, વિદ્યતે ચ વ્યપદેશવચનમ્, તસ્માદ્ અહીનસ્યેતિ.
નોતેસ્:
*{3।308: એ2,4,6: અપકૃષ્યતે}*
*{3।309: વ્ગ્લ્. વાર્ત્તિક zઉ પાણ્. 6.2.2}*
દ્વિત્વબહુત્વયુક્તં વા{*3।310*} ચોદનાત્ તસ્ય

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - યુવં હિ સ્થઃ સ્વઃપતી{*3।311*} ઇતિ{*3।312*} દ્વયોર્ યજમાનયોઃ પ્રતિપદં કુર્યાત્{*3।313*}. એતે ઽસૃગ્રમ્ ઇન્દવ ઇતિ{*3।314*} બહુભ્યો યજમાનેભ્ય ઇતિ{*3।315*}. તત્ર સંદેહઃ - જ્યોતિષ્ટોમ એવ નિવિશેતે પ્રતિપાદાઉ, ઉત દ્વિયજ્ઞં કિંચિત્ કુલાયાદિં બહુયજ્ઞં ચ દ્વિરાત્રાદિમ્ ઉત્ક્રષ્ટવ્ય ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? દ્વિત્વબહુત્વયુક્તે જ્યોતિષ્ટોમેનાસંયોગાદ્{*3।316*} ઉત્કૃષ્યેયાતાં પ્રતિપદૌ, ન હિ [298]{*3।317*} જ્યોતિષ્ટોમસ્ય દ્વૌ યજમાનૌ શ્રૂયેતે, યથા કુલાયસ્ય, એતેન રાજપુરોહિતૌ સાયુજ્યકામૌ યજેયાતામ્ ઇતિ{*3।318*}.
નોતેસ્:
*{3।310: એ2,4 ઓમ્. વા}*
*{3।311: એ2,4: સ્વર્પતીતિ}*
*{3।312: સામ્.સ્. 2.351}*
*{3।313: વ્ગ્લ્. પઞ્.બ્ર્. (તા.બ્ર્.) 6.10.14}*
*{3।314: સામ્.સ્. 2.180}*
*{3।315: વ્ગ્લ્. પઞ્.બ્ર્. (તા.બ્ર્.) 6.9.13}*
*{3।316: એ1 ગિબ્ત્ જ્યોતિષ્ટોમેનાસંયોગાદ્ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
*{3।317: એ2: 4,276; એ4: 4,353; એ6: 1,204}*
*{3।318: જૈમ્.બ્ર્. 2.132}*
પક્ષેણાર્થકૃતસ્યેતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ - પર્તિપદાવ્ ઉત્ક્રષ્ટવ્ય ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્, પ્રકરણં હિ બાધ્યેત. બાધ્યતામ્ અસંયોગાદ્ દ્વાભ્યાં યજમાનાભ્યાં બહુભિશ્ ચ યજમાનૈર્ જ્યોતિષ્ટોમસ્યેતિ ચેત્. અસત્ય્ અપિ વચને ઽર્થાદ્ દ્વૌ યજમાનૌ ભવિષ્યતઃ, ય એકો ન શક્ષ્યતિ, સમહાયઃ સ ઉપક્રંસ્યતે, અવશ્યયષ્ટવ્યે સતિ યથા શક્યતે, તથા યષ્ટવ્યમ્ ઇતિ બાધિત્વાપિ કાંચિત્ પ્રાપ્તિં યજમાનઃ સહાયમ્ ઉપાદાસ્યતે. એવં પ્રકરણે પ્રતિપદૌ ભવિષ્યતઃ, તસ્માન્ નોત્ક્રષ્ટવ્ય ઇતિ.
ન પ્રકૃતેર્ એકસંયોગાત્

પ્રકૃતિર્ હિ જ્યોતિષ્ટોમઃ, પ્રત્યક્ષાસ્ તત્ર ધર્મા આમ્નાતાઃ, ન કુતશ્ચિચ્ ચોદકેન પ્રાપ્યન્તે. કિમ્ અતઃ? યદ્ય્ એવમ્, પ્રત્યક્ષશ્રુતા ન શક્યા બાધિતુમ્. વિકૃતૌ તુ ચોદકપ્રાપ્તાઃ સન્ત આનુમાનિકા બાધ્યેરન્ન્ ઇતિ, વિવક્ષિતં હિ જ્યોતિષ્ટોમે કર્તુર્ એકત્વં પ્રત્યક્ષશ્રુતં ન સામર્થ્યેન બાધ્યતે. યત્રાપિ હ્ય્ અવશ્યકર્તવ્યતા શ્રૂયતે, તત્રાપ્ય્ એક એવ યજમાનઃ શ્રૂયતે - વસન્તે વસન્તે જ્યોતિષા યજેતેતિ. તસ્માજ્ જ્યોતિષ્ટોમાદ્ ઉત્ક્રષ્ટવ્ય એતે પ્રતિપાદાવ્ ઇતિ.
અથ કસ્માત્ પત્ન્યભિપ્રાયમ્ એતન્ ન ભવતિ? એકસ્યાં પત્ન્યાં યજમાને ચ, યુવં હિ સ્થ ઇતિ, દ્વયોર્ બહુષુ વા પત્નીષ્વ્ એતે ઽસૃગ્રમ્ ઇન્દવ ઇતિ, યથા ક્ષૌમે વસાનાવ્ અગ્નિમાદધીયાતામ્ ઇતિ ક્ષૌમવસાનપરં વચનમ્, એવમ્ ઇહાપિ પ્રતિપદ્ વિધાનપરમ્. ઉચ્યતે - અસંભવાત્ તત્ર મુખ્યસ્ય, લક્ષણાશબ્દઃ પુંસો [299]{*3।319*} વાચકઃ સ્ત્રિયામ્, ઇહ તુ દ્વિયજ્ઞે બહુયજ્ઞે ચ સંભવતિ ન લક્ષણાશબ્દો ભવિતુમ્ અર્હતિ, બહુભ્યો યજમાનેભ્ય ઇતિ. યદ્ અપ્ય્ એતદ્ દ્વિવચનં દ્વયોર્ યજમાનયોર્ ઇતિ, અત્રાપિ યઃ, એકશેષઃ, પુમાન્ સ્ત્રિયેત્ય્ અસાવ્ અપિ લક્ષણાશબ્દ એવ. અપિ ચ, ઉપાસ્મૈ ગાયતા નર ઇતિ પ્રતિપદોર્ નિરવકાશત્વમ્ એવ સ્યાત્. તસ્માદ્ ઉત્ક્રષ્ટવ્યે એતે પ્રતિપદાવ્ ઇતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{3।319: એ2: 4,277; એ4: 4,358; એ6: 1,204}*
જાઘની ચૈકદેશત્વાત્

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ શ્રૂયતે - જાઘન્યા પત્નીઃ સંયાજયન્તીતિ. તત્ર સંશયઃ - કિમ્ એતદ્ વિધાનં દર્શપૂર્ણમાસયોઃ, ઉત પશાવ્ ઇતિ. કથં દર્શપૂર્ણમાયયોઃ? કથં ચ પશાવ્ ઇતિ. યદિ જાઘન્યાં પત્નીસંયાજા વિધીયન્તે તત ઉત્કર્ષઃ, અથ પત્નીસંયાજેષુ જાઘની વિધીયતે તતો દર્શપૂર્ણમાસયોર્ એવ. કિં પ્રાપ્તમ્? ઉત્કર્ષઃ. કુત એતદ્ ઉત્કૃષ્યતે? જાઘન્યાં પત્નીસંયાજા વિધીયન્ત ઇતિ. કથમ્? શબ્દાત્ પત્નીસંયાજાનાં વિધાનમ્, વાક્યેન જાઘન્યાઃ, શબ્દશ્ ચ બલવાન્, ન વાક્યમ્.
નનુ પત્નીસંયાજા વિહિતા એવ. સત્યં વિહિતાઃ, જાઘન્યામ્ ઇદાનીં પુનર્ વિધીયન્તે, સા તત્સંબદ્ધા કર્તવ્યેત્ય્ ઉચ્યતે. એવં સતિ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પત્નીસંયાજા વિનાપિ જાઘન્યા ન વિગુણાઃ, જાઘની તુ તત્ર પ્રતિપાદ્યતે. તસ્માદ્ યત્ર જાઘની પ્રયોજનવતી તત્ર તસ્યાઃ પ્રતિપત્તિઃ, પશૌ ચ સા, ન દર્શપૂર્ણ[300]{*3।320*}માસયોઃ. એકદેશશ્ ચ જાઘની પ્રતિપાદ્યમાના ન પશું પ્રયોક્ષ્યતે, તસ્માદ્ અસ્ય વિધાનસ્યોત્કર્ષ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।320: એ2: 4,280; એ4: 4,364; એ6: 1,205}*
ચોદના વાપૂર્વત્વાત્

જાઘની વા પત્નીસંયાજાનાં ગુણત્વેન વિધીયતે. કુતઃ? અપૂર્વતાત્, અપ્રાપ્તા જાઘની પત્નીસંયાજાનાં ગુણત્વેન. તત્ર સ્વશબ્દેન પત્નીસંયાજા વિહિતા જાઘનીસંબન્ધસ્ તેષામ્ અવિહિતઃ, યત્ર ચ સંબન્ધો વિધીયતે, તત્રાન્યતરસ્યાન્યત્ર વિધાનમ્, સંબન્ધો નાન્તરીયકઃ. યદ્ વા સંબન્ધસ્ય વિધાનં નાન્તરીયકૌ સંબન્ધિનૌ, યત્રોભૌ લક્ષણત્વેન, તત્ર સ્વશબ્દેન સંબન્ધો વિધીયતે, યત્ર ત્વ્ અન્યતરો લક્ષણત્વેન, તત્ર એકં લક્ષયિત્વાન્યતરો વિધીયતે, લક્ષણત્વેન ચાત્ર પત્નીસંયાજાઃ. કથમ્ અવગમ્યતે? પત્નીસંબન્ધાન્ ન સર્વો યાગઃ, કશ્ચિદ્ એવ તુ લક્ષ્યતે યસ્ય પત્ન્યઃ સાધનત્વેન.
અથ કસ્માન્ ન જાઘનીં લક્ષયિત્વા પત્નીસંયાજા વિધીયન્તે? નાસ્યાપૂર્વસ્ય યાગસ્ય પત્ન્યઃ શક્-યન્તે વિધાતુમ્, જાઘન્યાં તુ લક્ષ્યમાણાયાં યાગે સપત્નીકે વિધીયમાને વાક્યં ભિદ્યેત. અસ્તિ ત્વ્ અત્ર વિહિતઃ સપત્નીકો યાગો ય પત્નીભિર્ લક્ષ્યતે. તસ્માદ્ યાગં લક્ષયિત્વા જાઘની વિધીયતે. યત્ તુ, વાક્યેન જાઘનીવિધાનં શ્રુત્યા યાગસ્યેતિ, તદ્ ઇહ યાગવિધાનં ન સંભવતીત્ય્ ઉક્તમ્, વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્. તસ્માજ્ જાઘનીવિધાનમ્. એવં ચેદ્ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ વિના જાઘન્યા વિગુણઃ પત્નીસંયાજયાગઃ સ્યાત્, તસ્માદ્ અનુત્કર્ષમ્ ઇતિ.
એકદેશ ઇતિ ચેત્

અથ યદ્ ઉક્તમ્ - એકદેશો જાઘની ન પશું પ્રયોક્ષ્યતે, તસ્માદ્ ઉત્કર્ષ ઇતિ. તત્ પરિહર્તવ્યમ્.
[301]{*3।321*}
નોતેસ્:
*{3।321: એ2: 4,282; એ4: 4,371; એ6: 1,206}*
ન પ્રકૃતેર્ અશાસ્ત્રનિષ્પત્તેઃ

ન પ્રકૃતૌ દર્શપૂર્ણમાસયોર્ જાઘની શાસ્ત્રેનોચ્યતે. એવં પશોર્ નિષ્પન્નયા જાઘન્યા પત્નીસંયાજા યષ્ટવ્યા ઇતિ. અવિશિષ્ટા જાઘની વિધીયતે. સા સંભવતિ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ ક્રીત્યાપ્ય્ આનીયમાના, તસ્માદ્ અનુત્કર્ષ ઇતિ.
સંતર્દનં પ્રકૃતૌ ક્રયણવદ્ અનર્થલોપાત્ સ્યાત્

જ્યોતિષ્ટોમે ઽભિષવણફલકે{*3।322*} પ્રકૃત્ય શ્રૂયતે - દીર્ઘસોમે સંતૃદ્યાદ્ ધૃત્યા ઇતિ{*3।323*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં સંતર્દનં જ્યોતિષ્ટોમ એવ, આહોસ્વિદ્ દીર્ઘકાલેષુ સોમેષ્વ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - નૈતલ્ લુપ્તાર્થં પ્રકૃતૌ, તસ્માન્ નોત્કૃષ્યેતેતિ. આહ નન્વ્ અસંતર્દનમ્ અપિ શ્રૂયતે - અસંતૃણે{*3।324*} ભવત ઇતિ{*3।325*}. ઉચ્યતે - ક્રયણવદ્ વિકલ્પિષ્યતે{*3।326*}, યથા હિરણ્યેન ક્રીણાતિ ગવા ક્રીણાતીત્યેવમાદીનાં વિકલ્પઃ, એવમ્ અત્રાપિ વિકલ્પો ભવિષ્યતિ - સંતર્દનમ્ અસંતર્દનં વા ભવિષ્યતીતિ.
નોતેસ્:
*{3।322: એ2,4: ઽધિષવણફલકે}*
*{3।323: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 6.2.11.3}*
*{3।324: એ2: અસંતૃણ્યે, એ4: અસંતૃષ્ણે; એ6: અસન્તૃણ્ણે}*
*{3।325: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 6.2.11.3; મૈત્.સ્. 1.10.13}*
*{3।326: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 6.1.10.1-2}*
ઉત્કર્ષો વા, ગ્રહણાદ્ વિશેષસ્ય

ઉત્કૃષ્યતે વા સંતર્દનમ્, ગૃહ્યતે હિ વિશેષઃ, દીર્ઘસોમે [302]{*3।327*} સંતૃદ્યાદ્ ઇતિ. જ્યોતિષ્ટોમમ્ અપેક્ષ્ય સત્રાણિ કાલતો દીર્ઘાણિ ભવન્તિ.
નોતેસ્:
*{3।327: એ2: 4,285; એ4: 4,375; એ6: 1,206}*
કર્તૃતો વા વિશેષસ્ય તન્નિમિત્તત્વાત્

નોત્કૃષ્યેત વા સંતર્દનં જ્યોતિષ્ટોમાત્. એવં પ્રકરણમ્ અનુગૃહીતં ભવતિ, દીર્ઘસોમશબ્દશ્ ચ કર્તૃતો ભવિષ્યતિ, દીર્ઘસ્ય યજમાનસ્ય સોમો દીર્ઘસોમ ઇતિ.
ક્રતુતો વાર્થવાદાનુપપત્તેઃ સ્યાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ - જ્યોતિષ્ટોમે સંનિવેશ ઇતિ, દીર્ઘકાલે સોમે ક્રિયેત, ક્રતુત એવ દીર્ઘત્વમ્, ન કર્તૃતઃ. કુતઃ? અર્થવાદાનુપપત્તેઃ, ધૃત્યેત્ય્ અર્થવાદો ભવતિ, ધારણાયેત્ય્ અર્થઃ, દીર્ઘકાલે સોમે પુનઃ પુનર્ ગ્રાવભિર્ અભિહન્યમાને સોમાભિષવણફલકયોર્ દારણશઙ્કાયામ્, ધૃત્યેત્ય્ અર્થવાદ ઉપપદ્યતે, તસ્માદ્ ઉત્કર્ષ ઇતિ.
સંસ્થાશ્ ચ કર્તૃવદ્ ધારણાર્થાવિશેષાત્

ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્. કાનિ પદાનિ? અથ કિમ્ અર્થં સંસ્થાસુ ન નિવેશઃ?. તથા સતિ પ્રકરણમ્ અનુગૃહીતં ભવિષ્યતિ, દીર્ઘસોમશબ્દશ્ ચ. દીર્ઘકાલો હ્ય્ અગ્નિષ્ટોમમ્ અપેક્ષ્યોક્થ્યાદિષુ સંસ્થાસુ સોમ ઇતિ. ઉચ્યતે - ન સંસ્થાસુ દીર્ઘકાલત્વે ઽપિ સોમે ઽર્થવાદ ઉપપદ્યતે, તાવાન્ એવ હિ તત્ર સોમો દશ મુષ્ટીર્ મિમીત ઇતિ વચનાત્. તત્ર ધારણે ન વિશેષઃ કશ્ચિત્, તસ્માદ્ ઉત્કર્ષ એવ.
[303]{*3।328*}
નોતેસ્:
*{3।328: એ2: 4,287; એ4: 4,380; એ6: 1,207}*
ઉક્થ્યાદિષુ વાર્થસ્ય વિદ્યમાનત્વાત્

ન ચૈતદ્ અસ્તિ - ઉત્કર્ષ ઇતિ, પ્રકરણાનુગ્રહાદ્ અનુત્કર્ષઃ, દીર્ઘસોમશબ્દશ્ ચ દીર્ઘકાલત્વાદ્ ઉપપદ્યતે, તત્રાપ્ય્ અધિકો ઽગ્નિષ્ટોમાત્ સોમઃ, પ્રદાનાનિ હિ વિવર્ધન્તે. તાન્ય્ અવિવૃદ્ધે પ્રદેયે ન શક્યાનિ વિવર્ધયિતુમ્. પૂર્ણે ગ્રહે ગ્રહશબ્દો ભવતિ, તેન ન શક્યાનિ ન્યૂનાનિ પાત્રાણિ ગ્રહીતુમ્. તસ્માદ્ દારણાશઙ્કાયાં ધારણમ્ આશંસિતવ્યં ભવતિ, તત્ર ધૃત્યેત્ય્ ઉપપદ્યત ઇતિ.
અવિશેષાત્ સ્તુતિર્ વ્યર્થેતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યસિ - સંસ્થાસ્વ્ અપ્ય્ અર્થવાદો ઽવકલ્પતે પ્રદેયવિવૃદ્ધ્યેતિ, નૈતદ્ એવમ્, વ્યર્થૈવ હિ સ્તુતિર્ ભવેત્. કુતઃ? સોમાવિશેષાત્, યાવાન્ એવાગ્નિષ્ટોમે સોમઃ, તાવાન્ એવોક્થ્યાદિષ્વ્ અપિ સંસ્થાસુ, ઉક્થ્યાદિષ્વ્ અપિ દશમુષ્ટિર્ એવ સોમો ગ્રહીતવ્યઃ. નન્વ્ અર્થાત્ પ્રદેયં વિવર્ત્સ્યતીતિ. દશમુષ્ટિઃ સ કથં શક્યેત વિવર્ધયિતુમ્? ત્રિપર્વેતિ ચ પર્વસંખ્યાનિયમાન્ ન શક્યો બહુપર્વા ગ્રહીતુમ્, તસ્માદ્ ધારણાવિશેષાદ્ અર્થવાદાનુપપત્તિઃ સંસ્થાસુ સ્યાત્, તસ્માદ્ ઉત્કર્ષઃ.
સ્યાદ્ અનિત્યત્વાત્

નૈતદ્ અસ્તિ - ઉત્કર્ષ ઇતિ, સંસ્થાસુ સ્યાત્, પ્રકરણાનુગ્રહાત્. અર્થાચ્ ચ પ્રદેયવિવૃદ્ધ્યા દારણશઙ્કાયામ્ અર્થવાદ ઉપપદ્યતે, કેન પ્રકારેણ પ્રદેયં વિવર્ધિષ્યત ઇતિ, વિપ્રકૃષ્ટપર્વા સોમો ગ્રહીષ્યતે. અપિ ચ તૃતીયે સવન ઽશુર્ એકો ઽભિષૂયતે, તસ્ય પ્રમાણં ચ નામ્નાતમ્. તમ્ અનેકપર્વાણં સ્થૂલપર્વાણં ચ ગ્રહીષ્યતિ, [304]{*3।329*} તેન પ્રદેયવિવૃદ્ધિર્ ભવિષ્યતિ, અતો ઽર્થવાદો ઽવકલ્પિષ્યતે, તસ્માત્ સંસ્થાસુ નિવેશ ઇતિ સિદ્ધમ્.
નોતેસ્:
*{3।329: એ2: 4,289; એ4: 4,384; એ6: 1,208}*
સંખ્યાયુક્તં ક્રતોઃ પ્રકરણાત્ સ્યાત્

જ્યોતિષ્ટોમે પ્રવર્ગ્યં પ્રકૃત્ય સમામ્નાયતે - ન પ્રથમયજ્ઞે પ્રવૃઞ્જ્યાદ્ દ્વિતીયે તૃતીયે વા પ્રવૃઞ્જ્યાદ્ ઇતિ. તત્ર સંદેહઃ - કિં જ્યોતિષ્ટોમે સર્વેષ્વ્ એવ પ્રયોગેષુ ન પ્રવર્જિતવ્યમ્, ઉત પ્રથમે પ્રયોગે પ્રતિષેધ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? જ્યોતિષ્ટોમે પ્રતિષેધઃ. કુતઃ? યજ્ઞસંયોગાત્, પ્રથમશબ્દેન યજ્ઞો ઽભિધીયતે જ્યોતિષ્ટોમઃ. તસ્ય હિ પ્રથમસંયોગઃ, એવં સમામ્નાયતે - એષ વાવ પ્રથમો યજ્ઞાનાં{*3।330*} યજ્ જ્યોતિષ્ટોમો ય એતેનાન્ષ્ટ્વાથાન્યેન યજેતેતિ. યજ્ઞાનાં પ્રથમ ઇતિ કૃત્વા પ્રથમશબ્દેન જ્યોતિષ્ટોમો ઽભિધીયતે, એવં ચ પ્રકરણમ્ અનુગૃહ્યતે, યદિ ક્રતોર્ એષ વાદઃ. તસ્માત્ સંખ્યાયુક્તઃ પ્રતિષેધો જ્યોતિષ્ટોમસ્ય પ્રવર્ગ્યં પ્રતિષેધેદ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।330: એ2,4: યજ્ઞો યજ્ઞાનાં}*
નૈમિત્તિકં વા કર્તૃસંયોગાલ્ લિઙ્ગસ્ય તન્નિમિત્તત્વા

ન ચૈતદ્ અસ્તિ - યજ્ઞસ્યૈષ વાદ ઇતિ, ચતુર્ષ્વ્ અપિ વેદેષુ ન, પ્રથમયજ્ઞ{*3।331*} ઇત્યેવંસંજ્ઞકઃ કશ્ચિદ્ યજ્ઞો ઽસ્તિ, ભવતિ તુ પ્રથમો [305]{*3।332*} યજ્ઞસ્ય પ્રયોગઃ, કર્તૃસંયોગાત્. પૂર્વસ્ય દ્વિતીયાદીન્ અપેક્ષ્ય પ્રથમશબ્દો ભવતિ, સ પ્રયોગસ્યોપપદ્યતે, ન ક્રતોઃ. પ્રયોગઃ શ્રવણાદ્ ગમ્યતે, ક્રતુઃ પ્રયોગસંબદ્ધત્વાત્, શ્રુતિશ્ ચ બલીયસી ન લક્ષણા. તસ્માત્ પ્રથમે પ્રયોગે ન પ્રવર્જિતવ્યમ્ ઇતિ.
અથ યદ્ ઉક્તમ્ - જ્યોતિષ્ટોમેન સામાનાધિકરણ્યાત્ તદ્ વચન ઇતિ, લક્સણયા સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇતિ તત્ પરિહૃતમ્. યત્ તુ પ્રથમયજ્ઞ ઇતિ યજ્ઞશબ્દેન સામાનાધિકરણ્યમ્, તદ્ અપિ યજ્ઞશબ્દસ્ય યાગવચનત્વાદ્ અસ્મત્પક્ષસ્યાબાધકમ્.
નોતેસ્:
*{3।331: એ2,4: પ્રથમ}*
*{3।332: એ2: 4,292; એ4: 4,392; એ6: 1,208}*
પૌષ્ણં પેષણં વિકૃતૌ પ્રતીયેતાચોદનાત્ પ્રકૃતૌ

દર્શપૂર્ણમાસયોઃ સમામનન્તિ - તસ્માત્ પૂષા પ્રપિષ્ટભાગો ઽદન્તકો હિ સ ઇતિ{*3।333*}. તત્ર સંદેહઃ - કિં પૌષ્ણં પેષણં પ્રકૃતૌ, ઉત વિકૃતાવ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? પ્રકૃતાવ્ ઇતિ. કુતઃ? પ્રકરણાત્. નનુ પ્રકૃતૌ પૂષણં ન કસ્યચિદ્ ધવિષો દેવતાં સમામનન્તીતિ. ઉચ્યતે - પ્રાકૃતીં કાંચિદ્ દેવતાં પૂષશબ્દો વક્ષ્યતિ.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - યત્ર પૌષ્ણં હવિર્ અસ્તિ, તત્ર તસ્ય પેસણં વિધાત્સું શક્યમ્, ન ચ પ્રકૃતૌ પૂષાસ્તિ, તસ્માદ્ ઉત્ક્રષ્ટવ્યં પેષણમ્ ઇતિ. યદ્ ઉક્તમ્ - કાંચિદ્ દેવતાં પૂષશબ્દો વક્ષ્યતીતિ, બ્રૂયાત્, યદ્ય્ અન્યત્રાપિ મુખ્યઃ પૂષા ન સ્યાત્. નન્વ્ અન્યત્ર ક્રિયમાણે પ્રકરણમ્ ઉપરુધ્યેત. ઉપરુધ્યતામ્, વાક્યં હ્ય્ અસ્યોપરોધકમ્. અથવા નૈવાત્ર સંદેહઃ, એવમ્ એવ પ્રાપ્તમ્ ઉચ્યતે - પૌષ્ણં પેષણં વિકૃતૌ ન પ્રકૃતાવ્ ઇતિ, નાસ્તિ પુષ્ણઃ{*3।334*} પ્રકૃતૌ [306]{*3।335*} ચોદનેતિ. કિમ્ અર્થં પ્રાપ્તમ્ ઉચ્યતે? ઉત્તરત્ર કથા વર્તિષ્યતે.
નોતેસ્:
*{3।333: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 2.6.8.5}*
*{3।334: એ2,4,6: પૂષ્ણઃ}*
*{3।335: એ2: 4,296; એ4: 4,406; એ6: 1,209}*
તત્સર્વાર્થમ્ અવિશેષાત્

પૌષ્ણં પેષણં પ્રકૃતૌ શ્રૂયમાણં વિકૃતાવ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તત્ર સંદેહઃ - કિં ચરૌ, પશૌ, પુરોડાશે ચ, ઉત ચરાવ્ એવેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? તત્ સર્વત્ર સ્યાચ્ ચરૌ પશૌ પુરોડાશે ચ. કુતઃ? અવિશેષાત્, ન કશ્ચિદ્ વિશેષ આધ્હીયતે, તસ્માત્ સર્વત્રેતિ.
ચરૌ વા, અર્થોક્તં પુરોડાશે ઽર્થવિપ્રતિષેધાત્ પશૌ ન સ્યાત્

ચરૌ પૌષ્ણં પેષણં વિનિયુજ્યેત. પુરોડાશે તાવત્ પેષણમ્ અર્થાદ્ એવ પ્રાપ્નોતિ, નૈવામ્ યથા પુરોડાશો ભવતિ, તદ્ અર્થં તાવન્ ન વચનમ્. પશૌ ચ ન સ્યાત્, હૃદયાદિષુ પિષ્યમાણેષુ તેષામ્ આકારવિનાશઃ સ્યાત્. તત્ર કો દોષઃ? હૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યતીતિ{*3।336*} ન હૃદયાદ્ અવદાયિષ્યતે, તથાન્યદ્ અપ્ય્ અવદાનં ન યથાશ્રુતાદ્ અવદાસ્યતે.
નનુ શક્યતે પિષ્ટેભ્યો ઽપિ હૃદયાદિભ્યો ઽવદાતુમ્. નેતિ બ્રૂમઃ, આકારા હૃદયાદયઃ, ન માંસાનિ, ઉક્તમ્ એતદ્ આકૃતિઃ શબ્દાર્થ ઇતિ{*3।337*}. યદ્ય્ અપિ પુનસ્ તદાકૃતિકઃ ક્રિયતે, તથાપ્ય્ અસ્યોત્સાદનપ્રદેશં પ્રતિ મુહ્યેયુઃ, તસ્માચ્ ચરૌ પૌષ્ણં પેષણં ભવિષ્યતીત્ય્ એવમ્ અર્થં વચનમ્.
નોતેસ્:
*{3।336: તૈત્.સ્. 6.3.10.4}*
*{3।337: મ્સ્ 1.3.33}*
ચરાવ્ અપીતિ ચેત્

ઇતિ ચેત્ પશ્યતિ ભવાન્ - અર્થવિપ્રતિષેધાન્ ન પશ્વર્થમ્ [307]{*3।338*} ઇતિ. નનુ ચરાવ્ અપ્ય્ અર્થવિપ્રતિષેધઃ, વિશદસિદ્ધ ઓદને ચરુશબ્દમ્ ઉપચરન્તિ, પિષ્યમાણો હિ પિષ્ટકં યવાગૂર્વા સ્યાત્ ખલિર્ વા.
નોતેસ્:
*{3।338: એ2: 4,298; એ4: 4,411; એ6: 1,210}*
ન પક્તિનામત્વાત્

અત્રોચ્યતે - સત્યં વિશદસિદ્ધ ઓદને ચરુશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે, વિશદસિદ્ધશ્ ચરુર્ દીયત ઇતિ, ન ત્વ્ અસ્ય વિશદસિદ્ધિર્ નિમિત્તમ્. યદિ વિશદસિદ્ધિર્ નિમિત્તં સ્યાત્, ન પિષ્ટસિદ્ધે પ્રયુજ્યેત. તત્રાપિ હિ પ્રયુજ્યતે, પિષ્ટકચરુઃ સાધ્યત ઇતિ, અતો ઽન્યદ્ એતયોઃ સામાન્યમ્, તન્ નિમિત્તમ્, તદ્ એતદ્ ઉચ્યતે - ન પક્તિનામત્વાદ્ ઇતિ, ન ચરૌ વિપ્રતિષેધઃ. કથમ્? પક્તિનામત્વાત્, પક્તિનામૈતત્, ચરુર્ ઇતિ. અનવસ્રાવિતાન્તરુષ્મપાકેનાભિનિર્વર્ત્યસ્ય ભવતિ ચરુશબ્દો વાચકઃ. તેન પિષ્ટ ઓદને વિશદૌદને ચ પ્રયોક્તારો ભવન્તિ, ચરુર્ ઇતિ. પક્ષોક્તમ્ એવ પ્રયોજનમ્, પૂર્વપક્ષે પશાવ્ અપિ પેષણં, સિદ્ધાન્તે ચારાવ્ એવ.
એકસ્મિન્ન્ એકસંયોગાત્

પૌષ્ણં પેષણં વિકૃતૌ ભવતિ ચરાવ્ એવેત્ય્ ઉક્તમ્. અથેદાનીં સંદિહ્યતે - કિમ્ એકદેવત્યે પૌષ્ણ એતદ્ ભવતિ, ઉત દ્વિદેવત્યે ઽપીતિ. કિં દ્વિદેવત્ય ઉદાહરણમ્? રાજસૂય ઉત્તરે ત્રિસંયુક્તે સૌમાપૌષ્ણે એકાદશકપાલે ઐન્દ્રાપૌષ્ણશ્ ચરુઃ શ્યાવો દક્ષિણેતિ, તત્રૈન્દ્રાપૌષ્ણ ઉદાહરણમ્. કિં પ્રાપ્તમ્? એકદેવત્યસ્યૈવ પેષણમ્ ઇતિ. કુતઃ? કેવલસંયોગાત્, યથા ચતુર્ધાકરણે.
[308]{*3।339*}
નોતેસ્:
*{3।339: એ2: 4,300; એ4: 4,415; એ6: 1,210}*
ધર્મવિપ્રતિષેધાચ્ ચ

દ્વિદેવત્યે વિપ્રતિષિધ્યેત ધર્મઃ, પૂષ્ણઃ પેષણમ્, નેતરસ્ય, તત્ર યદિ પૂષ્ણો ભાગઃ પિષ્યેત, અપિષ્ટ ઇતરસ્ય સ્યાત્. તત્ર વિષમઃ પાકો ભવેત્, પાકનિમિત્તશ્ ચ ચરુશબ્દઃ સ વિપ્રતિષિધ્યેત. અથાવિરોધં મન્યમાના અપરસ્યાપિ ભાગં પિંષ્યુઃ. ભાગસંમોહઃ સ્યાત્. તત્ર કો દોષઃ? અન્યસ્ય ભાગો ઽન્યસ્ય્મા અવદીયેત. તથાયથાશ્રુતં ક્રિયેત, તસ્માદ્ અપ્ય્ એકદેવત્યે પેષણમ્ ઇતિ.
અપિ વા સદ્વિતીયે સ્યાદ્ દેવતાનિમિત્તત્વાત્

દેવતાનિમિત્તમ્ એતત્ પેષણં શ્રૂયતે - પૂષા પ્રપિષ્ટભાગઃ કર્તવ્ય ઇતિ, સ ચ દ્વિદેવત્યે ઽપિ ભાગે પિષ્યમાણે પ્રપિષ્ટભાગઃ કૃતો ભવતિ, ન યથા ચતુર્ધાકરણે, તત્ર હિ તદ્ ધિતો નિરપેક્ષસ્ય ભવતિ, ન સદ્વિતીયસ્ય, ઇન્દ્રપીત ઇતિ સમાસો ઽપિ નિરપેક્ષસ્ય, ન સદ્વિતીયસ્ય. ઇહ તુ પ્રપિષ્ટશબ્દસ્ય ભાગશબ્દેન સહાન્યપદાર્થો બહુવ્રીહિઃ સમાસઃ, એષો ઽપિ સમર્થયોર્ એવ, ન ત્વ્ અત્ર દ્વિદેવત્યે કશ્ચિદ્ એવંજાતીયકો દોષઃ. તસ્માદ્ એકદેવત્યે દ્વિદેવત્યે ઽપિ વા ચરાવ્ અસ્ય ભાગઃ પેષ્ટવ્ય એવ.
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગમ્ અપ્ય્ એવં ભવતિ - તસ્માત્ પૂષા પ્રપિષ્ટભાગો ઽદન્તકો હીતિ{*3।340*}, દેવતાનિમિત્તં પેષણમ્ ઇતિ સ્તુતિર્ દર્શયતિ. તથા સૌમાપૌષ્ણં ચરું નિર્વપેન્ નેમપિષ્ટં પશુકામ ઇતિ{*3।341*} નેમપિષ્ટતાં દર્શયતિ. તથાર્ધં પિષ્ટમ્ અર્ધમ્ અપિષ્ટં ભવતિ દ્વિદેવત્યત્વાયેતિ દેવતાનિમિત્તમ્ એવ પેષણં દર્શયતિ.
[309]{*3।342*}
નોતેસ્:
*{3।340: તૈત્.સ્. 2.6.8.5}*
*{3।341: મૈત્.સ્. 2.1.5}*
*{3।342: એ2: 4,303; એ4: 4,423; એ6: 1,211}*
વચનાત્ સર્વપેષણં તં પ્રતિ શાસ્ત્રવત્ત્વાદ્ અર્થાભાવાદ્ દ્વિચરાવ્{*3।343*} અપેષણં ભવતિ

ઇદં પદોત્તરં સૂત્રમ્, નેમપિષ્ટં ભવતીતિ કસ્માદ્ એતન્ ન વચનમ્ ઇતિ, ઉચ્યતે, યદિ વચનમ્ એતદ્ ભવેત્ સૌમાપૌષ્ણમાત્રમ્ અનૂદ્ય સર્વત્ર પેષણં વિદધ્યાચ્ ચરૌ પશૌ પુરોડાશે ચ, તત્ર સોમાપૌષ્ણસ્ય{*3।344*} ચરુસંબન્ધે નેમપિષ્ટસંબન્ધે ચોભયસ્મિન્ વિધીયમાને વાક્યમ્ ભિદ્યેત. તસ્માદ્ યો યઃ સૌમાપૌષ્ણસ્ તત્ર તત્ર નેમપિષ્ટતા, તં પ્રતિ સૌમાપૌષ્ણમાત્રં પ્રતિ{*3।345*} શાસ્ત્રવત્ત્વમ્ અર્ધપેષણસ્ય, પુરોડાશે ઽર્થાત્ સર્વપેષણે પ્રાપ્તે ઽર્થાભાવાચ્ ચ પશૌ ચરૌ વાપેષણે પ્રાપ્તે વચનમ્ ઇદં ભવેત્. તત્ર ચરુશબ્દો ન વિવક્ષિતસ્વાર્થઃ સ્યાત્, પ્રદર્શનાર્થઃ કલ્પ્યેત, પેષણાનુવાદપક્ષે પુનર્ નૈષ વિરોધો ભવતિ, તસ્માદ્ ભવત્ય્ એવ લિઙ્ગમ્. નન્વ્ અઙ્ગનાશભયાત્ પશોર્ અપેષણમ્. નેતિ બ્રૂમઃ - અર્ધપેષણે નાઙ્ગનાશો ઽપિષ્ટાદ્ અવદાસ્યતે, પેષણં ચાદૃષ્ટાર્થમ્.
નોતેસ્:
*{3।343: એ2,4: ધિ ચરાવ્}*
*{3।344: એ2,4,6: સૌમાપૌષ્ણસ્ય}*
*{3।345: એ1 ગિબ્ત્ સૌમાપૌષ્ણમાત્રં પ્રતિ ઇન્ ક્લમ્મેર્ન્}*
એકસ્મિન્ વાર્થધર્મત્વાદ્ ઐન્દ્રાગ્નવદ્ ઉભયોર્ ન સ્યાદ્ અચોદિતત્વાત્

એકદેવત્યે વા પૌષ્ણં પેષણં ભવિતુમ્ અર્હતિ, નૈન્દ્રાપૌષ્ણે. કુતઃ? નૈષ દેવતાધર્મો વિધીયતે, પૂષ્ણો ભાગઃ પિષ્ટ ઉપયોક્તવ્ય ઇતિ. કસ્ય તર્હિ? અર્થસ્ય ધર્મઃ. કઃ પુનર્ અર્થઃ? યાગઃ. કથમ્ અવગમ્યતે? ન દેવતાધર્મ ઇતિ. ઉચ્યતે - ન હિ તસ્યા ભાગો ઽસ્તિ.
નનુ યદ્ દેવતાયૈ દીયતે, તત્ તસ્યા ભાગો ભવતિ. ઉચ્યતે - એતદ્ ધિ દેવતામ્ ઉદ્દિશ્ય ત્યજ્યતે, ન ચ ત્યાગમાત્રેણ દેવતાસ્વત્વં ભવતિ. પરિગ્રહણેન હિ સ્વસ્વામિસંબન્ધ આપદ્યતે, ન ચ પરિગૃહીતં દેવતયેતિ કિંચન પ્રમાણમ્ અસ્તિ. યશ્{*3।346*} ચ યં ભજતે, સ [310]{*3।347*} તસ્ય ભાગઃ, ન ચ હવિર્ દેવતા ભજતે, તસ્માન્ નાસ્તિ પૂષ્ણો ભાગઃ.
અથાપિ કથંચિદ્ ભવેદ્ ભાગઃ, તથાપિ ન દેવતાયા ધર્મઃ પેષણં ભવિતુમ્ અર્હતિ, નિષ્પ્રયોજનો હિ તથા સ્યાદ્ અયાગધર્મત્વાત્. કથં તર્હિ પ્રકરણાન્તરે સમામ્નાતો યાગધર્મો ભવિષ્યતીતિ. ઉચ્યતે, વાક્યસંયોગાત્. નનુ ચ દેવતયૈષ સંયોગઃ શ્રૂયતે ન યાગેનેતિ. ઉચ્યતે - ભાગાભાવાદ્ અનર્થકત્વાચ્ ચ ન દેવતાસંયોગ ઇત્ય્ ઉક્તમ્.
તથાપિ તુ યથા યાગસંબન્ધો ભવતિ, તથા વક્તવ્યમ્. તદ્ ઉચ્યતે - અયમ્ અત્ર પૂષ્ણો ભાગો યઃ પૂષણમ્ ઉદ્દિશ્ય ત્યજ્યતે, યસ્ય દ્રવ્યસ્ય ત્યાગે પૂષા દેવતા, ન ચૈન્દ્રાપૌષ્ણે ભવતિ પૂષા દેવતા, ન સ ચરુઃ પૂષ્ણઃ સ્વત્વેન સંબધ્યતે. તસ્માદ્ ઐન્દ્રાપૌષ્ણે ન કશ્ચિદ્ અસ્તિ પૂષ્ણશ્ ચરુણા સંબન્ધઃ, કેવલે તુ પૂષણિ દેવતાભૂતે તસ્મૈ સંકલ્પિતો ભાગો ભવતિ. કથમ્? યમ્ ઉદ્દિશ્ય સંકલ્પો ભવતિ સ તસ્ય ભાગ ઇતિ પ્રસિદ્ધિર્ એષા, તેન યદ્ય્ અપિ પૂષા સ્વેનોચ્ચારણેનેન્દ્રાપૂષ્ણોર્ ઉપકારકમ્ ઉચ્ચારણં કુર્વન્ન્ ઉપકારકો ભવેત્, તથાપિ ન તસ્ય દ્વિદેવત્યો ભાગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, અસંકલ્પનાત્. કેવલે પૂષણિ દેવતાયાં ચરોઃ પેષણં ક્રિયતે, નૈન્દ્રાપૌષ્ણેષુ દ્વિદેવત્યેષ્વ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।346: એ2,4,6: યચ્}*
*{3।347: એ2: 4,305; એ4: 4,428; એ6: 1,212}*
હેતુમાત્રમ્ અદન્તત્વમ્

યદ્ ઉક્તમ્ - અદન્તકો હીતિ{*3।348*} દેવતાધર્મં દર્શયતીતિ. અર્થવાદ એષ ઇતરસ્મિન્ન્ અપિ પક્ષ ઉપપદ્યતે.
નોતેસ્:
*{3।348: એબેન્દ}*
વચનં પરમ્

દર્શપૂર્ણમાસયોર્ આમ્નાતમ્ - યત્ પુરુષિ દિતં તદ્ દેવાનામ્, યદ્ અન્તરા, તન્ મનુષ્યાણામ્, યત્ સમૂલમ્, તત્ પિતૄણામ્ ઇતિ{*3।374*}. તથા - યો વિદગ્ધઃ, સ નૈરૃતઃ. યો ઽશૃતઃ, સ રૌદ્રઃ, ય શૃતઃ, સ સદેવત્યઃ{*3।375*}. તસ્માદ્ અવિદહતા શ્રપયિતવ્યં સદેવત્યાય ઇતિ{*3।376*}. જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - યત્ પૂર્ણમ્, તન્ મનુષ્યાણામ્ ઉપરિ, અધો દેવાનામ્ અધઃ પિતૄણામ્ ઇતિ{*3।377*}. તથા - ઘૃતં [318]{*3।378*} દેવાનાં મસ્તુ પિતૄણાં નિષ્પક્વં મનુષ્યાણામ્ ઇતિ{*3।379*}. તત્ર મનુષ્યસંબદ્ધેષુ, રૌદ્રે ચ સંદેહઃ - કિં મનુષ્યાણાં ધર્મા વિધયઃ, ઉત કર્મધર્મા અનૂવાદાઃ? અથ યત્ પ્રકરણં{*3।380*} મનુષ્યપ્રધાનમ્, રૌદ્રં ચ તત્ર નિવિશેરન્, ઉતાતિથ્યે, ઉતાર્થવાદ ઇતિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? એતાન્ય્ અપિ તદ્વત્, યો નિવીતે પૂર્વઃ પક્ષઃ સ એતેષાં પૂર્વઃ પક્ષઃ, યો મધ્યમઃ સ મધ્યમઃ, યઃ સિદ્ધાન્તઃ સ એવ સિદ્ધાન્તઃ. અર્થવત્ત્વાન્ મનુષ્યસંબન્ધાચ્ ચ વિધયો મનુષ્યધર્માશ્ ચેતિ પૂર્વઃ પક્ષઃ. ઉપરિ મૂલે ચાનિયમાલ્ લાઘવમ્, અશૃતં રોગત્વાદ્ રૌદ્રમ્, પૂર્ણે ઽપિ શ્લક્ષ્ણત્વાલ્ લાઘવમ્. એવં ઘૃતં{*3।381*} શિરસિ નિહિતં મનુષ્યાણાં સુખકરમ્ એવ, અર્થપ્રાપ્તત્વાદ્ અનુવાદ ઇત્ય્ ઉત્તરઃ પક્ષઃ. વિધિઃ, કર્મધર્મપ્રાયાત્ સમાખ્યાનાચ્ ચ કર્મધર્મ ઇતિ પક્ષઃ. અન્વાહાર્યે દક્ષિણાસુ ચેતિ વાક્યપ્રકરણાનુગ્રહાત્ પક્ષઃ. આતિથ્ય ઇતિ વાક્યભેદપ્રસઙ્ગાત્. અર્થવાદ ઇતિ, પ્રકરણાદ્ વિધિનૈકવાક્યત્વાદ્ ઇતિ. પર્વ પ્રતિલુનાતિ{*3।382*}, ઉપરિ વિલાદ્ ગૃહ્ણાતિ, નવનીતેનાભ્યઙ્ક્તે, અવિદહતા શ્રપયિતવ્યમ્{*3।383*} ઇત્ય્ એભિઃ સહૈષામ્ એકવાક્યભાવઃ. તસ્માદ્ એતે ન વિધયો ઽર્થવાદા ઇતિ.
નોતેસ્:
*{3।374: તૈત્.સ્. 1.6.8.6}*
*{3।375: એ2,4: દેવત્યઃ}*
*{3।376: તૈત્.સ્. 2.6.3.4}*
*{3।377: તૈત્.સ્. 1.6.8.4}*
*{3।378: એ2: 4,320; એ4: 4,452; એ6: 1,216}*
*{3।379: તૈત્.સ્. 6.1.1.4}*
*{3।380: એ2,4: પ્રકરણે}*
*{3।381: એ2,4: એવમ્ આયુતં}*
*{3।382: તૈત્.સ્. 6.1.1.5}*
*{3।383: તૈત્.સ્. 2.6.3.4}*
અકર્મ ક્રતુસંયુક્તં સંયોગાન્ નિત્યાનુવાદઃ સ્યાત્