Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 2.2
saṃ te vāryur{*2/179*} vātena gacchatām, saṃ jayatrair aṅgāni{*2/180*}, saṃ yajñapatir āśiṣā{*2/181*} iti. vāryur{*2/182*} vātena gacchatām ity eṣa saṃ yajatrair aṅgānīti bahuvacanāntana vyavahitatvāt saṃyajñapatir āśiṣety atra nānuṣajyata{*2/183*}, ekena sākāṅkṣeṇa vyaveto{*2/184*} gacchatām iti śeṣaḥ, tato bahuvacanāntena saṃ yajatrair aṅgānīty etena saṃbandham anupetya vyavetatvāt pareṇa na saṃbadhyate, gamyate hi tadā viśeṣaḥ, ekena vyaveta iti, gamyamāne viśeṣe na tatra bhāvo vākyaśeṣasyopapadyate. tasmād bahuvacanāntasya parasya ca tadvyapetasya laukiko vākyaśeṣaḥ kartavya iti.
[137]{*2/185*}
NOTES:
*{2/179: E2,4,6: vāyur}*
*{2/180: E2,4,6: yajatrair aṅgāni}*
*{2/181: Tait.S. 1.3.8.1}*
*{2/182: E1,5; E2,4,6: vāyur}*
*{2/183: E2: nānuṣañjate, E4: nānuṣajjate, E5: nānuṣajyate, E6: nānuṣajjyate}*
*{2/184: E2,4,6: sākāṅkṣeṇāvyaveto}*
*{2/185: E2: 3,1; E4: 3,1; E5: 2,401; E6: 1,94}*
śabdāntare karmabhedaḥ kṛtānubandhatvāt
asti jyotiṣṭomas tatra śrūyate - somena yajeta, dākṣiṇāni juhoti, hiraṇyamātreyāya dadātīti{*2/186*}; yajati - dadāti - juhotayas te kiṃ saṃhatya kāryaṃ kurvanti, uta viyutyeti saṃśayaḥ, sādhakāḥ saṃhatyāpi sādhayanto dṛśyante, viyutyāpi. saṃhatya tāvat, trayo grāvāṇa ekāmukhāṃ dhārayanto dṛśyante, nāgadantakās tu viyutyāpi, ekaikasmin hi śakyate śikyam avalambayitum. ato yajati, dadāti, juhotavyaḥ saṃhatya sādhayeyur viyutya veti jāyate saṃśayaḥ.
kiṃ tāvat prāptam, saṃhatyeti. kutaḥ? adṛṣṭārthānām upakārakalpanālpīyasī nyāyyeti. katham?
adṛṣṭo yo 'śruto vārthaḥ, sa nāstīty avagamyate/
tasminn asati dṛṣṭaś cet śruto vā na virudhyate//
virudhyamāne kalpyaḥ syāj jāyate tena so 'rthavān/
viśeṣaś cen na gamyeta, tato naiko 'pi kalpyate//
gamyate ca viśeṣaḥ, bahubhya ekam apūrvam iti. tasmāt samudāyaś cikīrṣitaḥ, tato hy adṛṣṭe kalpyamāne, avayavānāṃ samudāyaṃ praty arthavattvād ekam apūrvaṃ samudāyāt kalpitaṃ bhaviṣyati. na ca, aśabdaḥ samudāyaḥ, avayavaśabdair eva samudāyasyoktatvāt. tasmāt samudāyaś cikīrṣitaḥ. atha vā yajetety etasya pūrvo bhāgo [138]{*2/187*} yajaty arthaṃ bravīti, uttaras tam eva{*2/188*} bhāvayed ity anuvadati, evaṃ juhotīti pūrvo bhāgo juhoty artham, uttaras tam evānuvadati. tenaikasyāṃ bhāvanāyāṃ trayo yajaty ādaya upāyā vidhīyante śrutyā. tasmād etair yāgadānahomair viśiṣṭāpūrvasya bhāvanā pratīyate, ata ucyate - saṃhatyaikam apūrvaṃ sādhayantīti. yad vā yajatiśabdena vihitaṃ dānaṃ dānahomaśabdenānūdyate guṇasambandhārtham, tasmād ekam apūrvam iti prāptam.
evaṃ prāpte brūmaḥ - pratiśabdam apūrvabheda iti, śabdāntare karmabhedaḥ kṛtānubandhatvāt, yajetety anena kevalasya yāgasya kartavyatocyate, na tu juhotiśabdābhihitasya dadātiśabdābhihitasya vā, śabdāntaratvāt. prayogavākyaśeṣabhāvena hi samudāyasya sattāsambandho gamyate, śrutyāvayavasya, yajeta - iti sannihitayor api vākyena dānahomayoḥ, śrutyā yāgasyaiva sattāsambandho gamyate, na dānahomayoḥ. śrutiś ca vākyād balīyasī. tasmān na samudāyaḥ śabdaḥ, kalpyamāno hi prayogavacanenaikavākyatāṃ nītvā kalpyeta, śabdāntaraṃ ca yajater dadātiḥ. tatra yady api paro bhāgo bhāvanāvacanaḥ sarveṣu samānaḥ, tathāpy ekaikasya pūrvo 'vayavo 'nyaḥ, anyaś ca tena samudāyaḥ śabdāntaram anyasmāt samudāyāt, tatrārthāntaraṃ vyaktam, dadyād iti dānena sādhayed iti kevalam eva dānaṃ karaṇaṃ bhāvanāyāḥ pratīyate, na yāgahomau sahāyāv apekṣate. tathā juhotīti homasādhanāṃ bhāvanām āha, na dānayāgāv apekṣate. tatraitāvac chabdenāvagatam, dānena kevalena sidhyatīti juhotīty api homena kevalena sidhyatīti, na tu dānena kevalena sidhyatīti vijñānam nivartate. dadāti tarhi svena kārakagrāmeṇa kṛtānubandho na yāgaṃ homaṃ vānubandham apekṣate. tasmād bhinnāni vākyani, pratiśabdam apūrvabhedaḥ [139]{*2/189*} iti. na ca dānasya yajati juhotir vānuvādo yāgahomayor avivakṣāprasaṅgāt. na ca dānam itarayor anuvādaḥ, parasvatvārthatvād dadāteḥ, itarayoś ca tyāgārthatvāt. prayojanaṃ pūrvapakṣe samudāyād apūrvam, siddhānte tu yāgasya phalavattvād itarayor guṇabhāvaḥ.
NOTES:
*{2/186: ŚPBr 4.3.4.21}*
*{2/187: E2: 3,3; E4: 3,1; E5: 2,405; E6: 1,94}*
*{2/188: E2,5,6 om. tam eva}*
*{2/189: E2: 3,8; E4: 3,2; E5: 2,410; E6: 1,95}*
ekasyaivaṃ punaḥśrutir aviśeṣād anarthakaṃ hi syāt
samidho yajati, tanūnapātaṃ yajatītyevamādiḥ{*2/190*} pañcakṛtvo 'bhyasto yajatiśabdaḥ kim ekam apūrvaṃ codayati, kiṃ pratyabhyāsam apūrvabheda iti. śabdāntare karmabheda uktaḥ, iha sa eva śabdaḥ punaḥ punar uccāryate. tasmād ekam evātrāpūrvam. nanv apūrvāntaram avidadhad anarthako bhavati. satyam evāprayojano bhavati, bahukṛtvo 'pi coccāryamāṇo nānyārtho bhavati, yat prathame uccāraṇe{*2/191*} gamyate, śatatame 'pi{*2/192*} tad eva gamyate. tasmāt pañcakṛtvo 'bhyasto yajatiśabda ekam apūrvaṃ codayati. na cābhyāso 'narthako bhaviṣyati, tanūnapādādīr devatā vidhāsyati, tasmād ekam apūrvam.
evaṃ prāpte brūmaḥ - ekasyaivaṃ punaḥśrutiḥ syāt, karmabhedaṃ kuryād ity arthaḥ. tāvaty eva vidhīyamāne 'sati kasmiṃścid viśeṣe punaḥśrutir anarthakā bhavet. nanūktaṃ na śaknoty arthāntaraṃ vidhātum iti. ucyate - samidho yajatīty api prathamo 'nuvāda eva, darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeteti yāgaḥ prāpta eva. tatra devatā na śakyā vidhātum, śrutiprāptā hi tatra devatā, iyaṃ vākyāt prakaraṇād vā, tayor vikalpo na nyāyyaḥ, sa eṣa devatāyāgasaṃbandho [140]{*2/193*} vidhīyamāno 'kriyamāṇe yāge na śakyaḥ kartum ity anarthakaḥ syāt. kriyamāṇe tu śakyate. tasmād abhyasitavyo yāgaḥ, pratyabhyāsaṃ cādṛṣṭabheda{*2/194*} iti, na ca yat samitsaṃbandhena kriyate, tat tanūnapātsaṃbandhena, bhinnatvāt tayoḥ, ato na vikalpaḥ. prayojanaṃ{*2/195*} pūrvapakṣe sakṛt prayoga iti, siddhānte punaḥ punaḥ prayoga iti.
NOTES:
*{2/190: Tait.S. 2.6.1.1-2}*
*{2/191: E2,4 (v.l.): yat prathamaṃ uccāryamāṇe}*
*{2/192: E2,4 (v.l.): śatakṛtvo 'pi}*
*{2/193: E2: 3,15; E4: 3,20; E5: 2,415; E6: 1,96}*
*{2/194: E2,4 (v.l.): vāpūrva}*
*{2/195: E2,4 (v.l.): pakṣoktaṃ}*
prakaraṇaṃ tu paurṇamāsyāṃ rūpāvacanāt
evaṃ hi samāmananti - yad āgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavati{*2/196*}; tāv abrūtām agnīṣomāv ājyasyaiva tāv upāṃśu{*2/197*} paurṇamāsyāṃ yajann iti; tābhyām etam agnīṣomīyam ekādaśakapālaṃ paurṇamāse prāyacchat{*2/198*}; aindraṃ dadhyamāvāsyāyām aindraṃ payo 'māvās-yāyām iti{*2/199*}. tathāghāram āghārayati{*2/200*}; ājyabhāgau yajati, sviṣṭakṛte samavadyati, patnīsaṃyājān yajati, samiṣṭayajur juhoti{*2/201*}. tathā ya evaṃ vidvān paurṇamāsīṃ yajate, ya evaṃ vidvān amāvāsyāṃ yajata iti{*2/202*}. tatra saṃdehaḥ - sarvāṇy etāni samapradhānāni, utāgneyādīni payontāni pradhānāni, āghārādīny ārādupakārakāṇy aṅgāni? tathā, ya evaṃ vidvān ity evaṃ saṃyuktau prakṛtānāṃ karmaṇām anuvaditārau, atha vā ya evaṃ vidvān paurṇamāsīṃ yajate, ya evaṃ vidvān amāvāsyāṃ yajata ity apūrvayoḥ karmaṇor vidhātārau, tatretare guṇavidhaya iti. kiṃ{*2/203*} prāptam - śabdāntara-tvād abhyāsāc ca samapradhānānīti prāpte brūmaḥ{*2/204*} - prakaraṇaṃ tu paurṇamāsyām, prakṛtānām āgneyādīnām anuvaditārau paurṇamāsyamāvāsyāsaṃyuktau. kutaḥ? rūpāvacanāt, ya evaṃ vidvān paurṇamāsīsaṃjñakaṃ yāgaṃ yajata iti na sarve yāgā [141]{*2/205*} ucyante, yaḥ paurṇamāsīsaṃjñakaḥ sa vidhīyate, na caitad evam avagacchāmaḥ, kīdṛśam evaṃsaṃjñakasya yāgasya rūpam iti, te na{*2/206*} kiṃcit pratipadyemahi. ato brūmaḥ - yady apūrvasya vidhātārāv anarthakāv iti. atha nu prakṛtānām anuvaditārau, tataḥ sannihitāḥ paurṇamāsyamāvāsyāsaṃyuktā yāgā iti gamyate rūpam, tatrārthavattā vacanasya. kathaṃ punar ekavacanānto bahūnāṃ vācako bhaviṣyatīti yady ucyate. samudāyaśabdatayāvakalpiṣyate, rūpavanto hi pūrvaprakṛtā yāgāḥ, teṣāṃ ca pracayaśiṣṭaḥ samudāyo 'py asti tadapekṣo 'yam arūpaśabdaḥ, tasmād ekavacanāntatā na doṣaḥ, bhavati hi bahūnām ekavacanāntaḥ śabdaḥ samudāyāpekṣaḥ, yathā - yūthaṃ vanaṃ kulaṃ pariṣad iti. yadāgneyādīnāṃ samudāyavacanāvetau, tadā darśapaurṇamāsaśabdenaita evābhidhīyante. tata eṣāṃ phalasaṃbandhaḥ, phalavat sannidhes tv āghārādīny ārādupakārakāṇīti.
NOTES:
*{2/196: Tait.S. 2.6.3.3}*
*{2/197: E1,6; E2,5: nāv upāṃśu; E4: nāv uvāṃśu}*
*{2/198: Vgl. ŚPBr 1.6.2.14}*
*{2/199: Tait.S. 2.5.4.1}*
*{2/200: Tait.S. 2.5.11.6}*
*{2/201: ŚPBr 1.9.2.25}*
*{2/202: Tait.S. 1.6.9.1-2}*
*{2/203: E2,4 (v.l.): kiṃ tāvat}*
*{2/204: E2,4 (v.l.): ucyate}*
*{2/205: E2: 3,23; E4: 3,37; E5: 2,421; E6: 1,96}*
*{2/206: E2,4: tena na; E6: tena}*
viśeṣadarśanāc ca sarveṣāṃ{*2/207*} sameṣu hy apravṛttiḥ syāt
yadi ca sarvāṇi samapradhānāny abhaviṣyan, na vikṛtau prayājā dṛṣṭantām dṛśyante tu - prayāje prayāje kṛṣṇalaṃ juhotīti{*2/208*}, asatyāgneyaguṇatve prayājasya tannopapadyate{*2/209*}. ato na sarvāṇi samapradhānāni.
NOTES:
*{2/207: E2,4 (v.l.): pūrveṣāṃ}*
*{2/208: Tait.S. 2.3.2.3}*
*{2/209: E2,4: nopapadyeta}*
guṇas tu śrutisaṃyogāt
naitad asti, paurṇamāsyamāvāsyāsaṃyuktau samudāyaśabdāv iti, kiṃ tv apūrvayoḥ karmaṇor vidhātārau, tathā na lakṣaṇaśabdo [142]{*2/210*} bhaviṣyati. nanu rūpaṃ nāsti. vākyāntareṇa rūpam avagamiṣyāmaḥ. paurṇamāsyām āgneyo 'ṣṭākapālo bhavatīti yad etat paurṇamāsīnām karma, tasyaitad rūpam, agnir devatā, puroṅāśo dravyam iti. ata āgneyādibhir guṇo vidhīyata iti.
NOTES:
*{2/210: E2: 3,32; E4: 3,70; E5: 2,425; E6: 1,97}*
codanā vā guṇānāṃ yugapac chāstrāc codite hi tadarthatvāt tasya tasyopadiśyeta
karmacodanā vāgneyādayaḥ syuḥ. kutaḥ? guṇānāṃ yugapac chāsanāt, ekenaiva vākyenātrāneko guṇo vidhātum iṣyate bhavatā, na ca, śabdāntareṇa codite karmaṇy aneko guṇaḥ parasparasaṃbandhe cāsati śakyate vidhātum. katham? yadi tāvat paurṇamāsyām aṣṭākapālo bhavatīti saṃbandho vivakṣitaḥ, na tadāyam artho 'ṣṭākapālaḥ sat tayābhisaṃbadhyata iti, kas tarhy aṣṭākapālaḥ paurṇamāsyābhisaṃbandhyata iti? tatra tadā bhavatir vartate, tadānīm āgneya ity ayam asyāntikād apy upanipatito bhavati saṃbandhābhāvān nānena saṃbandham arhati, aṣṭākapāla āgneyo bhavatīti. athāgneyaḥ paurṇamāsyāṃ bhavatīti vivakṣyate. tadāgneyapuroṅāśayor asaṃbandha eva syāt. atha paurṇamāsyām aṣṭākapālasyāgneyatā vidhīyate. vaktavyam{*2/211*}, kena tasyām aṣṭākapālo vihita iti. atha tasyām āgneyasyāṣṭākapālatā. tathāpy eṣa doṣaḥ{*2/212*}. atha paurṇamāsīty ubhābhyāṃ saṃbadhyeta.
paraspareṇa dravyadevatayor asaṃbandha eva{*2/213*} syāt. atha dravyadevate paraspareṇa viśiṣṭe satyau paurṇamāsyā saṃbadhyeyātām ity ucyate. āgneyo 'ṣṭākapālo yaḥ, sa paurṇamāsyāṃ bhavatīti, tasyāprasiddhatvād etad apy ayuktam. atha kenacid agnaye saṅkalpitaḥ paurṇamāsyāṃ vidhīyate. tathāpi devatāyā avidhānād rūpābhāva eva. athāgnir devatā bhaviṣyatīti kaścid brūyāt. sa [143]{*2/214*} vaktavyaḥ - mithaś cānarthasaṃbandha iti, na hy āgneyaśabdo 'nuvādo vidhiś ca bhavatīti. kalpayiṣyāmo devatām iti cet. na, asati vidhāne devatāyā abhāvāt. saṃbandhiśabdo 'yaṃ devateti sa evāgnir aṣṭākapālasya devatā, nājyasya. tasmād avaśyam āgneyāṣṭākapālasaṃbandho vidhātavyaḥ, sa eṣa yāgo bhavatīti, tena paurṇamāsīyāgasyāparo yāgaḥ saṃbandhī vidhīyate, na dravyaṃ devatā vā. na ca yāgasya yāgāntaraṃ rūpaṃ bhavati. ato rūpāvacanāt paurṇamāsyam āvāsyāsaṃyuktau nāpūrvayoḥ karmaṇor vidhātārau. yat tūktam - paurṇamāsyamāvāsyāśabdau lakṣaṇayā prakṛtān yāgānanuvadituṃ śaknuto nāñjasyeneti. naiṣa doṣaḥ, yadāñjasyena śabdārtho nāvakalpate, tadā lakṣaṇayāpi kalpyamānaḥ sādhur bhavati, yathā, agnau tiṣṭhati, avaṭe tiṣṭhati, agnisamīpe, avaṭasamīpe tiṣṭhatīti bhavati saṃvyavahāraḥ. lakṣaṇāpi hi laukikyeveti.
NOTES:
*{2/211: E2,4 (v.l.): tatra vaktavyam}*
*{2/212: E2,4 (v.l.): tathāpi sa eva doṣaḥ}*
*{2/213: E2,4 (v.l.): om. eva}*
*{2/214: E2: 3,36; E4: 3,72; E5: 2,429; E6: 1,98}*
vyapadeśaś ca tadvat
ugrāṇi ha vaitāni havīṃṣy amāvāsyāyāṃ saṃbhriyante, āgneyaṃ prathamam aindra uttara iti sam-uccayaṃ darśayati, āgneyādīnāṃ guṇatve vikalpaḥ syāt. tatrāgneyaṃ prathamam, aindra uttare dva iti vyavadeśo nāvakalpeta, vikalpe saṃbhārapaurvāparyānupapattir iti.
liṅgadarśanāc ca
liṅgaṃ ca dṛśyate - caturdaśa paurṇamāsyām āhutayo hūyante, trayodaśāmāvāsyāyām iti.
[144]{*2/215*}
NOTES:
*{2/215: E2: 3,38; E4: 3,85; E5: 2,435; E6: 1,99}*
pauṛṇamāsīvad upāṃśuyājaḥ syāt
jāmi vā etad yajñasya kriyate yad anvañcau puroḍāśāv upāṃśuyājam antarā yajatīti{*2/216*}, viṣṇur upāṃśu yaṣṭavyo 'jāmitvāya, prajāpatir upāṃśu yaṣṭavyo 'jāmitvāya, agnīṣomāv upāṃśu yaṣṭavyāv ajāmitvāya iti. tatra sandehaḥ - upāṃśuyājamantarā yajatīti kiṃ viṣṇvādiguṇakānāṃ prakṛtānāṃ yāgānāṃ samud-āyasya vācakaḥ, atha vāpūrvasya yāgasyeti. tata ucyate - paurṇamāsīvad upāṃśuyājo bhavitum arhati. kutaḥ - nāmasaṃbandhāt, nāmasaṃbaddho hi viśiṣṭo yāgaḥ śrūyate, upāṃśuyājasaṃjñakaḥ, na ca dravyadevate rūpam, prakṛtāś copāṃśuguṇakā yāgā vidyante. tasmāt samudāyaśabda iti. nanūpāṃśuguṇakaṃ yāgāntaram upāṃśutvena rūpeṇa rūpavad vidhīyate. na evaṃjātīyakaḥ śabda upāṃśuviśiṣṭaṃ yāgaṃ śaknoti vaktum, upāṃśuyāga iti hi tasya vaktā, cajoḥ ku ghiṇṇyator{*2/217*} iti{*2/218*} kutvena bhavitavyam, avyutpannaḥ punar upāṃśuyājaśabdaḥ. tasmān na rūpavad yāgāntaram. athāpi nāmasaṃyuktaṃ yajatisāmānyam eva, tathāpy anupadiṣṭadevatādravyarūpaṃ na yāgāntaraṃ pratipadyemahi. nanv evaṃ sati prakṛtānām apy avācakaḥ prāpnoti. mā bhūd upāṃśuyājaśabdaḥ, yajatiśabdo bhaviṣyati, tathā saty upāṃśuyājaśabde 'py anuvādatvād anāñjasye 'pi na doṣaḥ.
[145]{*2/219*}
NOTES:
*{2/216: Vgl. Tait.S.2.6.6.4}*
*{2/217: E5: kughiṣṇatoḥ}*
*{2/218: Pāṇ. 7.3.52}*
*{2/219: E2: 3,40; E4: 3,90; E5: 2,439; E6: 1,99}*
codanā vāprakṛtatvāt
karmāntarasya vācakaḥ syāt, upāṃśuyājaṃ yajatīti. kutaḥ? prakṛtānāṃ yāgānām abhāvāt, na cet prakṛtā vidyanta{*2/220*}, kasya samudāyaṃ vakṣyati? nanv idānīm evoktaṃ viṣṇvādiguṇakāḥ prakṛtā yāgā vidyanta iti. na vidyante, na hi, te vidhayo viṣṇur upāṃśu yaṣṭavya ityevamādayaḥ. arthavādā hi te. katham? asmin vākye vidhyantarasya bhāvāt, upāṃśuyājam antarā yajatīti etad etasmin vākye vidhī-yate. yadīme 'pi vidhīyeran, bhidyeta{*2/221*} tarhi vākyam. api ca - yāgasya viṣṇvādināṃ ca saṃbandho 'tra gamyate vākye, na ca yāgasya vidhānam. nanu ca, upāṃśuyājam antarā yajatīty atrāpy antarālasaṃbandho 'vagamyate. vāḍham{*2/222*}, sa tu vidhīyata upāṃśutvādisaṃbandhaḥ. ekaṃ hīdaṃ vākyaṃ nānekaṃ vidhātum arhati. katham? jāmi vā etad yajñasya kriyata ity evam upakramam etad vākyam ajāmitvāyety evam antam, tasya madhye samāmnātaṃ viṣṇvādivākyaṃ tena saṃbandhya-mānaṃ na vākyāntaraṃ bhavitum arhati. tasmād viṣṇur upāṃśu yaṣṭavya ityevamādayo na vidhayaḥ, kiṃ tarhy arthavādāḥ. kaḥ punar arthavādaḥ? āgneyāgnīṣomīyayor nirantaraṃ kriyamāṇayor jāmitādoṣa uktaḥ, taṃ bhiṣajitum, upāṃśuyājam antarā yajatīti vihitam. kathaṃ tena bhiṣajiṣyate? tasmin kriyamāṇe jñāyata eva, yathā viṣṇur yaṣṭavyaḥ prajāpatir agnīṣomau ceti{*2/223*}, tataś ca vyavadhānād ajāmitāvagamyata eva, tenājāmitārthavādaṃ vakṣyāmīti viṣṇvādisaṃbandho 'nūdyate, na tv antarālasaṃbandhasyānyat prayojanam asty ato vidhānāt. kathaṃ viṣṇvādayo yaṣṭavyā ity etad avagamyate? yaṣṭavyān ayaṣṭavyān vā viṣṇvādīn upāṃśuyājābhiṣṭavāya saṅkīrtayatīti gamyate. [146]{*2/224*} tatra kecit tāvad āhuḥ - prāptā eveti. kutaḥ? śākhāntare vidhānād iti. yady apy aprāptiḥ, tathāpy upāṃśutvasāmānyāt prajāpatir devatā viṣṇuś cety anuvādāv eva, upāṃśudharmāṇau hi viṣṇuprajāpatī, tasmād yatkiñcit prājāpatyaṃ yajñe kriyate, tad upāṃśv eva kriyata ityevamādisaṅkīrtanān mantrasamāmnānāc ca viṣṇum aprāptam api prāptam iva vadet. agniṣomayos tu vidhāyakam udāhriyate - etāv abrūyātām{*2/225*} agnīṣomāv vājyasyaiva tāv upāṃśu paurṇamāsyāṃ yajan iti, tasmād yāgāntaram.
NOTES:
*{2/220: E2,4,5,6 (richtig): vidyante}*
*{2/221: E1,5; E2,4,6: bhidyate}*
*{2/222: E2,4,6: bāḍham}*
*{2/223: E1,5,6; E2,4: veti}*
*{2/224: E2: 3,46; E4: 3,91; E5: 2,445; E6: 1,100}*
*{2/225: E1,6; E2,4,5: eva tāv abrūtām}*
guṇopabandhāt
yad ucyate, na jñāyate, katamo 'sāv upāṃśuyājasaṃjñako yāga iti, yasyāyaṃ guṇa upabaddhaḥ, upāṃśu paurṇamāsyāṃ yajan iti. tasmān na doṣaḥ.
prāye vacanāc ca
pradhānakarmaprāye vacanam, pradhānakarmatām upodbalayati, yathā, agryaprāye likhitaṃ dṛṣṭvā bhaved ayam agrya iti matiḥ. tasmān na samudāyaśabda iti.
āghārāgnihotram arūpatvāt
āghāram āghārayatīti{*2/226*} śrūyate, tathemāny aparāṇi, ūrdhvam āghārayati, santatam āghārayati, ṛjum āghārayatītyevamādi{*2/227*}. idaṃ cāgnihotraṃ juhoti, tathā, dadhnā juhoti, payasā juhotītyevamādi. tatra sandehaḥ - kim ūrdhvam [147]{*2/228*} āghārayati, dadhnā juhotītyevamādibhir āghārā homāś ca vihitāḥ, teṣām āghāram āghārayati, agnihotraṃ juhotīty etau samudāyānuvādau, utaitāv evāpūrvayor āghārahomayor vidhātārāv iti. kiṃ tāvat prāptam? nāpūrvayor vidhī iti. kutaḥ? arūpatvāt, na hi, etayoḥ pūrvebhyo homāghārebhyo viśiṣṭaṃ rūpam asti. yataḥ karmāntaram adhyavaseyam. ataḥ prakṛtatvāt{*2/229*} prakṛtānuvādau.
NOTES:
*{2/226: Tait.S. 2.5.11.6}*
*{2/227: Tait.S. 2.5.11.7}*
*{2/228: E2: 3,49; E4: 3,110; E5: 2,450; E6: 1,101}*
*{2/229: E1,6; E2,4,5: prakṛtānāṃ rūpavattvāt}*
saṃjñopabandhāt
saṃjñopabandhaś ca bhavati, agnihotraṃ nāma homaṃ juhotīti, āghārasaṃjñakaṃ karma karotīti, saṃjñāviśiṣṭāvāghārahomau vidhīyete. na ca vijñāyate{*2/230*}, ko 'sāv āghāro nāma karmaviśeṣaḥ, kaś āgnihotrasaṃjñaka iti. nanu vijñāyate, āghāraṇam āghāraḥ, havanaṃ homaḥ. yady āghāraṇasāmānyaṃ homasāmānyaṃ ca vidhīyete, vijñātapūrvau tarhy āghārahomau, tenānuvādau. athāvyutpannā ubhayor api saṃjñā, tathāpi nāghārāgnihotrasāmānyam ucyeta, viśeṣāśrayatvāt saṃjñāyāḥ. na ca, sa viśeṣo gamyata ity apūrvāvāghārahomavidhī nāvakalpyete. api ca kathaṃ kriyā sādhanaśabdenocyeta? īpsitatamaṃ hi yat sādhanam, tat dvitīyāntenocyate, kriyā tiṅantena. anuvādapakṣe kriyāṇāṃ samudāyo 'rthāntaram, tat īpsitatamaṃ sādhanaṃ bhaviṣyati.
NOTES:
*{2/230: E1,5; E2,4,6: vijñāyete}*
aprakṛtatvāc ca
na ca, prakṛtam api dravyadevatam āghāre vidyate. yena rūpavān syāt. tasmād etāv api samudāyaśabdāv iti.
[150]{*2/231*}
NOTES:
*{2/231: E2: 3,52; E4: 3,120; E5: 2,459; E6: 1,101}*
codanā vā śabdārthasya prayogabhūtatvāt, tatsannidher guṇārthena punaḥ-śrutiḥ
na caitad asti, samudāyaśabdāv iti, karmāntaracodane syātām. kutaḥ? śabdārthasya prayogabhūtatvāt, āghārayati, juhotīti, homāghārau prayoktavyāv iti śabdārthaḥ, tena karmāntare vidhīyeta ity avagacchāmaḥ. āghārāgnihotraśabdau ca havanāghāraṇasāmānyavācinau prajñātau, ato nāvijñātārthau. tena rūpavantau santau vidhīyete.
yad uktam, ūrdhvam āghārayati, dadhnā juhotītyevamādibhir vihitatvād anuvādāv iti. naitad evam, na hy ete homāghārau vidhātuṃ śaknuvanti. ūrdhvam āghārayati, dadhnā juhotīti ca naitad uktaṃ bhavati, āghāraḥ kartavyaḥ, homaḥ kartavya iti, kiṃ tarhi, ūrdhvatāghārasaṃbandhaḥ kartavyaḥ, dadhihomasaṃbandhaḥ kartavya iti. tasmād arāptatvān nānuvādau. nanu saṃbandhe vihita arthād dhomāghārau bhaviṣyataḥ. naitad evam, asmin hi sati vidhānena saṃbandhaḥ. tasmān nārthād āpadyete homāghārau, ato 'pūrvau vidhīyeta iti brūmaḥ.
nanv āghārayati, juhotīti homāghāragato vyāpāraḥ śrūyate, na dadhyūrdhvatādisaṃbandhaḥ. satyaṃ na śrūyate. tasmin nidher guṇārthena vyāpāraśravaṇam avakalpiṣyate. nanu padārthāntaragataṃ vyāpāraṃ śrutir na śaknoti vaditum. satyam evam etat, svapadārthagataṃ vakṣyati, taṃ tu svapadārthaṃ guṇaśabdo viśekṣyati, sa eva{*2/232*} viśiṣṭaḥ pratyeṣyata iti bhaved etat, viśiṣyāt svapadārthaṃ guṇaśabdaḥ, na tv eṣa{*2/233*} guṇagato vyāpāraḥ pratīyeta. tatra kiṃ bhaviṣyati? avyāpriyamāṇe 'pi guṇe śabdārthāvakḷpto bhaviṣyati. guṇavacanasannidhir idānīṃ kim arthaḥ? anarthakas tu. kathaṃ punar anarthako [149]{*2/234*} nāma vedo{*2/235*} bhavitum arhati? saty arthe nānarthakaḥ, asati tv arthe kim anyad ucyeta. evaṃ tarhi vākyād bhaviṣyati, śrutyarthe sati na vākyārtho 'vakalpyate. satyam evam etat. avivakṣite tv avakalpiṣyate. katham avivakṣā? guṇavacanasyāpramādapāṭhāt, svapadārthasya ca śabdāntareṇa vihitatvāt. tasmāt siddham - guṇārthena dadhnā juhotītyevamādīnāṃ punaḥśrutiḥ{*2/236*}. juhoter uccāraṇaṃ cānuvādo guṇasaṃbandhārthaḥ. yadi juhotīty anuvādaḥ,
kenedānīṃ guṇo vidhīyate? dadhiśabdeneti mā vocata. nanv idānīm eva vākyād guṇavyāpāro{*2/237*} gamyata ity uktam. satyam evam etat, avidhīyamānas tu kuto gamyata iti, pramāṇam asya nāvagamyeta. asati pramāṇe vyāmohaḥ syāt. evaṃ tarhi vidhāyakau juhotyāghārayatiśabdau. kasya tarhy anuvādaḥ? dhātvarthasyeti brūmaḥ.
yadi vidhāyakau, pūrvam eva vihite svārthe, kim arthaṃ punar uccāryete? vākyārtho yas taṃ vidhātum ity adoṣaḥ. tasmāt karmāntaracodane. yad uktam - nāsty āghāre prakṛtaṃ dravyadevatam iti. kim evaṃ sati dravyadevatena, yadā prasiddhārthābhidhānān nirjñātam evāsya rūpam. api ca, caturgṛhītaṃ vaitad abhūt tasyāghāram āghāryety ājyamasya dravyam, māntravarṇiko devatāvidhiḥ, indra ūrdhvo 'dhvaro divi spṛśatu mahato yajño yajñapata indravān svāhetyāghāram āghārayatīti{*2/238*}, evam asāv indravān yady asyendro devatā, tad yadi devatābhidhānam etad āghārasya, tato 'nenāghāraḥ kṛto bhavati. tasmāt karmāntare, na samudāyaśabdāv iti siddham.
[150]{*2/239*}
NOTES:
*{2/232: E1,5; E2,4,6: eva}*
*{2/233: E1,6; E2,4,5: evaṃ guṇagato}*
*{2/234: E2: 3,58; E4: 3,121; E5: 2,463; E6: 1,102}*
*{2/235: E1,6; E2,4,5: vede}*
*{2/236: E2,4: punaḥśrutir iti}*
*{2/237: E1,6; E2,4,5: guṇagato vyāpāro}*
*{2/238: Vgl. Tait.S. 1.1.12.1}*
*{2/239: E2: 3,64; E4: 3,153; E5: 2,466; E6: 1,103}*
dravyasaṃyogāc codanā paśusomayoḥ, prakaraṇe hy anarthako dravyasaṃyogo na hi tasya guṇārthena
jyotiṣṭome śrūyate - yo dīkṣito yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhata iti{*2/240*}, tatredam āmananti, hṛdayasyāgre 'vadyati, atha jihvāyāḥ, atha vakṣasa iti{*2/241*}. tathā{*2/242*} somena yajeteti, tatrāpi{*2/243*}, aindravāyavaṃ gṛhṇāti, maitrāvaruṇaṃ gṛhṇāti, āśvinaṃ gṛhṇātītyevamādi. tatra saṃśayaḥ, kim avadyati gṛhṇāti{*2/244*} - coditānāṃ karmaṇām evālabhatiyajatī samudāyasyānuvaditarau, athāpūrvayoḥ karmaṇor vidhātārāv iti.
kiṃ tāvat prāptam? samudāyasyeti. kutaḥ? ye ime ālabhatiyajatibhyāṃ karmaṇī vidhīyeyātām iti cintyete, pūrvam eva ta avadyatigṛhṇātibhyām avagamite. na cāvagamito 'rtho vidhīyate. hṛdayādīṃs tu paśuśabdenānuvadati, somaśabdena ca rasam. tasmāt somena yajetety anuvādo yajatiḥ yajeta svargakāma iti{*2/245*} phalasambandhārthaḥ. paśum ālabheteti cālabhatir agnīṣomasaṃbandhārthaḥ. api ca, daśaitān adhvaryuḥ prātaḥsavane grahān gṛhṇātīti samuccayo dṛśyate. tathāśvino daśamo gṛhyate, tṛtīyo hūyata iti ca kramaḥ. yadi cāpūrvau yāgau vidhīyete, tatraindravāyavādibhir devatā vidhīyeran, tā ekārthāḥ santyo vikalperan. yathā, khādire badhnāti, pālāśe badhnāti rohitake badhnātīti. tatra kramasamuccayadarśane nopapadyeyātām, atha punar asmin samudāyavacane, yajatau samyag etad avakḷptaṃ bhavati. tasmāt samudāyānuvādau.
[151]{*2/246*} evaṃ prāpte brūmaḥ - apūrvayoḥ karmaṇor vidhānacodane paśusomayoḥ. kutaḥ? soma-śabdaḥ kṣīriṇyāṃ latāyāṃ prasiddho na rase, ākṛtivacano hi somaśabdo na vyaktivacanaḥ. tathā, śṛṅgiṇi pucchavati lomaśe catuṣpadi dravyaviśeṣe paśuśabdam ākṛtivacanam upacaranti, na ca, evam ākṛtikadravyāḥ prakṛtā yāgā vidyante. yeṣām imau samudāyasyānuvaditārau bhaveyātām. nanu paśu-vikāro hṛdayādiḥ paśuśabdenāgnīṣomasaṃbandhārtham anūdyate. naitad evam, paśur agnīṣomīyo bhavatīty etāvad ucyate, nāyaṃ prakṛto hṛdayādiḥ paśur iti. tatra yadi, laukikasya paśor grahaṇaṃ tato mukhyaḥ paśuśabdaḥ, yadi hṛdayādeḥ, tato jaghanyo vikārasaṃbandhena. tathā, somaśabdo 'pi vikārasaṃbandhenānuvādaḥ syāt. tasmād apūrve karmaṇī vidhīyeyātāṃ nānuvādau. athaindravāyavādiṣu prakṛteṣu yāgeṣu latā vidhīyeteti. ucyate - na, sā śakyā vākyenaindravāyavī jñātum, śrutyā hi rasa aindravāyavaḥ. tasmād dravyasaṃyogavacanaḥ prakṛteṣu yāgeṣv api satsu vidhātum anuvadituṃ vā na śaknuvann anarthakaḥ syāt. tasmād apūrvakarmaṇī vidhīyeyātām, na prakṛtānām anuvādāv iti.
NOTES:
*{2/240: Tait.S. 6.1.11.6}*
*{2/241: Tait.S. 6.3.10.4}*
*{2/242: E6: yathā}*
*{2/243: E1,6; E2,4,5: tathā}*
*{2/244: E2,4: avadyatigṛhṇātibhyāṃ}*
*{2/245: E1,6; E2,4,5: svargakāmo vasante vasanta iti}*
*{2/246: E2: 3,68; E4: 3,153; E5: 2,470; E6: 1,103}*
acodakāś ca saṃskārāḥ
evaṃ tāvat, prakṛteṣu satsv api nānuvādāv ity uktam, athedānīm, prakṛtā eva yāgā na santīty ucyate. kutaḥ? acodakāḥ saṃskārāḥ, na ca, aindravāyavādibhir yāgā vidhīyante, tena grahaṇam upakalpanamātraṃ dṛṣṭārtham, upakalpyamāne tu devatā[152{*2/247*}]saṅkīrtanam adṛṣṭāya. ataḥ, aindravāyavaṃ gṛhṇātītīndravāyubhyāṃ saṃkalpayatīty etāvad uktaṃ bhavati, tatra yāgam antareṇa saṃkalpayatīty etan na yujyata iti yāgaḥ kalpyeta, sa evāmnāto yāgaḥ, yasmin sati saṃkalpo 'vakalpyeta. tasmān na, aindravāyavaṃ gṛhṇātītyevamādibhir yāgā vidhīyeran, prakṛtānāṃ yāgānām abhāvān na samudāyaśabdo yajatiḥ, tathā labhatiśabda{*2/248*} iti.
NOTES:
*{2/247: E2: 3,72; E4: 3,167; E5: 2,474; E6: 1,104}*
*{2/248: E2,4,5,6 (richtig): tathālabhatiśabda}*
tadbhedāt karmaṇo 'bhyāso dravyapṛthaktvād anarthakaṃ hi syād bhedo dravyaguṇībhāvāt
paśau vṛttā kathā daśame punar udbhaviṣyati, soma idānīṃ vartate. kathaṃ kramasamuccayāv iti. indravāyvādyā devatā naivaṃ śrūyante, indravāyubhyāṃ yāgo nirvartayitavyaḥ, mitrāvaruṇābhyāṃ yāgo nirvartayitavya iti, yady evam aśroṣyanta, yāgaṃ prati devatā vyakalpiṣyanta, kevalayā hi devatayā tadā yāgo nirvartyata iti vihitam abhaviṣyat. atha punar imāḥ adṛṣṭārthaṃ gṛhṇāti saṃskāraṃ prati devatā vidhīyante, tatrendravāyusaṃkalpād anyo mitrāvaruṇasaṃkalpaḥ, tena gṛhṇātau tatkṛtād adṛṣṭād adṛṣṭāntaram utpādayati, evam apareṣv api grahaṇeṣu, tasmāt samuccayaḥ. grahaṇaṃ tu{*2/249*} niyataparimāṇeṣūrdhvapātreṣu prādeśamātreṣu niyataparimāṇeṣūdakakalaśeṣu saṃskṛtasya daśamuṣṭiparimitasya kṛtsnasya somasya nāvakalpate. yady api cāvakalpeta, tathāpi nityavihitānāṃ devatānāṃ vikalpapakṣe tāvat prayogavacano mā bādhīty ava[153]{*2/250*}yavagrahaṇam eva nyāyyam, kṛtsnagrahaṇe hi tad evendravāyubhyāṃ saṃkalpitam, tad eva mitrāvarūṇābhyām iti nāvakalpeta. tasmāt kalpanabhedāt pṛthagavasthitaḥ somo nānādevatatvād eva naikyena śakyaḥ kartum. na cāsati devatāyāge devatābhyaḥ śakyate saṃkalpayitum. tasmād avaśyaṃ yathāsaṃkalpitā devatā yaṣṭavyāḥ, tāsu cejyamānāsu jyotiṣṭomena yajeteti śruto yāgo nirvṛtta eva bhavati, na devatāntaram ākāṅkṣati, kṛtsnena ca daśamuṣṭinā somena yāgaḥ śrutaḥ, so 'saty abhyāse nāvakalpata ity arthāt sa guṇo bhaviṣyatīty abhyasitavyo yāgaḥ, na hy anabhyastaḥ sarvābhir devatābhiḥ sarveṇa ca{*2/251*} somena saṃpanno bhaviṣyati. tasmiṃś cābhyasyamāne kramasamuccayau yuktāv eva bhavataḥ, tasmāt tayor darśanaṃ yujyate eveti.
NOTES:
*{2/249: E1,5,6; E2,4: ca}*
*{2/250: E2: 3,79; E4: 3,174; E5: 2,478; E6: 1,105}*
*{2/251: E2,4 om. ca}*
saṃskāras tu na bhidyeta, parārthatvād dravyasya guṇabhūtatvāt
yad apy ucyate - yathā khādire badhnāti, pālāśe badhnātīti khādirādayaḥ saṃskāre vikalpante, tadvad devatā vikalpayiṣyanta iti, tac ca naivaṃ yuktam, tatra saṃskāram abhinirvartayituṃ khādirādayaḥ śrūyante. yadi cendravāyvādyā api grahadevatā yāgam abhinirvartayituṃ śrūyeran, tato 'trāpi vikalpaḥ syāt, na tv etā yāge śrutāḥ. tasmāt samuccīyeran.
pṛthaktvaniveśāt saṅkhyayā karmabhedaḥ syāt
asti vājapeyaḥ, vājapeyena svārājyakāmo yajeteti, [154]{*2/252*} tatra prājāpatyāḥ paśavaḥ, saptadaśa prājāpatyān paśūn ālabhate, saptadaśo vai prajāpatiḥ, prajāpater āptyai śyāmāstūparā ekarūpā bhavanti, evam eva hi prajāpatiḥ samṛddhyai{*2/253*}. tatra sandihyate - kiṃ saptadaśaitāni karmāṇi, atha saptadaśapaśuguṇakam ekaṃ karmeti. kiṃ tāvat prāptam? ekaṃ karmeti. kutaḥ? prajāpataye saptadaśa paśavaḥ saṅkalpyante. kim ekaṃ yāgam abhinivartayitum uta bahūn iti saṃśaye ekam iti nyāyyaṃ, yo hi bahūn yāgān kalpayati, kalpayaty asāv ekam, tatraikasminn eva parikḷpte saptadaśānām eva paśūnāṃ parikalpanam upapannaṃ bhavati, kena ca dvitīyādīn yāgān avakalpayema. evaṃ saty{*2/254*} alpīyasy adṛṣṭānumānaprasaṅgakalpanā bhavati. tasmād eko yāgaḥ saptadaśabhiḥ paśubhir nirvartyate{*2/255*}.
evaṃ prāpte brūmaḥ - saṅkhyayā karmabhedo bhavet, pṛthaktve paśūnāṃ sati saptadaśasaṅkhyā niviśeta, tac ca paśūnāṃ pṛthaktvaṃ bahuṣu yāgeṣv avakalpate, naikasmin. katham? ekādaśabhir avadānair asau yāgo nivartayitavya ity evaṃ codakaḥ pratidiśati, tāni caikasmād eva paśor avāpyante, tatra dvitīyāder ālambho nāvadānasaṃpādanāya bhavitum arhati, ekam ālabhyamānam anvālabhyerann adṛṣṭārthāyāpare, tathāsaty{*2/256*} atadarthatvān na te prājāpatyā bhaveyuḥ, tatra prājāpatyān iti śravaṇam uparudhyeta{*2/257*}. tenaikasmin paśau pṛthaktve niveśinī saptadaśasaṅkhyā nāvakalpyeta, bahuṣu yāgeṣu bahubhir evāvadānagaṇaiḥ prayojanam, tena saptadaśabhyo yāgebhyaḥ saptadaśa paśūn upādadīraṃs tatra saṅkhyāsāmaṃ jasyaṃ bhaviṣyati, tasmāt saptadaśa yāgāḥ.
nanv ekasminn api yāge saptadaśabhir avadānagaṇair yakṣyate vacanāt. naitad evam, paśuṣu hiṃ sā saṅkhyā śrūyate, nāvadānagaṇeṣu. avadānāni havīṃṣi yāgasādhanāni, na paśvākṛtiḥ, sā hy avadānaprakṛtidravyaṃ viśiṣantī prakṛtau pradhānasyopakṛtavatīti [155]{*2/258*} vikṛtāv apy avadānaprakṛtidravyaṃ viśiṣantī pradhānasyopakariṣyati, tatra ca paśoḥ saptadaśasaṅkhyā vikārikā, nāvadānagaṇasya, tasmād ekasmai avadānagaṇāyaikaḥ paśur ālabdhavyaḥ prāpnoti, tatra saptadaśasaṅkhyā nopapadyate, evam evāvakalpiṣyate. yadi śṛṅgābhiprāyā varṇābhiprāyā rūpābhiprāyā vābhiviṣyan saptadaśapaśavaḥ śvetaḥ kṛṣṇo rohita ityevamādayaḥ, teṣām anyatamo gṛhyata iti, athavā tūparāḥ śṛṅgiṇa ekaśṛṅgā ityevamādayaḥ, teṣām anyatama iti, te hi śyāmās tūparā ekarūpāḥ śrūyante, tadeṣu bahuṣu yāgeṣūpapadyate, naikasmin. tasmāt saptadaśa yāgā iti. prayojanam ekasminn aṣṭe duṣṭe kṛtsnaḥ paśugaṇa āvarteta, ekam ālabhyamānam anvālabheran, pūrvapakṣe 'dṛṣṭārtham. siddhānta eka eva paśur āvartate, na hi karmabhede paśuḥ paśvantaram ākāṅkṣatīti.
NOTES:
*{2/252: E2: 3,80; E4: 3,188; E5: 2,482; E6: 1,105}*
*{2/253: Tait.S. 1.3.4.3}*
*{2/254: E1,5; E2,4,6 om. saty}*
*{2/255: E1,6; E2,4,5: nirvartayitavya}*
*{2/256: E1,5; E2,4,6: tathā saty}*
*{2/257: E2,4: uparudhyate}*
*{2/258: E2: 3,85; E4: 3,189; E5: 2,488; E6: 1,106}*
saṃjñā cotpattisaṃyogāt
athaiṣa jyotir athaiṣa viśvajyotir athaiṣa sarvajyotir iti. atra{*2/259*} saṃdehaḥ, kim ebhir nāmadheyaiḥ prakṛtaṃ jyotiṣṭomaṃ saṅkīrtya tatra sahasradakṣiṇādiguṇo vidhīyate, atha vā vakṣyamāṇaviśeṣāṇi karmāntarāṇy upadiśyanta iti. kiṃ prāptam, prakaraṇānugrahāt prakṛtasya guṇavidhānam iti. nanu vākyasāmarthyāj jyotirādīnām ete guṇā vidhāyiṣyante. naiṣa doṣaḥ, jyotiṣṭomasyaivaitāni vācakāni, jyotir iti jyotiṣṭomasya pratīkam upādīyate, viśvajyotir iti trivṛdādīny asya jyotīṃṣi vākyaśeṣasaṅkīrtitāni, tāni sarvāṇy asya, tenāsau viśvajyotiḥ sarvajyotiś ca jyotiṣṭoma iti evaṃ prāptam.
[156]{*2/260*} evaṃ prāpte brūmaḥ - saṃjñā hi tisro bhedikāḥ, teṣāṃ jyotir ādyāḥ, utpattivākye hy etāḥ śrūyante, tāsām{*2/261*} imāḥ punaḥ śrutayaḥ. tasmād athaiṣa jyotir ity apūrvasya karmaṇo vidhāyakaṃ vākyam, anuvāde hi saty apravṛttiviśeṣakaram anarthakaṃ syāt. prakṛtasya ca guṇavidhāne vikalpo bhavet, tatra pakṣe bādhaḥ, na ca jyotirādayo jyotiṣṭomasya vaditāraḥ, samudāyāntarāṇi hy etāni, na cāvayavena samānena samudāyāntaraṃ tadartham eva bhavati, yathā śālāśabdo gṛhavacanaḥ, tatra na śālāśabdasāmānyān mālāśabdādayo 'pi gṛhavacanā bhavanti. yat tu jyotiṣṭomasya jyotir iti pratīkam upādīyata iti. prakaraṇasāmarthyād dhi tatra jyotiṣṭomaśabdena parokṣenaikavākyatā bhavet, sā pratyakṣaṃ jyotiḥśabdena sahaikavākyatāṃ bādheta, nacaitan nyāyyam, vākyaṃ hi prakaraṇād balīyaḥ. atha punar ayaṃ dyotanārthatvād vā jyotiṣṭomatvād vā karmāntare vatsyati, yac{*2/262*} ca trivṛdādīni jyotīṃṣi teṣāṃ sākalyavacano viśvajyotiḥ sarvajyotir iti cet. neti brūmaḥ, na hi trivṛdādiṣu jyotiḥśabdaḥ prasiddhaḥ, evaṃ bruvan prasiddhaṃ bādheta. yat tu vākyaśeṣāj jyotiḥśabdas trivṛdādivacana iti, tasminn eva vākye sa tatra prayukta iti gamyate pramāṇāntareṇa na śabdena, yatra tu tatpramāṇāntaraṃ nāsti, na tatra vartitum arhati, yathā siṃho devadatta iti siṃhaśabdo devadattavacanaḥ pramāṇāntareṇa, na tu siṃham ālabheteti yatra, tatra tu tatpramāṇāntaraṃ nāsti. tasmān na viśvajyotiḥ sarvajyotir iti{*2/263*} ca jyotiṣṭomasya vaditārau, na cej jyotiṣṭoma ucyate, sarvāṇi kamāntarāṇi{*2/264*}
[157]{*2/265*}
NOTES:
*{2/259: E1,5,6; E2,4: sarvajyotir etena sahasradakṣiṇena yajeteti śrūyate. atra}*
*{2/260: E2: 3,90; E4: 3,206; E5: 2,494; E6: 1,107}*
*{2/261: E2,4: nāsām}*
*{2/262: E1,5; E2,4,6: yaś}*
*{2/263: E2,4,5,6 om. iti}*
*{2/264: E2,4,6: kamāntarāṇīti}*
*{2/265: E2: 3,92; E4: 3,216; E5: 2,497; E6: 1,107}*
guṇaś cāpūrvasaṃyoge vākyayoḥ samatvāt
cāturmāsyeṣu vaiśvadeve samāmananti, tapte payasi dadhyānayati sā vaiśvadevy āmikṣā vājibhyo vājinam iti{*2/266*}. tatra sandihyate, kim āmikṣāguṇake karmaṇi vājinaṃ guṇavidhiḥ, uta tasmād vājina-guṇakaṃ karmāntaram{*2/267*}? kiṃ prāptam? guṇavidhir iti. kutaḥ? vājenān nenāmikṣayā vājino viśve-devās tān anūdya vājinaṃ vidhīyate, tenobhayaṃ vaiśvadevam, āmikṣā vājinaṃ ca. tasminn eva ca karmaṇi vājinaguṇavidhiḥ. yathā agnihotraṃ juhotīty ukte dadhnā juhoti, payasā juhotīti{*2/268*}.
evaṃ prāpte brūmaḥ - guṇaś cāprakṛtena devatābhidhānena saṃbandhyamānaḥ karmāntaraṃ vidadhyāt, same hi tadaite vākye bhavataḥ, ubhe apy apūrvayor yāgayor vidhātṛṇī. kathaṃ punar apūrvadevatābhidhānam? yadedānīm eva uktam, viśveṣāṃ devānām anuvādo vājinam{*2/269*} iti. tad ucyate - iha viśveṣāṃ devānāṃ devatātvaṃ kvacic chrutyā, kvacit vākyena. tad dhitanirdeśe śrutyā, caturthīnirdeśe vākyena. yatra śrutyā devatātvam, tatrāmikṣayā sahaikavākyatvam. yatra caturthī, tatra vājinena, tatraiṣām ekatra śrutyā devatātvam, vākyena dravyaviśeṣasaṃbandhaḥ. ekatrobhayam api vākyena. tad iha devatātvaṃ prati śrutivākyayor virodhaḥ, virodhe ca śrutir balīyasīty āmikṣāvākye devatātvaṃ viśveṣāṃ devānām, na vājinavākya ity adhyavasīyate, tenāvagamyate, aprakṛtena devatāpadenāsya saṃbandha iti. tasmāt karmāntaram iti.
atha yad upavarṇitam, yathāgnihotraṃ juhotīty ukte dadhnā juhotītyevamādayo guṇavidhaya iti. tatrocyate - [158]{*2/270*}
NOTES:
*{2/266: Vgl. Mait.S. 1.10.1}*
*{2/267: E2,4: karmāntaram iti}*
*{2/268: Vgl. Tait.Br. 2.1.5.4}*
*{2/269: E1,6; E2,4,5: vājibhya}*
*{2/270: E2: 3,102; E4: 3,234; E5: 2,502; E6: 1,108}*
aguṇe tu karmaśabde guṇas tatra pratīyeta
yuktaṃ yat tatra guṇavidhānam, na tatrāprakṛtena kenacid guṇena saṃbandhaḥ, prakṛtena tv asti yāgena. tasmād anupavarṇanam etat.
atha vādhikaraṇāntaram, dadhnā juhotītyevamādīni karmāntarāṇi, vikalpaparijihīrṣayāvakalpyante. tad eva tu karma juhotītiśabdād avagamyate, na karmāntaram. tasmāt tatraiva guṇavidhiḥ, vacanād vikalpaś ceti siddham.
phalaśrutes tu karma syāt, phalasya karmayogitvāt
agnihotraṃ prakṛtya samāmananti, dadhnendriyakāmasya juhuyād ityevamādi{*2/271*}. tatra saṃśayaḥ, kim agnihotrahomād dhomāntaraṃ dadhyādihomaḥ, uta dadhyāder guṇāt phalam iti. kiṃ prāptam? homāntaram iti. kutaḥ? phalaśruteḥ, phalam iha śrūyate, tac ca karmaṇo nyāyyam.
kiṃ dṛṣṭaṃ hi karmaṇaḥ phalam? kṛṣyādito vrīhyādi. neti brūmaḥ, na hy etad dṛṣṭenānena sidhyati, yadi darśanaṃ hetuḥ [159]{*2/272*} phalajñāne, kṛṣyādau padārthe taddarśanam, na home. atha kṛṣau dṛṣṭam anyatrāpi bhavati. dravyād api prasajyate. atha kṛṣisadṛśād bhavatīty ucyate, kṛṣisadṛśo homaḥ kriyātvāt, na dravyam, asadṛśaṃ hi tad iti. homo 'py asadṛśaḥ, mantradevatādisādhanatvād dhomasya, lāṅgalādisādhanatvāc ca kṛṣeḥ. tyāgātmakatvād dhomasya, pāṭanātmakatvāc ca kṛṣeḥ. atha kiṃcit sādṛśyaṃ gṛhyate. dravyasyāpi sad anityam ityevamādi kiṃcit sādṛśyam asti. atha dravyād anyat sadṛśataram astīti kṛtvā na dravyaṃ sadṛśam ity ucyate. homād apy anyat kṛṣeḥ sadṛśataram asti dṛṣṭārtham iti kṛtvā homo 'py asadṛśaḥ syāt. na caitat siddham, yat kvacit dṛśyate, tad anyasmin sadṛśamātre 'dṛṣṭam api bhavitum arhatīti, yad dhi yasya kāraṇabhūtaṃ dṛṣṭaṃ siddhe, tac cet sādhye 'pi kāraṇabhūtam ity avagamyate, bhavati tat tasya sādhakam, yan na jñāyate kāraṇabhūtam iti, na tat sadṛśam api sādhakam. tasmāt sadṛśam api sādhakam asādhakaṃ veti parīkṣitavyam iti. atha yat karma tat phalavad dṛṣṭam, homo 'pi karma, tenāpi phalavatā bhavitavyam iti. uparate karmaṇi dravyāṇāṃ tatsaṃyogānāṃ ca dravyāntaraṃ phalaṃ dṛṣṭam iti dravyam api phalavat syāt. api ca kṛṣer nādṛṣṭam iti tatsādṛśyād dhomād api nādṛṣṭaṃ bhavet, kṛṣisādṛśyād vā vrīhir eva bhavet, nendriyam. tasmān naivaṃjātīyakeṣv etad bhavati dṛṣṭād adṛṣṭasiddhir iti. kathaṃ tarhi homān nyāyyaṃ phalam iti. ucyate, śabdenāvagamyate tatphalam, yataḥ phalam iti śabda āha, tato nyāyyam, homāc ca phalam iti śrutyā śabdena gamyate, dadhnaḥ phalam iti vākyena, śrutiś ca vākyād balīyasī. tasmāt homāt phalam iti nyāyyam, dadhnaḥ phalam iti cānyāyyam.
api ca dadhy ubhayam asamartham, kartuṃ phalam, sādhayituṃ homaṃ ca. [160]{*2/273*} nanu kambalanirṇejanavad etad bhaviṣyati, nirṇejanaṃ hy ubhayaṃ karoti, kambalaśuddhiṃ pādayoś ca nirmalatām. na brūmaḥ, ekasyobhayaṃ prayojanam abhiniṣpādayituṃ sāmarthyaṃ nāstīti, kiṃ tarhi phale guṇabhūtaṃ dadhi home cety ekaṃ vākyaṃ vaditum asamartham iti. yadi phalaṃ dadhnā kuryād iti brūyāt, na dadhnā homam iti, atha dadhnā homaṃ sādhayed iti brūyāt, na phalam iti. ubhayavacane bhidyeta vākyam, abhinnaṃ cedam upalabhyate. tasmān na guṇāt phalam ity agnihotrahomād dadhihomaḥ karmāntaram iti.
NOTES:
*{2/271: Tait.Br. 2.1.5.6}*
*{2/272: E2: 3,106; E4: 3,234; E5: 2,507; E6: 1,109}*
*{2/273: E2: 3,109; E4: 3,235; E5: 2,512; E6: 1,109}*
atulyatvāt tu vākyayor guṇe tasya pratīyeta
tuśabdāt pakṣo viparivartate, na karmāntaram, kiṃ tu guṇāt phalam iti. katham? atulye hy ete vākye, agnihotraṃ juhuyāt svargakāma ity atra karmasamabhivyāhṛtaṃ phalaṃ svargakāmo homena kuryād iti, dadhnendriyakāmasya juhuyād iti guṇasamabhivyāhṛtam. na hy atra homa indriyāya kartavya iti pratīyate, kiṃ tarhi dadhnā homa indriyakāmasyeti, homasya dadhisaṃbandha indriyāya, na homasyotpattiḥ, ya indriyakāmaḥ syāt, sa dadhnā homaṃ kuryād iti. katamo 'tra śabdaḥ puruṣaprayatnasya vakteti. juhuyād iti brūmaḥ.
nanu śrutyā homasaṃbaddham eṣa puruṣaprayatnaṃ vadati, vākyena dadhisaṃbandham, na ca, vākyaṃ śrutim apabādhitum arhati. na ca, yugapad ubhayasaṃbandho na virudhyate, vākyaṃ hi tathā bhidyeteti. atrocyate - ye bhavadīyaṃ pakṣam āśrayeran, te śrutim apabādher antarām{*2/274*}, asmadīye tu punaḥ pakṣe juhuyād iti dhātvarthaḥ kevalo 'pabādhito bhavati, yuṣmadīye tu kṛtsna eva dadhneti śabdaḥ. taṃ cāpramādyantaḥ samāmanantīti gamyate. na caitat pramattagītam, [161]{*2/275*} ity uktam, tulyaṃ hi sāṃpradāyikam iti. tasmān na karmasamabhivyāhṛtaṃ phalam, guṇasamabhi-vyāhṛte tu na kaścit pramādapāṭhaḥ, avaśyaṃ hi, juhuyād iti dadhnendriyakāmayoḥ saṃbandhavi-dhānārthaṃ vaktavyaṃ bhavati. nanūcyamāne 'pi na kevalaḥ karoty artho 'vagamyate, kevale na vacaḥprayojanam, sa ca homasaṃbaddhaḥ, tasmād asamañjasam iti. neti brūmaḥ, homasaṃbaddho 'py asau karoty artha eva, kevalaṃ tv asya homasaṃbandhe viśeṣaḥ, na tu karoty arthatāṃ bādhate, indriyakāmasya homasaṃbaddhaṃ prayatnaṃ dadhisaṃbaddhaṃ kuryād iti. nanv evaṃ sati sa eva doṣaḥ, homasamabhivyāhṛtaṃ phalam iti. ucyate - juhuyād iti śabdasyaitatsāmarthyam, yad dhomaviśiṣṭaṃ prayatnam āha, na tv atra homaḥ sādhanatvena vidhīyate, sādhyatvena viśiṣṭas tu prayatno vākyena dadhyāśrito 'vagamyate, ata eva ca vṛttikāreṇoktam - homam āśrito guṇaḥ phalaṃ sādhayiṣyatīti, yathā rājapuruṣo rājānam āśrito rājakarma karotīti. tasmād dadhnaḥ phalam, ya indriyakāmaḥ, sa dadhnā kuryād indriyam iti. katham iti. anayāgnihotretikartavyatayeti. kuta etat? phalasādhanasya dadhna itikartavyatākāṅkṣatvāt, asyāś cetikartavyatāyāḥ sannidhānāt, codanāliṅgasya ca juhoty arthasya darśanāt. yasmād eva cāyaṃ juhoty 'rtho 'nuvādaḥ, tasmād avidhāyakaḥ. na ca, anyad dhomasya vidhāyakaṃ nāstīti, tasmān na karmāntaram, tasmād dadhnaḥ phalam iti. atha vā dadhiśabdasya vivakṣitārthatvād dadhihomasaṃbandho 'yaṃ vākyena vidhīyate, tena dadhno homena saṃbadhyamānāt phalaṃ bhaviṣyatīti.
[162]{*2/276*}
NOTES:
*{2/274: E2,4,5,6: apabādheraṃstarām}*
*{2/275: E2: 3,112; E4: 3,249; E5: 2,516; E6: 1,111}*
*{2/276: E2: 3,117; E4: 3,262; E5: 2,524; E6: 1,111}*
sameṣu karmayuktaṃ syāt
trivṛd agniṣṭud agniṣṭomas tasya vāyavyāsv ekaviṃśam agniṣṭomasāmakṛtvā brahmavarcasakāmo yajeteti, etasyaiva revatīṣu vāravantīyam agniṣṭomasāma kṛtvā paśukāmo hy etena yajeteti. atrāyam arthaḥ sāṃśayikaḥ, kiṃ tasyaivāgniṣṭuto 'gniṣṭomasya guṇād vāravantīyāt paśavaḥ phalam, etena yajeteti anuvādaḥ, atha kim etena yajeteti karmāntaram iti. kiṃ prāptam? na karmāntaraṃ guṇāt phalam iti. kutaḥ? etena yajeteti viditasyaitad vacanam, nāviditasya, ato na vidhyantaram, paśukāma evaṃ yajetety ucyate, na yajeteti, kathaṃ kṛtvā? vāravantīyaṃ kṛtveti. api ca, etasyaiveti vispaṣṭam akarmāntaravacanam. tasmād guṇāt phalam ity evaṃ prāptam.
evaṃ prāpte brūmaḥ - sameṣv evaṃjātīyakeṣu bhinnavākyeṣu karmayuktaṃ phalaṃ bhavet, etasyaiva revatīṣu vāravantīyaṃ kṛtveti, na hy etasya revatyaḥ santi, yāsv asya vāravantīyaṃ bhavet, tatra revatyo [163]{*2/277*} bhavanti, tāsu ca vāravantīyaṃ vidhīyeteti vākyam bhidyeta. athocyeta, asya pūrvā revatīr upādāya tāsu ca vāravantīyaṃ kṛtvā, etena yajetety anuvadatīti. tathāgniṣṭomasāmeti nāvakalpyeta. athāgniṣṭomasāmakārye bhavatīty ucyate. etasyaivety etad avivakṣitaṃ syāt. ubhayasmin vivakṣyamāṇe bhidyeta vākyam, tasmāt karmāntaram.
atha karmāntare katham avākyabhedaḥ. revatīṣu ṛkṣu vāravantīyaṃ sāma kṛtvā paśukāmo yajetety apūrvo yāgaḥ sarvair viśeṣaṇair viśiṣṭo vidhīyate, tenaikārthatvam, vibhāge ca sākāṅkṣatvam ity ekavākyatvam upapadyate. nanv arthabhedo yāgaś caivaṃ hy apūrvaḥ kartavyaḥ, revatīṣu vāravantīyam apūrvam iti. neti brūmaḥ, nirvṛttavāravantīyarevatīguṇako yāgo vidhīyate, na vāravantīyanirvṛttiḥ, arthād revatīṣu vāravantīyam abhinirvartsyati, śakyate ca tan nirvartayitum. ucyate - revatīnāṃ vāravantī yasya ca saṃbandho na vihitaḥ syāt, tatra ca revatīṣv anyāny api sāmāni bhaveyuḥ. vāravantīyaṃ cānyāsv api ṛkṣu. naiṣa doṣaḥ, kṛtvety abhinirvṛttaḥ saṃbandho yāgāyocyate, tena saṃbandho gamyate, dvāv apy etāv arthau kṛtvety eṣa śabdaḥ śaknoti vaditum, abhinirvṛttiṃ pūrvakālatāṃ ca, yathā śoṇamānaya - iti raktaguṇasaṃbaddho 'śvaḥ śabdenaivānayato{*2/278*} vidhīyata iti, na vākyabhedo bhavati, evam atrāpi draṣṭavyam.
nanv evam api bahavo 'rthāḥ, revatyaḥ, vāravantīyam, tatsaṃbandhaḥ, yāgaḥ, paśukāmaś ceti. naiṣa doṣaḥ, bahavaḥ śrūyante, eko 'tra vidhīyate, yāgo viśiṣṭaḥ. nanu revatyo 'pi vidhīyante, vāravantīyam api, yadi na vidhīyeran, naiva tadviśiṣṭo yāgaḥ pratīyeta, na hy avidhāya viśeṣaṇam, śakyate viśiṣṭo vidhātum, tasmād bahuṣu vidhīyamāneṣu naikārthyam. atrocyate - artha iti prayojanam abhidhīyate, yāvanti padāny ekaṃ prayojanam abhi[164]{*2/279*}nirvartyanti, tāvanty ekaṃ vākyam, na ca, atra bahūni prayojanāni, na hi, atrānekasyābhipretasyānekaṃ padaṃ vidhāyakam asti, revatīṣv iti naitat kevalaṃ revatīnāṃ vidhāyakam, revatīṣu vāravantīyam iti. atrāpi padadvaye vāravantīyaśabdo dvitīyāntaḥ, nāsmāt saṃbandho 'bhipreto gamyate, prātipadikārthasyāvyatirekāt, kṛtvety api karotir na saṃbandhamātre paryavasitaḥ paraprayojanasaṃbandham āha. evaṃ viśiṣṭas tu yajatir na parārthaḥ, tad ekam eṣāṃ padārthānāṃ prayojanam, tasmād ekavākyatvam. guṇe punaḥ phale prakalpyamāna agniṣṭomasāmnaḥ kārye vāravantīyam, etasya ca yadagniṣṭomasāmeti vākyabhedaḥ syāt.
athocyate, revatyādisarvaviśeṣeṇa viśiṣṭo yāga etasyāgniṣṭuto vidhīyeta. tathāpi paśukāmasaṃbandhād bhidyeta vākyam. athaivam ucyeta, revatīṣu kṛtena vārayantīyena paśukāmo yajeteti. naivaṃ śakyam, ṛgantarapragāṇād viśeṣahānād vaiguṇyaṃ syāt. nanv idānīm evoktam, śakyate hi revatīṣu vāravantīyaṃ kartum iti. sati vacane śakyam, asati vacane na vāravantīyagrahaṇena gṛhyante. vacanaṃ tarhi bhaviṣyati, paśukāmo revatīṣu vāravantīyam abhinirvartayet, tato yajeteti yajatir anuvādaḥ. yadi vacanaṃ revatīṣu vāravantīyasaṃbandhasya, siddhaṃ karmāntaram, nāgniṣṭuto guṇavidhiḥ. nanu tato yajeteti yāgānuvādād yāgenāsyāṅgaprayojanasaṃbandho bhaviṣyati. naivaṃ śakyam, yāgaṃ pratyaṅgabhāve vidhīyamāne{*2/280*} paśukāmaṃ pratyasaṃbandhaḥ, ubhayasaṃbandhe vākyaṃ bhidyeta. atha yāgasaṃbandho 'nuvādaḥ, prakareṇa cāṅgatā. nedam upapannam, prakaraṇād dhi vākyaṃ balavattaram, tasmāt karmāntaram, yāgaguṇakaṃ vā revatīṣu vāravantīyam, tadguṇako vā yāgaḥ, tatra yāgapaśukāmayoḥ saṃbandhasya vidhātrīṃ yajater uparitanīṃ vibhaktim upalabhāmahe liṅgam, na tu revatīvāravantīyasaṃbandhasya [165]{*2/281*} vidhāyakaṃ sākṣāt kiṃcid upalabhyate. tasmāt sarvaviśeṣaṇaviśiṣṭo yāgaḥ, paśukāmasya vidhīyata iti siddham.
atha punar viśiṣṭe yāge vidhīyamāne, tad revatīṣu vāravantīyaṃ katham agniṣṭomasāma bhavatīti? ucyate - vacanād agniṣṭomasāmnaḥ kārye bhaviṣyatīti, kim iva hi vacanaṃ na kuryāt, nāsti vacanasyātibhāraḥ. atha yad uktam etasyaiveti, anantarāpekṣaṃ vacanam iti tatrāpy avirodhād etaddharmakasyeti lakṣaṇāśabdo bhaviṣyati. tasmān na guṇāt phalam, karmāntaram evaṃ dharmakam iti, siddhaṃ sameṣv evaṃjātīyakeṣu karmayuktaṃ phalam iti.
NOTES:
*{2/277: E2: 3,123; E4: 3,263; E5: 2,526; E6: 1,111}*
*{2/278: E1,6; E2,4,5: śabdenaivānayatau}*
*{2/279: E2: 3,127; E4: 3,263; E5: 2,538; E6: 1,112}*
*{2/280: E2,4 om. vidhīyamāne}*
*{2/281: E2: 3,130; E4: 3,264; E5: 2,542; E6: 1,113}*
saubhare puruṣaśruter nidhanaṃ kāmasaṃyogaḥ
yo vṛṣṭikāmo yo 'nnādyakāmo yaḥ svargakāmaḥ, sa saubhareṇa stuvīta sarve vai kāmāḥ saubhara iti{*2/282*} samāmnāya tataḥ samāmananti, hīṣiti vṛṣṭikāmāya nidhanaṃ kuryāt, ūrgityannādyakāmāya, ū - iti svargakāmāyeti{*2/283*}. tatra vicāryate, kiṃ saubharam, vṛṣṭer nimittam, hīṣ ity etad aparaṃ vṛṣṭer nimittam, atha saubharam eva vṛṣṭer nimittam? yadā tad vṛṣṭer nimittam, tadā hīṣ iti saubharasya nidhanaṃ kartavyam iti (evaṃ ūrgityannādyakāmasya, ū - iti svargakāmasya ca tulyo vicāraḥ.){*2/284*} kathaṃ nidhanād aparaṃ phalam? kathaṃ vā nidhanavyavasthārthaṃ śravaṇam iti, yady evam abhi[166]{*2/285*}saṃbandhaḥ kriyate, hīṣ iti vṛṣṭikāmāya kuryād iti, tato nidhanād aparaṃ phalam, athaivam abhisaṃbandhaḥ, hīṣ iti nidhanaṃ kuryād iti, tadā nidhanavyavasthārthaṃ śravaṇam, tadā vṛṣṭikāmāyeti saubharaviśeṣaṇaṃ kriyate, na hīṣā saṃbandhaḥ.
kiṃ tāvat prāptam? saubhare nidhane 'paraḥ kāmo vidhīyata iti. kutaḥ? puruṣaśruteḥ, puruṣaprayatnasyātra śravaṇaṃ bhavati, kuryād iti, tad vṛṣṭikāmasya hīṣaś ca saṃbandhe kartavye vaktavyaṃ bhavati, na tu saubharanidhanasaṃbandhe, tatra hi sāṅgaṃ saubharaṃ kuryād iti prayogavacanasāmarthyād eva siddham. tasmāt kuryād iti puruṣaprayatnavacanād avagacchāmaḥ, yatarasmin pakṣe puruṣaprayatnavacanam arthavat tataro 'yaṃ pakṣa iti, tatra asmin pakṣe 'rthavat, nidhanād aparaṃ phalam iti. tasmāt saubhara ekaḥ kāmaḥ, bhedena nidhanād api dvitīyaḥ kāma iti.
atha vā vṛṣṭikāmāyeti puruṣaśrutiḥ, vṛṣṭiṃ yaḥ kāmayate, sa puruṣo vṛṣṭikāmaśabdenocyate, tad asmin pakṣe śrutir viniyoktrī, itarasmin pakṣe punar vṛṣṭikāmaśabdena puruṣavacanena satā saubharaṃ lakṣyeta, tathā lakṣaṇāśabdaḥ syāt. śrutilakṣaṇāviṣaye ca śrutir nyāyyā, na lakṣaṇā. tasmāt paśyāmo nidhane dvitīyaḥ kāma iti. evaṃ ca phalabhūyastvaṃ bhaviṣyati, tasmān nidhane 'paraḥ kāmaḥ.
NOTES:
*{2/282: Tāṇḍya. Br. 8.8.18,20}*
*{2/283: Tāṇḍya. Br. 8.8.19}*
*{2/284: In E1 geklammert}*
*{2/285: E2: 3,133; E4: 3,290; E5: 2,544; E6: 1,114}*
sarvasyoktakāmatvāt{*2/286*} tasmin kāmaśrutiḥ syāt, nidhanārthā punaḥśrutiḥ
Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0