Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 2.3
vāsabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. na caitad asti, yad uktam, nidhane 'paraḥ kāma iti, naivaṃ saṃbandhaḥ kriyate, vṛṣṭikāmāya hīṣ iti kuryād iti. kathaṃ tarhi? hīṣ iti nidhanaṃ saubharasyeti. katham? hīṣo vṛṣṭikāmasaṃbandhe kriyamāṇe, nidhanaṃ [167]{*2/287*} kuryād iti saṃbandho na kṛtaḥ syāt, tatra hīṣ iti nidhanam iti nāvakalpyeta, tatrobhayasaṃbandhe vākyabhedaḥ, tatra nidhanaśabdaḥ pramādasamāmnāta iti gamyeta{*2/288*}, nacaivaṃjātīyakaḥ pramādasamāmnāta ity uktam, tasmān na hīṣo vṛṣṭikāmena saṃbandhaḥ, tena na nidhanād aparaṃ phalam.
atha hīṣo nidhanasaṃbandhe katham avākyabheda iti. ucyate, vṛṣṭikāmāya saubharam asty eva, saubharasya nidhanaṃ (saubharaprāptir){*2/289*} asty eva, tatra hīṣ iti kuryād ity eṣa evārtho vidhīyate. tasmād avākyabheda iti, ato nidhanavyavastheti gamyate. evam eva ūrg iti, ū - iti ca vaditavyam, sarvasya saubharasya ūrgvṛṣṭisvargakāmatvāc chakyate kāmavacanaiḥ saubharaṃ lakṣayitum. kim arthaṃ lakṣyata iti. nidhanārthā punaḥśrutir (nidhanavyavasthāṃ kariṣyatīty arthaḥ){*2/290*}.
[168]{*2/291*}
NOTES:
*{2/286: E1,6; E2,4,5: sarvasya voktakāmatvāt}*
*{2/287: E2: 3,135; E4: 3,296; E5: 2,546; E6: 1,114}*
*{2/288: E1,5: E2,4,6: gamyate}*
*{2/289: In E1 geklammert; E6 ohne Klammern; E2,4: nidhanaprāptir; E5: niyataprāptiḥ}*
*{2/290: In E1 geklammert}*
*{2/291: E2: 3,141; E4: 3,309; E5: 2,548; E6: 1,115}*
guṇas tu kratusaṃyogāt karmāntaraṃ prayojayet saṃyogasyāśeṣabhūtvāt
asti jyotiṣṭomaḥ, jyotiṣṭomena svargakāmo yajeteti, taṃ prakṛtya śrūyate, yadi rathantarasāmā somaḥ syāt, aindravāyavāgrān grahān gṛhṇīyāt, yadi bṛhatsāmā śukrāgrān, yadi gajatsāmā{*2/292*}, āgrayaṇāgrān iti. tatra sandihyate - kiṃ grahāgratāviśeṣo jyotiṣṭomasya vidhīyate, uta karmāntarasya rathantarasāmno bṛhatsāmnaś ceti. yadi rathantarasāmagrahaṇena bṛhatsāmagrahaṇena ca jyotiṣṭomo 'bhidhīyate, tatas tasya grahāgratāviśeṣaḥ, atha nābhidhīyate, tataḥ karmāntarasyeti.
kiṃ tāvat prāptam? prakaraṇāt, jyotiṣṭomasya. iti prāpte ucyate - guṇas tu kratusaṃyogād iti, tuśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati, naitad asti, jyotiṣṭomasyeti. kutaḥ? kratusaṃyogāt. kathaṃ tarhi? karmāntarasyeti. nanu jyotiṣṭomakrator evaiṣa evaṃjātīyako vādaḥ, rathantarasāmā bṛhatsāmeti. neti brūmaḥ - yadi na kṛtsnakratusaṃyogo bhavet, jyotiṣṭomasya vādaḥ, kṛtsnakratusaṃyogas tu eṣaḥ. kathaṃ kṛtsnakratusaṃyogo bhavati? kathaṃ vā na kṛtsnakratusaṃyoga iti. yadi rathantarasattā vā, bṛhatsattā vā nimittaṃ grahāgratāviśeṣasya, tato na kṛtsnakratusaṃyogaḥ, rathantaraṃ bṛhad vā yadi sāmāsti, tata aindravāyavāgratā śukrāgratā ceti, tato jyotiṣṭomasya guṇavidhiḥ. atha rathantarasāmasattā bṛhatsāmasattā vā na [169]{*2/293*} nimittam, tataḥ kṛtsnakratusaṃyogaḥ. yadi rathantarasāmeti ko 'rthaḥ? ayam arthaḥ, yadi rathantarasāma asya viśeṣaṇaṃ krator iti. kuta etat? samāsapadasāmarthyāt, samarthānāṃ hi padānāṃ samāso bhavati, sāmarthyaṃ ca bhavati viśeṣaṇaviśeṣyabhāve, asādhāraṇaṃ ca bhavati viśeṣaṇam, tatrāyam arthaḥ, yadi rathantaram eva sāma, bṛhad eva vā nānyad iti. jyotiṣṭomasya ca bahūni sāmāni gāyatrādīni. tasmān na jyotiṣṭomasya vācakāv etau śabdāv iti. tena yady api prakaraṇāj jyotiṣṭomasya guṇavidhir iti gamyate, tathāpi tad bādhitvā vākyena rathantarasāmno bṛhatsāmnaś ca bhavitum arhati.
nanu yathā jyotiṣṭomo na rathantarasāmā, evam anyo 'pi na rathantarasāmā kaścid asti. ucyate - karmāntaraṃ rathantarasāmakaṃ kalpayiṣyaty etad vākyam, yadi rathantarasāmā somaḥ syād iti. nanu nāsty atra vidhāyakaḥ śabdaḥ. ucyate - asti ya eṣaḥ syād iti. āha - naiṣa vidhātuṃ śaknoti, yadiśabdasaṃbandhād vidyamānasya nimittārthenaivaṃjātīyakaḥ śabdo bhavati, na vidhānārtheneti. atra brūmaḥ - yad etat sayadikaṃ vākyam, yadi rathanatarasāmā somaḥ syād iti, atrāvāntaravākyam asti, rathantarasāmā somaḥ syād iti, yad avāntaravākyaṃ tasyānyo 'rthaḥ, anyaś ca sayadikasya, sayadiko na śaknoti vidhātum, yata avāntaravākyam, tadvidhāsyati. na ca, rathantarasāmno bṛhatsāmno vā bhāvo nimittatvena śrūyamāṇo 'py arthavān bhavati. tasmād avivakṣito yadisaṃbandhaḥ, tasmiṃś cāvivakṣite padadvayam idaṃ rathantarasāmā somaḥ syād iti śaknoti rathantarasāmānaṃ kratuṃ vidhātum, yadīty anarthakam.
atha vā yadi rocetety adhyāhāraḥ. atha vā yathaitad bhavati, payasā ṣāṣṭikaṃ bhuñjīta, yadi śāliṃ bhuñjīta, tatra dadhyupasiñced [170]{*2/294*} iti. evaṃjātīyakena vākyena śālibhojanaṃ vihitaṃ bhavati, evam atrāpi vihitaṃ draṣṭavyam, yadi rathantarasāmā somaḥ syāt, aindravāyavāgrān grahān gṛhṇīyād iti. kathaṃ punaḥ śālibhojanaṃ tena vākyena vihitaṃ bhavatīti. ucyate - vyatyāsena saṃbandhaḥ kalpyeta, yadi dadhyupasecanam icchet, śāliṃ bhuñjīteti.
nanu na khalv icchateḥ parāṃ liṅvibhaktim upalabhāmahe, siñcater hi tāṃ parāṃ samāmnantīti. siñcateḥ khalu sā parā samuccarantī kamer arthaṃ gamayati, kāmapravedane hi tāṃ manyāmaha iti, evam ihāpi yady aindravāyavāgrān grahān gṛhṇīyād iti grahītum icched ity arthaḥ, tato rathanatarasāmānaṃ kratuṃ kuryād iti. nanv evaṃ saty icchāmātraṃ bhavet, na grahāgratviśeṣavidhānam. ucyate - yathāsmin laukike vākye, yadi dadhyupasecanam icchet, śāliṃ bhuñjīteti dadhyupasecanasaṃkīrtanād dadhyupasiktaṃ śāliṃ bhuñjīteti tenaikavākyatvād gamyate, evam atrāpi grahāgratāviśeṣasaṅkīrtanāt tenaikavākyatvād grahāgratāviśiṣṭo rathantarasāmā gamyate. atha vātra hetuhetumator liṅ, rathantarasāmā soma aindravāyavāgrāṇāṃ grahāṇāṃ hetuḥ kartavya iti. tasmāt kṛtsnakratusaṃyogād guṇaḥ karmāntaraṃ prayojayet, evaṃ kṛtsnakratusaṃyogo 'rthavān bhaviṣyati.
api ca pūrveṇa nimittena bhavitavyam, pareṇa naimittikena. katham? sati hi nimitte naimittikaṃ bhavitum arhati, nāsati, yac ca bhaviṣyat tan na sat, bhaviṣyac ca rathantarasāma, tat kathaṃ pūrvakālasya grahāgratāviśeṣasya nimittaṃ bhaviṣyatīti. api ca niḥsandigdhaṃ jagatsāmā karmāntaram, tatsāmānyād itarad api karmāntaram iti gamyate. tasmān na jyotiṣṭomasya guṇavidhānam iti.
[171]{*2/295*}
NOTES:
*{2/292: E2,4,5,6 (richtig): jagatsāmā}*
*{2/293: E2: 3,143; E4: 3,309; E5: 2,549; E6: 1,115}*
*{2/294: E2: 3,145; E4: 3,310; E5: 2,551; E6: 1,116}*
*{2/295: E2: 3,147; E4: 3,321; E5: 2,553; E6: 1,117}*
ekasya tu liṅgabhedāt prayojanārtham ucyetaikatvaṃ guṇavākyatvāt
tuśabdāt pakṣo 'nyathā bhavati, naitad asti, yad uktam, kratvantaram iti. kathaṃ tarhi? jyotiṣṭomasyaiva grahāgratāviśeṣa iti. kutaḥ? prakaraṇasāmarthyāt. nanv etad uktam - vākyasāmarthyāt kratvantarasya rathantarasāmno bṛhatsāmnaś ceti. parihṛtam etaj jyotiṣṭoma eva rathantarasāmā bṛhatsāmā ceti. punar dūṣitam anekasāmatvāj jyotiṣṭomasya, viśeṣaṇaṃ rathantareṇa bṛhatā vā na prakalpata iti. tad ucyate - prakalpate viśeṣaṇam, bṛhadrathantarayor vaikalpikatvāt, bhavati sa prayogaḥ, yatra rathantaraṃ nāsti. bhavati ca sa prayogaḥ, vidyamānarathantarasāmakaḥ, tad etat rathantaraṃ sattayaivāsādhāraṇatvād viśeṣakam. tasmāj jyotiṣṭoma eva rathanatarasāmā bṛhatsāmā ceti.
atha yad uktam - pūrveṇa nimittena bhavitavyam, uttareṇa naimittikeneti. naitat, niyogato bhavati hi bhaviṣyad api nimittam, yathā varṣiṣyatīti kṛṣigṛhakarmānuṣṭhānam, api ca tad dṛṣṭam, idaṃ ca vācanikaṃ nimittam, tad yathāvacanaṃ bhavitum arhati. syād iti ceyaṃ liṅ triṣv api kāleṣu bhavati. tasmād bhaviṣyad api nimittam. yat tu jagatsāmeti karmāntaram, tatsāmānyād rathantarasāmāpi karmāntaram iti. jagatsāma, asaṃbhavāt karmāntaraṃ saṃbhavati, rathantarasāmno bṛhatsāmnaś ca jyotiṣṭomasyābhidhānam, tasmān na karmāntaram iti.
[172]{*2/296*}
NOTES:
*{2/296: E2: 3,151; E4: 3,329; E5: 2,555, E6: 1,118}*
aveṣṭāv yajñasaṃyogāt kratupradhānam ucyate
sati rājasūyaḥ, rājā rājasūyena svārājyakāmo yajeteti. taṃ prakṛtyāmananty aveṣṭiṃ nāmeṣṭim, āgneyo 'ṣṭākapālo hiraṇyaṃ dakṣiṇetyevamādi. tāṃ prakṛtya vidhīyate, yadi brāhmaṇo yajeta bārhaspatyaṃ madhye nidhāyāhutim āhutiṃ hutvābhighārayet, yadi rājanya aindram, yadi vaiśyo vaiśvadevam iti. tatra sandihyate, kiṃ brāhmaṇādīnāṃ prāptānāṃ nimittārthena śravaṇam, uta brāhmaṇādīnām ayaṃ yāgo vidhīyata iti. kathaṃ nimittārthatā bhavet? kathaṃ vā yāgavidhānam iti. yadi rājaśabdo brāhmaṇādiṣv api kenacit prakāreṇa, tato nimittārthatā. atha kṣatriya eva, tataḥ prāpakāṇy evaṃjātīyakāni śravaṇāni.
kiṃ tāvat prāptam? nimittārthateti, tata evaṃ tāvad upavarṇyate, yaugiko rājaśabda iti, rājyaṃ yasya karma, sa rājā. kiṃ punā rājakarma? janapadapuraparirakṣaṇe, tataś coddharaṇe rājyaśabdam āryāvartanivāsinaḥ prayuñjante. rājñaḥ karma rājyam iti cābhiyuktā upadiśanti. tena manyāmahe, yasyaitat karma sa rājeti, yathā ya udameghaṃ nāma kaṃcit puruṣaṃ nāvediṣuḥ, tasya tu putram audameghir ity evaṃ viduḥ, śaknuyus te yas tasya pitā, sa udamegha iti kalpayitum, udameghaputrasyaivaṃ samabhivyāhāro bhavatīti. evaṃ rājyayogād rājaśabda iti vijñāyate.
nanu janapadapuraparirakṣaṇavṛttim anupajīvaty api kṣatriye rājaśabdam āndhrāḥ prayuñjante prayoktāraḥ. na brūmaḥ, na prayuñjata iti, kiṃ tarhi karmaviśeṣanimittatvād rājaśabdasya, tadyogād api [173]{*2/297*} rājaśabdo bhavatīty etad upapādayāmaḥ. prayuñjate ca tad yukte rājaśabdam akṣatriye 'pi, tad asminn upapanne prakaraṇavaśāt, yadiśabdasamabhivyāhārāc ca rājasūyasyaiva guṇavidhānaṃ bhaviṣyati, na brāhmaṇasya vaiśyasya ca karmāntaraṃ vidhāyiṣyatīti.
atha vāsārvalaukikasya prayogasya sārvalaukikena prayogeṇa virudhyamānasyāprāmāṇyaṃ syāt, abhyupagacchanti hi te janapadinaḥ, sārvabhaumaṃ prayogam. api cāvipragītā laukikā arthā vipragītebhyaḥ pratyayitatarā bhavanti, tathāryāvartanivāsināṃ śabdārthopāyeṣv abhiyuktānām abhivyāharatāṃ karmāṇi cānutiṣṭhatām antyajanapadavāsibhyo mlecchebhyaḥ samīcīnatara ācāro bhavati. tasmād yaugiko rājaśabdaḥ, nimittārthāni śravaṇāni, rājasūyasya guṇavidhir na karmāntaram iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - aveṣṭau tu khalu kratupradhānaṃ brāhmaṇādiśravaṇam, brāhmaṇādīnām aveṣṭiyāgaṃ vidhātum, na nimittārtham. kutaḥ? aprāptatvād brāhmaṇavaiśyayoḥ. katham aprāptiḥ? kṣatriyasya rājasūyavidhānāt, rājā rājasūyena yajeteti. nanūktam - yaugiko rājaśabda iti. etad apy ayuktam, yataḥ jātivacana iti. nanūbhayābhidhāne yadiśabdasaṃbandhāt, prakaraṇāc ca na karmāntaravidhānaṃ nyāyyam ity uktam. atrocyate - nobhayābhidhānam avakalpate. kutaḥ? yadi tāvaj jātiśabdo rājeti, tataḥ tatkarmatvāj janapadaparipālane rājyaśabdo bhaviṣyati, tenāryāvartanivāsināṃ prayogo na virotsyate. atha yadi rājyaśabdaḥ paripālane nityasaṃbaddho bhaviṣyati, tatas tasya karteti rājaśabdaḥ kṣatriyajātau tannimitto bhaviṣyati, tatrāndhrāṇāṃ prayogo na virotysyate. tasmān na prayogadarśanād ubhāv api rājarājyaśabdau jātiparipālanābhyāṃ nityasaṃbaddhāv ity abhyupagantavyam. ko nu khalu nirṇayaḥ? rājajātīyasya karma [174]{*2/298*} ity ataḥ paripālanaṃ rājyaśabdenocyate, evaṃ hi smaranto 'bhiyuktāḥ tasya karmeti ṣyañpratyayaṃ vidadhati, na tu tasya karteti pratyayalopaṃ vā, prātipadikapratyāpattiṃ vā samāmananti. tasmād rājñaḥ karma rājyam, na rājyasya kartā rājā.
nanu yo yo janapadapuraparirakṣaṇaṃ karoti, taṃ tu loko rājaśabdenābhivadati. ucyate - yogāl lokaḥ prayuṅkte, paripālane rājyaśabdaḥ prasiddha iti, sa tu paripālane rājyaśabdo rājayogād ity asmābhir uktam, tasmād rājaśabdaḥ prasiddher mūlam, tadyogād rājyaśabdaḥ, tadayogād{*2/299*} api brāhmaṇavaiśyayo rājaśabdaḥ prayujyate. na tv evaṃ smaranti, rājyayogād rājeti.
yat tūktam - anumānād rājyasya kartā yaḥ sa rājā, yathā audamegheḥ pitodamegha iti. ucyate - anumānāt prayogo balavān, rājyasya kartāraṃ rājety anumimīmahe, kṣatriye tu pratyakṣaṃ prayuñjānān upalabhāmahe. tathā yogam apy anumimīmahe, rājyasya kartā rājeti. rājñaḥ karma rājyam iti tu smaranti. anumimānāś ca smṛtiṃ anumimate sma, smarantas tu pratyakṣam upalabhante, tena tatra smṛtir balīyasīti. āha - yo yo rājyaṃ karoti, tatra rājaśabdaṃ prayuñjate, na yad rājñaḥ karma tad rājyam iti, tena manyāmahe, rājyayogo rājaśadapravṛttau nimittam, na tu rājayogo rājyaśabdapravṛttāv iti. na brūmaḥ, prayogād vayaṃ rājayogaṃ rājyaśabdapravṛttau nimittam avagacchāma iti. kathaṃ tarhi? smaraṇāt, prayogāc ca smṛtir balīyasī, prayogād dhi smṛtir anumīyeta.
[175]{*2/300*} api ca rājyayogasya nimittatā vyabhicarati, janapadaparipālanam akurvaty api rājety āndhrā vadantīty uktam. nanu rājayogād rājyam ity etad api vyabhicarati, na hi rājñaḥ syanditaṃ{*2/301*} nimiṣitaṃ ca sarvaṃ rājyam ity ucyate. yadi vayaṃ prayogān nimittabhāvaṃ brūyām, tata evam upālabhyemahi. smṛtyā tu vayaṃ nimittabhāvaṃ brūmaḥ, tena yad yad rājajātīyasya karma jātyā viśeṣyate, tad rājyam ity abhyupagacchāmaḥ. yat tūktam - āndhrā api rājyayogād rājānam abhyupa-gacchantīti, parihṛtam etat, prayogo durbalaḥ smṛter iti. yad uktam - āryāvartanivāsinaḥ, pramāṇam itarebhya ācārebhya iti. tulyaḥ śabdaprayoga ācāreṣv ity uktam. tasmāj jātinimitto rājaśabdaḥ, evaṃ ced yajñasaṃyogāt kṣatriyasya rājasūyena, yāgavidhir aveṣṭir iti.
NOTES:
*{2/297: E2: 3,154; E4: 3,330; E5: 2,558; E6: 1,118}*
*{2/298: E2: 3,157; E4: 3,330; E5: 2,561; E6: 1,119}*
*{2/299: E2,4,5,6: tadayogād}*
*{2/300: E2: 3,160; E4: 3,331; E5: 2,563; E6: 1,120}*
*{2/301: E2,4,5,6: spanditaṃ}*
ādhāne sarvaśeṣatvāt{*2/302*}
idaṃ samāmananti, vasante brāhmaṇo agnīn ādadhīta, grīṣme rājyanyaḥ, śaradi vaiśya iti{*2/303*}. tatra sandihyate - kiṃ brāhmaṇādiśravaṇaṃ nimittārtham, brāhmaṇādaya ādadhānā vasantādiṣv ādadhīrann iti, uta brāhmaṇādīnām ādhānaṃ vidhīyata iti. kathaṃ nimittārthatā syāt? kathaṃ cādhānavidhānam iti. yadi brāhmaṇo vasanta iti padadvayaṃ parasparaṃ saṃbaddham, tato nimittārthaṃ śravaṇam. atha brāhmaṇa ādadhīteti, ādhānavidhānaṃ brāhmaṇasya. evaṃ rājanyādiṣv api.
kiṃ tāvat prāptam? nimittārthaṃ śravaṇam iti. kutaḥ? nimittasarūpā ete śabdāḥ. kiṃ nimittasārūpyam? brāhmaṇā[176]{*2/304*}dīnāṃ vasantādibhiḥ samuccāraṇam, tac cāviditaṃ vedyata iti. nanu brāhmaṇādīnāṃ ādadhati nāpy asti samuccāraṇam. vāḍham{*2/305*} asti samuccāraṇam, na tv amīṣām ādhānasaṃbandho na viditaḥ. kena prāpto vidita iti. kāmaśrutibhiḥ. kāḥ kāmaśrutayaḥ? agnihotraṃ juhuyāt svargakāmaḥ, darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajetetyevamādayaḥ. kathamābhiḥ śrutibhir ādhānaṃ prāptam iti. ucyate - sāmarthyāt, yathāgnihotram abhinirvartyate, tathā kuryāt. yathā darśapūrṇamāsāv abhinirvartyete, tathā kuryāt. na ca, gārhapatyāhavanīyānvāhāryapacanādibhyo vinā, etāni karmāṇi sidhyanti, samāmananti hi, yad āhavanīye juhoti, tena so 'syābhīṣṭaḥ prīto bhavatītyevamādi{*2/306*}. tena sāmarthyād etad uktaṃ bhavati - āhavanīyādi kartavyam iti, tac cādhānena vinā na sidhyatīty ādhānam api kartavyam ity avagamyate. tat kena kartavyam? yasya kāmaśrutayaḥ. tāś cāviṣeśeṇa brāhmaṇādīnām. tasmād amīṣām ādhānasaṃbandho vidita iti. api ca, ubhābhyāṃ brāhmaṇādīnāṃ saṃbandhe vidhīyamāne vākyam bhidyeta. na hi, tadānīm eko 'rtho vidhīyate. ato nimittārthāḥ śrutaya ity evaṃ prāptam.
evaṃ prāpte brūmaḥ - ādhāne sarvaśeṣatvāt{*2/307*} prāpakāṇyādhānasyaitāni śravaṇāni. kutaḥ? sarvakarmaṇāṃ śeṣabhūtam ādhānam iti na śrutiliṅgādīnām anyatamenocyate, kiṃ tarhi, agnīnāṃ sarvaśeṣatvāt, taccheṣatvāc cādhānasya. kim ataḥ? yady evam, agnayaḥ kāmaśrutibhiḥ prāpnuvanti, nādhānm iti. nanv agnīnām abhyupāya ādhānam iti. ucyate - naiteṣām arjane ādhānam evaiko 'bhyupāyaḥ, kiṃ tarhi yathānyeṣāṃ dravyāṇām utpādane [177]{*2/308*} krayaṇādayaś cābhyupāyāḥ, evam agnīnām apīti na niyogataḥ utpādanam eva, tena pakṣe ādhānaṃ prāpnoti, pakṣe na. yatarasmin pakṣe 'prāptiḥ, tataraḥ pakṣa utpattiṃ prayojayiṣyati brāhmaṇādīnām ādhānasya, brāhmaṇa ātmārtham ādadhīteti yadaitad vacanam, tadātmārtham evāhitā āhavanīyādayo bhavanti, nānyathā. evaṃ ca sati, na kṛtrimeṇa yācitena vā karmāṇy agnihotrādīny anuṣṭhātavyānīti gamyate. tenākṛtrima eva kevalo 'gnis teṣāṃ sādhaka iti niścīyate. kathaṃ cātmārthatādhānasya gamyata iti. kartrabhiprāye hi kriyāphala ādadhītety etad ātmanepadaṃ saṃbhavati. asatyasmin vacane kāmaśrutiparigrahe nādhānasyātmārthatā bhavet.
api ca satīṣv etāsv ādhānaśrutiṣu na kāmaśrutayaḥ śaknuvanty aparām ādhānaśrutiṃ kalpayitum, yathā prāptasyādhānasya punaḥśrutayaḥ etā bhaveyuḥ, asatīṣv etāsv ādhānaśrutim aparigṛhṇantaḥ{*2/309*} kāmaśrutayo 'śakyān agnihotrādīn vadantīti parigṛhṇīyur ādhānaśrutim. satīṣv etāsu yeṣām ādhānam uktam, tān adhikṛtyottarakālāḥ kāmaśrutayo bhavantīti gamyate.
atrāha - asti kevalasyādhānasya vidhāyikā śrutiḥ, evaṃ sapatnaṃ{*2/310*} bhrātṛvyam avarti sahate, ya evaṃ vidvān agnim ādhatta iti, tayā prāptasya nimittārthāni brāhmaṇādīnāṃ śravaṇāni bhaviṣyanti. ucyate - saṃbhāravidhānārthā punaḥśrutir eṣā.
neti brūmaḥ, bhinnaṃ hīdaṃ vākyam saṃbhāravidhānavākyāt, anyo hy artha ādhatta iti, anya apa upasṛjatīti, ekārthavidhāne hy ekaṃ vākyaṃ bhavati, bhinnau cemāv arthau, tasmād atra vākyabheda iti.
ucyate - vasante brāhmaṇo 'gnīn ādadhītety asyāṃ śrutau satyāṃ punaḥśrutiḥ kevalasyādhānasyāvidhāyikā, apām upasarjanaṃ tu [178]{*2/311*} vidhīyate, tad ekasminn arthe vidhīyamāne nānekārthaṃ bhavati. nanv ādhānasyaitad vidhānam, guṇārthā sā punaḥśrutiḥ. neti brūmaḥ, sā brāhmaṇādisaṃbaddhā prathamā śrutiḥ, iyaṃ kevalā punaḥśrutiḥ. kutaḥ? sā hi śabdena vidadhāti, tatra liṅgam uccarantīṃ paśyāmaḥ, iyaṃ praśastam ādhānam ity āha. tataḥ praśastatām ādhānasyānumanyāmahe. evaṃ ca, vasante brāhmaṇo 'gnīn ādadhītety eṣā vidhāyikā śrutir iti brūmahe, naitat praśaṃsāvacanam asmatpakṣaṃ bādhate, śakyate hy anyena vihitam anyena praśastam iti vaditum. yadi tv etad vidhāyakam ity ucyate{*2/312*}, tato 'smatpakṣaṃ virudhyeta. katham? ajñātasya jñāpanaṃ vidhānam etat, yadi prāśaṃsāvacanenāpūrvaṃ vijñāpyeta, tadā liṅgā nāpūrvaṃ jñāpitaṃ bhavet, tatrāpūrvajñāpanavacanaḥ śabdaḥ uparudhyeta. na tu liṅgā vihite praśaṃsāvacanam uparudhyate, vihite 'pi hi vākyāntareṇa praśaṃsāvacanam avakalpate. api ca yal liṅgā vidhānam, tat śrutyā, vākyena tu praśaṃsā gamyate, śrutiś ca vākyād balīyasī.
nanv idam api vākyam, brāhmaṇo 'gnīn ādadhīteti. ucyate - svapadārtham atra śrutir vidadhāty ādhānam, brāhmaṇādisaṃbandhena parapadārthaṃ praśaṃsati, ya evaṃ sapatnaṃ{*2/313*} bhrātṛvyam avarti sahata iti. nanv anekaguṇavidhānaṃ tvayā vākyenādhyavasitaṃ bhavati. naiṣa doṣaḥ, aguṇavidhipare hi vākye bhavaty anekaguṇavidhānam ity uktam, tadguṇās tu vidhīyerann avibhāgād vidhārthe na ced anyena śiṣṭā iti{*2/314*}. tasmād brāhmaṇādisaṃyuktā vidhāyikā śrutiḥ, iyam api kevalasyādhānasya punaḥśrutiḥ saṃbhāravidhānam upakramitum iti siddham.
yad uktam - anekaguṇavidhāne vākyaṃ bhidyeteti, yadīmau guṇavidhānaviśiṣṭau{*2/315*} vidhīyeyātām, bhaved vākyabhedaḥ, dvābhyāṃ tu viśeṣaṇābhyāṃ viśiṣṭam ekam ādhānaṃ vidhāyiṣyate, [179]{*2/316*} tena na bhaviṣyati vākyabhedaḥ. tasmād brāhmaṇādīnāṃ ādhānasya prāpakāṇi śravaṇānīti siddham.
NOTES:
*{2/302: E1,6; E2,4,5: 'sarvaśeṣatvāt}*
*{2/303: Tait.Br. 1.1.2.6-7}*
*{2/304: E2: 3,164; E4: 3,353; E5: 2,564; E6: 1,120}*
*{2/305: E1,5; E2,4,6: bāḍham}*
*{2/306: Tait.Br. 1.1.10.5-6}*
*{2/307: E2,4,5,6: 'sarvaśeṣatvāt}*
*{2/308: E2: 3,166; E4: 3,354; E5: 2,569; E6: 1,121}*
*{2/309: E1,6; E2,4,5: aparigṛhṇantyaḥ}*
*{2/310: E2,4: saṃpannaṃ}*
*{2/311: E2: 3,168; E4: 3,355; E5: 2,570; E6: 1,122}*
*{2/312: E2,4,5,6: ucyeta}*
*{2/313: E2,4: saṃpannaṃ}*
*{2/314: MS 1.4.9}*
*{2/315: E1,6; E2,4,5: guṇavādhānaviśiṣṭau}*
*{2/316: E2: 3,170; E4: 3,355; E5: 2,571; E6: 1,123}*
ayaneṣu codanāntaraṃ saṃjñopabandhāt
darśapūṇamāsau prakṛtyāmananti, dākṣāyaṇayajñena yajeta prajākāmaḥ, sākaṃprasthāpyena{*2/317*} yajeta paśukāmaḥ, saṃkramayajñena yajetānnādyakāma iti{*2/318*}. tatra saṃdehaḥ - kiṃ darśapūrṇamāsayor eva guṇāt phalam, uta karmāntaram evaṃjātīyakam iti? kiṃ prāptam? karmāntaram iti. kutaḥ? saṃjñopabandhāt, yady api prakaraṇād yajatiśabdāc ca sa eva pūrvaprakṛto yāga iti gamyate, tathāpi nāsāv evaṃsaṃjñaka iti yāgāntaraṃ vidheyaṃ gamyate.
NOTES:
*{2/317: E2,4,5,6, E1 (v.l.,Fn.): sākaṃprasthāyīyena}*
*{2/318: Vgl. Tait. S. 2.5.4.3}*
aguṇāc ca karmacodanā
na ca, atra guṇa uparudhyate kaścit, yad vidhānārthā codanā bhavet, yadi ca na yāgāntaram, ānarthakyam eva. api ca, yadi guṇa upabadhyeta, tato yāgaguṇasaṃbandho gamyata iti tad anuṣṭhānaṃ vidhīyetety ananubadhyamāne{*2/319*} yāgamātraṃ gamyata iti tad anuṣṭhānaṃ vihitaṃ gamyate.
NOTES:
*{2/319: E2,4,5,6: anupabadhyamāne}*
samāptaṃ ca phale vākyam
itaś ca karmāntaram. katham? phale samāptaṃ vākyam, prājākāmo yajeteti, prajākāmasya yāga upayo vidhīyate. vidhīyate cet, karmāntaram.
[180]{*2/320*}
NOTES:
*{2/320: E2: 3,172; E4: 3,369; E5: 2,572; E6: 1,123}*
vikāro vā prakaraṇāt
darśapūrṇamāsayor evādhikāra evaṃjātīyakaḥ syād dākṣāyaṇayajñādiḥ, evaṃ prakaraṇam anugṛhītaṃ bhavati.
liṅgadarśanāc ca
liṅgam apy etam arthaṃ darśayati, triṃśataṃ varṣāṇi darśapūrṇamāsābhyāṃ yajeta, yadi dākṣāyaṇayājī syāt, atho api pañcadaśaiva varṣāṇi yajeta, atra hy eva sā saṃpadyate, dve hi paurṇamāsyau yajeta dve amāvasye, atra hi eva khalu sā saṃpad bhavatīti. yadi dākṣāyaṇayajño darśapūrṇamāsāv eva, evaṃ tarhi triṃśatsaṃpadā prayojanam, tatas tasya triṃśatsaṃpadanugraho yujyate, tasmād api na karmāntaram.
guṇāt saṃjñopabandhaḥ
yad uktaṃ saṃjñopabandhāt karmāntaram iti, yadi dākṣāyaṇaśabdo na kenacid api prakāreṇa darśapūrṇamāsavacanaḥ śakyate kalpayitum, tata ucyeta karmāntaram iti. śaknoti tv āvṛttiguṇasaṃbandhād viditum, ayanam ity āvṛttir ucyate, dakṣasya ime dākṣāḥ, teṣām ayanaṃ dākṣāyaṇam. kaḥ punar dakṣaḥ? utsāhī. tathā sākaṃprasthāpye{*2/321*} 'pi, sahaprasthānaṃ guṇasaṃbandhaḥ, evaṃ sarvatra. śakyate ced darśapūrṇamāsayor guṇasaṃbandho vaditum, kim iti sa eva yāgaḥ pratīyamāno 'nya ity ucyate? kim iti vā prakaraṇaṃ bādhyate.
NOTES:
*{2/321: E1,6; E2,4: sākaṃprasthāyīye, E5: sākaṃprasthāyye}*
samāptir aviśiṣṭā
yad uktam, phale vākyaṃ samāptam, prajākāmāder yāgānuṣṭhānaṃ vidhīyata iti{*2/322*}. naivam, aviśiṣṭā phale samāptiḥ, yāni [181]{*2/323*} anyāni muktasaṃśayāni guṇe phalasya vidhāyakāni vākyāni guṇasya phalavacanāni paryavasitāni (yathā dadhnendriyakāmasya juhuyāt, ityevamādīni){*2/324*}{*2/325*}, tair etad aviśiṣṭam, atrāpi hi guṇāt phalam ucyate. kathaṃ naitad evaṃ saṃbadhyate, prajākāmasya yajñam anutiṣṭhed iti? kathaṃ tarhi prajākāmasyāvṛttiyajñam anutiṣṭhed iti, āvṛttiyajña iti yajñāvṛtti-saṃbandho 'nuṣṭhātavyo nirdiśyate, na yajñaḥ? tasmāt prakṛtayor darśapūrṇamāsayor guṇāt phalam ucyate, na yāgāntaraṃ vidhīyata iti. evaṃ sākaṃprasthāpye{*2/326*} saṃkramayajñe ca draṣṭavyam iti.
NOTES:
*{2/322: Vgl. MS 2.3.7}*
*{2/323: E2: 3,175; E4: 3,374; E5: 2,575; E6: 1,124}*
*{2/324: In E1 geklammert}*
*{2/325: Vgl. Tait.Br. 2.1.5.6}*
*{2/326: E1,6; E2,4: sākaṃprasthāyīye, E5: sākaṃprasthāyye}*
saṃskāraś cāprakaraṇe 'karmaśabdatvāt
anārabhyādhīyate kiṃcit, vākyaṃ śvetam ālabheta bhūtikāmaḥ{*2/327*}; sauryaṃ caruṃ nirvaped brahmavarcasakāmaḥ{*2/328*}; darśapūrṇamāsayor apy āmananti - īṣām ālabheta; caturo muṣṭīn nirvapatīti. tatrāyam arthaḥ sāṃśayikaḥ, kiṃ darśapūrṇamāsike{*2/329*} ālambhe ālambho guṇavidhir darśapūrṇamāsike{*2/330*} ca nirvāpe nirvāpo guṇavidhir uta na prakṛtim apekṣate itaraś cetavaraś ceti? yadā na prakṛtim apekṣate, tadāpi kiṃ yāvad ukte, uta yajimaty ete karmaṇīti?
kiṃ tāvat prāptam? prakṛtayor ālambhanirvāpayor guṇavidhīti. kutaḥ? akarmaśabdatvāt, nātra karmaṇo vidhāyakaḥ [182]{*2/331*} śabdo 'sti. nanv ālabheta nirvaped iti ca. naitau vidhātārāv aviditasyārthasya vaktā vidhāyako bhavati, na caitayor avidito 'rthaḥ, ālambhaḥ kartavyaḥ, nirvāpaḥ kartavya iti. tasmād anuvaditārau. kim artham anuvadataḥ? ālambhane śvetaṃ vidhātum, nirvāpe ca carum. tasmān nālambhāntaraṃ nirvāpāntaraṃ ca. prakṛtayor eva guṇavidhīti.
NOTES:
*{2/327: Tait.S. 2.1.1.1}*
*{2/328: Tait.S. 2.3.2.3}*
*{2/329: E1,6; E2,4,5: dārśapūrṇamāsike}*
*{2/330: E1,6; E2,4,5: dārśapūrṇamāsike}*
*{2/331: E2: 3,175; E4: 3,375; E2: 2,577; E6: 1,125}*
yāvad uktaṃ vā, karmaṇaḥ śrutimūlatvāt
na caitad asti, prākṛtayor guṇavidhīti, kiṃ tarhy ālambhāntaraṃ vidhīyata iti nirvāpāntaraṃ ca, yady ālambhanirvāpau vidhīyete, tato na prākṛtau tau vihitau. yadi na vidhīyete, tataḥ prākṛtau lakṣyete, yāv ālambhanirvāpau kartavyāv iti, tataḥ tau lakṣayitvā śveto vidhātavyo bhavati, caruś ca, tau ca bhūtikāmasya brahmavarcasakāmasya ceti dvāv apy athā vidheyau syātām, tatra vākyam bhidyeta. atha vā yo 'sau vidhāyakaḥ śabdaḥ, sa lakṣayitavyopayukta iti vidhāyakābhāvād eko 'py artho na śakyate vidhātum. atha sa eva lakṣayiṣyati, tenaiva ca vidhāyiṣyate guṇa iti. na, mitho vidhānalakṣaṇasaṃbandho 'vakalpate. atha dhātvartho 'nuvādaḥ, pratyayo vidhātum iṣyata ity ucyate, ya ālambhaḥ sa etadguṇaḥ kartavya iti. tathāpi na prākṛto lakṣyeta, laukiko 'pi hy ālambho 'sti, pratyayārthe 'nūdyamāne prākṛto 'nūdyeteti, sa hi kartavyo nirjñāto na laukikaḥ, ato na prākṛtānuvādo ghaṭa iti yāvad uktam ālambhamātraṃ nirvāpamātraṃ{*2/332*} cāpūrvaṃ kartavyam, karmaṇaḥ śrutimūlatvāt, śrutimūlaṃ hi karmety uktam, codanālakṣaṇo 'rtho dharma iti{*2/333*}. tasmāt karmāntare.
[183]{*2/334*}
NOTES:
*{2/332: E2,4 om. nirvāpamātraṃ}*
*{2/333: MS 1.1.2}*
*{2/334: E2: 3,178; E4: 3,383; E5: 2,579; E6: 1,125}*
yajatis tu dravyaphalabhoktṛsaṃyogād eteṣāṃ karmasaṃbandhāt
yad uktam, na prākṛtayor guṇavidhīti, etad gṛhṇīmaḥ. yat tūktam, ālambhamātraṃ vidhīyate,
nirvāpamātram iti, etad apajānīmahe, yajimatī ete karmaṇīti. kutah? dravyaphalabhoktṛsaṃyogād
(dravyadevatāsaṃyogāt){*2/335*}, dravyadevatāsaṃyogo 'tra vidhīyate, bhūtikāmasya brahmavarcaskāmasya ca. katham? na hi, idam evocyate, tataḥ śvetam ālabheteti, yadi hy etāvad evocyeta, tataḥ śvetālambhasaṃbandho 'vagamyate, iha hi śvetaṃ vāyavyam ālabhetety ucyate, tena śvetavāyavyasaṃbandho vidhīyate, yathā paṭaṃ vayeti paṭavayanasaṃbandho{*2/336*} vidheyo 'vagamyate, paṭaṃ dīrghaṃ vayeti paṭasya dīrghatā vidhīyate, dīrghaśabdaprayogāt, evam ihāpi sauryavāyavyaśabdaprayogād dravyadevatābhisaṃbandho vidheya iti gamyate, itarathā devatāśabdaḥ pramādasamāmnāta iti gamyate.
nanv atrāpi śvetaṃ vāyavyaṃ kuryāt, taṃ cālabhetety arthadvayavidhānād bhidyetaiva vākyam. neti brūmaḥ, na hy ālabhetety asyāyam atibhāraḥ, yad dravyadevatāsaṃbandhena puruṣaprayatnaṃ brūyāt, taṃ cālabhetety arthaviśiṣṭam. śrutyaiva hi puruṣaprayatno viśiṣṭo gamyate, vākyena ca dravyadevatāśraya iti nātra dvābhyāṃ vākyābhyāṃ prayojanam, yathā raktam aśvaṃ yojayeti yadā guṇavidhiparaṃ bhavati vākyam, tadā dvābhyāṃ vākyābhyāṃ prayojanam, guṇadvayavidhāne. atha śoṇamānayety ucyate, tatra guṇavidhipare 'pi vākye paryavasita eva guṇadvayavidhānam, śrutyaiva viśiṣṭaguṇadravyasya pratītatvāt, na bhavaty ekasya vākyasyātibhāraḥ, evam ihāpīti. saṃbandhaś ca bahubhiḥ padair viśiṣṭa eka evocyata ity ekārthatvam, vibhajya[184]{*2/337*}mānāni cātra padāni sākāṅkṣāṇīty upapannam ekavākyatvam, na ca, yāgam antareṇa devatāyai dravyaṃ saṅkalpitavyam, ity eṣa saṃbandho 'vakalpate. tasmād yajimatī ete karmaṇīti.
NOTES:
*{2/335: In E1 geklammert}*
*{2/336: E2,4 (v.l.): paṭavānasaṃbandho}*
*{2/337: E2: 3,179; E4: 3,384; E5: 2,582; E6: 1,126}*
liṅgādarśanāc ca
liṅgaṃ khalv apy etam arthaṃ darśayati, saumāraudraṃ caruṃ nirvaped iti{*2/338*} prakṛtya, pariśrite yājayed iti{*2/339*} pariśrayaṇavidhiḥ, etasya vākye yajatiśabdena saṅkīrtanam avakalpate, yadi yajimatī ete karmaṇī. atha prakṛtau guṇavidhānaṃ yāvad uktaṃ vā, yajatiśabdenānuvādo nāvakalpeta. tasmād avagacchāmo yajimatīti.
NOTES:
*{2/338: Tait.S. 2.2.10.1}*
*{2/339: Tait.S. 2.2.10.2}*
viśaye prāyadarśanāt
kim ihodāharaṇam? na tāvat śūtreṇaiva parigṛhītam, yathā, aveṣṭau yajñasaṃyogāt kratupradhānam ucyata iti{*2/340*}. nāpi ca sādhyaṃ pratijñātam, yathā, ayaneṣu codanāntaram iti{*2/341*}{*2/342*}. kevalaṃ viśaye saṃśaye prāyadarśanaṃ hetur iti nirdiśyate, kasyāyaṃ hetur iti na vijānīmaḥ. prakṛtaṃ yajimad etat karmeti{*2/343*}, tad api na saṃbandhyamānam iva paśyāmaḥ, tad etad agamakaṃ{*2/344*} sūtram eva tāvad anarthakam. atha kātra pratijñā? kaś ca sandeha iti vaktavyam. vṛttikāravacanāt, pratijñāṃ saṃśayaṃ cāvagacchāmaḥ. atra bhagavān ācārya idam udāhṛtya vatsam ālabheta vatsanikāntā hi paśava iti{*2/345*}, imaṃ saṃśayam upanyasyati sma, kiṃ yajimadabhidhāna eṣa ālabhatiḥ, utālambhamātravacana iti? upapadyate caitad udāharaṇam, [185]{*2/346*} saṃśayaś ca. tatra ca pūrvapakṣaṃ pratijānīte sma, yajimad abhidhāna iti. idaṃ tu pratyudāharaṇasūtraṃ pūrvasyādhikaraṇasya, nātra pūrva-pakṣeṇātīva prayojanam, tathāpi puruṣāṇām uccāvacabuddhiviśeṣān ālocya bhavati mandānāṃ sāmānyatodṛṣṭenāpy āśaṅkā, sāpi nivartanīyā, na hi, mandaviṣeṇa vṛścikenāpi daṣṭo mriyeta na jātucit kadāpi, tatra cikitsā nādareṇa kartavyā bhavet. atastāṃ nivartayituṃ pūrvapakṣam upanyasyati sma, ālabhatir asmābhiḥ prāṇisaṃyukto yajimad abhidhāno dṛṣṭaḥ, ayam apy ālabhatiḥ prāṇisaṃyuktaḥ eva, tenāyam api yajimadvacana eveti bhavati kasyacid āśaṅkā. atha vā yajimadabhidhāno dṛṣṭa ālabhatiḥ prāṇisaṃyuktaḥ, tasyāyam anuvādo vatsavidhānārthaḥ, tathā ca phalam na kalpayitavyaṃ bhaviṣyatīti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - asmin saṃśaye ālambhamātraṃ saṃskāraḥ. kutaḥ? prāyadarśanāt, yatrānyāny{*2/347*} api saṃskārakarmāṇi prāyabhūtānīty ucyante, tatraitad api śrūyate. prāyād api cārthaniścayo bhavati, yathā, agryaprāye likhito 'grya iti gamyate. nanu liṅgaṃ prāyadarśanam, katham anena siddhir iti. ucyate - yathā prāyadarśanena sidhyati, tathā varṇayitavyam. kathaṃ ca prāyadarśanaṃ hetuḥ? nyāyataḥ prāptau satyām. kaḥ punar nyāyaḥ? devatāsaṃbandhābhāvān na yāgavacano 'dṛṣṭārthatvāc ca, vatsa ālabhyamāno gāṃ prastāvayiṣyatīti. tasmād evaṃ nyāyaprāpte prāyadarśanaṃ dyotakaṃ bhavati. tasmād ālambhamātraṃ saṃskāraḥ.
NOTES:
*{2/340: MS 2.3.3}*
*{2/341: E2,4,6 om iti}*
*{2/342: MS 2.3.5}*
*{2/343: Vgl. MS 2.3.14}*
*{2/344: E2: gamakaṃ}*
*{2/345: Vgl. Tait.S. 2.1.4.8}*
*{2/346: E2: 3,181; E4: 3,388; E4: 2,583; E6: 1,127}*
*{2/347: E2,4: atrānyāny}*
arthavādopapatteś ca
arthavādaś ca bhavati, vatsanikāntā hi paśava iti{*2/348*}, [186]{*2/349*} yasmād vatsapriyāḥ paśavaḥ, tasmād vatsa ālabdhavya iti, yadi gāṃ prastāvayitum{*2/350*} ālabhyate, tatraitad vacanam avakalpate, atha saṃjñapayitum, tatraivaṃjātīyakaṃ vacanaṃ nopapadyate. tasmād apy ālambhamātraṃ saṃskāra iti siddham.
NOTES:
*{2/348: Vgl. Tait.S. 2.1.4.8}*
*{2/349: E2: 3,183; E4: 3,393; E5: 2,585; E6: 1,128}*
*{2/350: E1,6; E2,4,5: prasnāvayitum}*
saṃyuktas tv arthaśabdena tadarthaḥ śrutisaṃyogāt
asty agniḥ, tatra naivāraś carur bhavati, ity uktvā, yad enaṃ carum upadadhātīti samāmananti. tatra sandihyate, kiṃ carur yāgārtho yāgaṃ kṛtvāvaśiṣṭa upadhātavyaḥ, utopadhānārtha eveti. yāgārtha iti brūmaḥ, caror hi prasiddhaṃ kāryaṃ yāgo nopadhānam. ucyate - yady api yāgārthatā caroḥ prasiddhā, tathāpi devatāvacanasaṃbandhābhāvād yajatiśabdāsaṃbandhāc ca na yāgārthateti gamyate. tad ucyate - tasyaiva vākyaśeṣe śrūyate, bṛhaspater vā etad annaṃ yan nīvārā iti, tena devatāvacanena sannihitenaikavākyatā bhaviṣyatīti bṛhaspatidevatāka upadhātavya iti. tasmād yāgārthaś carur ity evaṃ prāptam.
evaṃ prāpte brūmaḥ - saṃyuktas tv arthaśabdena kāryaśabdenopadadhātīti tad arthaḥ eva syād upadhānārthaḥ. upadadhātinā cāsya pratyakṣam ekavākyatvam, parokṣaṃ devatāvacanenānumeyam, carum upadadhātīti hi pratyakṣaṃ vākyam. bārhaspatyam upadadhātīty ānumānikam. tasmāt kṛtsnaś carur upadhātavyaḥ, tataś ccet kiṃcid ijyāyāṃ viniyujyeta, tad anyatra śrutam anyatra kṛtaṃ bhavet. yat tu bārhaspatyā nīvārā iti, arthavādaḥ sa iti. yat tūktam - prasiddhā caror yāgārthateti, prasiddhir vākyena bādhyate. tasmād upadhānārtha iti siddham.
[187]{*2/351*}
NOTES:
*{2/351: E2: 3,186; E4: 3,398; E5: 2,587; E6: 1,128}*
pātnīvate tu pūrvatvād avacchedaḥ
tvāṣṭraṃ pātnīvataṃ vidhāyedam ucyate{*2/352*}, yat paryagnikṛtaṃ pātnīvatam utsṛjantīti. tatra sandehaḥ, kiṃ tvāṣṭrasya paryagnikṛtasyaiṣa utsargo vidhīyate, uta tasmād yāgāntaram iti. yadi paryagnikṛtam utsṛjantīti padadvayaṃ paraspareṇa saṃbaddham, tatas tvāṣṭrasyotsargaḥ, atha pātnīvataśabda utsṛjatinā saṃbadhyeta, tato yāgāntaram.
kiṃ tāvat prāptam? yāgāntaram iti. kutaḥ? pūrvas tvāṣṭraḥ pātnīvataś ca, ubhayaviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ kathaṃ pātnīvataśabdenānūdyeta. api ca tvāṣṭrasyotsarge vidhīyamāne paryagnikṛtam iti viśeṣaṇaṃ nāvakalpeta. ato brūmaḥ - paryagnikṛtasya pātnīvatatā vidhīyate, sa eva yāga iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - na karmāntaram, pūrvasyaivotsṛjatiśabdenāvacchedo vidhīyate. kim evaṃ bhaviṣyati. yajimattā tāvat kalpayitavyā na bhaviṣyati, utsṛjatiśabdaś ca śrutyotsargaṃ vidadhad vākyena na bādhito bhaviṣyati, karmāntarapakṣe vākyena pātnīvatatāyāṃ vidhīyamānāyām arthāt prāpta utsargo dhātunānūdyeta. api ca paryagnikṛtasya pātnīvatatā pūrvasya viditaiva, sā vidhātum na śakyate. tasmāt pūrvasya karmaṇo 'vacchedaḥ. yat tūktam, tvāṣṭrasyotsargo vidhīyamāne paryagnikṛtam iti viśeṣaṇaṃ tāvan nāvakalpeteti, naiṣa doṣaḥ, atantram evātra pātnīvataśabdo
nāsau viśeṣyate, ata eva tvāṣṭraḥ pātnīvata ubhayaviśeṣaṇaviśiṣṭaḥ kevalena pātnīvataśabdena lakṣaṇayānūdyeteti na doṣaḥ. tasmād avaccheda iti siddham.
[188]{*2/353*}
NOTES:
*{2/352: Vgl. Kāṭha.S. 30.1}*
*{2/353: E2: 3,189; E4: 3,406; E5: 2,591; E6: 1,129}*
adravyatvāt kevale karmaśeṣaḥ syāt
na kasyacid api prakaraṇe śrūyate, eṣa vai haviṣā havir yajate yo 'dābhyaṃ gṛhītvā somāya yajata iti, tathā parā vaitasyāyuḥ prāṇa eti yo 'ṃśuṃ gṛhṇātīti{*2/354*}. tatra sandehaḥ, kiṃ yāgāntaram etad grahaṇakam, uta jyotiṣṭomayāge grahavidhir iti.
kiṃ prāptam? yāgāntaram iti. kutaḥ? apūrvanāmadheyasaṃyogāt, na prakṛtāv etan nāmadheyako yāgo 'sti, na grahaḥ kaścid yo 'bhyasyeta. tasmād yāgāntaram. nanu dravyadevataṃ na śrūyate. mā bhūd dravyadevatam, sākṣād eva yajatiśabdo vidyate. tasmāt karmāntaram adābhyasaṃjñakam, aṃśusaṃjñakaṃ ca yāgaṃ karotīty evaṃ prāptam.
evaṃ prāpte brūmaḥ - adravyadevatāke kevale nāmadheye śrūyamāṇe brūmaḥ, jyotiṣṭome eva grahābhyāsaviśeṣavidhānam iti. kutaḥ? etat tāvad grahasya nāmadheyaṃ na yāgasya, grahaṇena sākṣāt saṃbandhāt, vyavahitatvād yāgasya. aṃśur iti ca muktasaṃśayam eva grahanāmadheyam, na ca grahabhede yāgabhedo bhavati, na ca, dravyadevataṃ śrūyate. yato gṛhṇātir yajimadvacano bhavet, yad apy uktam, sākṣād atra yajatiśabdo vidhāyaka iti, naivaṃ śakyaṃ karmāntaraṃ vidhātum, vihitayāgavacano hi saḥ, viśeṣābhāvāt. tasmād yajatinā jyotiṣṭoma evocyate, aṃśvadābhyaśabdābhyām apy aparau grahābhyāsau vidhīyeta iti siddham.
[189]{*2/355*}
NOTES:
*{2/354: Tait.S. 3.3.4.1}*
*{2/355: E2: 3,191; E4: 3,411; E5: 2,594; E6: 1,130}*
agnis tu liṅgadarśanāt kratuśabdaḥ pratīyeta
asty agniḥ, ya evaṃ vidvān agniṃ cinuta iti, evaṃ vidhāya śrūyate, athāto 'gnim agniṣṭomenaivānuyajati, tam ukthena, tam atirātreṇa, taṃ ṣoḍaśinetyevamādi{*2/356*}. tatra sandehaḥ, kim ayam agniśabdo yāgavacano jyotiṣṭomādibhyaḥ karmāntaraṃ cinuta ity ākhyātena vidhīyate, uta dravyavacano jyotiṣṭomādiṣu guṇavidhānam iti.
kiṃ prāptam? yāgavacana iti. kutaḥ? liṅgadarśanāt, liṅgaṃ hi dṛśyate, agneḥ stotram agneḥ śastram iti tathā, ṣaḍupasadḥ 'gneḥ cityasya bhavantīti, yasya stotraṃ śastram upasadaś ca tasyāgniśabdo vācaka iti gamyate, yāgasyaitat sarvam, tasmāt yāgavacana iti. nanu liṅgam asādhakam, prāptir ucyatām iti. atrocyate - athāto 'gnim agniṣṭomenaivānuyajatīti yāgam abhinivartayatīty ucyate, tam agnim iti viśinaṣṭi. tasmād agnisaṃjñaka iti gamyate. anuśabdo 'py upasargo yajater viśeṣaka evam upapadyate, yady agnir yāgaḥ. tasmāt kratuśabdaḥ pratīyeta.
NOTES:
*{2/356: Tait.S. 5.5.2.1}*
dravyaṃ vā syāc codanāyās tadarthatvāt
dravyaṃ vāgniśabdenocyeta. katamad dravyam? yad etaj jvalanaḥ, atra hy eṣa prasiddhaḥ. cinuta ity eṣā hi codanā cayanārthā na yajaty arthaṃ śaknoti vaditum, cayanenainaṃ saṃskurute citau sthāpayatīti. anuśabdaś ca paścād artho bhaviṣyati, cayane nirvṛtte paścād agniṣṭomena yāgena yajatīti.
[190]{*2/357*}
NOTES:
*{2/357: E2: 3,193; E4: 3,417; E5: 2,597; E6: 1,130}*
tatsaṃyogāt kratus tadākhyaḥ syāt tena dharmavidhānāni
yat tu liṅgadarśanam uktam, yāgavacano 'gniśabda iti, tat teṣv eva liṅgasaṃyukteṣu vacaneṣu, na sarvatra, teṣu cityāgnisaṃyogāt, yāge lakṣaṇaśabdaḥ, tena kratuvacanāni taddharmavidhānānīty adoṣaḥ.
prakaraṇāntare prayojanānyatvam
kuṇḍapāyinām ayane śrūyate, māsam agnihotraṃ juhoti, māsaṃ darśapūrṇamāsābhyāṃ yajata ityevamādi. tatra sandihyate, kiṃ niyate 'gnihotre niyatayoś ca darśapūrṇamāsayor māso vidhīyate kālaḥ, atha kiṃ niyatāgnihotrān niyatābhyāṃ ca darśapūrṇamāsābhyāṃ karmāntaravidhānam iti.
kiṃ tāvat prāptam? niyateṣu kālavidhir iti. kutaḥ? kālavidhisarūpa eṣa śabdo māsam iti. kathaṃ kālavidhisarūpatā? yad agnihotraṃ juhotīti viditam, māsam ity aviditam. evaṃ cāgnihotraśabdo darśapūrṇamāsaśabdaś ca nārthāntaravṛttau bhaviṣyataḥ, tasmāt kālavidhiḥ. nanu kuṇḍapāyinām ayanaprakaraṇaṃ bādhyetaivam. kāmaṃ bādhyatām, vākyaṃ hi balavattaram.
evaṃ prāpte brūmaḥ - prakaraṇāntare śrūyamāṇaṃ vākyaṃ yasya prakaraṇe, tasya vācakaṃ bhavitum arhati. nanu pratyakṣo 'gnihotrasya darśapūrṇa[191]{*2/358*}māsayoś ca guṇavidhiḥ. na, ity ucyate. katham? upasiddhaś caritveti hy uktvedam abhidhīyate, na ca, upasado 'gnihotrasya darśapūrṇamāsayoś ca santi. tasmād aśakyas tatra māsavidhiḥ. athocyate, upasado 'pi vidhīyanta iti. tathā guṇavidhānārtho 'smin vākye 'nekaguṇavidhānād vākyaṃ bhidyeta. asmin pakṣe punar atantram agnihotraśabdo na karma viśekṣyati, tena vākyabhedo na bhaviṣyati. tasmāt karmāntaram iti siddham.
NOTES:
*{2/358: E2: 3,195; E4: 3,419; E5: 2,599; E6: 1,131}*
phalaṃ cākarmasannidhau
anārabhya kiṃcic chrūyata āgneyam aṣṭākapālaṃ nirvaped rukkāmaḥ{*2/359*}; agnīṣomīyam ekādaśakapālaṃ nirvaped brahmavarcasakāmaḥ{*2/360*}; aindrāgnam ekādaśakapālaṃ nirvapet prajākāma iti{*2/361*}. atra sandihyate, kiṃ prākṛteṣv āgneyādiṣu phalaṃ vidhīyate, uta prākṛtebhyaḥ karmāntarāṇy etāni?
kiṃ prāptam? prākṛteṣu phalavidhir iti. kutaḥ? viditā āgneyādayaḥ pratyabhijñāyante, tasmāt teṣām anuvādaḥ phalasaṃbandhārtha iti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - phalaṃ ca bhedakam akarmasannidhau śrūyamāṇam. katham? anuvāde sati na śakyeta phalaṃ vidhātum, vidhāyakasyābhāvāt, na hi, avidhīyamāno hy upāyo ruco bhavatīti gamyate. api ca rukkāme 'tra vidhīyamāne kāmasya [192]{*2/362*} anityatvāt, āgneyādīnāṃ nityatvāt saṃbandho nāvakalpeta. evaṃ sarvatra. tasmāt karmāntarāṇi.
NOTES:
*{2/359: Vgl. Tait.S. 2.2.3.3}*
*{2/360: Tait.S. 2.3.3.3}*
*{2/361: Tait.S. 2.2.1.1}*
*{2/362: E2: 3,201; E4: 3,430; E5: 602; E6: 1,131}*
sannidhau tv avibhāgāt phalārthena punaḥśrutiḥ
asty aveṣṭiḥ, āgneyo 'ṣṭākapālaḥ puroḍāśo bhavatītyevamādiḥ, tāṃ prakṛtyocyate, etayānnādyakāmaṃ yājayeteti. tatra sandehaḥ - kiṃ karmāntaram aveṣṭer utāveṣṭir eveti? kiṃ prāptam, karmāntaram iti, uktena nyāyena. evaṃ prāpte brūmaḥ - sannidhau phalārthena punaḥśrutir aveṣṭer eva, na karmāntaram iti. kutaḥ? avibhāgāt, etayety eṣa śabdo na śaknoty aveṣṭyā vibhaktaṃ yāgam anyaṃ vaktum, sannihitasya pratinirdeśaka eṣa śabdaḥ. tasmād aveṣṭir evānnādyakāmasya vidhīyata iti. kiṃ prayojanam? yady aveṣṭiḥ, āgneyādīni havīṃṣi. atha karmāntaram, anyahaviṣko yāga iti.
āgneyasūktahetutvād abhyāsena pratīyeta
darśapūrṇamāsayor āgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyābhyāṃ paurṇamāsyāṃ cācyuto bhavatīti vidhāya punar ucyate, āgneyo 'ṣṭākapālo 'māvāsyāyāṃ bhavatīti. tatra sandehaḥ - kim amāvāsyāyāṃ dvir āgneyena yaṣṭavyam, uta sakṛd iti. kiṃ prāptam? āgneyasūktahetutvād abhyāsena pratīyate, ekasyaivaṃ punaḥśrutir aviśeṣād anarthakaṃ hi syād iti{*2/363*}.
[193]{*2/364*}
NOTES:
*{2/363: MS 2.2.2}*
*{2/364: E2: 3,204; E4: 3,441; E5: 2,605; E6: 1,132}*
avibhāgāt tu karmaṇā{*2/365*} dvir ukter na vidhīyate
naitad asti, punar abhyasitavya āgneya iti. kutaḥ? na, abhyāsasya vācakaḥ śabdo 'stīti. nanv āgneyaḥ punaruccaritaḥ paraṃ karma vidhāsyati. neti brūmaḥ, śabdaḥ punaruccarito{*2/366*} na punar arthaḥ kartavya iti śaknoti vaditum, yo 'sya prathamam uccaritasyārthaḥ, śatakṛtvo 'py uccaritasya sa evārtho bhaviṣyati, nānyaḥ. nanu vihitam eva punar viśiṣṭaṃ vidadhad anarthako bhavati. bhavatu kāmam anarthakatvam, na tv anyaṃ śaknoti vaditum, bhaved upapannam anarthakatvam, na tv arthāntaravacanatā. tasmān na dvir abhyasyeteti.
NOTES:
*{2/365: E1,6; E2,4,5: karmaṇo}*
*{2/366: E2,4: punaruccārito}*
anyārthā vā punaḥśrutiḥ
Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0