Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya (with commentary) · Chapter 2.1

2.1.1

sruveṇāvadyati; svadhitināvadyati; hastenāvadyatīti{*1/729*} śrūyate tatra saṃdehaḥ. kiṃ sruveṇāvadātavyaṃ sarvasya dravasya saṃhatasya māṃsasya ca tathā svadhitinā, hastena ca, uta sarveṣām arthato vyavasthā dravāṇāṃ sruveṇa, māṃsānāṃ svadhitinā, sahatānāṃ hasteneti. aviśeṣābhidhānād avyavastheti.
evaṃ prāpte brūmaḥ - arthād vā kalpanā, sāmarthyāt kalpaneti. sruveṇāvadyed yathā śaknuyāt. tathā yasya śaknuyā. tasya ceti, ākhyātaśabdānām arthaṃ bruvatāṃ śaktiḥ sahakāriṇī, [107]{*1/730*} eva ced yathāśakti vyavasthā bhavitum arhati. tathā - añjalinā saktūn pradāvye juhotīti{*1/731*}. dvihastasaṃyogo 'ñjaliḥ, sa vyākośo 'rthāt kartavyaḥ. tathā hi śakyate homo nirvartayitum. tad yathā - kaṭe bhuṅkte kāṃsyapātryāṃ bhuṅkta ity{*1/732*} arthāt kalpyate - kaṭe samāsīnaḥ kāṃsyapātryāmodanaṃ nidhāya bhuṅkta iti.
[108]{*1/733*}
NOTES:
*{1/729: Zitate nicht nachgewiesen}*
*{1/730: E2: 2,331; E4: 2,246; E5: 2,271; E6: 1,73}*
*{1/731: Vgl. Tait.S. 3.3.8.4, Gop.Br. 2.4.8}*
*{1/732: Quelle nicht nachgewiesen}*
*{1/733: E2: 2,333; E4: 2,251; E5: 2,272; E6: 1,73}*
============================================================================
Adhyāya 2:
bhāvārthāḥ karmaśabdās tebhyaḥ kriyā pratīyetaiṣa hy artho vidhīyate

2.1.2

prathame 'dhyāye pramāṇalakṣaṇaṃ vṛttam, tatra vidhyarthavādamantrasmṛtayas tattvato nirṇītāḥ, guṇavidhir nāmadheyaṃ ca parīkṣitam, sandigdhānām arthānāṃ vākyaśeṣād arthādhyavasānam uktam. tan na prasmartavyam. anantaraṃ pradhānāpradhānāni{*2/1*} parīkṣiṣyante, bhinnāny abhinnāni ceti, eṣa evārtho varṇanīyo nānyaḥ, eṣa eva cādhyāyasaṃbandhaḥ. tad iha ṣaḍvidhaḥ karmabhedo vakṣyate - śabdāntaram, abhyāsaḥ, saṃkhyā, guṇaḥ, prakriyā, nāmadheyam iti vakṣyamānam anusaṃkīrtyate. pradarśitam ucyamānaṃ sukhaṃ grāhayiṣyata iti śrotuś ca buddhiḥ samādhīyate, tad etan nānākarmalakṣaṇam ity adhyāyam ācakṣate, etat tātparyeṇa, ato 'nyad upodghātaprasaktānuprasaktaṃ{*2/2*} ceti.
tatra prathamaṃ tāvad idaṃ cintyate - prathame 'dhyāya idam uktam - codanālakṣaṇo 'rtho dharma iti {*2/3*}, codanā ca kriyāyā abhidhāyakaṃ vākyam, vākye ca padānām arthāḥ, tatra kiṃ padena padena dharma ucyate{*2/4*}, uta sarvair eka eveti. kiṃ tāvat prāptam? prati padaṃ dharma iti.
evaṃ prāpta ucyate - yadaikasmād apūrvam, tadānyat tadarthaṃ [109]{*2/5*} bhaviṣyati, evam alpīyasy adṛṣṭānumānaprasaṇgakalpanā bhaviṣyati. tasmād ekam apūrvam.
yadaikam, tadā sandehaḥ - kim, bhāvaśabdebhyaḥ, uta dravyaguṇaśabdebhya iti?. kaḥ punar bhāvaḥ? ke te punar bhāvaśabdā iti? yajati dadāti juhotītyevamādayaḥ. nanu yāgadānahomaśabdā ete, na bhāvaśabdāḥ. naitad evam. yāgādiśabdāś caite bhāvaśabdāś ca, yajyādyarthaś cāto 'vagamyate, bhāvayed iti ca. tathā yateta, yathā kiṃcid bhavatīti. tenaite bhāvaśabdāḥ, dravyaguṇaśabdebhyo dravyaguṇapratyayo na bhāvanāyāḥ. atas te na bhāvaśabdā iti. kiṃ tāvat prāptam? aviśeṣeṇeti.
tata ucyate - bhāvārthāḥ karmaśabdāḥ, tebhyaḥ kriyā pratīyeta, yajetetyevamādibhyaḥ. kutaḥ? bhāvārthatvād eva. ya āhuḥ - kim api bhāvayed iti, te svargakāmapadasaṃbandhāt svargaṃ bhāvayed iti brūyuḥ. tasmāt tebhyaḥ kriyā pratīyeta, phalasya kriyā karaṇaṃ niṣpattir iti. te ca yāgadānahomasaṃbaddhāḥ svargasyotpattiṃ vadanti. kutaḥ? eṣa hy artho vidhīyate, yathā - yāgādinā svargakāmaḥ kena bhāvayet svargam? yāgādineti. yasya ca śabdasyārthena phalaṃ sādhyate, tenāpūrvaṃ kṛtvā, nānyatheti, tato 'pūrvaṃ gamyate, ato yaḥ tasya vācakaḥ śabdaḥ, tato 'pūrvaṃ pratīyata iti. tena bhāvaśabdā apūrvasya codakā iti brūmaḥ. na tu kaścic chabdaḥ sākṣād apūrvasya vācako 'sti. bhāvārthaiḥ kim api bhāvayitavyam, svargakāmasya ca kenāpi bhāvyateti, tayor naṣṭāśvadagdha-rathavat saṃprayogaḥ, yajetetyevamādayaḥ sākāṅkṣāḥ, yajeta kiṃ kena katham iti. svargakāma ity anena prayojanena nirākāṅkṣāḥ. naivaṃ dravyaguṇaśabdāḥ. tasmād bhāvārthāḥ karmaśabdā apūrvaṃ codayantīti. atha kasmād ubhayaṃ [110]{*2/6*} sūtritam{*2/7*} - bhāvārthāḥ karmaśabdā iti. ucyate - bhavanti kecit karmaśabdā na bhāvārthāḥ, yathā śyenaikatrikādayaḥ{*2/8*}. kecid bhāvārthā na karmaśabdāḥ, yathā bhavanaṃ bhāvo bhūtir iti. kiṃ punar ihodāharaṇam? śyenenābhicaran yajeta{*2/9*}, citrayā yajeta paśukāma iti{*2/10*}. kiṃ śyenenābhicarann uta yajetābhicarann iti? tathā citrayā paśukāmaḥ, uta paśukāmo yajeteti sthite etasminn adhikaraṇe guṇavidhiḥ, nāmadheyam iti vicāro bhaviṣyati. tathā darśapūrṇamāsābhyāṃ svargakāmo yajeteti, darśaḥ kālaḥ, pūrṇamāsa iti ca, kiṃ tābhyāṃ svargakāmaḥ, uta svargakāmo yajeteti, darśapūrṇamāsābhyām iti ca śyeneneti ca citrayeti ca naite bhāvavacanāḥ. na ca eṣām arthinā kaścit saṃbandho 'sti, vivibhaktikatvāt. tasmān na dravyaguṇaśabdā apūrvasya vidhāyakā iti.
NOTES:
*{2/1: E1,4,5,6; E2 hat: pradhānāpradhānādi}*
*{2/2: E1,5,6; E2,4: upoddhātaprasaktānuprasakta}*
*{2/3: Vgl. MS 1.1.2}*
*{2/4: E1,5; E2,4,6 om. ucyate}*
*{2/5: E2: 2,337; E4: 2,251; E5: 2,283; E6: 1,74}*
*{2/6: E2: 2,353; E4: 2,252; E5: 2,304; E6: 1,75}*
*{2/7: E4: sūcitaṃ}*
*{2/8: Jhā, Ü, Bd.1, S.170 konj. śyenacitrādayaḥ}*
*{2/9: Ṣaḍ.Br. 3.8.1}*
*{2/10: Tait.S. 2.4.6.1}*
sarveṣāṃ bhāvo 'rtha iti cet

2.1.3

evaṃ ced bhāvan paśyati, abhāvaśabdatvān na dravyaguṇaśabdā apūrvasya vidhāyakā iti, sarveṣāṃ bhāvo 'rthaḥ, svargakāmo darśapūrṇamāsābhyām ity etayoḥ saṃbandhaṃ yajeteti vakṣyati, śyenenābhicarann ity etayoś ca, tathā citrayā paśukāma iti. tasmād ete 'pi sākāṅkṣatvād bhāvavacanāḥ. sarveṣu bhāvavacaneṣu nāsti vinigamanāyāṃ hetuḥ, karmaśabdā evāpūrvasya vidhāyakāḥ, na dravyaguṇaśabdā iti.
yeṣām utpattau sve prayoge rūpopalabdhis tāni nāmāni, tasmāt tebhyaḥ parākāṅkṣā bhūtatvāt sve prayoge

2.1.4

yeṣāṃ śabdānām uccāraṇotpattau sve 'rthe prayujyamānānāṃ rūpa[111]{*2/11*}m upalabhyate, yat sakṛd utpannaṃ kālāntaran tiṣṭhati, na kriyevotpannamātraṃ vinaśyatīty arthaḥ, tāni nāmāni, te dravyaguṇaśabdāḥ, īdṛśo dravyaguṇaśabdānām arthaḥ. te dravyaguṇaśabdā iti vaktavye tāni nāmānīti sūtritam, ato nāmānīti eṣāṃ paryāyaśabdaḥ. kathaṃ gamyate? yata eṣāṃ vibhaktayo nāmikya ucyante. katamāstāḥ? vṛkṣaḥ{*2/12*} vṛkṣau vṛkṣāḥ, śuklaḥ śuklau śuklā ityevamādayaḥ. tasmāt samyak sūtritam. yata eṣāṃ na kṣaṇiko 'rthaḥ, tataḥ tebhyaḥ parākāṅkṣā pradhānākāṅkṣā na vidyata - iti naiṣām utpattiḥ kartavyā, bhūtatvāt sve prayoge svaprayogakāle vidyamānatvād ity arthaḥ.
NOTES:
*{2/11: E2: 2,355; E4: 2,328; E5: 2,314; E6: 1,75}*
*{2/12: E2 om. vṛkṣaḥ}*
yeṣāṃ tūtpattāv arthe sve prayogo na vidyate, tāny ākhyātāni. tasmāt tebhyaḥ pratīyetāśritatvāt prayogasya

2.1.5

yeṣāṃ tu śabdānām uccāraṇotpattau sve 'rthe prayogo na vidyate. prayogakāle yeṣām artho nopalabhyata ity arthaḥ, tany ākhyātānīti bhāvaśabdān paryāyaśabdenopadiśati. kathaṃ paryāyaśabdatā bhāvaśabdānām. yata eṣāṃ vibhaktaya ākhyātikya ity ucyante. katamāstāḥ? pacati pacataḥ pacantītyevamādyaḥ. tasmāt tebhyo 'pūrvaṃ pratīyeta. bhavyārthās te bhūtārthaiḥ samuccaritāḥ. bhūtasya bhavyārthatāyāṃ dṛṣṭārthatā, bhavyārthasya prayojanayata utpattir arthavatī, sā ca bhūtena kriyata iti dṛṣṭo 'rthaḥ. bhavyasya punar bhūtārthatāyāṃ na kiñcid dṛśyate, kalpyate cādṛṣṭam. tasmān na yāgo dravyārthaḥ.
kiṃ ca - āśritatvāt prayogasyaiteṣāṃ prayogaḥ puruṣeṇāśrito bhavati, puruṣasaṃbaddhā bhāvanocyate, puruṣaṃ hi vadati, bhāvayed iti, tena svargakāmo yajeteti puruṣo 'pi pratīyate[112]{*2/13*}, yāgo 'pi saṃbandho 'pi. svargakāmo dravyeṇeti dravye{*2/14*} pratīyate puruṣaś ca, na tu saṃbandhaḥ.
nanu etad uktaṃ bhavati, arthinaś ca dravyasya ca saṃbandhaṃ yajeteti vakṣyati, dravyeṇa bhāvayed iti. ato dravyeṇārthasya bhāvanā gamyeta, ākāṅkṣā ceti. satyaṃ gamyate, dravyeṇa bhāvayed iti tu vākyena, yāgena bhāvayed iti tu śrutyā. yadā tu, yāgena bhāvāyed iti yāgasaṃbandho vidhīyate, na tadā dravyeṇa bhāvayed iti dravyasaṃbandhaḥ. na ca dravyasaṃbandhe vidhīyamāne yajetety anena saṃbandhaḥ. anūdyamāne tu saṃbhavati, na ca, yaugapādyena vidhyanuvādau saṃbhavataḥ. tasmāc chrutivākyayor virodhaḥ, virodhe ca śrutibalīyasī, tenārthinā na dravyasaṃbandhaḥ. tatra dravyam asati svargakāmasaṃbandhe svargārthaṃ bhaviṣyatīty anupapannam, eṣa vinigamanāyāṃ hetuḥ, yena bhāvaśabdā evāpūrvasya codakāḥ, na dravyaguṇaśabdā iti, yadā yāgena kuryād iti, tadā{*2/15*} yāgavacanam eva bhavati. darśapūrṇamāsābhyām iti lakṣaṇayā, darśe ca pūrṇamāse ca yāgo vihita iti.
kathaṃ punar idam avagamyate, asti tad apūrvam iti. ucyate -
NOTES:
*{2/13: E2: 2,357; E4: 2,332; E5: 2,316; E6: 1,76}*
*{2/14: E2,4,5,6: dravyaṃ}*
*{2/15: E6 om. tadā}*
codanā punar ārambhaḥ

2.1.6

codanety apūrvaṃ brūmaḥ, apūrvaṃ punar asti, yata ārambhaḥ śiṣyate - svargakāmo yajeteti, itarathā hi vidhānam anarthakaṃ syāt, bhaṅgitvād yāgasya, yady anyad anutpādya yāgo vinaśyet[113]{*2/16*}, phalam asati nimitte na syāt. tasmād utpādayatīti. yadi punaḥ phalavacanasāmarthyāt tad eva na viniśyatīti kalpyate. naivaṃ śakyam. na hi karmaṇo 'nyad rūpam upalabhāmahe, yad āśrayaṃ deśāntaraṃ prāpayati, tat{*2/17*} karmety ucyate, na tad ātmani samavetam, sarvagatatvād ātmanaḥ, sarvatra kāryopalambhaḥ sarvatra bhāve liṅgam, na tu{*2/18*} tad eva deśāntarād āgamanasya, na hy asaty āgamane kiṃcid viruddhaṃ dṛśyate. yatra samavetam āsīt, tad vinaṣṭaṃ dravyam, tasya vināśāt tad api vinaṣṭam ity avagamyate. āśrayo 'py avinaṣṭa iti cet. na, bhasmopalambhanāt. saty api basmany astīti cet. na vidyamānopalambhane 'py adarśanāt. phalakriyā liṅgam iti cet. evaṃ saty adarśane samādhir vaktavyaḥ. saukṣmādīnām anyatamad bhaviṣyatīti yadi cintyate, kalpitam evaṃ sati kiṃcid bhavatīti. tatrāpūrvaṃ vā kalpyeta tad veti. aviśeṣakalpanāyām asti hetuḥ, na viśiṣṭakalpanāyām. anāśritaṃ karma bhaviṣyatīti cet. tad api tādṛśam eva. svabhāvāntarakalpanena deśāntaraṃ na prāpayiṣyatīti. tādṛśam eva. tasmād bhaṅgī yajiḥ, tasya bhaṅgitvād apūrvam astīti.
kiṃ cintāyāḥ prayojanam? yadi dravyaguṇaśabdā apy apūrvaṃ codayanti, dravyaguṇāpacāre na pratinidhir upādātavyaḥ, yathā tarhi pūrvaḥ pakṣaḥ. yathā tarhi siddhāntaḥ, dravyaṃ guṇaṃ vā pratinidhāya prayogo 'nuṣṭhātavya iti
NOTES:
*{2/16: E2: 2,359; E4: 2,337; E5: 2,320; E6: 1,77}*
*{2/17: E2,4: yat}*
*{2/18: E1,6; E2,4,5: nanu}*
tāni dvaidhaṃ guṇapradhānabhūtāni

2.1.7

avagatam etat, bhāvaśabdāḥ karmaṇo vācakā iti, bahuprakārāś ca bhāvaśabdāḥ, yajati, juhoti, dadātīti, eva[114]{*2/19*}ṃprakārāḥ, dogdhi, pinaṣṭi, vilāpayatītyevamādayaś ca. teṣu sandehaḥ - kiṃ sarve pradhānakarmaṇo vidhāyakāḥ, uta kecit saṃskārakarmaṇa iti. bhāvārthatvāviśeṣāt sarve pradhānakarmaṇo vācakā iti prāptam. tato brūmaḥ - tāni dvaidhaṃ bhavitum arhantīti dviprakārāṇi, kānicit pradhānakarmaṇo vācakāni, kānicit saṃskārakarmaṇaḥ. evam api sarvāṇy arthavanti, arthavattve sati sarvebhyaḥ na śakyam apūrvaṃ kalpayitum. ato na sarvāṇi pradhānakarmaṇo vācakāni.
NOTES:
*{2/19: E2: 2,379; E4: 2,384; E5: 2,324; E6: 1,77}*
yair dravyaṃ na cikīrṣyate, tāni pradhānabhūtāni, dravyasya guṇabhūtatvāt

2.1.8

evaṃ saty alpīyasy aḍṛṣṭakalpanā nyāyyā, na tu{*2/20*} vinigamanāyāṃ hetur{*2/21*} avagacchāmaḥ, kuto{*2/22*} 'pūrvam, kuto neti. tad ucyate - yair bhāvakarmabhir na dravyaṃ saṃskartum iṣyate, utpādayituṃ vā, tāni pradhānabhūtāni pradhānakarmaṇo vācakāni, dravyasya guṇabhūtatvāt. dravyaṃ hi guṇabhūtam, karmanirvṛtter īpsitatamatvāt.
NOTES:
*{2/20: E1,6; E2,4,5: nanu}*
*{2/21: E1,6; E2,4,5: hetum}*
*{2/22: E2: kṛto}*
yais tu dravyaṃ cikīrṣyate guṇas tatra pratīyeta, tasya dravyapradhānatvāt

2.1.9

yais tu dravyaṃ cikīrṣyate, guṇas tatra pratīyeta karma. kutaḥ? tasya dravyapradhānatvāt. pratyakṣaṃ yajetetyevamādibhir dravyaṃ na cikīrṣyate, tasmāt [115]{*2/23*} tāni pradhānakarmaṇo vācakāni, dravyasya guṇabhūtatvāt. pinaṣṭi - ityevamādibhir dravyaṃ saṃskriyate, tasmāt tāni guṇakarmavacanāni. eṣa eva vinigamanāyāṃ hetuḥ. prayojanaṃ tu pūrvasmin pakṣe praiyaṅgave 'pi carau vrīhaya utpādyā avadhātārthatvena. siddhānte notpādyāḥ.
NOTES:
*{2/23: E2: 2,381; E4: 2,389; E5: 2,329; E6: 1,78}*
dharmamātre tu karma syād anirvṛtteḥ prayājavat

2.1.10

srucaḥ{*2/24*} saṃmārṣṭi, agniṃ saṃmārṣṭi, paridhiṃ saṃmārṣṭi, puroṅāśaṃ paryagni karotīti{*2/25*} śrūyate.
tatra sandehaḥ - kiṃ paryagnikaraṇam, saṃārjanaṃ ca pradhānakarma, uta guṇakarmeti. kiṃ tāvat prāptam. tata{*2/26*} ucyate - karmamātram evaṃjātīyakam aparyāptaṃ yat prayojanasya dṛṣṭasya, tad dharmamātram iti brūmaḥ, tatra pradhānakarmatvaṃ syāt. kasmāt? anirvṛtter upakārasya, na hy evaṃjātīyakaṃ dravyasyopakārakam, dravyaṃ tv evaṃjātīyakam abhinirvartayad{*2/27*} guṇabhūtam. tasya guṇabhūtatvād idaṃ pradhānabhūtam.
NOTES:
*{2/24: E5: sucaḥ}*
*{2/25: Tait.S. 3.3.1}*
*{2/26: E2,4,6: tad}*
*{2/27: E2: abhinirvartayed}*
tulyaśrutitvād vetaraiḥ sadharmaḥ syāt

2.1.11

vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati. itarair guṇakarmabhiḥ sadharmaḥ syād evaṃjātīyakaḥ, yathā vrīhīn avahanti, tathā. kutaḥ? tulyaśrutitvāt, tulyā hi dvitīyā śrutir eṣāṃ dravyeṣu, yathā vrīhīn avahantīti{*2/28*}, evam agniṃ saṃmārṣṭi, puroṅāśaṃ paryagni karotīti. kiṃ guṇakarmaṇi dravye dvitīyā dṛṣṭeti yato dvitīyādarśanād ihāpi sāmānyato dṛṣṭena guṇakarmatā. neti brūmaḥ - dvitīyā vibhaktiḥ kartur īpsitatame smaryate, sā ceha dvitīyā vibhaktiḥ, tata eva tadīpsitatamam iti gamyate, tac ced īpsitatamam, karma guṇabhūtam. yady api pratyakṣādibhir guṇabhāvo na gamyate, [116]{*2/29*} pramāṇāntareṇa śabdena gamyate, tasmād guṇabhūtam evaṃjātīyakam iti.
NOTES:
*{2/28: Tait.Br. 3.2.5.6}*
*{2/29: E2: 2,384; E4: 2,398; E5: 2,332; E6: 1,79}*
dravyopadeśa iti cet

2.1.12

iti cet paśyasi - dvitīyādarśanāt pradhānabhūtam atra dravyam iti. naitad evam, guṇabhūte 'pi dvitīyā bhavati, tathā hi dṛśyate - saktūñ juhoti{*2/30*}, mārutaṃ juhoti, ekakapālaṃ juhotīti.
NOTES:
*{2/30: Tait.S. 3.3.8.4}*
na, tadarthatvāl lokavat tasya ca śeṣabhūtatvāt

2.1.13

na guṇabhūte 'pi dvitīyā, evaṃ hy abhiyuktā upadiśanti - karmaṇi dvitīyā{*2/31*}, kartur īpsitatamaṃ karmeti{*2/32*}, na ca loke guṇabhūte kvacid dvitīyāṃ paśyāmaḥ. yad api ca taṇḍulān odanaṃ paceti, odanārthaṃ taṇḍulān saṃskurv itīpsitā eva taṇḍulāḥ. balvajān śikhaṇḍakān kurv iti, balvjā eva tenā-kāreṇa saṃbaddhā īpsitā iti tatrābhiprāyaḥ. laukikaś ca prayogaḥ śabdārthaparicchede hetur na vaidikaḥ. yat tu laukike{*2/33*} juhotīti prayoge dvitīyā, śakyate tatra vaktum īpsitatama eva sa prayoga iti, taṇḍulān adya juhudhi, taṇḍulān adya homena saṃbandhayeti loke bhavati hi bahuprakārā vivakṣā. anyāyaś cānekārthatvam, tena pradhānabhāvena siddhā satī dvitīyā guṇabhāvena kalpyeta. vede tu kathaṃ dvitīyānirdiṣṭe guṇabhāva iti. dvitīyānirdeśāt pradhānyam evāvagacchāmaḥ, evam avagate pradhānye balīyasā hetunā nāsti prādhānyam ity avagamyate. kutaḥ? na homasya kecit prakāreṇa saktvarthatāvakalpyate kutaḥ? saktūnāṃ [117]{*2/34*} niṣprayojanatvāt, na saktūnām anyat prayojanaṃ dṛśyate śrūyate{*2/35*} vā, yadi vā homas tadartho homo 'pi niṣprayojanaḥ, athārād upakārako homaḥ, tataḥ prayojanavān, jyotiṣṭomaprakaraṇe pāṭhād gamyate prayojanavattā, nāprayojana iti śakyate vaktum, prayogavacanena hi sa ākāṅkṣyate. nanu saktūnām api prakaraṇapāṭhāt prayojanavattvaṃ bhaviṣyati. ko vā brūte - neti, prayojanavattaiva, prayojanavattvan tu homam abhinirvartayatām, nānyena prakāreṇa. nanu te 'pi prayogavacanenākāṅkṣyante. tad ucyate - na dravyaṃ tenākāṅkṣyate, itikartavyatāṃ hi sa ākāṅkṣati, homaś cetikartavyatā, na dravyam. nanu home kṛte saktubhyo 'dṛṣṭaṃ niṣpatsyate. nāsty atra pramāṇam. nanu dvitīyā vibhaktiḥ pramāṇam. na hi dvitīyā vibhaktir homasya saktvarthatāṃ jñāpayati. na saktavaḥ prayojanavanta iti bhaved dhomaḥ saktvarthaḥ, homasaṃbaddhāḥ saktavaḥ syur iti, bhavanti home kṛte saktavo homasaṃbaddhāḥ. na homasya saktvarthatā niṣprayojaneṣu saktuṣu ghaṭate, saktv-arthatāvacanaṃ tu na puruṣasyopakārakaṃ na kratoḥ, tadanarthakam eva syāt. yato na{*2/36*} tadvacanāc chakyam anyatarat{*2/37*} kalpayitum. sa eṣa dvitīyāntaḥ saktūnāṃ homasya ca saṃbandhaṃ karoti, saṃbandhe ca sati dravyāṇāṃ karmasaṃyoge guṇatvenābhisaṃbandha iti bhūtatvāt,
guṇabhāve ca tṛtīyā, tenocyate - tṛtīyāyāḥ sthāne dvitīyeti, tena tadarthatvād dhomārthatvāt saktūnāṃ na pradhānyaṃ dvitīyāsaṃyoge 'pi. evam saty arthavad vacanam, na cārthavattve saty ānārthakyam ity ucyate. tasya ca puroḍāśāder yāgādiṣu śeṣabhāvaḥ, tena prayojanavantaḥ, tatra saṃskāro nānarthakaḥ. na sa dṛṣṭopakārāyeti cet. adṛṣṭārtho bhaviṣyati, adṛṣṭo 'pi saṃskāro 'stīty avagamyate loke, yathā grāmāntarād āgatānāṃ puruṣānāṃ paryagnikareṇādṛṣṭa upakāraḥ kriyata ity ucyate. loke ca nānupapattiḥ.
[118]{*2/38*} prayojanaṃ ca varuṇapraghāseṣu śrūyate, śamīmayaḥ sruco bhavanti hiraṇmayo{*2/39*} veti, prakṛtau nānāvṛkṣasruksaṃmārgasādhyam apūrvam iti, nānāvṛkṣasruca utpādayitavyāḥ saṃmārgārthatvena yathā pūrvapakṣaḥ. yathā tarhi siddhāntaḥ, śamīmaya eva hi hiraṇmayo vā saṃmārṣṭavyāḥ. tathā yatra bāṇavantaḥ paridhayas tatrāpi pālāśā utpādayitavyāḥ pūrvapakṣe. siddhānte bāṇavanta eva saṃmārṣṭavyāḥ. avabhṛthe ca pūrvapakṣa utpādayitavyo 'gniḥ saṃmārgāya, siddhānte cāpaḥ saṃmārjanīyāḥ. tathā{*2/40*} ṣaṭtriṃśatsaṃvatsaretarasamayāḥ puroḍāśāḥ savanīyā{*2/41*} iti śrūyate. tatrāpi piṣṭamayaḥ puroḍāśa utpādayitavayaḥ paryagnikaraṇārthatvena pūrvapakṣe, siddhānte māṃsamayā eva paryagnikartavyā iti.
NOTES:
*{2/31: Pāṇ. 2.3.2}*
*{2/32: Pāṇ. 1.4.49}*
*{2/33: E1,6; E2,4: yā laukike, E5: yā tu}*
*{2/34: E2: 2,387; E4: 2,402; E5: 3,335; E6: 1,79}*
*{2/35: E2 om. śrūyate}*
*{2/36: E2,4: na ca}*
*{2/37: E2,4: anyat}*
*{2/38: E2: 2,389; E4: 2,402; E5: 2,338; E6: 1,80}*
*{2/39: E2: hiraṇmayā}*
*{2/40: E2,4: yathā}*
*{2/41: E2: savanīyāṃ}*
stutaśastrayos tu saṃskāro yājyāvad devatābhidhānatvāt

2.1.14

praugaṃ śaṃsati, niṣkevalyaṃ śaṃsati, ājyaiḥ stuvate, pṛṣṭaiḥ stuvate - iti guṇavacanaṃ stavanaṃ śaṃsanaṃ ca, yathā - indrasya tu vīryāṇi pravocam iti{*2/42*}, yad etad guṇavacanaṃ śrūyate, kim etad guṇabhūtaṃ devatāṃ prati, uta pradhānam iti. tatrocyate - stutaśastre saṃskārakarmaṇīti. kutaḥ? devatābhidhānatvāt, guṇavacane nirvartyamāne guṇinī devatā saṃkīrtyate, nānyathā tadguṇavacanaṃ bhavati, tatra pratyakṣaṃ devatābhidhānaṃ gamyate, devatāprakāśanena ca pratyakṣa [119]{*2/43*} upakāro yāgasiddhiḥ. tasmāt saṃskārakarmaṇī yājyāvat, yathā yājyām anāha, puro 'nuvākyām anvāheti stutivacanaṃ devatāprakāśanenārthavat, tadvad etad apīti.
NOTES:
*{2/42: ṚV 1.36.1}*
*{2/43: E2: 2,394; E4: 2,423; E5: 2,341; E6: 1,81}*
arthena tv apakṛṣyeta devatānām acodanārthasya guṇabhūtatvāt

2.1.15

yadi saṃskārakarmaṇī eva{*2/44*} stotraśastre, arthenāpakṛṣyeta devatānām naś codanārthasya guṇabhūtatvāt, devatārthasya guṇabhūto mantra iti tatpradhānabhāve yatra pradhānaṃ tatra nīyeta, tatra kramasannidhī uparudhyeyātām. tasmād eṣa duṣṭaḥ pakṣaḥ - iti paryudasitavyaḥ. katamaḥ punar asau mantraḥ. abhi tvā śūrety{*2/45*} aindraḥ pragātho māhendrasya grahayajeḥ sannidhāv āmnāto yatrendras tatrāpakṛṣyeta.
NOTES:
*{2/44: E2: evaṃ}*
*{2/45: Mā.S. 27.35}*
vaśāvad vā guṇārthaṃ syāt

2.1.16

na paryudasiṣyāma imaṃ pakṣam, saṃskārakarmaṇī eva stotraśastre, devatābhidhānatvād eva, yad uktam{*2/46*} - pragāthasyotkarṣa iti, tan na, indraśabdena mahendro 'bhidhāyiṣyate, sa evendro mahattvena guṇena mahendra ity ucyate, pratyakṣaṃ hīndraśabdaṃ devatāvacanam upalabhāmahe, mahattvavacanaṃ ca mahacchabdam, yathā rājā mahārājaḥ, brāhmaṇo mahābrāhmaṇa iti, vaśāvat, yathā sā vā eṣā sarvadevatyā yad ajā vaśā, vāyavyām ālabhetety{*2/47*} ajāvaśāśabdena codite karmaṇi chāgaśabdena nigamā bhavanti, tadvat saguṇe codite nirguṇenābhidhānaṃ bhaviṣyati. tena na{*2/48*} bhaviṣyaty utkarṣa iti.
NOTES:
*{2/46: E2,4,5,6: yat tūktam}*
*{2/47: Tait.S. 3.4.3.2}*
*{2/48: E2 om. tena, E4: te na}*
na, śrūtisamavāyitvāt

2.1.17

naitad evam, indro 'sya grahasya devateti taddhitasaṃyogena vijñāyeta{*2/49*}, [120]{*2/50*} na cāsya mahattvam apekṣamāṇasya taddhitasaṃyoga upapadyate, taddhitasaṃyogāpekṣasya vā mahattvasaṃbandhāt samāsakalpanā. na ca taddhitārthe vṛttasya mahattvasaṃbandhaḥ, na ca samāsārthe vṛttasya taddhitasaṃbandhaḥ. na cāsminn eva prayoge samāsārthe vṛttir iṣyate, etasminn eva taddhitārthe. na cāyam indraśabdo 'vihitavat svārthaṃ taddhitārthena saṃbadhyeta, vihitavac ca parārthaṃ mahattvena saṃbaddham anūdyeta. vispaṣṭaś cāyam anyo 'rtho mahendro bhavati, mahān indro bhavatīti mahendraḥ, anyaś cendro haviṣo devatā bhavatīti sakṛd uccāraṇe ca nobhayaṃ śakyeta. tasmān nendro devatā mahattvaviśiṣṭaḥ, mahendraśabdāt tu taddhita utpannaḥ, tasmāt tadprātipadikam arthavad iti gamyate, na tv avayavasaṃbandhena. tasmād devatāntaram indrān mahendraḥ, tenaindrasya pragāthasyotkarṣaḥ prāpnoti, ataḥ paryudastitavyaḥ eṣa pakṣaḥ. yad apy ucyate - indrasya vṛtravadhottarakālaṃ mahendratvaṃ darśayati, mahān vāyam abhūd yo vṛtram avadhīd iti{*2/51*}, tathā vedasyādimattādoṣaḥ prasajyeta, ato 'nya indro mahendrāt.
NOTES:
*{2/49: E1,6; E2,4,5: vijñāyate}*
*{2/50: E2: 2,396; E4: 2,431; E5: 2,345; E6: 1,82}*
*{2/51: Ai.Br. 3.21}*
vyapadeśabhedāc ca

2.1.18

vyapadeśabhedaś ca bhavati, bahu dugdhīndrāya devebhyo havir iti{*2/52*}, bahu dugdhi mahendrāya devebhyo havir iti{*2/53*}, ato 'pi devatāntaram, ekadevatātve mantravikalpaḥ syāt.
NOTES:
*{2/52: Tai.Br. 3.2.38}*
*{2/53: Mā.Sh.S. 1.1.3.29}*
guṇaś cānarthakaḥ syāt

2.1.19

yadā vidhiśabdād avagatam etad bhavati - indro devateti, tadāsya guṇānvākhyāne kiṃ prayojanam, mahattvaṃ nāmendrasya guṇo bhavatīti devatābhidhānam. kathaṃ tasyai devatāyai dīyata iti. [121]{*2/54*} guṇe 'pi hi vihite sati tasyā eva devatāyai dīyate, avihite 'pi. tasmād guṇavidhānam anarthakam. athocyate - yo 'smin grahe indraḥ sa mahān iti. naivaṃ grahasaṃbandhasyāprasiddhatvād viśeṣaṇaṃ nātra kalpyate, guṇasaṃbandhasya cāprasiddhatvād guṇena viśeṣaṇam anavakḷptam. tasmād api devatāntaram.
NOTES:
*{2/54: E2: 2,406; E4: 2,450; E5: 2,348; E6: 1,82}*
tathā yājyāpurorucoḥ

2.1.20

evaṃ sati yājyāpuronuvākyayor bhedena darśanam upapadyate, endra{*2/55*} sānasiṃ rayim ity{*2/56*} aindrayājyāpuronuvākyād vayam, mahān indro ya ojasā - iti{*2/57*} bhedena māhendraṃ darśayati, tadekatve vikalpyeta. tatra, pakṣe bādhaḥ syāt.
NOTES:
*{2/55: E1,5; E2: indra, E4,6: aindra}*
*{2/56: Tait.S. 3.4.11.3}*
*{2/57: ṚV 5.8.9}*
vaśāyām arthasamavāyāt

2.1.21

yad uktam - ajāvaśāśabdena codite karmaṇi chāgaśabdena nigamā bhavantīti, tad yuktam, vaśāyām arthasamavāyitvaṃ vayaṃ pratyakṣam avagacchāmaḥ, chāgasya vapāyā medaso 'nubrūhīti{*2/58*} yaiva vaśā saiva chāgeti. tasmāt pragāthasyotkarṣaḥ saṃskārapakṣe, ataḥ pradhānakarmaṇī iti.
NOTES:
*{2/58: Vgl. Tait.Br. 3.6.8}*
yatreti vārthavattvāt syāt

2.1.22

vāśabdaḥ pakṣaṃ vyāvartayati, saṃskārakarmaṇī eva stotraśastre, yac caitat, praghāthasyotkarṣa iti, utkṛṣyatāṃ yatrendras tatra praghāthaḥ, liṅgena hi kramasannidhī bādhitavyāv eva.
na tv āmnāteṣu

2.1.23

apareṣāṃ mantrāṇām utkṛṣṭānām anyatrārthavattā nāsti, teṣām ānarthakyaṃ syāt, yathā yām yāḥ śaṃsanti{*2/59*}, śipiviṣṭavatīṃ{*2/60*} pita[122]{*2/61*}devatyām{*2/62*} āgnimārute{*2/63*}, kuṣumbhakasūktam, akṣasūktam, mūṣikāsūktam ityevamādīnām.
NOTES:
*{2/59: E2,4: śaṃsati}*
*{2/60: mit E6; E2,4,5: śipiviṣṭavatīḥ}*
*{2/61: E2: 2,408; E4: 2,456; E5: 2,352; E6: 1,83}*
*{2/62: E2,4,5: śaṃsati pitṛdevatyāḥ, E6: pitṛdevatyāḥ}*
*{2/63: mit E6; E2,4,5,: śaṃsati, āgnimārute}*
dṛśyate

2.1.24

tad ucyate - sarveṣām arthavattāsti, maṇḍūkasūktasyāgnau, akṣasūktasya rājasūye, mūṣikāsūktasyaikādaśinyām, sarveṣāṃ vācastome, sarvā ṛcaḥ sarvāṇi yajūṃṣi sarvāṇi sāmāni vācastome, pāriplavam aśvamedhe{*2/64*} śaṃsatīti, tathā yasyāśvine śasyamāne sūryo nodiyād api sarvā dāśatayīr anubrūyād iti, tasmād asty arthavattotkṛṣṭānām. ataḥ saṃskārakarmaṇī stotraśastre iti.
NOTES:
*{2/64: Mit E6; E2,4 om. aśvamedhe, E5 hat es geklammert}*
api vā śrutisaṃyogāt prakāraṇe stautiśaṃsatī kriyotpattiṃ vidadhyātām

2.1.25

api vā pradhānakarmaṇī stotraśastre syātām. kutaḥ? śrutisaṃyogāt, saptamī śrutisaṃyogo hi bhavati, kavatīṣu stuvate, śipiviṣṭavatīṣu stuvate - iti{*2/65*}, yadi stutiḥ, tataḥ kavatyakṣareṣv āhitā. yadi prakāśanam, tato devatāyām, tatra karaṇaṃ kavatyas{*2/66*} tṛtīyayāśroṣyam{*2/67*}, na saptamyā.
api ca - śrutisaṃyogo bhavati, praugaṃ śaṃsati, niṣkevalyaṃ śaṃsatīti. ataḥ stutir abhinirvartayitavyā tena mantreṇa, guṇavacanaḥ śabdaḥ stutinirvartanārtho 'dṛṣṭam{*2/68*} arthaṃ kariṣyati. tasmāt pradhānakarmaṇī.
[123]{*2/69*} api ca, śrutisaṃyogo bhavati ṣaṣṭhīvibhaktisaṃyogaḥ, yathendrasya tu vīryāṇi pravocam iti{*2/70*}. tena devatāśabdaḥ stutisaṃbandhārtha ity ucyate, devatābhidhānārthe prātipadikārthatvāt prathamā syāt. atha yat prathamāntam, tad devatārthaṃ bhavitum arhati, yathā - indro yāto vasitasya{*2/71*} rājeti{*2/72*}. nety ucyate, tad api vākyasaṃyogāt stutyartham eva. nanu vākyāl liṅgaṃ balīyaḥ. satyam, etad api liṅgam, yat stutivākyasya sākāṅkṣasya nirākāṅkṣīkaraṇasāmarthyam. tathāpy ubhayathā liṅge 'nugṛhyamāṇe kuto nirṇayaḥ? vākyaśeṣād eva na devatābhidhānārtha iti. devatābhidhānārtha ity etasmin pakṣe stutyarthaṃ sākāṅkṣavacanam anarthakam eva syāt. tasmād adṛṣṭārthatvāt stutivacanasya pradhānakarmaṇī stotraśastre.
api ca - stautiśaṃsatīti sākṣād guṇavacanau lakṣaṇayābhidhānārthau syātām, tasmāt kriyotpattim apūrvotpattiṃ vidadhyātām iti.
NOTES:
*{2/65: Vgl. Tait.S. 7.5.5.2}*
*{2/66: Vgl. Sām.S. 1.169}*
*{2/67: Mit E6; E2,4,5,: tṛtīyayāśroṣyanta}*
*{2/68: Mit E6; E2,4,5: dṛṣṭam}*
*{2/69: E2: 2,410; E4: 2,460; E5: 2,355; E6: 1,84}*
*{2/70: Tait.S. 2.5.4.1}*
*{2/71: Mit E6; E2,4,5: 'vasitasya}*
*{2/72: ṚV 1.32.15}*
śabdapṛthaktvāc ca

2.1.26

śabdena pṛthaktvam eva gamyate, dvādaśastotraśastro 'gniṣṭomaḥ, itarathā hi dvādaśatvaṃ na syāt. stotrāṇāṃ śastrāṇāṃ ca ekam eva śaṃsanaṃ stavanaṃ ca, atha bheda āśrīyate, tato na dvādaśatve 'vatiṣṭhate.
anarthakaṃ ca tad vacanam

2.1.27

agniṣṭuti{*2/73*} śrūyate - āgneyā grahā bhavantīti, tatra punar ucyate - āgneyīṣu śaṃsantīti, tan na vidhātavyam eva yadi saṃskārakarma{*2/74*}. tasmād api pradhānakarmaṇī iti.
[124]{*2/75*}
NOTES:
*{2/73: E2: agnistutiḥ}*
*{2/74: E1,6; E2,4,5: saṃskārakarmaṇī}*
*{2/75: E2: 2,413; E4: 2,471; E5: 2,358; E6: 1,84}*
anyaś cārthaḥ pratīyate

2.1.28

saṃbaddhe vai stotraśastre veti, yady anyat stotram anyac chastram, tatas tayoḥ saṃbandhaḥ. yadi vāpūrvavacane tato 'nyat stotram anyac chastram, itarathā yad eva stotraṃ tad eva śastraṃ syāt.
abhidhānaṃ ca karmavat

2.1.29

pradhānakarmaṇa iva cābhidhānaṃ bhavati dvitīyāsaṃyogena, praugaṃ śaṃsatīti{*2/76*} niṣkevalyaṃ śaṃsatīti.
NOTES:
*{2/76: E1,6; E2,4,5 om. iti}*
phalanirvṛttiś ca

2.1.30

phalanirvṛttidarśanaṃ ca bhavati, stutasya stutamasītyevamādi{*2/77*}, indravanto manemahi bhakṣīmahi{*2/78*} prajām iṣaṃ sā me saty āśīryajñasya bhūyād iti{*2/79*} stotraphalam anūdyate, na devatāyāḥ. tasmāt pradhānakarmaṇī stotraśastre. anyatra sūtrabaddhaṃ prayojanam, daśame 'dhyāye{*2/80*} grahāṇāṃ devatānyatve stutaśastrayoḥ pradhānakarmatvād adhikāraḥ syāt.
NOTES:
*{2/77: Tait.S. 3.2.7.1}*
*{2/78: E1,6; E2: vanāmaha dhukṣīmahi, E4,5: vanāmahe dhukṣīmahi}*
*{2/79: Tait.S. 1.6.4.2}*
*{2/80: MS 10.4.49}*
vidhimantrayor aikārthyam aikaśabdyāt

2.1.31

idaṃ samāmnāyate - na tā naśanti, na dabhāti, taskaro nāsām ā mitro{*2/81*} vyathir ā dadharṣati. devāṃś ca yābhiryajate, dadāti ca jyog ittābhiḥ sa ca te gopatiḥ saheti{*2/82*}. yajate dadātīty udāharaṇam, kiṃ yadvad brāhmaṇe bhāvaśabdo vidhāyakas tadvan mantre 'pi, uta mantre 'bhidhāyaka{*2/83*} iti. kiṃ tāvat prāptam, vidhau matre cāmnāyamānasya bhāvaśabdasya eka evārthaḥ syāt, aika[125]{*2/84*}śabdyāt, sa evāyam ekaḥ śabdo brāhmaṇagato vidhāsyati, mantragato na śaknoti vidhātum ity anupapannam, tasmād vidhāyakaḥ.
NOTES:
*{2/81: E1,6; E2,4,5: amitro}*
*{2/82: Tait.Br. 2.4.6.11}*
*{2/83: E1,6; E2,4,5: 'vidhāyaka}*
*{2/84: E2: 2,415; E4: 2,476; E5: 2,361; E6: 1,85}*
api vā prayogasāmarthyān mantro 'bhidhānavācī syāt

2.1.32

api veti pakṣo vyāvartyate, evaṃjātīyako mantro 'bhidhānavacanaḥ syāt, prayogasāmarthyāt, prayoge kriyamāṇe 'sya sāmarthyaṃ vidyate, godānaṃ goyāgaṃ ca pratyāyayitum, na vidhātum. kutaḥ? vihitatvād godānasya dakṣiṇāvidhāne, goyāgasya tv anubandhyāyām. karmāntaraṃ bhaviṣyatīti cet. na, asakṛd apy ucyamāne tatpratyayād eva. stutyarthakalpanāyām apy ānarthakyam, parisamāptena sārthavādakena vākyena vihitatvād yāgasya. tasmān na mantragato bhāvaśabda evaṃjātīyako vidhāyaka iti.
taccodakeṣu mantrākhyā

2.1.33

mantragato bhāvaśabdo vidhāyako neti parīkṣitam. ko 'yaṃ mantro nāmeti ucyate. ajñāte mantre tadgato bhāvaśabdaḥ kathaṃ vicārita iti, idam artho 'dhikaraṇaṃ pūrvaṃ draṣṭavyam. kathaṃ lakṣaṇo mantra iti, taccodakeṣu mantrākhyā, abhidhānasya codakeṣv evaṃjātīyakeṣv abhiyuktā upadiśanti, mantrān adhīmahe, mantrān adhyāpayāmaḥ, mantrā vartanta iti. prāyikam idaṃ lakṣaṇam, anabhidhāyakā api kecin mantrā ity ucyanta{*2/85*}, yathā vasantāya kapiñjalān ālabhata iti{*2/86*}, na śakyaṃ pṛṣṭhākoṭeṇa{*2/87*} tatra tatropadeṣṭum iti lakṣaṇam uktam - ṛṣayo 'pi padārthānāṃ nāntaṃ yānti [126]{*2/88*} pṛthakkaśaḥ{*2/89*}. lakṣaṇena tu siddhānām antaṃ yānti vipaścitaḥ. udāharaṇam - medho 'sītyevamādayo 'syantāḥ, iṣe tvety{*2/90*}evamādayas tvāntāḥ, āyurdā asīty{*2/91*} āśīḥ, agnirmūrddheti{*2/92*} stutiḥ, saṅkhā{*2/93*} eko mameti{*2/94*}, pralapitam akṣī te indrapiṅgale duler{*2/95*} iveti, parivedanam{*2/96*} ambe ambika iti{*2/97*}, praiṣa agnīd agnīn iti{*2/98*}, anveṣaṇaṃ ko 'si katamo 'sīti{*2/99*}, pṛṣṭhaṃ{*2/100*} pṛṣṭhāmi{*2/101*} tveti{*2/102*}, ākhyānam iyaṃ vedir iti{*2/103*}, anuṣaṅgo 'cchidreṇa pavitreṇeti{*2/104*}, prayogaḥ traisvaryaṃ cātusvaryaṃ{*2/105*} ca, sāmarthyam abhidhānam, tac caitad vṛttikāraṇenodāharaṇopadeśenākhyātam{*2/106*}. etad api prāyikam eva, asimadhyā api ca mantrā bhavanti, īḍyaś cāsi vandyaś ca vājin iti{*2/107*}, tvāmadhyāś ca tattvāyāmīti. āśīr brāhmaṇam api, so 'kāmayata prajāḥ sṛjeyeti, stutir api vāyur vai kṣepiṣṭhā devateti{*2/108*}, pralāpo na caitad vidmo yadi brāhmaṇā vā smo 'brāhmaṇāḥ smo veti{*2/109*}, paridevanaṃ ye mām adhukṣanta te māṃ pratyamuñcanta iti, praiṣa amutaḥ somam āhareti, anveṣaṇam iha vā sa iha veti, praśnaḥ veda karṇavatīṃ sūrmim iti, prativacanaṃ vidmo veti, anuṣaṅgaḥ hṛdayasyāgre 'vadyaty atha jihvāyā atha vakṣasīti{*2/110*}, prayogaḥ traisvaryaṃ cātusvaryaṃ{*2/111*} ceti, sāmarthyaṃ sruveṇāvadyati draveṣv iti. lakṣaṇakarmaṇi prayojanaṃ prasiddhatvān na vaktavyam, laghīyasī pratipattir lakṣaṇena. ākṣepeṣv apavādeṣu prāptyāṃ lakṣaṇakarmaṇi. prayojanaṃ na vaktavyaṃ yaś ca kṛtvā pravartate. ākṣepeṣu pūrvādhikaraṇasya prayojanam, apavādeṣūtsargasya, prāptyām
uttaravivakṣā, kṛtvācintāyāṃ pūrvādhikaraṇasya prayojanam. asti vede mantraśabdo yasyāyam arthaḥ parīkṣitaḥ, ahe budhniya mantraṃ me gopāya yam ṛṣayas trayīvidā viduḥ, ṛcaḥ sāmāni yajūṃṣīti{*2/112*}
[127]{*2/113*}
NOTES:
*{2/85: E2,4,5,6: ucyante}*
*{2/86: Vāj.S. 24.20}*
*{2/87: E2,4: pṛṣṭākoṭeṇa}*
*{2/88: E2: 2,419; E4: 2,486; E5: 2,368; E6: 1,86}*
*{2/89: Mit E6; E2,4,5: pṛthaktvaśaḥ}*
*{2/90: Vāj.S. 1.1}*
*{2/91: Tait.S. 1.6.6}*
*{2/92: Tait.S. 4.4.4.1}*
*{2/93: E2,4,5,6: saṃkhyā}*
*{2/94: ŚPBr. 1.5.5.12}*
*{2/95: E1,5,6,; E2: ḍular, E4 ḍuler}*
*{2/96: E2,4: paridevanam}*
*{2/97: Vāj.S. 23.18}*
*{2/98: Tait.S. 6.3.2}*
*{2/99: Vāj.S. 7.29}*
*{2/100: E2,4,5: pṛṣṭaṃ}*
*{2/101: E6: ebenso, E2,4,5: pṛcchāmi}*
*{2/102: Vāj.S. 23.61}*
*{2/103: Vāj.S. 23.62}*
*{2/104: Tait.S. 1.1.5.1}*
*{2/105: E2,4: catuḥsvaryaṃ}*
*{2/106: E1,6; E2,4,5: vṛttikāraṇenodāharaṇāpadeśenākhyātam}*
*{2/107: Vāj.S. 29.3}*
*{2/108: Tait.S. 2.1.1.1}*
*{2/109: Mait.S. 1.4.11}*
*{2/110: E2,4,5,6: vakṣasa iti}*
*{2/111: E2,4,5: catuḥsvaryaṃ}*
*{2/112: Tait.Br. 1.2.1.26}*
*{2/113: E2: 2,421; E4: 2,486; E5: 2,369; E6: 1,87}*
śeṣe brāhmaṇaśabdaḥ

2.1.34

atha kiṃ lakṣaṇaṃ brāhmaṇam? mantrāś ca brāhmaṇaṃ ca vedaḥ, tatra mantralakṣaṇa ukte pariśeṣasiddhatvād brāhmaṇalakṣaṇam avacanīyam, mantralakṣaṇavacanenaiva siddham, yasyaital lakṣaṇaṃ na bhavati, tad brāhamaṇam iti pariśeṣasiddhaṃ brāhmaṇam. vṛttikāras tu śiṣyahitārthaṃ prapañcitavān itikaraṇabahulam, ity āhopanibaddham, ākhyāyikāsvarūpam, hetuḥ sūrpeṇa{*2/114*} juhoti tena hy annaṃ kriyata iti{*2/115*}, nirvacanam, tad dadhno dadhitvam{*2/116*}, nindā, upavītā vā etasyāgnayaḥ, praśaṃsā, vāyur vai kṣepiṣṭhā devateti{*2/117*}, saṃśayaḥ, hotavyaṃ gārhapatye na hotavyam iti, vidhiḥ, yajamānasaṃmitaudambarī{*2/118*} bhavati{*2/119*}, parakṛtiḥ, māṣān eva{*2/120*} mahyaṃ{*2/121*} pacatīti{*2/122*}, purākalpaḥ, ulmukhair ha sma pūrve samājagmur iti, vyavadhāraṇakalpanā, yāvato 'śvān pratigṛhnīyād iti. hetur nirvacanaṃ nindā praśaṃsā saṃśayo vidhiḥ. parakriyā purākalpo vyavadhāraṇakalpanā. upamānaṃ daśaite tu vidhayo brāhmaṇasya tu. etad vai{*2/123*} sarvavedeṣu niyataṃ vidhilakṣaṇam. etad api prāyikam, itikaraṇabahulo mantro 'pi kaścit, iti veti me manaḥ{*2/124*}, ity{*2/125*} āhopanibaddhaś ca, bhagaṃ bhakṣīty{*2/126*} āha, ākhyāyikāsvarūpaṃ cogro ha bhujyam iti{*2/127*}, hetur idaṃ vo{*2/128*} vāmuśanti hi{*2/129*}{*2/130*}, nirvacanaṃ tasmād āpo nu sthanā{*2/131*} - iti{*2/132*}, nindā mogham annaṃ vindata apraceteti{*2/133*}, praśaṃsā - agnir mūrddheti{*2/134*}, saṃśayaḥ - adhaḥ khidāsīd{*2/135*} upari khidāsīd{*2/136*} iti{*2/137*}, vidhiḥ - pṛṇīyādinn ādhamānāyeti{*2/138*}{*2/139*}, parakṛtiḥ - sahasram ayutādadat{*2/140*}{*2/141*}, purākalpaḥ - yajñena yajñam ayajanta devā iti{*2/142*}.
[128]{*2/143*}
NOTES:
*{2/114: E2,4,5,6: śūrpeṇa}*
*{2/115: ŚPBr. 2.5.2.23}*
*{2/116: Tait.S. 2.5.3.4}*
*{2/117: Tait.S. 2.1.1}*
*{2/118: E2,4,5,6: yajamānasaṃmitaudumbarī}*
*{2/119: Vgl. Tait.S. 6.2.10.3}*
*{2/120: E2,4,5: me}*
*{2/121: E2,4,5 om. mahyaṃ}*
*{2/122: E2,4,5: pacata iti}*
*{2/123: E2,4: syāt}*
*{2/124: E2,4: manaḥ iti}*
*{2/125: ṚV 10.119.1}*
*{2/126: ṚV 7.41.2}*
*{2/127: Tait.Ā. 1.10.2}*
*{2/128: E2,4,5,6: indavo}*
*{2/129: E2,4: hīti}*
*{2/130: ṚV 1.2.4}*
*{2/131: E2,4,5: stha na}*
*{2/132: Tait.S. 5.6.1.3}*
*{2/133: ṚV 8.6.23}*
*{2/134: Tait.S. 4.4.4}*
*{2/135: E2,4,5,6: adhaḥ svidāsīd}*
*{2/136: E2,4,5,6: upari svidāsīd}*
*{2/137: ṚV 10.129.5}*
*{2/138: Mit E6; E2,4,5: ādhamānād iti}*
*{2/139: ṚV 10.117.15}*
*{2/140: E2,4: ayutādadad iti}*
*{2/141: ṚV 8.21.18}*
*{2/142: ṚV 10.90.16}*
*{2/143: E2: 2,422; E4: 2,492; E5: 2,369; E6: 1,87}*
anāmnāteṣv amantratvam āmnāteṣu hi vibhāgaḥ

2.1.35

ūhapravaranāmadheyeṣu saṃśayaḥ, mantrā uta neti. abhidhāyakatvān mantrā iti prāpte brūmaḥ - anāmnāteṣu mantratvaṃ na syād abhidhāyakeṣv api, nābhidhāyakatvaṃ mantratve hetuḥ, kiṃ tarhy abhiyuktaprayogaḥ, ye abhiyuktair mantrā iti nocyante, na te mantrāḥ, na caivamādāyo mantrasamāmnāye santi, tasmād amantrāḥ. prayojanam, mantre duṣṭe yat prāyaścittam amantreṣu tan na.
teṣāṃ ṛg yatrārthavaśena pādavyavasthā

2.1.36

ṛca ity asti vede, ahe budhniya mantraṃ me gopāya yam ṛṣayas trayīvidā{*2/144*} viduḥ ṛco{*2/145*} yajūṃṣi sāmānīti{*2/146*}. kathaṃlakṣaṇikā ṛcaḥ? teṣām ṛg yatrārthavaśena pādavyavasthā, yatra pādakṛtā vyavasthā sa mantra ṛg nāmā, yathā - agnim īla iti{*2/147*}, evaṃjātīyakeṣu mantreṣv abhiyuktā upadiśanti, ṛco 'dhīmahe, ṛco 'dhyāpayāmaḥ, ṛco vartanta iti. yady arthavaśenety ucyate, yatra vṛttavaśena tatra na prāpnoti, agniḥ pūrvebhir ṛṣibhir iti{*2/148*}, yato nārthavaśeneti vṛttādivaśavyāvṛttyartham, kiṃ tarhy anuvāda eṣa pradarśanārthaḥ. avaśyaṃ caitad evaṃ vijñeyam, vṛttādinirvṛttyarthe sati vākyaṃ bhidyeta. tasmād yatra pādakṛtā vyavasthā, sā ṛg iti.
[129]{*2/149*}
NOTES:
*{2/144: E2: trayīvido, E4: traivido}*
*{2/145: E2,4: ṛcaḥ sāmāni}*
*{2/146: Tait.Br. 1.2.1.26}*
*{2/147: ṚV 1.1.1}*
*{2/148: ṚV 1.1.2}*
*{2/149: E2: 2,427; E4: 2,504; E5: 2,375; E6: 1,88}*
gītiṣu sāmākhyā

2.1.37

atha sāmnaḥ kiṃ lakṣaṇam? viśiṣṭā kācid gītiḥ sāmety ucyate, pragīte hi mantravākye sāmaśabdam abhiyuktā upadiśanti, sāmāny adhīmahi, samāny adhyāpayāmaḥ, sāmāni vartanta iti, abhiyuktopadeśaś ca naḥ pramāṇam. yathā - amlaṃ{*2/150*} dadhi, madhuro guḍa iti gītiviśiṣṭe tāvan mantre gītiśabdaḥ, gītisaṃbandhān mantre saṃpratyaya ity avagantavyam.
NOTES:
*{2/150: E2: pratyakṣā amlaṃ, E4: yakṣā amlaṃ}*
śeṣe yajuḥśabdaḥ

2.1.38

atha yajuṣaḥ kiṃ lakṣaṇam iti. yajuṣo lakṣaṇaṃ na vaktavyam, ṛglakṣaṇasāmalakṣaṇābhyām eva yajur vijñāsyate vaiparītyena, yā na gītir na ca pādabaddham, tat praśliṣṭapaṭhitaṃ yajur iti.
atha nigado nāma kiṃ yajūṃṣy uta yajuṣo 'nya iti?
nigado vā caturthaṃ syād dharmaviśeṣāt

2.1.39

nigadāḥ na yajūṃṣi. kutaḥ? dharmaviśeṣāt, uccaiḥ ṛcā kriyate, uccaiḥ sāmnā, upāṃśu yajuṣā, uccair nigadenety eṣa dharmaviśeṣaḥ, uccair nigadenety anūdyate, yadi yajuṣo nigadatvaṃ [130]{*2/151*} syāt, na ca tasyoccais tvaṃ dharmo dṛśyeta. dṛśyate tu. tasmāc caturthaṃ mantrajātaṃ nigado nāma.
NOTES:
*{2/151: E2: 2,428; E4: 2,513; E5: 2,379; E6: 1,89}*
vyapadeśāc ca

2.1.40

vyapadeśo 'pi bhavati, yajūṃṣi vartante, na nigadāḥ. nigadā vartante, na yajuṃṣīti. tasmād api mantrāntaram.
yajūṃṣi vā tadrūpatvāt

2.1.41

yajūṃṣy eva vā nigadāḥ. kutaḥ? tadrūpatvāt, tad evaiṣāṃ rūpam, yad yajuṣāṃ praśliṣṭapāṭhaḥ, ṛksāmalakṣaṇavilakṣaṇatā ca.
vacanād dharmaviśeṣaḥ

2.1.42

vacanāt pratyāyanasāmarthyāt, asti hi puruṣāntarapratyāyanasāmarthyaṃ keṣāṃcid yajuṣām.
arthāc ca

2.1.43

asti ca taiḥ puruṣāntaraiḥ pratyāyitaiḥ prayojanam, nopaṃśūccāryamāṇāḥ puruṣāntaraṃ pratyāyayeyuḥ. tasmād dharmaviśeṣo 'rthavān. yāni ca yajaṃṣy{*2/152*} uccair uccāryante te nigadāḥ. kutaḥ? niśabda{*2/153*}, prakarṣasya vaktā, yathā prakarṣeṇa raktaṃ nitarāṃ raktam ity ucyate. gadatir gadanārthaḥ pāṭhavacanaḥ. eṣa eva hi prakarṣo yad uccais tvāvacchinnatvaṃ.
nanu vācaniko guṇo yajuṣām upāṃśutvam. neti brūmaḥ - guṇo nāma sa bhavati, yaḥ svakāryaṃ kurvatām upakāre vartate, na ca parasaṃbodhanārthānāṃ yajuṣām upāṃśutvaṃ sāhāyye vartate, tad dhi svakarmakriyāvighātaṃ karoti, tena puruṣāntarasaṃbodhanārtham uccais tvaṃ guṇaḥ. itarārthaṃ tu vacanaṃ bhaviṣyati, itarāṇi yāni [131]{*2/154*} yajūṃṣi na parasaṃbodhanārthāni, teṣūpāṃśutvaṃ nivekṣyate.
NOTES:
*{2/152: E2,4,5,6: yajūṃṣi}*
*{2/153: E2,4,5,6: niśabdaḥ}*
*{2/154: E2: 2,430; E4: 2,517; E5: 2,380; E6: 1,89}*
guṇārtho vyapadeśaḥ

2.1.44

atha yad uktaṃ vyapadeśa iti, sa caikatve 'pi guṇato bhavati, yatheto brāhmaṇā bhojyantām, itaḥ parivrājakā iti. evam uccaistvena guṇena tāny eva yajūṃṣi vyapadiśyante, nigadā iti.
sarveṣām iti cet

2.1.45

yadi ya uccair gadyate sa nigadaḥ, ṛg api nigadaḥ prāpnoti.
na, ṛgvyapadeśāt

2.1.46

na ṛco nigadā{*2/155*} vyapadiśyante, ayājyā vai nigadā ṛcaiva yajantīti pṛthaktvanimittā hi vyapadeśā bhavanti. ucyate, vyapadeśo liṅgam, prāptir ucyatām iti. apādabaddhe gadatir vartate, apādabaddho hi gadya ity ucyate.
NOTES:
*{2/155: E2,4: nigadā iti}*
arthaikatvād ekaṃ vākyaṃ sākāṅkṣaṃ ced vibhāge syāt

2.1.47

atha praśliṣṭapaṭhiteṣu yajuḥṣu katham avagamyeta iyad ekaṃ yajur iti? yāvatā padasamūhenejyate, tāvān padasamūhaḥ ekaṃ yajuḥ. kiyatā cejyate? yāvatā kriyāyā upakāraḥ prakāśyate, tāvad vaktavyatvād vākyam ity ucyate. tenābhidhīyate - [132]{*2/156*} arthaikatvād ekaṃ vākyam iti, etasmāc cet kāraṇād ekavākyatā bhavati. tasmād ekārthaḥ padasamūho vākyam, yadi ca vibhajyamānaṃ sākāṅkṣaṃ padaṃ bhavati. kim udāharaṇam? devasya tvā savituḥ prasava iti{*2/157*}. nanu padaṃ padam atraikārtham. satyam, na tu tadvibhāge sākāṅkṣaṃ. na tarhy arthaikatvam upapadyate. bahutvāt padārthānām, padasamudāyasya ca pṛthagartho nāstīty uktam. bhedaḥ saṃsargo vā vākyārtha iti yady ucyate, tathāpy ekārthatā na syāt, bahupade bhedānāṃ saṃsargāṇāṃ ca bahutvāt. ekaprayojanatvād upapannam, yathā tāvad devasya tveti nirvāpaprakāśanam, tasya viśiṣṭasya vācaka etāvān padasamūhaḥ, tat vākyam. nanv atra devasya tvā savituḥ prasave nirvapāmīty ekaṃ vākyam, aśvinor bāhubhyāṃ nirvapāmīty aparam, evaṃ bahūni vākyāni. yadi nirvapāmīty anuṣaṅgaḥ, tato bahūni vākyāni, na tv evam anuṣaṅgo bhavati, yadi guṇabhūto nirvapāmīti, tadā pratipradhānaṃ bhidyeta. na ca nirvāpo devasya tvetyevamādīnām arthenocyate, sādhanaprādhānye hy adṛṣṭārthatā vacasya syāt. nirvāpe punaḥ pradhāne dṛṣṭaṃ kāryaṃ nirvāpaprakāśanam, tat sarvair viśeṣaṇair viśiṣṭam ucyate. tasmād avirodhaḥ. yathā ca padaṃ padena viśeṣyate tathoktaṃ tadbhūtānām iti{*2/158*}. tasmād ekaṃ vākyam.
atha kiṃ artham ubhayaṃ sūtritam, arthaikatvād iti ca vibhāge sākāṅkṣatvād{*2/159*} iti ca, ucyate, bhavati kiṃcid ekārtham, na tu vibhāge sākāṅkṣam, yathā bhago vāṃ vibhajatu, aryamā vāṃ vibhajatv ity ekārthāḥ sarve vibhāgam abhidadhati. nanu bhagaviśiṣṭād vibhāgād aryam aviśiṣṭo 'nyo vibhāgaḥ. nety ucyate, [133]{*2/160*} vibhāgasāmānyenāsya prayojanam, na viśeṣeṇa, sāmānye hi dṛṣṭo 'rtho bhavati, na viśeṣe, vibhāge tu na sākāṅkṣam. tasmād bhinnam idaṃ vākyaṃ vibhāge vikalpyate. tathā syonaṃ te sadanaṃ kṛṇomi ghṛtasya dhārayā susevaṃ{*2/161*} kalyayāmi{*2/162*}. tasmin sīdāmṛte pratitiṣṭha vrīhīṇāṃ medhaḥ sumanasyamāna iti{*2/163*} vibhāge sākāṅkṣam, dve tu prayojane kriyete, sadanakaraṇaṃ puroḍāśapratiṣṭhāpanaṃ ca. tasmād bhinne vākye, pūrvaṃ sadanakaraṇe viniyujyate, uttaraṃ{*2/164*} puroḍāśapratiṣṭhāpane. tasmāt samyak sūtritam, na sūtropālaṃbho bhavati.
NOTES:
*{2/156: E2: 2,435; E4: 2,522; E5: 3,383; E6: 1,90}*
*{2/157: Tait.S. 1.1.4.2}*
*{2/158: Vgl. MS 1.1.25}*
*{2/159: Mit E5,6; E2,4: sākāṅkṣam}*
*{2/160: E2: 2,438; E4: 2,522; E5: 2,387; E6: 1,91}*
*{2/161: E2,4: suśevaṃ, E6: suṣevam}*
*{2/162: E2,4,5,6: kalpayāmi}*
*{2/163: Tait.Br. 3.7.5.2-3, MānŚS}*
*{2/164: E2: uttare}*
sameṣu vākyabhedaḥ syāt

2.1.48

īṣe tvā, ūrje tveti{*2/165*}, tathā - āyuryajñena kalpatām, prāṇo yajñena kalpatām iti{*2/166*}. atra sandehaḥ, kim evamādiṣu bhinnaṃ vākyam utaikam iti? ekam iti brūmaḥ, īṣe tvety evam ukte na kiṃcid dṛṣṭaṃ prayojanam, tathā - ūrje tvety api ca, vacanasāmarthyād adṛṣṭam, tad ubhābhyām ekaṃ kalpayituṃ nyāyyam, evam alyīyasy adṛṣṭānumānakalpanā bhaviṣyati. tasmād ekaṃ vākyam.
evaṃ prāpte brūmaḥ - sameṣu vākyabhedaḥ syāt, sameṣu parasparānākāṅkṣeṣu vākyaṃ bhidyate, īṣe tvety anenaiko 'rthaḥ kriyate, ūrje tvety anenāparaḥ. nanu idānīm evoktaṃ nātra dṛṣṭo 'rtha iti. yady api pratyakṣādinā pramāṇena nopalabhyate, śrutyā tu gamyate, īṣe tveti chinati, ūrje tvety anumārṣṭīti{*2/167*}. tathā - āyuryajñena kalpatām, prāṇo yajñena kalpatām ity āyuḥkḷpter anyā prāṇakḷptiḥ. nanu sāmānyamātram idaṃ tan na viśeṣaṇabhedād bhedam arhatīti, yathā - agnaye juṣṭaṃ nirvapāmīti [134]{*2/168*} nirvāpa ekas tasya viśeṣāḥ savituḥ prasave 'śvinor bāhubhyāṃ puṣṇo{*2/169*} hastābhyām iti, na teṣāṃ bhedān nirvāpasya bheda iṣyate, evam ihāpi kḷptir nāmaiko 'rthaḥ, nāsāv āyurādibhir viśeṣair bhinno bhaviṣyatīti. ucyate - iha kḷptīr vācayatīti bahvaḥ{*2/170*} kḷptayaḥ śrūyante, tāś ca vaktavyāḥ, tatraikām āyuḥkḷptim āyuḥyajñena kalpatām ity eṣa mantraḥ śaknoti vaditum, prāṇo yajñena kalpatām ity ayam api prāṇakḷptim aparām, evaṃ tu sarve kḷptiviśeṣavacanāḥ, tac ca dṛṣṭaṃ prayojanam. tasmād anekārthatvāt tatrāpi vākyabheda iti. nanu sāmānyavacanād ekatvaṃ yathā vibhāge. naitad evam, vibhāge dṛṣṭārthaṃ sāmānyam iha na. api ca kḷptīr vācayatīti vihitam, āyuḥyajñena kalpatām iti cāyuḥkḷptyabhidhānam abhinivartyate pratyakṣam. prāṇo yajñena kalpatām iti ca prāṇakḷpteḥ. tasmād vākyabhedaḥ.
NOTES:
*{2/165: Tait.S. 1.1.3, Vāj.S. 1.1}*
*{2/166: Tait.S. 1.7.9.1}*
*{2/167: Vgl. ŚPBr. 1.1.6.6, 1.7.1.2, 4.3.1.7}*
*{2/168: E2: 2,441; E4: 2,540; E5: 2,390; E6: 1,91}*
*{2/169: E2,4,6: pūṣṇo}*
*{2/170: E2,4,5,6: bahvyaḥ}*
anuṣaṅgo vākyasamāptiḥ sarveṣu tulyayogitvat

2.1.49

yā te agne 'yāśayā tanūrvarṣiṣṭhā gahvareṣṭhā, ugraṃ vaco apāvadhīt tveṣaṃ vaco apāvadhīt svāhā, yā te agne rajāśayā, yā te agne harāśayety{*2/171*} atra sandehaḥ, tanūrvarṣiṣṭheti kiṃ sarveṣv anuṣaktavyam, āhosvil laukiko vākyaśeṣaḥ kartavya iti. kiṃ prāptam? yā te agne rajāśayety etasya tanūr-varṣiṣṭheti na vākyaśeṣaḥ, na hy ayam asmāt paraḥ prayujyate. evaṃ prāpte brūmaḥ - anuṣaṅgo vākyasamāptiḥ syāt tanūrvarṣiṣṭheti, yathaiva hy ayaṃ yā te agne 'yāśayety etasyānantaram, evaṃ yā te agne rajāśayā, yā te agne harāśayety etayor api. harāśayety etasya vyavahita iti cet. tan na, samudāyasyāvyavadhānāt, avyavahito rajāśayeti samudāyaḥ [135]{*2/172*} samudāyena ca vākyaśeṣasya saṃbandhābhāvāt samudāyibhyāṃ saṃbandhaḥ, samudāyisaṃbandhe ca na gamyate viśeṣaḥ. tasmāt sarvatrānuṣaṅgaḥ.
api ca sākāṅkṣasya sannidhau paras tātpurastād vā paripūrṇasamarthaḥ śrūyamāṇo vākyaśeṣo bhavati. kiyāṃs tu kālaḥ sannidhir iti? ucyate - yāvati śaknoty ubhāv apy apekṣitum. kaś cāsau? ānantaryaṃ saṃbandhipadavyavāyo vā, tāvati hi śaknoty ubhāv apy apekṣitum, saṃbandhipadavyavāye hi saṃbandhād eva pūrvasaṃskāro nāpaiti. yatrāpy apareṇa sākāṅkṣena vyavāyas tatrāpy asti saṃbandhaḥ, dvayor api hi kāryaṃ vaktavyam iti, paraḥ pūrvam apekṣate, anapekṣamāne 'nyataraḥ pramādapāṭhaḥ syāt, śakyate cāsāv apekṣitum, tasmād yathaivāyam ekasya sannidhāv evam aparasya, dvayor apy asaṃbaddhaiḥ padair avyavahitatvāt, dvayor apy ākāṅkṣator{*2/173*} etāvac ca vākyaśeṣasaṃbandhe kāraṇam, nānantaryam, avyavadhāne vicchede 'pi bhavati saṃbandhaḥ. tasmād anuṣaṅgaḥ.
atheha kathaṃ bhavitavyam? yatra nirākāṅkṣāṇāṃ sannidhau paripūraṇasamarthaḥ śrūyate, yathā citpatis tvā punātu, vākypatis tvā punātu, devasya tvā{*2/174*} savitā punātv achidreṇa pavitreṇa vasoḥ sūryasya raśmibhir iti{*2/175*}, atra hi punātv antāni paripūrṇāni na kiṃcid ākāṅkṣanti. nanv achidreṇety etad ākāṅkṣiṣyati{*2/176*}. satyam ākāṅkṣati, ākāṅkṣad apy etad ekam ākāṅkṣet, ekenaivaitan{*2/177*} nirākāṅkṣaṃ saṃpadyata iti, ekena hi nirākāṅkṣīkṛto netarāv ākāṅkṣiṣyati, an-arthakatvād ākāṅkṣati, ekena ca saṃbaddho nānarthako bhavati. tasmān netarāv ākāṅkṣatīti, itarāv api paripūrṇatvān na tam ākāṅkṣataḥ. nanv etasya vākyaśeṣasyaikam apy ākāṅkṣato na gamyate viśeṣaḥ, kena nirākāṅkṣīkriyate, kena vā neti. tenānavagamyamāne viśeṣe sarvaiḥ saha saṃbhantsyate. āha, naitad evam, yenāsya pratyakṣam ānantaryam upalabhāmahe tena saha saṃbhantsyata iti gamyate viśeṣaḥ, tasmāt tenānantareṇa saha saṃbha[136]{*2/178*}ntsyata iti nāsti sarvatrānuṣaṅga iti. āha - naitad evam, punātuśabdenāsya pratyakṣam ānantaryam upalabhāmahe, punātuśabdasyāpi citpatis tvetyevamādibhiḥ, ekaś cāsau punātuśabdaḥ punaḥ punar uccaritaḥ, tenāvagacchāmaḥ, yatra punātuśabdaḥ prayuktaḥ, tatra tenaikavākyatvād achidreṇety ayam api prayoktavyaḥ, tathā ca sati citpatis tvetyevamādayo vinā punātuśabdena, sākāṅkṣāḥ, te ca punātuśabdam ākāṅkṣanti, sa ca punātuśabdo 'chidreṇety anena viśiṣṭaḥ, tena punātuśabdena sānuṣaṅgeṇa niyogataḥ sarve nirākāṅkṣīkartavyāḥ. tasmāt sarveṣu tulyaprayogā iti vākyaparisamāptir anuṣajyate.
NOTES:
*{2/171: Tait.S. 1.2.11.2}*
*{2/172: E2: 2,446; E4: 2,551; E5: 2,394; E6: 1,92}*
*{2/173: E2,4: ākāṅkṣāvattvāt}*
*{2/174: E2,4: devas tvā}*
*{2/175: Tait.S. 1.2.1.2}*
*{2/176: E2: āṅkṣati, E5: ākāṅkṣati}*
*{2/177: E2,4,6: ekenaiva tannirākāṅkṣaṃ}*
*{2/178: E2: 2,451; E4: 2,552; E5: 2,396; E6: 1,93}*
vyavayān nānuṣajyeta

Original text: Mīmāṃsāsūtra 1-7 with Śabara's Bhāṣya · Edition: six editions (details see below) · Data entry Andreas Pohlus · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc