મીમાંસાસૂત્ર (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 2.2

સં તે વાર્યુર્{*2।179*} વાતેન ગચ્છતામ્, સં જયત્રૈર્ અઙ્ગાનિ{*2।180*}, સં યજ્ઞપતિર્ આશિષા{*2।181*} ઇતિ. વાર્યુર્{*2।182*} વાતેન ગચ્છતામ્ ઇત્ય્ એષ સં યજત્રૈર્ અઙ્ગાનીતિ બહુવચનાન્તન વ્યવહિતત્વાત્ સંયજ્ઞપતિર્ આશિષેત્ય્ અત્ર નાનુષજ્યત{*2।183*}, એકેન સાકાઙ્ક્ષેણ વ્યવેતો{*2।184*} ગચ્છતામ્ ઇતિ શેષઃ, તતો બહુવચનાન્તેન સં યજત્રૈર્ અઙ્ગાનીત્ય્ એતેન સંબન્ધમ્ અનુપેત્ય વ્યવેતત્વાત્ પરેણ ન સંબધ્યતે, ગમ્યતે હિ તદા વિશેષઃ, એકેન વ્યવેત ઇતિ, ગમ્યમાને વિશેષે ન તત્ર ભાવો વાક્યશેષસ્યોપપદ્યતે. તસ્માદ્ બહુવચનાન્તસ્ય પરસ્ય ચ તદ્વ્યપેતસ્ય લૌકિકો વાક્યશેષઃ કર્તવ્ય ઇતિ.
[137]{*2।185*}
નોતેસ્:
*{2।179: એ2,4,6: વાયુર્}*
*{2।180: એ2,4,6: યજત્રૈર્ અઙ્ગાનિ}*
*{2।181: તૈત્.સ્. 1.3.8.1}*
*{2।182: એ1,5; એ2,4,6: વાયુર્}*
*{2।183: એ2: નાનુષઞ્જતે, એ4: નાનુષજ્જતે, એ5: નાનુષજ્યતે, એ6: નાનુષજ્જ્યતે}*
*{2।184: એ2,4,6: સાકાઙ્ક્ષેણાવ્યવેતો}*
*{2।185: એ2: 3,1; એ4: 3,1; એ5: 2,401; એ6: 1,94}*
શબ્દાન્તરે કર્મભેદઃ કૃતાનુબન્ધત્વાત્

અસ્તિ જ્યોતિષ્ટોમસ્ તત્ર શ્રૂયતે - સોમેન યજેત, દાક્ષિણાનિ જુહોતિ, હિરણ્યમાત્રેયાય દદાતીતિ{*2।186*}; યજતિ - દદાતિ - જુહોતયસ્ તે કિં સંહત્ય કાર્યં કુર્વન્તિ, ઉત વિયુત્યેતિ સંશયઃ, સાધકાઃ સંહત્યાપિ સાધયન્તો દૃશ્યન્તે, વિયુત્યાપિ. સંહત્ય તાવત્, ત્રયો ગ્રાવાણ એકામુખાં ધારયન્તો દૃશ્યન્તે, નાગદન્તકાસ્ તુ વિયુત્યાપિ, એકૈકસ્મિન્ હિ શક્યતે શિક્યમ્ અવલમ્બયિતુમ્. અતો યજતિ, દદાતિ, જુહોતવ્યઃ સંહત્ય સાધયેયુર્ વિયુત્ય વેતિ જાયતે સંશયઃ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્, સંહત્યેતિ. કુતઃ? અદૃષ્ટાર્થાનામ્ ઉપકારકલ્પનાલ્પીયસી ન્યાય્યેતિ. કથમ્?
અદૃષ્ટો યો ઽશ્રુતો વાર્થઃ, સ નાસ્તીત્ય્ અવગમ્યતે।
તસ્મિન્ન્ અસતિ દૃષ્ટશ્ ચેત્ શ્રુતો વા ન વિરુધ્યતે॥
વિરુધ્યમાને કલ્પ્યઃ સ્યાજ્ જાયતે તેન સો ઽર્થવાન્।
વિશેષશ્ ચેન્ ન ગમ્યેત, તતો નૈકો ઽપિ કલ્પ્યતે॥
ગમ્યતે ચ વિશેષઃ, બહુભ્ય એકમ્ અપૂર્વમ્ ઇતિ. તસ્માત્ સમુદાયશ્ ચિકીર્ષિતઃ, તતો હ્ય્ અદૃષ્ટે કલ્પ્યમાને, અવયવાનાં સમુદાયં પ્રત્ય્ અર્થવત્ત્વાદ્ એકમ્ અપૂર્વં સમુદાયાત્ કલ્પિતં ભવિષ્યતિ. ન ચ, અશબ્દઃ સમુદાયઃ, અવયવશબ્દૈર્ એવ સમુદાયસ્યોક્તત્વાત્. તસ્માત્ સમુદાયશ્ ચિકીર્ષિતઃ. અથ વા યજેતેત્ય્ એતસ્ય પૂર્વો ભાગો [138]{*2।187*} યજત્ય્ અર્થં બ્રવીતિ, ઉત્તરસ્ તમ્ એવ{*2।188*} ભાવયેદ્ ઇત્ય્ અનુવદતિ, એવં જુહોતીતિ પૂર્વો ભાગો જુહોત્ય્ અર્થમ્, ઉત્તરસ્ તમ્ એવાનુવદતિ. તેનૈકસ્યાં ભાવનાયાં ત્રયો યજત્ય્ આદય ઉપાયા વિધીયન્તે શ્રુત્યા. તસ્માદ્ એતૈર્ યાગદાનહોમૈર્ વિશિષ્ટાપૂર્વસ્ય ભાવના પ્રતીયતે, અત ઉચ્યતે - સંહત્યૈકમ્ અપૂર્વં સાધયન્તીતિ. યદ્ વા યજતિશબ્દેન વિહિતં દાનં દાનહોમશબ્દેનાનૂદ્યતે ગુણસમ્બન્ધાર્થમ્, તસ્માદ્ એકમ્ અપૂર્વમ્ ઇતિ પ્રાપ્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - પ્રતિશબ્દમ્ અપૂર્વભેદ ઇતિ, શબ્દાન્તરે કર્મભેદઃ કૃતાનુબન્ધત્વાત્, યજેતેત્ય્ અનેન કેવલસ્ય યાગસ્ય કર્તવ્યતોચ્યતે, ન તુ જુહોતિશબ્દાભિહિતસ્ય દદાતિશબ્દાભિહિતસ્ય વા, શબ્દાન્તરત્વાત્. પ્રયોગવાક્યશેષભાવેન હિ સમુદાયસ્ય સત્તાસમ્બન્ધો ગમ્યતે, શ્રુત્યાવયવસ્ય, યજેત - ઇતિ સન્નિહિતયોર્ અપિ વાક્યેન દાનહોમયોઃ, શ્રુત્યા યાગસ્યૈવ સત્તાસમ્બન્ધો ગમ્યતે, ન દાનહોમયોઃ. શ્રુતિશ્ ચ વાક્યાદ્ બલીયસી. તસ્માન્ ન સમુદાયઃ શબ્દઃ, કલ્પ્યમાનો હિ પ્રયોગવચનેનૈકવાક્યતાં નીત્વા કલ્પ્યેત, શબ્દાન્તરં ચ યજતેર્ દદાતિઃ. તત્ર યદ્ય્ અપિ પરો ભાગો ભાવનાવચનઃ સર્વેષુ સમાનઃ, તથાપ્ય્ એકૈકસ્ય પૂર્વો ઽવયવો ઽન્યઃ, અન્યશ્ ચ તેન સમુદાયઃ શબ્દાન્તરમ્ અન્યસ્માત્ સમુદાયાત્, તત્રાર્થાન્તરં વ્યક્તમ્, દદ્યાદ્ ઇતિ દાનેન સાધયેદ્ ઇતિ કેવલમ્ એવ દાનં કરણં ભાવનાયાઃ પ્રતીયતે, ન યાગહોમૌ સહાયાવ્ અપેક્ષતે. તથા જુહોતીતિ હોમસાધનાં ભાવનામ્ આહ, ન દાનયાગાવ્ અપેક્ષતે. તત્રૈતાવચ્ છબ્દેનાવગતમ્, દાનેન કેવલેન સિધ્યતીતિ જુહોતીત્ય્ અપિ હોમેન કેવલેન સિધ્યતીતિ, ન તુ દાનેન કેવલેન સિધ્યતીતિ વિજ્ઞાનમ્ નિવર્તતે. દદાતિ તર્હિ સ્વેન કારકગ્રામેણ કૃતાનુબન્ધો ન યાગં હોમં વાનુબન્ધમ્ અપેક્ષતે. તસ્માદ્ ભિન્નાનિ વાક્યનિ, પ્રતિશબ્દમ્ અપૂર્વભેદઃ [139]{*2।189*} ઇતિ. ન ચ દાનસ્ય યજતિ જુહોતિર્ વાનુવાદો યાગહોમયોર્ અવિવક્ષાપ્રસઙ્ગાત્. ન ચ દાનમ્ ઇતરયોર્ અનુવાદઃ, પરસ્વત્વાર્થત્વાદ્ દદાતેઃ, ઇતરયોશ્ ચ ત્યાગાર્થત્વાત્. પ્રયોજનં પૂર્વપક્ષે સમુદાયાદ્ અપૂર્વમ્, સિદ્ધાન્તે તુ યાગસ્ય ફલવત્ત્વાદ્ ઇતરયોર્ ગુણભાવઃ.
નોતેસ્:
*{2।186: શ્પ્બ્ર્ 4.3.4.21}*
*{2।187: એ2: 3,3; એ4: 3,1; એ5: 2,405; એ6: 1,94}*
*{2।188: એ2,5,6 ઓમ્. તમ્ એવ}*
*{2।189: એ2: 3,8; એ4: 3,2; એ5: 2,410; એ6: 1,95}*
એકસ્યૈવં પુનઃશ્રુતિર્ અવિશેષાદ્ અનર્થકં હિ સ્યાત્

સમિધો યજતિ, તનૂનપાતં યજતીત્યેવમાદિઃ{*2।190*} પઞ્ચકૃત્વો ઽભ્યસ્તો યજતિશબ્દઃ કિમ્ એકમ્ અપૂર્વં ચોદયતિ, કિં પ્રત્યભ્યાસમ્ અપૂર્વભેદ ઇતિ. શબ્દાન્તરે કર્મભેદ ઉક્તઃ, ઇહ સ એવ શબ્દઃ પુનઃ પુનર્ ઉચ્ચાર્યતે. તસ્માદ્ એકમ્ એવાત્રાપૂર્વમ્. નન્વ્ અપૂર્વાન્તરમ્ અવિદધદ્ અનર્થકો ભવતિ. સત્યમ્ એવાપ્રયોજનો ભવતિ, બહુકૃત્વો ઽપિ ચોચ્ચાર્યમાણો નાન્યાર્થો ભવતિ, યત્ પ્રથમે ઉચ્ચારણે{*2।191*} ગમ્યતે, શતતમે ઽપિ{*2।192*} તદ્ એવ ગમ્યતે. તસ્માત્ પઞ્ચકૃત્વો ઽભ્યસ્તો યજતિશબ્દ એકમ્ અપૂર્વં ચોદયતિ. ન ચાભ્યાસો ઽનર્થકો ભવિષ્યતિ, તનૂનપાદાદીર્ દેવતા વિધાસ્યતિ, તસ્માદ્ એકમ્ અપૂર્વમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - એકસ્યૈવં પુનઃશ્રુતિઃ સ્યાત્, કર્મભેદં કુર્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તાવત્ય્ એવ વિધીયમાને ઽસતિ કસ્મિંશ્ચિદ્ વિશેષે પુનઃશ્રુતિર્ અનર્થકા ભવેત્. નનૂક્તં ન શક્નોત્ય્ અર્થાન્તરં વિધાતુમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - સમિધો યજતીત્ય્ અપિ પ્રથમો ઽનુવાદ એવ, દર્શપૂર્ણમાસાભ્યાં યજેતેતિ યાગઃ પ્રાપ્ત એવ. તત્ર દેવતા ન શક્યા વિધાતુમ્, શ્રુતિપ્રાપ્તા હિ તત્ર દેવતા, ઇયં વાક્યાત્ પ્રકરણાદ્ વા, તયોર્ વિકલ્પો ન ન્યાય્યઃ, સ એષ દેવતાયાગસંબન્ધો [140]{*2।193*} વિધીયમાનો ઽક્રિયમાણે યાગે ન શક્યઃ કર્તુમ્ ઇત્ય્ અનર્થકઃ સ્યાત્. ક્રિયમાણે તુ શક્યતે. તસ્માદ્ અભ્યસિતવ્યો યાગઃ, પ્રત્યભ્યાસં ચાદૃષ્ટભેદ{*2।194*} ઇતિ, ન ચ યત્ સમિત્સંબન્ધેન ક્રિયતે, તત્ તનૂનપાત્સંબન્ધેન, ભિન્નત્વાત્ તયોઃ, અતો ન વિકલ્પઃ. પ્રયોજનં{*2।195*} પૂર્વપક્ષે સકૃત્ પ્રયોગ ઇતિ, સિદ્ધાન્તે પુનઃ પુનઃ પ્રયોગ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।190: તૈત્.સ્. 2.6.1.1-2}*
*{2।191: એ2,4 (વ્.લ્.): યત્ પ્રથમં ઉચ્ચાર્યમાણે}*
*{2।192: એ2,4 (વ્.લ્.): શતકૃત્વો ઽપિ}*
*{2।193: એ2: 3,15; એ4: 3,20; એ5: 2,415; એ6: 1,96}*
*{2।194: એ2,4 (વ્.લ્.): વાપૂર્વ}*
*{2।195: એ2,4 (વ્.લ્.): પક્ષોક્તં}*
પ્રકરણં તુ પૌર્ણમાસ્યાં રૂપાવચનાત્

એવં હિ સમામનન્તિ - યદ્ આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ઽમાવાસ્યાયાં પૌર્ણમાસ્યાં ચાચ્યુતો ભવતિ{*2।196*}; તાવ્ અબ્રૂતામ્ અગ્નીષોમાવ્ આજ્યસ્યૈવ તાવ્ ઉપાંશુ{*2।197*} પૌર્ણમાસ્યાં યજન્ન્ ઇતિ; તાભ્યામ્ એતમ્ અગ્નીષોમીયમ્ એકાદશકપાલં પૌર્ણમાસે પ્રાયચ્છત્{*2।198*}; ઐન્દ્રં દધ્યમાવાસ્યાયામ્ ઐન્દ્રં પયો ઽમાવાસ્-યાયામ્ ઇતિ{*2।199*}. તથાઘારમ્ આઘારયતિ{*2।200*}; આજ્યભાગૌ યજતિ, સ્વિષ્ટકૃતે સમવદ્યતિ, પત્નીસંયાજાન્ યજતિ, સમિષ્ટયજુર્ જુહોતિ{*2।201*}. તથા ય એવં વિદ્વાન્ પૌર્ણમાસીં યજતે, ય એવં વિદ્વાન્ અમાવાસ્યાં યજત ઇતિ{*2।202*}. તત્ર સંદેહઃ - સર્વાણ્ય્ એતાનિ સમપ્રધાનાનિ, ઉતાગ્નેયાદીનિ પયોન્તાનિ પ્રધાનાનિ, આઘારાદીન્ય્ આરાદુપકારકાણ્ય્ અઙ્ગાનિ? તથા, ય એવં વિદ્વાન્ ઇત્ય્ એવં સંયુક્તૌ પ્રકૃતાનાં કર્મણામ્ અનુવદિતારૌ, અથ વા ય એવં વિદ્વાન્ પૌર્ણમાસીં યજતે, ય એવં વિદ્વાન્ અમાવાસ્યાં યજત ઇત્ય્ અપૂર્વયોઃ કર્મણોર્ વિધાતારૌ, તત્રેતરે ગુણવિધય ઇતિ. કિં{*2।203*} પ્રાપ્તમ્ - શબ્દાન્તર-ત્વાદ્ અભ્યાસાચ્ ચ સમપ્રધાનાનીતિ પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ{*2।204*} - પ્રકરણં તુ પૌર્ણમાસ્યામ્, પ્રકૃતાનામ્ આગ્નેયાદીનામ્ અનુવદિતારૌ પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યાસંયુક્તૌ. કુતઃ? રૂપાવચનાત્, ય એવં વિદ્વાન્ પૌર્ણમાસીસંજ્ઞકં યાગં યજત ઇતિ ન સર્વે યાગા [141]{*2।205*} ઉચ્યન્તે, યઃ પૌર્ણમાસીસંજ્ઞકઃ સ વિધીયતે, ન ચૈતદ્ એવમ્ અવગચ્છામઃ, કીદૃશમ્ એવંસંજ્ઞકસ્ય યાગસ્ય રૂપમ્ ઇતિ, તે ન{*2।206*} કિંચિત્ પ્રતિપદ્યેમહિ. અતો બ્રૂમઃ - યદ્ય્ અપૂર્વસ્ય વિધાતારાવ્ અનર્થકાવ્ ઇતિ. અથ નુ પ્રકૃતાનામ્ અનુવદિતારૌ, તતઃ સન્નિહિતાઃ પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યાસંયુક્તા યાગા ઇતિ ગમ્યતે રૂપમ્, તત્રાર્થવત્તા વચનસ્ય. કથં પુનર્ એકવચનાન્તો બહૂનાં વાચકો ભવિષ્યતીતિ યદ્ય્ ઉચ્યતે. સમુદાયશબ્દતયાવકલ્પિષ્યતે, રૂપવન્તો હિ પૂર્વપ્રકૃતા યાગાઃ, તેષાં ચ પ્રચયશિષ્ટઃ સમુદાયો ઽપ્ય્ અસ્તિ તદપેક્ષો ઽયમ્ અરૂપશબ્દઃ, તસ્માદ્ એકવચનાન્તતા ન દોષઃ, ભવતિ હિ બહૂનામ્ એકવચનાન્તઃ શબ્દઃ સમુદાયાપેક્ષઃ, યથા - યૂથં વનં કુલં પરિષદ્ ઇતિ. યદાગ્નેયાદીનાં સમુદાયવચનાવેતૌ, તદા દર્શપૌર્ણમાસશબ્દેનૈત એવાભિધીયન્તે. તત એષાં ફલસંબન્ધઃ, ફલવત્ સન્નિધેસ્ ત્વ્ આઘારાદીન્ય્ આરાદુપકારકાણીતિ.
નોતેસ્:
*{2।196: તૈત્.સ્. 2.6.3.3}*
*{2।197: એ1,6; એ2,5: નાવ્ ઉપાંશુ; એ4: નાવ્ ઉવાંશુ}*
*{2।198: વ્ગ્લ્. શ્પ્બ્ર્ 1.6.2.14}*
*{2।199: તૈત્.સ્. 2.5.4.1}*
*{2।200: તૈત્.સ્. 2.5.11.6}*
*{2।201: શ્પ્બ્ર્ 1.9.2.25}*
*{2।202: તૈત્.સ્. 1.6.9.1-2}*
*{2।203: એ2,4 (વ્.લ્.): કિં તાવત્}*
*{2।204: એ2,4 (વ્.લ્.): ઉચ્યતે}*
*{2।205: એ2: 3,23; એ4: 3,37; એ5: 2,421; એ6: 1,96}*
*{2।206: એ2,4: તેન ન; એ6: તેન}*
વિશેષદર્શનાચ્ ચ સર્વેષાં{*2।207*} સમેષુ હ્ય્ અપ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્

યદિ ચ સર્વાણિ સમપ્રધાનાન્ય્ અભવિષ્યન્, ન વિકૃતૌ પ્રયાજા દૃષ્ટન્તામ્ દૃશ્યન્તે તુ - પ્રયાજે પ્રયાજે કૃષ્ણલં જુહોતીતિ{*2।208*}, અસત્યાગ્નેયગુણત્વે પ્રયાજસ્ય તન્નોપપદ્યતે{*2।209*}. અતો ન સર્વાણિ સમપ્રધાનાનિ.
નોતેસ્:
*{2।207: એ2,4 (વ્.લ્.): પૂર્વેષાં}*
*{2।208: તૈત્.સ્. 2.3.2.3}*
*{2।209: એ2,4: નોપપદ્યેત}*
ગુણસ્ તુ શ્રુતિસંયોગાત્

નૈતદ્ અસ્તિ, પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યાસંયુક્તૌ સમુદાયશબ્દાવ્ ઇતિ, કિં ત્વ્ અપૂર્વયોઃ કર્મણોર્ વિધાતારૌ, તથા ન લક્ષણશબ્દો [142]{*2।210*} ભવિષ્યતિ. નનુ રૂપં નાસ્તિ. વાક્યાન્તરેણ રૂપમ્ અવગમિષ્યામઃ. પૌર્ણમાસ્યામ્ આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો ભવતીતિ યદ્ એતત્ પૌર્ણમાસીનામ્ કર્મ, તસ્યૈતદ્ રૂપમ્, અગ્નિર્ દેવતા, પુરોઙાશો દ્રવ્યમ્ ઇતિ. અત આગ્નેયાદિભિર્ ગુણો વિધીયત ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।210: એ2: 3,32; એ4: 3,70; એ5: 2,425; એ6: 1,97}*
ચોદના વા ગુણાનાં યુગપચ્ છાસ્ત્રાચ્ ચોદિતે હિ તદર્થત્વાત્ તસ્ય તસ્યોપદિશ્યેત

કર્મચોદના વાગ્નેયાદયઃ સ્યુઃ. કુતઃ? ગુણાનાં યુગપચ્ છાસનાત્, એકેનૈવ વાક્યેનાત્રાનેકો ગુણો વિધાતુમ્ ઇષ્યતે ભવતા, ન ચ, શબ્દાન્તરેણ ચોદિતે કર્મણ્ય્ અનેકો ગુણઃ પરસ્પરસંબન્ધે ચાસતિ શક્યતે વિધાતુમ્. કથમ્? યદિ તાવત્ પૌર્ણમાસ્યામ્ અષ્ટાકપાલો ભવતીતિ સંબન્ધો વિવક્ષિતઃ, ન તદાયમ્ અર્થો ઽષ્ટાકપાલઃ સત્ તયાભિસંબધ્યત ઇતિ, કસ્ તર્હ્ય્ અષ્ટાકપાલઃ પૌર્ણમાસ્યાભિસંબન્ધ્યત ઇતિ? તત્ર તદા ભવતિર્ વર્તતે, તદાનીમ્ આગ્નેય ઇત્ય્ અયમ્ અસ્યાન્તિકાદ્ અપ્ય્ ઉપનિપતિતો ભવતિ સંબન્ધાભાવાન્ નાનેન સંબન્ધમ્ અર્હતિ, અષ્ટાકપાલ આગ્નેયો ભવતીતિ. અથાગ્નેયઃ પૌર્ણમાસ્યાં ભવતીતિ વિવક્ષ્યતે. તદાગ્નેયપુરોઙાશયોર્ અસંબન્ધ એવ સ્યાત્. અથ પૌર્ણમાસ્યામ્ અષ્ટાકપાલસ્યાગ્નેયતા વિધીયતે. વક્તવ્યમ્{*2।211*}, કેન તસ્યામ્ અષ્ટાકપાલો વિહિત ઇતિ. અથ તસ્યામ્ આગ્નેયસ્યાષ્ટાકપાલતા. તથાપ્ય્ એષ દોષઃ{*2।212*}. અથ પૌર્ણમાસીત્ય્ ઉભાભ્યાં સંબધ્યેત.
પરસ્પરેણ દ્રવ્યદેવતયોર્ અસંબન્ધ એવ{*2।213*} સ્યાત્. અથ દ્રવ્યદેવતે પરસ્પરેણ વિશિષ્ટે સત્યૌ પૌર્ણમાસ્યા સંબધ્યેયાતામ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. આગ્નેયો ઽષ્ટાકપાલો યઃ, સ પૌર્ણમાસ્યાં ભવતીતિ, તસ્યાપ્રસિદ્ધત્વાદ્ એતદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. અથ કેનચિદ્ અગ્નયે સઙ્કલ્પિતઃ પૌર્ણમાસ્યાં વિધીયતે. તથાપિ દેવતાયા અવિધાનાદ્ રૂપાભાવ એવ. અથાગ્નિર્ દેવતા ભવિષ્યતીતિ કશ્ચિદ્ બ્રૂયાત્. સ [143]{*2।214*} વક્તવ્યઃ - મિથશ્ ચાનર્થસંબન્ધ ઇતિ, ન હ્ય્ આગ્નેયશબ્દો ઽનુવાદો વિધિશ્ ચ ભવતીતિ. કલ્પયિષ્યામો દેવતામ્ ઇતિ ચેત્. ન, અસતિ વિધાને દેવતાયા અભાવાત્. સંબન્ધિશબ્દો ઽયં દેવતેતિ સ એવાગ્નિર્ અષ્ટાકપાલસ્ય દેવતા, નાજ્યસ્ય. તસ્માદ્ અવશ્યમ્ આગ્નેયાષ્ટાકપાલસંબન્ધો વિધાતવ્યઃ, સ એષ યાગો ભવતીતિ, તેન પૌર્ણમાસીયાગસ્યાપરો યાગઃ સંબન્ધી વિધીયતે, ન દ્રવ્યં દેવતા વા. ન ચ યાગસ્ય યાગાન્તરં રૂપં ભવતિ. અતો રૂપાવચનાત્ પૌર્ણમાસ્યમ્ આવાસ્યાસંયુક્તૌ નાપૂર્વયોઃ કર્મણોર્ વિધાતારૌ. યત્ તૂક્તમ્ - પૌર્ણમાસ્યમાવાસ્યાશબ્દૌ લક્ષણયા પ્રકૃતાન્ યાગાનનુવદિતું શક્નુતો નાઞ્જસ્યેનેતિ. નૈષ દોષઃ, યદાઞ્જસ્યેન શબ્દાર્થો નાવકલ્પતે, તદા લક્ષણયાપિ કલ્પ્યમાનઃ સાધુર્ ભવતિ, યથા, અગ્નૌ તિષ્ઠતિ, અવટે તિષ્ઠતિ, અગ્નિસમીપે, અવટસમીપે તિષ્ઠતીતિ ભવતિ સંવ્યવહારઃ. લક્ષણાપિ હિ લૌકિક્યેવેતિ.
નોતેસ્:
*{2।211: એ2,4 (વ્.લ્.): તત્ર વક્તવ્યમ્}*
*{2।212: એ2,4 (વ્.લ્.): તથાપિ સ એવ દોષઃ}*
*{2।213: એ2,4 (વ્.લ્.): ઓમ્. એવ}*
*{2।214: એ2: 3,36; એ4: 3,72; એ5: 2,429; એ6: 1,98}*
વ્યપદેશશ્ ચ તદ્વત્

ઉગ્રાણિ હ વૈતાનિ હવીંષ્ય્ અમાવાસ્યાયાં સંભ્રિયન્તે, આગ્નેયં પ્રથમમ્ ઐન્દ્ર ઉત્તર ઇતિ સમ્-ઉચ્ચયં દર્શયતિ, આગ્નેયાદીનાં ગુણત્વે વિકલ્પઃ સ્યાત્. તત્રાગ્નેયં પ્રથમમ્, ઐન્દ્ર ઉત્તરે દ્વ ઇતિ વ્યવદેશો નાવકલ્પેત, વિકલ્પે સંભારપૌર્વાપર્યાનુપપત્તિર્ ઇતિ.
લિઙ્ગદર્શનાચ્ ચ

લિઙ્ગં ચ દૃશ્યતે - ચતુર્દશ પૌર્ણમાસ્યામ્ આહુતયો હૂયન્તે, ત્રયોદશામાવાસ્યાયામ્ ઇતિ.
[144]{*2।215*}
નોતેસ્:
*{2।215: એ2: 3,38; એ4: 3,85; એ5: 2,435; એ6: 1,99}*
પૌઋણમાસીવદ્ ઉપાંશુયાજઃ સ્યાત્

જામિ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય ક્રિયતે યદ્ અન્વઞ્ચૌ પુરોડાશાવ્ ઉપાંશુયાજમ્ અન્તરા યજતીતિ{*2।216*}, વિષ્ણુર્ ઉપાંશુ યષ્ટવ્યો ઽજામિત્વાય, પ્રજાપતિર્ ઉપાંશુ યષ્ટવ્યો ઽજામિત્વાય, અગ્નીષોમાવ્ ઉપાંશુ યષ્ટવ્યાવ્ અજામિત્વાય ઇતિ. તત્ર સન્દેહઃ - ઉપાંશુયાજમન્તરા યજતીતિ કિં વિષ્ણ્વાદિગુણકાનાં પ્રકૃતાનાં યાગાનાં સમુદ્-આયસ્ય વાચકઃ, અથ વાપૂર્વસ્ય યાગસ્યેતિ. તત ઉચ્યતે - પૌર્ણમાસીવદ્ ઉપાંશુયાજો ભવિતુમ્ અર્હતિ. કુતઃ - નામસંબન્ધાત્, નામસંબદ્ધો હિ વિશિષ્ટો યાગઃ શ્રૂયતે, ઉપાંશુયાજસંજ્ઞકઃ, ન ચ દ્રવ્યદેવતે રૂપમ્, પ્રકૃતાશ્ ચોપાંશુગુણકા યાગા વિદ્યન્તે. તસ્માત્ સમુદાયશબ્દ ઇતિ. નનૂપાંશુગુણકં યાગાન્તરમ્ ઉપાંશુત્વેન રૂપેણ રૂપવદ્ વિધીયતે. ન એવંજાતીયકઃ શબ્દ ઉપાંશુવિશિષ્ટં યાગં શક્નોતિ વક્તુમ્, ઉપાંશુયાગ ઇતિ હિ તસ્ય વક્તા, ચજોઃ કુ ઘિણ્ણ્યતોર્{*2।217*} ઇતિ{*2।218*} કુત્વેન ભવિતવ્યમ્, અવ્યુત્પન્નઃ પુનર્ ઉપાંશુયાજશબ્દઃ. તસ્માન્ ન રૂપવદ્ યાગાન્તરમ્. અથાપિ નામસંયુક્તં યજતિસામાન્યમ્ એવ, તથાપ્ય્ અનુપદિષ્ટદેવતાદ્રવ્યરૂપં ન યાગાન્તરં પ્રતિપદ્યેમહિ. નન્વ્ એવં સતિ પ્રકૃતાનામ્ અપ્ય્ અવાચકઃ પ્રાપ્નોતિ. મા ભૂદ્ ઉપાંશુયાજશબ્દઃ, યજતિશબ્દો ભવિષ્યતિ, તથા સત્ય્ ઉપાંશુયાજશબ્દે ઽપ્ય્ અનુવાદત્વાદ્ અનાઞ્જસ્યે ઽપિ ન દોષઃ.
[145]{*2।219*}
નોતેસ્:
*{2।216: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્.2.6.6.4}*
*{2।217: એ5: કુઘિષ્ણતોઃ}*
*{2।218: પાણ્. 7.3.52}*
*{2।219: એ2: 3,40; એ4: 3,90; એ5: 2,439; એ6: 1,99}*
ચોદના વાપ્રકૃતત્વાત્

કર્માન્તરસ્ય વાચકઃ સ્યાત્, ઉપાંશુયાજં યજતીતિ. કુતઃ? પ્રકૃતાનાં યાગાનામ્ અભાવાત્, ન ચેત્ પ્રકૃતા વિદ્યન્ત{*2।220*}, કસ્ય સમુદાયં વક્ષ્યતિ? નન્વ્ ઇદાનીમ્ એવોક્તં વિષ્ણ્વાદિગુણકાઃ પ્રકૃતા યાગા વિદ્યન્ત ઇતિ. ન વિદ્યન્તે, ન હિ, તે વિધયો વિષ્ણુર્ ઉપાંશુ યષ્ટવ્ય ઇત્યેવમાદયઃ. અર્થવાદા હિ તે. કથમ્? અસ્મિન્ વાક્યે વિધ્યન્તરસ્ય ભાવાત્, ઉપાંશુયાજમ્ અન્તરા યજતીતિ એતદ્ એતસ્મિન્ વાક્યે વિધી-યતે. યદીમે ઽપિ વિધીયેરન્, ભિદ્યેત{*2।221*} તર્હિ વાક્યમ્. અપિ ચ - યાગસ્ય વિષ્ણ્વાદિનાં ચ સંબન્ધો ઽત્ર ગમ્યતે વાક્યે, ન ચ યાગસ્ય વિધાનમ્. નનુ ચ, ઉપાંશુયાજમ્ અન્તરા યજતીત્ય્ અત્રાપ્ય્ અન્તરાલસંબન્ધો ઽવગમ્યતે. વાઢમ્{*2।222*}, સ તુ વિધીયત ઉપાંશુત્વાદિસંબન્ધઃ. એકં હીદં વાક્યં નાનેકં વિધાતુમ્ અર્હતિ. કથમ્? જામિ વા એતદ્ યજ્ઞસ્ય ક્રિયત ઇત્ય્ એવમ્ ઉપક્રમમ્ એતદ્ વાક્યમ્ અજામિત્વાયેત્ય્ એવમ્ અન્તમ્, તસ્ય મધ્યે સમામ્નાતં વિષ્ણ્વાદિવાક્યં તેન સંબન્ધ્ય-માનં ન વાક્યાન્તરં ભવિતુમ્ અર્હતિ. તસ્માદ્ વિષ્ણુર્ ઉપાંશુ યષ્ટવ્ય ઇત્યેવમાદયો ન વિધયઃ, કિં તર્હ્ય્ અર્થવાદાઃ. કઃ પુનર્ અર્થવાદઃ? આગ્નેયાગ્નીષોમીયયોર્ નિરન્તરં ક્રિયમાણયોર્ જામિતાદોષ ઉક્તઃ, તં ભિષજિતુમ્, ઉપાંશુયાજમ્ અન્તરા યજતીતિ વિહિતમ્. કથં તેન ભિષજિષ્યતે? તસ્મિન્ ક્રિયમાણે જ્ઞાયત એવ, યથા વિષ્ણુર્ યષ્ટવ્યઃ પ્રજાપતિર્ અગ્નીષોમૌ ચેતિ{*2।223*}, તતશ્ ચ વ્યવધાનાદ્ અજામિતાવગમ્યત એવ, તેનાજામિતાર્થવાદં વક્ષ્યામીતિ વિષ્ણ્વાદિસંબન્ધો ઽનૂદ્યતે, ન ત્વ્ અન્તરાલસંબન્ધસ્યાન્યત્ પ્રયોજનમ્ અસ્ત્ય્ અતો વિધાનાત્. કથં વિષ્ણ્વાદયો યષ્ટવ્યા ઇત્ય્ એતદ્ અવગમ્યતે? યષ્ટવ્યાન્ અયષ્ટવ્યાન્ વા વિષ્ણ્વાદીન્ ઉપાંશુયાજાભિષ્ટવાય સઙ્કીર્તયતીતિ ગમ્યતે. [146]{*2।224*} તત્ર કેચિત્ તાવદ્ આહુઃ - પ્રાપ્તા એવેતિ. કુતઃ? શાખાન્તરે વિધાનાદ્ ઇતિ. યદ્ય્ અપ્ય્ અપ્રાપ્તિઃ, તથાપ્ય્ ઉપાંશુત્વસામાન્યાત્ પ્રજાપતિર્ દેવતા વિષ્ણુશ્ ચેત્ય્ અનુવાદાવ્ એવ, ઉપાંશુધર્માણૌ હિ વિષ્ણુપ્રજાપતી, તસ્માદ્ યત્કિઞ્ચિત્ પ્રાજાપત્યં યજ્ઞે ક્રિયતે, તદ્ ઉપાંશ્વ્ એવ ક્રિયત ઇત્યેવમાદિસઙ્કીર્તનાન્ મન્ત્રસમામ્નાનાચ્ ચ વિષ્ણુમ્ અપ્રાપ્તમ્ અપિ પ્રાપ્તમ્ ઇવ વદેત્. અગ્નિષોમયોસ્ તુ વિધાયકમ્ ઉદાહ્રિયતે - એતાવ્ અબ્રૂયાતામ્{*2।225*} અગ્નીષોમાવ્ વાજ્યસ્યૈવ તાવ્ ઉપાંશુ પૌર્ણમાસ્યાં યજન્ ઇતિ, તસ્માદ્ યાગાન્તરમ્.
નોતેસ્:
*{2।220: એ2,4,5,6 (રિછ્તિગ્): વિદ્યન્તે}*
*{2।221: એ1,5; એ2,4,6: ભિદ્યતે}*
*{2।222: એ2,4,6: બાઢમ્}*
*{2।223: એ1,5,6; એ2,4: વેતિ}*
*{2।224: એ2: 3,46; એ4: 3,91; એ5: 2,445; એ6: 1,100}*
*{2।225: એ1,6; એ2,4,5: એવ તાવ્ અબ્રૂતામ્}*
ગુણોપબન્ધાત્

યદ્ ઉચ્યતે, ન જ્ઞાયતે, કતમો ઽસાવ્ ઉપાંશુયાજસંજ્ઞકો યાગ ઇતિ, યસ્યાયં ગુણ ઉપબદ્ધઃ, ઉપાંશુ પૌર્ણમાસ્યાં યજન્ ઇતિ. તસ્માન્ ન દોષઃ.
પ્રાયે વચનાચ્ ચ

પ્રધાનકર્મપ્રાયે વચનમ્, પ્રધાનકર્મતામ્ ઉપોદ્બલયતિ, યથા, અગ્ર્યપ્રાયે લિખિતં દૃષ્ટ્વા ભવેદ્ અયમ્ અગ્ર્ય ઇતિ મતિઃ. તસ્માન્ ન સમુદાયશબ્દ ઇતિ.
આઘારાગ્નિહોત્રમ્ અરૂપત્વાત્

આઘારમ્ આઘારયતીતિ{*2।226*} શ્રૂયતે, તથેમાન્ય્ અપરાણિ, ઊર્ધ્વમ્ આઘારયતિ, સન્તતમ્ આઘારયતિ, ઋજુમ્ આઘારયતીત્યેવમાદિ{*2।227*}. ઇદં ચાગ્નિહોત્રં જુહોતિ, તથા, દધ્ના જુહોતિ, પયસા જુહોતીત્યેવમાદિ. તત્ર સન્દેહઃ - કિમ્ ઊર્ધ્વમ્ [147]{*2।228*} આઘારયતિ, દધ્ના જુહોતીત્યેવમાદિભિર્ આઘારા હોમાશ્ ચ વિહિતાઃ, તેષામ્ આઘારમ્ આઘારયતિ, અગ્નિહોત્રં જુહોતીત્ય્ એતૌ સમુદાયાનુવાદૌ, ઉતૈતાવ્ એવાપૂર્વયોર્ આઘારહોમયોર્ વિધાતારાવ્ ઇતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? નાપૂર્વયોર્ વિધી ઇતિ. કુતઃ? અરૂપત્વાત્, ન હિ, એતયોઃ પૂર્વેભ્યો હોમાઘારેભ્યો વિશિષ્ટં રૂપમ્ અસ્તિ. યતઃ કર્માન્તરમ્ અધ્યવસેયમ્. અતઃ પ્રકૃતત્વાત્{*2।229*} પ્રકૃતાનુવાદૌ.
નોતેસ્:
*{2।226: તૈત્.સ્. 2.5.11.6}*
*{2।227: તૈત્.સ્. 2.5.11.7}*
*{2।228: એ2: 3,49; એ4: 3,110; એ5: 2,450; એ6: 1,101}*
*{2।229: એ1,6; એ2,4,5: પ્રકૃતાનાં રૂપવત્ત્વાત્}*
સંજ્ઞોપબન્ધાત્

સંજ્ઞોપબન્ધશ્ ચ ભવતિ, અગ્નિહોત્રં નામ હોમં જુહોતીતિ, આઘારસંજ્ઞકં કર્મ કરોતીતિ, સંજ્ઞાવિશિષ્ટાવાઘારહોમૌ વિધીયેતે. ન ચ વિજ્ઞાયતે{*2।230*}, કો ઽસાવ્ આઘારો નામ કર્મવિશેષઃ, કશ્ આગ્નિહોત્રસંજ્ઞક ઇતિ. નનુ વિજ્ઞાયતે, આઘારણમ્ આઘારઃ, હવનં હોમઃ. યદ્ય્ આઘારણસામાન્યં હોમસામાન્યં ચ વિધીયેતે, વિજ્ઞાતપૂર્વૌ તર્હ્ય્ આઘારહોમૌ, તેનાનુવાદૌ. અથાવ્યુત્પન્ના ઉભયોર્ અપિ સંજ્ઞા, તથાપિ નાઘારાગ્નિહોત્રસામાન્યમ્ ઉચ્યેત, વિશેષાશ્રયત્વાત્ સંજ્ઞાયાઃ. ન ચ, સ વિશેષો ગમ્યત ઇત્ય્ અપૂર્વાવાઘારહોમવિધી નાવકલ્પ્યેતે. અપિ ચ કથં ક્રિયા સાધનશબ્દેનોચ્યેત? ઈપ્સિતતમં હિ યત્ સાધનમ્, તત્ દ્વિતીયાન્તેનોચ્યતે, ક્રિયા તિઙન્તેન. અનુવાદપક્ષે ક્રિયાણાં સમુદાયો ઽર્થાન્તરમ્, તત્ ઈપ્સિતતમં સાધનં ભવિષ્યતિ.
નોતેસ્:
*{2।230: એ1,5; એ2,4,6: વિજ્ઞાયેતે}*
અપ્રકૃતત્વાચ્ ચ

ન ચ, પ્રકૃતમ્ અપિ દ્રવ્યદેવતમ્ આઘારે વિદ્યતે. યેન રૂપવાન્ સ્યાત્. તસ્માદ્ એતાવ્ અપિ સમુદાયશબ્દાવ્ ઇતિ.
[150]{*2।231*}
નોતેસ્:
*{2।231: એ2: 3,52; એ4: 3,120; એ5: 2,459; એ6: 1,101}*
ચોદના વા શબ્દાર્થસ્ય પ્રયોગભૂતત્વાત્, તત્સન્નિધેર્ ગુણાર્થેન પુનઃ-શ્રુતિઃ

ન ચૈતદ્ અસ્તિ, સમુદાયશબ્દાવ્ ઇતિ, કર્માન્તરચોદને સ્યાતામ્. કુતઃ? શબ્દાર્થસ્ય પ્રયોગભૂતત્વાત્, આઘારયતિ, જુહોતીતિ, હોમાઘારૌ પ્રયોક્તવ્યાવ્ ઇતિ શબ્દાર્થઃ, તેન કર્માન્તરે વિધીયેત ઇત્ય્ અવગચ્છામઃ. આઘારાગ્નિહોત્રશબ્દૌ ચ હવનાઘારણસામાન્યવાચિનૌ પ્રજ્ઞાતૌ, અતો નાવિજ્ઞાતાર્થૌ. તેન રૂપવન્તૌ સન્તૌ વિધીયેતે.
યદ્ ઉક્તમ્, ઊર્ધ્વમ્ આઘારયતિ, દધ્ના જુહોતીત્યેવમાદિભિર્ વિહિતત્વાદ્ અનુવાદાવ્ ઇતિ. નૈતદ્ એવમ્, ન હ્ય્ એતે હોમાઘારૌ વિધાતું શક્નુવન્તિ. ઊર્ધ્વમ્ આઘારયતિ, દધ્ના જુહોતીતિ ચ નૈતદ્ ઉક્તં ભવતિ, આઘારઃ કર્તવ્યઃ, હોમઃ કર્તવ્ય ઇતિ, કિં તર્હિ, ઊર્ધ્વતાઘારસંબન્ધઃ કર્તવ્યઃ, દધિહોમસંબન્ધઃ કર્તવ્ય ઇતિ. તસ્માદ્ અરાપ્તત્વાન્ નાનુવાદૌ. નનુ સંબન્ધે વિહિત અર્થાદ્ ધોમાઘારૌ ભવિષ્યતઃ. નૈતદ્ એવમ્, અસ્મિન્ હિ સતિ વિધાનેન સંબન્ધઃ. તસ્માન્ નાર્થાદ્ આપદ્યેતે હોમાઘારૌ, અતો ઽપૂર્વૌ વિધીયેત ઇતિ બ્રૂમઃ.
નન્વ્ આઘારયતિ, જુહોતીતિ હોમાઘારગતો વ્યાપારઃ શ્રૂયતે, ન દધ્યૂર્ધ્વતાદિસંબન્ધઃ. સત્યં ન શ્રૂયતે. તસ્મિન્ નિધેર્ ગુણાર્થેન વ્યાપારશ્રવણમ્ અવકલ્પિષ્યતે. નનુ પદાર્થાન્તરગતં વ્યાપારં શ્રુતિર્ ન શક્નોતિ વદિતુમ્. સત્યમ્ એવમ્ એતત્, સ્વપદાર્થગતં વક્ષ્યતિ, તં તુ સ્વપદાર્થં ગુણશબ્દો વિશેક્ષ્યતિ, સ એવ{*2।232*} વિશિષ્ટઃ પ્રત્યેષ્યત ઇતિ ભવેદ્ એતત્, વિશિષ્યાત્ સ્વપદાર્થં ગુણશબ્દઃ, ન ત્વ્ એષ{*2।233*} ગુણગતો વ્યાપારઃ પ્રતીયેત. તત્ર કિં ભવિષ્યતિ? અવ્યાપ્રિયમાણે ઽપિ ગુણે શબ્દાર્થાવકૢપ્તો ભવિષ્યતિ. ગુણવચનસન્નિધિર્ ઇદાનીં કિમ્ અર્થઃ? અનર્થકસ્ તુ. કથં પુનર્ અનર્થકો [149]{*2।234*} નામ વેદો{*2।235*} ભવિતુમ્ અર્હતિ? સત્ય્ અર્થે નાનર્થકઃ, અસતિ ત્વ્ અર્થે કિમ્ અન્યદ્ ઉચ્યેત. એવં તર્હિ વાક્યાદ્ ભવિષ્યતિ, શ્રુત્યર્થે સતિ ન વાક્યાર્થો ઽવકલ્પ્યતે. સત્યમ્ એવમ્ એતત્. અવિવક્ષિતે ત્વ્ અવકલ્પિષ્યતે. કથમ્ અવિવક્ષા? ગુણવચનસ્યાપ્રમાદપાઠાત્, સ્વપદાર્થસ્ય ચ શબ્દાન્તરેણ વિહિતત્વાત્. તસ્માત્ સિદ્ધમ્ - ગુણાર્થેન દધ્ના જુહોતીત્યેવમાદીનાં પુનઃશ્રુતિઃ{*2।236*}. જુહોતેર્ ઉચ્ચારણં ચાનુવાદો ગુણસંબન્ધાર્થઃ. યદિ જુહોતીત્ય્ અનુવાદઃ,
કેનેદાનીં ગુણો વિધીયતે? દધિશબ્દેનેતિ મા વોચત. નન્વ્ ઇદાનીમ્ એવ વાક્યાદ્ ગુણવ્યાપારો{*2।237*} ગમ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. સત્યમ્ એવમ્ એતત્, અવિધીયમાનસ્ તુ કુતો ગમ્યત ઇતિ, પ્રમાણમ્ અસ્ય નાવગમ્યેત. અસતિ પ્રમાણે વ્યામોહઃ સ્યાત્. એવં તર્હિ વિધાયકૌ જુહોત્યાઘારયતિશબ્દૌ. કસ્ય તર્હ્ય્ અનુવાદઃ? ધાત્વર્થસ્યેતિ બ્રૂમઃ.
યદિ વિધાયકૌ, પૂર્વમ્ એવ વિહિતે સ્વાર્થે, કિમ્ અર્થં પુનર્ ઉચ્ચાર્યેતે? વાક્યાર્થો યસ્ તં વિધાતુમ્ ઇત્ય્ અદોષઃ. તસ્માત્ કર્માન્તરચોદને. યદ્ ઉક્તમ્ - નાસ્ત્ય્ આઘારે પ્રકૃતં દ્રવ્યદેવતમ્ ઇતિ. કિમ્ એવં સતિ દ્રવ્યદેવતેન, યદા પ્રસિદ્ધાર્થાભિધાનાન્ નિર્જ્ઞાતમ્ એવાસ્ય રૂપમ્. અપિ ચ, ચતુર્ગૃહીતં વૈતદ્ અભૂત્ તસ્યાઘારમ્ આઘાર્યેત્ય્ આજ્યમસ્ય દ્રવ્યમ્, માન્ત્રવર્ણિકો દેવતાવિધિઃ, ઇન્દ્ર ઊર્ધ્વો ઽધ્વરો દિવિ સ્પૃશતુ મહતો યજ્ઞો યજ્ઞપત ઇન્દ્રવાન્ સ્વાહેત્યાઘારમ્ આઘારયતીતિ{*2।238*}, એવમ્ અસાવ્ ઇન્દ્રવાન્ યદ્ય્ અસ્યેન્દ્રો દેવતા, તદ્ યદિ દેવતાભિધાનમ્ એતદ્ આઘારસ્ય, તતો ઽનેનાઘારઃ કૃતો ભવતિ. તસ્માત્ કર્માન્તરે, ન સમુદાયશબ્દાવ્ ઇતિ સિદ્ધમ્.
[150]{*2।239*}
નોતેસ્:
*{2।232: એ1,5; એ2,4,6: એવ}*
*{2।233: એ1,6; એ2,4,5: એવં ગુણગતો}*
*{2।234: એ2: 3,58; એ4: 3,121; એ5: 2,463; એ6: 1,102}*
*{2।235: એ1,6; એ2,4,5: વેદે}*
*{2।236: એ2,4: પુનઃશ્રુતિર્ ઇતિ}*
*{2।237: એ1,6; એ2,4,5: ગુણગતો વ્યાપારો}*
*{2।238: વ્ગ્લ્. તૈત્.સ્. 1.1.12.1}*
*{2।239: એ2: 3,64; એ4: 3,153; એ5: 2,466; એ6: 1,103}*
દ્રવ્યસંયોગાચ્ ચોદના પશુસોમયોઃ, પ્રકરણે હ્ય્ અનર્થકો દ્રવ્યસંયોગો ન હિ તસ્ય ગુણાર્થેન

જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે - યો દીક્ષિતો યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભત ઇતિ{*2।240*}, તત્રેદમ્ આમનન્તિ, હૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યતિ, અથ જિહ્વાયાઃ, અથ વક્ષસ ઇતિ{*2।241*}. તથા{*2।242*} સોમેન યજેતેતિ, તત્રાપિ{*2।243*}, ઐન્દ્રવાયવં ગૃહ્ણાતિ, મૈત્રાવરુણં ગૃહ્ણાતિ, આશ્વિનં ગૃહ્ણાતીત્યેવમાદિ. તત્ર સંશયઃ, કિમ્ અવદ્યતિ ગૃહ્ણાતિ{*2।244*} - ચોદિતાનાં કર્મણામ્ એવાલભતિયજતી સમુદાયસ્યાનુવદિતરૌ, અથાપૂર્વયોઃ કર્મણોર્ વિધાતારાવ્ ઇતિ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સમુદાયસ્યેતિ. કુતઃ? યે ઇમે આલભતિયજતિભ્યાં કર્મણી વિધીયેયાતામ્ ઇતિ ચિન્ત્યેતે, પૂર્વમ્ એવ ત અવદ્યતિગૃહ્ણાતિભ્યામ્ અવગમિતે. ન ચાવગમિતો ઽર્થો વિધીયતે. હૃદયાદીંસ્ તુ પશુશબ્દેનાનુવદતિ, સોમશબ્દેન ચ રસમ્. તસ્માત્ સોમેન યજેતેત્ય્ અનુવાદો યજતિઃ યજેત સ્વર્ગકામ ઇતિ{*2।245*} ફલસમ્બન્ધાર્થઃ. પશુમ્ આલભેતેતિ ચાલભતિર્ અગ્નીષોમસંબન્ધાર્થઃ. અપિ ચ, દશૈતાન્ અધ્વર્યુઃ પ્રાતઃસવને ગ્રહાન્ ગૃહ્ણાતીતિ સમુચ્ચયો દૃશ્યતે. તથાશ્વિનો દશમો ગૃહ્યતે, તૃતીયો હૂયત ઇતિ ચ ક્રમઃ. યદિ ચાપૂર્વૌ યાગૌ વિધીયેતે, તત્રૈન્દ્રવાયવાદિભિર્ દેવતા વિધીયેરન્, તા એકાર્થાઃ સન્ત્યો વિકલ્પેરન્. યથા, ખાદિરે બધ્નાતિ, પાલાશે બધ્નાતિ રોહિતકે બધ્નાતીતિ. તત્ર ક્રમસમુચ્ચયદર્શને નોપપદ્યેયાતામ્, અથ પુનર્ અસ્મિન્ સમુદાયવચને, યજતૌ સમ્યગ્ એતદ્ અવકૢપ્તં ભવતિ. તસ્માત્ સમુદાયાનુવાદૌ.
[151]{*2।246*} એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - અપૂર્વયોઃ કર્મણોર્ વિધાનચોદને પશુસોમયોઃ. કુતઃ? સોમ-શબ્દઃ ક્ષીરિણ્યાં લતાયાં પ્રસિદ્ધો ન રસે, આકૃતિવચનો હિ સોમશબ્દો ન વ્યક્તિવચનઃ. તથા, શૃઙ્ગિણિ પુચ્છવતિ લોમશે ચતુષ્પદિ દ્રવ્યવિશેષે પશુશબ્દમ્ આકૃતિવચનમ્ ઉપચરન્તિ, ન ચ, એવમ્ આકૃતિકદ્રવ્યાઃ પ્રકૃતા યાગા વિદ્યન્તે. યેષામ્ ઇમૌ સમુદાયસ્યાનુવદિતારૌ ભવેયાતામ્. નનુ પશુ-વિકારો હૃદયાદિઃ પશુશબ્દેનાગ્નીષોમસંબન્ધાર્થમ્ અનૂદ્યતે. નૈતદ્ એવમ્, પશુર્ અગ્નીષોમીયો ભવતીત્ય્ એતાવદ્ ઉચ્યતે, નાયં પ્રકૃતો હૃદયાદિઃ પશુર્ ઇતિ. તત્ર યદિ, લૌકિકસ્ય પશોર્ ગ્રહણં તતો મુખ્યઃ પશુશબ્દઃ, યદિ હૃદયાદેઃ, તતો જઘન્યો વિકારસંબન્ધેન. તથા, સોમશબ્દો ઽપિ વિકારસંબન્ધેનાનુવાદઃ સ્યાત્. તસ્માદ્ અપૂર્વે કર્મણી વિધીયેયાતાં નાનુવાદૌ. અથૈન્દ્રવાયવાદિષુ પ્રકૃતેષુ યાગેષુ લતા વિધીયેતેતિ. ઉચ્યતે - ન, સા શક્યા વાક્યેનૈન્દ્રવાયવી જ્ઞાતુમ્, શ્રુત્યા હિ રસ ઐન્દ્રવાયવઃ. તસ્માદ્ દ્રવ્યસંયોગવચનઃ પ્રકૃતેષુ યાગેષ્વ્ અપિ સત્સુ વિધાતુમ્ અનુવદિતું વા ન શક્નુવન્ન્ અનર્થકઃ સ્યાત્. તસ્માદ્ અપૂર્વકર્મણી વિધીયેયાતામ્, ન પ્રકૃતાનામ્ અનુવાદાવ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।240: તૈત્.સ્. 6.1.11.6}*
*{2।241: તૈત્.સ્. 6.3.10.4}*
*{2।242: એ6: યથા}*
*{2।243: એ1,6; એ2,4,5: તથા}*
*{2।244: એ2,4: અવદ્યતિગૃહ્ણાતિભ્યાં}*
*{2।245: એ1,6; એ2,4,5: સ્વર્ગકામો વસન્તે વસન્ત ઇતિ}*
*{2।246: એ2: 3,68; એ4: 3,153; એ5: 2,470; એ6: 1,103}*
અચોદકાશ્ ચ સંસ્કારાઃ

એવં તાવત્, પ્રકૃતેષુ સત્સ્વ્ અપિ નાનુવાદાવ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, અથેદાનીમ્, પ્રકૃતા એવ યાગા ન સન્તીત્ય્ ઉચ્યતે. કુતઃ? અચોદકાઃ સંસ્કારાઃ, ન ચ, ઐન્દ્રવાયવાદિભિર્ યાગા વિધીયન્તે, તેન ગ્રહણમ્ ઉપકલ્પનમાત્રં દૃષ્ટાર્થમ્, ઉપકલ્પ્યમાને તુ દેવતા[152{*2।247*}]સઙ્કીર્તનમ્ અદૃષ્ટાય. અતઃ, ઐન્દ્રવાયવં ગૃહ્ણાતીતીન્દ્રવાયુભ્યાં સંકલ્પયતીત્ય્ એતાવદ્ ઉક્તં ભવતિ, તત્ર યાગમ્ અન્તરેણ સંકલ્પયતીત્ય્ એતન્ ન યુજ્યત ઇતિ યાગઃ કલ્પ્યેત, સ એવામ્નાતો યાગઃ, યસ્મિન્ સતિ સંકલ્પો ઽવકલ્પ્યેત. તસ્માન્ ન, ઐન્દ્રવાયવં ગૃહ્ણાતીત્યેવમાદિભિર્ યાગા વિધીયેરન્, પ્રકૃતાનાં યાગાનામ્ અભાવાન્ ન સમુદાયશબ્દો યજતિઃ, તથા લભતિશબ્દ{*2।248*} ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।247: એ2: 3,72; એ4: 3,167; એ5: 2,474; એ6: 1,104}*
*{2।248: એ2,4,5,6 (રિછ્તિગ્): તથાલભતિશબ્દ}*
તદ્ભેદાત્ કર્મણો ઽભ્યાસો દ્રવ્યપૃથક્ત્વાદ્ અનર્થકં હિ સ્યાદ્ ભેદો દ્રવ્યગુણીભાવાત્

પશૌ વૃત્તા કથા દશમે પુનર્ ઉદ્ભવિષ્યતિ, સોમ ઇદાનીં વર્તતે. કથં ક્રમસમુચ્ચયાવ્ ઇતિ. ઇન્દ્રવાય્વાદ્યા દેવતા નૈવં શ્રૂયન્તે, ઇન્દ્રવાયુભ્યાં યાગો નિર્વર્તયિતવ્યઃ, મિત્રાવરુણાભ્યાં યાગો નિર્વર્તયિતવ્ય ઇતિ, યદ્ય્ એવમ્ અશ્રોષ્યન્ત, યાગં પ્રતિ દેવતા વ્યકલ્પિષ્યન્ત, કેવલયા હિ દેવતયા તદા યાગો નિર્વર્ત્યત ઇતિ વિહિતમ્ અભવિષ્યત્. અથ પુનર્ ઇમાઃ અદૃષ્ટાર્થં ગૃહ્ણાતિ સંસ્કારં પ્રતિ દેવતા વિધીયન્તે, તત્રેન્દ્રવાયુસંકલ્પાદ્ અન્યો મિત્રાવરુણસંકલ્પઃ, તેન ગૃહ્ણાતૌ તત્કૃતાદ્ અદૃષ્ટાદ્ અદૃષ્ટાન્તરમ્ ઉત્પાદયતિ, એવમ્ અપરેષ્વ્ અપિ ગ્રહણેષુ, તસ્માત્ સમુચ્ચયઃ. ગ્રહણં તુ{*2।249*} નિયતપરિમાણેષૂર્ધ્વપાત્રેષુ પ્રાદેશમાત્રેષુ નિયતપરિમાણેષૂદકકલશેષુ સંસ્કૃતસ્ય દશમુષ્ટિપરિમિતસ્ય કૃત્સ્નસ્ય સોમસ્ય નાવકલ્પતે. યદ્ય્ અપિ ચાવકલ્પેત, તથાપિ નિત્યવિહિતાનાં દેવતાનાં વિકલ્પપક્ષે તાવત્ પ્રયોગવચનો મા બાધીત્ય્ અવ[153]{*2।250*}યવગ્રહણમ્ એવ ન્યાય્યમ્, કૃત્સ્નગ્રહણે હિ તદ્ એવેન્દ્રવાયુભ્યાં સંકલ્પિતમ્, તદ્ એવ મિત્રાવરૂણાભ્યામ્ ઇતિ નાવકલ્પેત. તસ્માત્ કલ્પનભેદાત્ પૃથગવસ્થિતઃ સોમો નાનાદેવતત્વાદ્ એવ નૈક્યેન શક્યઃ કર્તુમ્. ન ચાસતિ દેવતાયાગે દેવતાભ્યઃ શક્યતે સંકલ્પયિતુમ્. તસ્માદ્ અવશ્યં યથાસંકલ્પિતા દેવતા યષ્ટવ્યાઃ, તાસુ ચેજ્યમાનાસુ જ્યોતિષ્ટોમેન યજેતેતિ શ્રુતો યાગો નિર્વૃત્ત એવ ભવતિ, ન દેવતાન્તરમ્ આકાઙ્ક્ષતિ, કૃત્સ્નેન ચ દશમુષ્ટિના સોમેન યાગઃ શ્રુતઃ, સો ઽસત્ય્ અભ્યાસે નાવકલ્પત ઇત્ય્ અર્થાત્ સ ગુણો ભવિષ્યતીત્ય્ અભ્યસિતવ્યો યાગઃ, ન હ્ય્ અનભ્યસ્તઃ સર્વાભિર્ દેવતાભિઃ સર્વેણ ચ{*2।251*} સોમેન સંપન્નો ભવિષ્યતિ. તસ્મિંશ્ ચાભ્યસ્યમાને ક્રમસમુચ્ચયૌ યુક્તાવ્ એવ ભવતઃ, તસ્માત્ તયોર્ દર્શનં યુજ્યતે એવેતિ.
નોતેસ્:
*{2।249: એ1,5,6; એ2,4: ચ}*
*{2।250: એ2: 3,79; એ4: 3,174; એ5: 2,478; એ6: 1,105}*
*{2।251: એ2,4 ઓમ્. ચ}*
સંસ્કારસ્ તુ ન ભિદ્યેત, પરાર્થત્વાદ્ દ્રવ્યસ્ય ગુણભૂતત્વાત્

યદ્ અપ્ય્ ઉચ્યતે - યથા ખાદિરે બધ્નાતિ, પાલાશે બધ્નાતીતિ ખાદિરાદયઃ સંસ્કારે વિકલ્પન્તે, તદ્વદ્ દેવતા વિકલ્પયિષ્યન્ત ઇતિ, તચ્ ચ નૈવં યુક્તમ્, તત્ર સંસ્કારમ્ અભિનિર્વર્તયિતું ખાદિરાદયઃ શ્રૂયન્તે. યદિ ચેન્દ્રવાય્વાદ્યા અપિ ગ્રહદેવતા યાગમ્ અભિનિર્વર્તયિતું શ્રૂયેરન્, તતો ઽત્રાપિ વિકલ્પઃ સ્યાત્, ન ત્વ્ એતા યાગે શ્રુતાઃ. તસ્માત્ સમુચ્ચીયેરન્.
પૃથક્ત્વનિવેશાત્ સઙ્ખ્યયા કર્મભેદઃ સ્યાત્

અસ્તિ વાજપેયઃ, વાજપેયેન સ્વારાજ્યકામો યજેતેતિ, [154]{*2।252*} તત્ર પ્રાજાપત્યાઃ પશવઃ, સપ્તદશ પ્રાજાપત્યાન્ પશૂન્ આલભતે, સપ્તદશો વૈ પ્રજાપતિઃ, પ્રજાપતેર્ આપ્ત્યૈ શ્યામાસ્તૂપરા એકરૂપા ભવન્તિ, એવમ્ એવ હિ પ્રજાપતિઃ સમૃદ્ધ્યૈ{*2।253*}. તત્ર સન્દિહ્યતે - કિં સપ્તદશૈતાનિ કર્માણિ, અથ સપ્તદશપશુગુણકમ્ એકં કર્મેતિ. કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? એકં કર્મેતિ. કુતઃ? પ્રજાપતયે સપ્તદશ પશવઃ સઙ્કલ્પ્યન્તે. કિમ્ એકં યાગમ્ અભિનિવર્તયિતુમ્ ઉત બહૂન્ ઇતિ સંશયે એકમ્ ઇતિ ન્યાય્યં, યો હિ બહૂન્ યાગાન્ કલ્પયતિ, કલ્પયત્ય્ અસાવ્ એકમ્, તત્રૈકસ્મિન્ન્ એવ પરિકૢપ્તે સપ્તદશાનામ્ એવ પશૂનાં પરિકલ્પનમ્ ઉપપન્નં ભવતિ, કેન ચ દ્વિતીયાદીન્ યાગાન્ અવકલ્પયેમ. એવં સત્ય્{*2।254*} અલ્પીયસ્ય્ અદૃષ્ટાનુમાનપ્રસઙ્ગકલ્પના ભવતિ. તસ્માદ્ એકો યાગઃ સપ્તદશભિઃ પશુભિર્ નિર્વર્ત્યતે{*2।255*}.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સઙ્ખ્યયા કર્મભેદો ભવેત્, પૃથક્ત્વે પશૂનાં સતિ સપ્તદશસઙ્ખ્યા નિવિશેત, તચ્ ચ પશૂનાં પૃથક્ત્વં બહુષુ યાગેષ્વ્ અવકલ્પતે, નૈકસ્મિન્. કથમ્? એકાદશભિર્ અવદાનૈર્ અસૌ યાગો નિવર્તયિતવ્ય ઇત્ય્ એવં ચોદકઃ પ્રતિદિશતિ, તાનિ ચૈકસ્માદ્ એવ પશોર્ અવાપ્યન્તે, તત્ર દ્વિતીયાદેર્ આલમ્ભો નાવદાનસંપાદનાય ભવિતુમ્ અર્હતિ, એકમ્ આલભ્યમાનમ્ અન્વાલભ્યેરન્ન્ અદૃષ્ટાર્થાયાપરે, તથાસત્ય્{*2।256*} અતદર્થત્વાન્ ન તે પ્રાજાપત્યા ભવેયુઃ, તત્ર પ્રાજાપત્યાન્ ઇતિ શ્રવણમ્ ઉપરુધ્યેત{*2।257*}. તેનૈકસ્મિન્ પશૌ પૃથક્ત્વે નિવેશિની સપ્તદશસઙ્ખ્યા નાવકલ્પ્યેત, બહુષુ યાગેષુ બહુભિર્ એવાવદાનગણૈઃ પ્રયોજનમ્, તેન સપ્તદશભ્યો યાગેભ્યઃ સપ્તદશ પશૂન્ ઉપાદદીરંસ્ તત્ર સઙ્ખ્યાસામં જસ્યં ભવિષ્યતિ, તસ્માત્ સપ્તદશ યાગાઃ.
નન્વ્ એકસ્મિન્ન્ અપિ યાગે સપ્તદશભિર્ અવદાનગણૈર્ યક્ષ્યતે વચનાત્. નૈતદ્ એવમ્, પશુષુ હિં સા સઙ્ખ્યા શ્રૂયતે, નાવદાનગણેષુ. અવદાનાનિ હવીંષિ યાગસાધનાનિ, ન પશ્વાકૃતિઃ, સા હ્ય્ અવદાનપ્રકૃતિદ્રવ્યં વિશિષન્તી પ્રકૃતૌ પ્રધાનસ્યોપકૃતવતીતિ [155]{*2।258*} વિકૃતાવ્ અપ્ય્ અવદાનપ્રકૃતિદ્રવ્યં વિશિષન્તી પ્રધાનસ્યોપકરિષ્યતિ, તત્ર ચ પશોઃ સપ્તદશસઙ્ખ્યા વિકારિકા, નાવદાનગણસ્ય, તસ્માદ્ એકસ્મૈ અવદાનગણાયૈકઃ પશુર્ આલબ્ધવ્યઃ પ્રાપ્નોતિ, તત્ર સપ્તદશસઙ્ખ્યા નોપપદ્યતે, એવમ્ એવાવકલ્પિષ્યતે. યદિ શૃઙ્ગાભિપ્રાયા વર્ણાભિપ્રાયા રૂપાભિપ્રાયા વાભિવિષ્યન્ સપ્તદશપશવઃ શ્વેતઃ કૃષ્ણો રોહિત ઇત્યેવમાદયઃ, તેષામ્ અન્યતમો ગૃહ્યત ઇતિ, અથવા તૂપરાઃ શૃઙ્ગિણ એકશૃઙ્ગા ઇત્યેવમાદયઃ, તેષામ્ અન્યતમ ઇતિ, તે હિ શ્યામાસ્ તૂપરા એકરૂપાઃ શ્રૂયન્તે, તદેષુ બહુષુ યાગેષૂપપદ્યતે, નૈકસ્મિન્. તસ્માત્ સપ્તદશ યાગા ઇતિ. પ્રયોજનમ્ એકસ્મિન્ન્ અષ્ટે દુષ્ટે કૃત્સ્નઃ પશુગણ આવર્તેત, એકમ્ આલભ્યમાનમ્ અન્વાલભેરન્, પૂર્વપક્ષે ઽદૃષ્ટાર્થમ્. સિદ્ધાન્ત એક એવ પશુર્ આવર્તતે, ન હિ કર્મભેદે પશુઃ પશ્વન્તરમ્ આકાઙ્ક્ષતીતિ.
નોતેસ્:
*{2।252: એ2: 3,80; એ4: 3,188; એ5: 2,482; એ6: 1,105}*
*{2।253: તૈત્.સ્. 1.3.4.3}*
*{2।254: એ1,5; એ2,4,6 ઓમ્. સત્ય્}*
*{2।255: એ1,6; એ2,4,5: નિર્વર્તયિતવ્ય}*
*{2।256: એ1,5; એ2,4,6: તથા સત્ય્}*
*{2।257: એ2,4: ઉપરુધ્યતે}*
*{2।258: એ2: 3,85; એ4: 3,189; એ5: 2,488; એ6: 1,106}*
સંજ્ઞા ચોત્પત્તિસંયોગાત્

અથૈષ જ્યોતિર્ અથૈષ વિશ્વજ્યોતિર્ અથૈષ સર્વજ્યોતિર્ ઇતિ. અત્ર{*2।259*} સંદેહઃ, કિમ્ એભિર્ નામધેયૈઃ પ્રકૃતં જ્યોતિષ્ટોમં સઙ્કીર્ત્ય તત્ર સહસ્રદક્ષિણાદિગુણો વિધીયતે, અથ વા વક્ષ્યમાણવિશેષાણિ કર્માન્તરાણ્ય્ ઉપદિશ્યન્ત ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્, પ્રકરણાનુગ્રહાત્ પ્રકૃતસ્ય ગુણવિધાનમ્ ઇતિ. નનુ વાક્યસામર્થ્યાજ્ જ્યોતિરાદીનામ્ એતે ગુણા વિધાયિષ્યન્તે. નૈષ દોષઃ, જ્યોતિષ્ટોમસ્યૈવૈતાનિ વાચકાનિ, જ્યોતિર્ ઇતિ જ્યોતિષ્ટોમસ્ય પ્રતીકમ્ ઉપાદીયતે, વિશ્વજ્યોતિર્ ઇતિ ત્રિવૃદાદીન્ય્ અસ્ય જ્યોતીંષિ વાક્યશેષસઙ્કીર્તિતાનિ, તાનિ સર્વાણ્ય્ અસ્ય, તેનાસૌ વિશ્વજ્યોતિઃ સર્વજ્યોતિશ્ ચ જ્યોતિષ્ટોમ ઇતિ એવં પ્રાપ્તમ્.
[156]{*2।260*} એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સંજ્ઞા હિ તિસ્રો ભેદિકાઃ, તેષાં જ્યોતિર્ આદ્યાઃ, ઉત્પત્તિવાક્યે હ્ય્ એતાઃ શ્રૂયન્તે, તાસામ્{*2।261*} ઇમાઃ પુનઃ શ્રુતયઃ. તસ્માદ્ અથૈષ જ્યોતિર્ ઇત્ય્ અપૂર્વસ્ય કર્મણો વિધાયકં વાક્યમ્, અનુવાદે હિ સત્ય્ અપ્રવૃત્તિવિશેષકરમ્ અનર્થકં સ્યાત્. પ્રકૃતસ્ય ચ ગુણવિધાને વિકલ્પો ભવેત્, તત્ર પક્ષે બાધઃ, ન ચ જ્યોતિરાદયો જ્યોતિષ્ટોમસ્ય વદિતારઃ, સમુદાયાન્તરાણિ હ્ય્ એતાનિ, ન ચાવયવેન સમાનેન સમુદાયાન્તરં તદર્થમ્ એવ ભવતિ, યથા શાલાશબ્દો ગૃહવચનઃ, તત્ર ન શાલાશબ્દસામાન્યાન્ માલાશબ્દાદયો ઽપિ ગૃહવચના ભવન્તિ. યત્ તુ જ્યોતિષ્ટોમસ્ય જ્યોતિર્ ઇતિ પ્રતીકમ્ ઉપાદીયત ઇતિ. પ્રકરણસામર્થ્યાદ્ ધિ તત્ર જ્યોતિષ્ટોમશબ્દેન પરોક્ષેનૈકવાક્યતા ભવેત્, સા પ્રત્યક્ષં જ્યોતિઃશબ્દેન સહૈકવાક્યતાં બાધેત, નચૈતન્ ન્યાય્યમ્, વાક્યં હિ પ્રકરણાદ્ બલીયઃ. અથ પુનર્ અયં દ્યોતનાર્થત્વાદ્ વા જ્યોતિષ્ટોમત્વાદ્ વા કર્માન્તરે વત્સ્યતિ, યચ્{*2।262*} ચ ત્રિવૃદાદીનિ જ્યોતીંષિ તેષાં સાકલ્યવચનો વિશ્વજ્યોતિઃ સર્વજ્યોતિર્ ઇતિ ચેત્. નેતિ બ્રૂમઃ, ન હિ ત્રિવૃદાદિષુ જ્યોતિઃશબ્દઃ પ્રસિદ્ધઃ, એવં બ્રુવન્ પ્રસિદ્ધં બાધેત. યત્ તુ વાક્યશેષાજ્ જ્યોતિઃશબ્દસ્ ત્રિવૃદાદિવચન ઇતિ, તસ્મિન્ન્ એવ વાક્યે સ તત્ર પ્રયુક્ત ઇતિ ગમ્યતે પ્રમાણાન્તરેણ ન શબ્દેન, યત્ર તુ તત્પ્રમાણાન્તરં નાસ્તિ, ન તત્ર વર્તિતુમ્ અર્હતિ, યથા સિંહો દેવદત્ત ઇતિ સિંહશબ્દો દેવદત્તવચનઃ પ્રમાણાન્તરેણ, ન તુ સિંહમ્ આલભેતેતિ યત્ર, તત્ર તુ તત્પ્રમાણાન્તરં નાસ્તિ. તસ્માન્ ન વિશ્વજ્યોતિઃ સર્વજ્યોતિર્ ઇતિ{*2।263*} ચ જ્યોતિષ્ટોમસ્ય વદિતારૌ, ન ચેજ્ જ્યોતિષ્ટોમ ઉચ્યતે, સર્વાણિ કમાન્તરાણિ{*2।264*}
[157]{*2।265*}
નોતેસ્:
*{2।259: એ1,5,6; એ2,4: સર્વજ્યોતિર્ એતેન સહસ્રદક્ષિણેન યજેતેતિ શ્રૂયતે. અત્ર}*
*{2।260: એ2: 3,90; એ4: 3,206; એ5: 2,494; એ6: 1,107}*
*{2।261: એ2,4: નાસામ્}*
*{2।262: એ1,5; એ2,4,6: યશ્}*
*{2।263: એ2,4,5,6 ઓમ્. ઇતિ}*
*{2।264: એ2,4,6: કમાન્તરાણીતિ}*
*{2।265: એ2: 3,92; એ4: 3,216; એ5: 2,497; એ6: 1,107}*
ગુણશ્ ચાપૂર્વસંયોગે વાક્યયોઃ સમત્વાત્

ચાતુર્માસ્યેષુ વૈશ્વદેવે સમામનન્તિ, તપ્તે પયસિ દધ્યાનયતિ સા વૈશ્વદેવ્ય્ આમિક્ષા વાજિભ્યો વાજિનમ્ ઇતિ{*2।266*}. તત્ર સન્દિહ્યતે, કિમ્ આમિક્ષાગુણકે કર્મણિ વાજિનં ગુણવિધિઃ, ઉત તસ્માદ્ વાજિન-ગુણકં કર્માન્તરમ્{*2।267*}? કિં પ્રાપ્તમ્? ગુણવિધિર્ ઇતિ. કુતઃ? વાજેનાન્ નેનામિક્ષયા વાજિનો વિશ્વે-દેવાસ્ તાન્ અનૂદ્ય વાજિનં વિધીયતે, તેનોભયં વૈશ્વદેવમ્, આમિક્ષા વાજિનં ચ. તસ્મિન્ન્ એવ ચ કર્મણિ વાજિનગુણવિધિઃ. યથા અગ્નિહોત્રં જુહોતીત્ય્ ઉક્તે દધ્ના જુહોતિ, પયસા જુહોતીતિ{*2।268*}.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - ગુણશ્ ચાપ્રકૃતેન દેવતાભિધાનેન સંબન્ધ્યમાનઃ કર્માન્તરં વિદધ્યાત્, સમે હિ તદૈતે વાક્યે ભવતઃ, ઉભે અપ્ય્ અપૂર્વયોર્ યાગયોર્ વિધાતૃણી. કથં પુનર્ અપૂર્વદેવતાભિધાનમ્? યદેદાનીમ્ એવ ઉક્તમ્, વિશ્વેષાં દેવાનામ્ અનુવાદો વાજિનમ્{*2।269*} ઇતિ. તદ્ ઉચ્યતે - ઇહ વિશ્વેષાં દેવાનાં દેવતાત્વં ક્વચિચ્ છ્રુત્યા, ક્વચિત્ વાક્યેન. તદ્ ધિતનિર્દેશે શ્રુત્યા, ચતુર્થીનિર્દેશે વાક્યેન. યત્ર શ્રુત્યા દેવતાત્વમ્, તત્રામિક્ષયા સહૈકવાક્યત્વમ્. યત્ર ચતુર્થી, તત્ર વાજિનેન, તત્રૈષામ્ એકત્ર શ્રુત્યા દેવતાત્વમ્, વાક્યેન દ્રવ્યવિશેષસંબન્ધઃ. એકત્રોભયમ્ અપિ વાક્યેન. તદ્ ઇહ દેવતાત્વં પ્રતિ શ્રુતિવાક્યયોર્ વિરોધઃ, વિરોધે ચ શ્રુતિર્ બલીયસીત્ય્ આમિક્ષાવાક્યે દેવતાત્વં વિશ્વેષાં દેવાનામ્, ન વાજિનવાક્ય ઇત્ય્ અધ્યવસીયતે, તેનાવગમ્યતે, અપ્રકૃતેન દેવતાપદેનાસ્ય સંબન્ધ ઇતિ. તસ્માત્ કર્માન્તરમ્ ઇતિ.
અથ યદ્ ઉપવર્ણિતમ્, યથાગ્નિહોત્રં જુહોતીત્ય્ ઉક્તે દધ્ના જુહોતીત્યેવમાદયો ગુણવિધય ઇતિ. તત્રોચ્યતે - [158]{*2।270*}
નોતેસ્:
*{2।266: વ્ગ્લ્. મૈત્.સ્. 1.10.1}*
*{2।267: એ2,4: કર્માન્તરમ્ ઇતિ}*
*{2।268: વ્ગ્લ્. તૈત્.બ્ર્. 2.1.5.4}*
*{2।269: એ1,6; એ2,4,5: વાજિભ્ય}*
*{2।270: એ2: 3,102; એ4: 3,234; એ5: 2,502; એ6: 1,108}*
અગુણે તુ કર્મશબ્દે ગુણસ્ તત્ર પ્રતીયેત

યુક્તં યત્ તત્ર ગુણવિધાનમ્, ન તત્રાપ્રકૃતેન કેનચિદ્ ગુણેન સંબન્ધઃ, પ્રકૃતેન ત્વ્ અસ્તિ યાગેન. તસ્માદ્ અનુપવર્ણનમ્ એતત્.
અથ વાધિકરણાન્તરમ્, દધ્ના જુહોતીત્યેવમાદીનિ કર્માન્તરાણિ, વિકલ્પપરિજિહીર્ષયાવકલ્પ્યન્તે. તદ્ એવ તુ કર્મ જુહોતીતિશબ્દાદ્ અવગમ્યતે, ન કર્માન્તરમ્. તસ્માત્ તત્રૈવ ગુણવિધિઃ, વચનાદ્ વિકલ્પશ્ ચેતિ સિદ્ધમ્.
ફલશ્રુતેસ્ તુ કર્મ સ્યાત્, ફલસ્ય કર્મયોગિત્વાત્

અગ્નિહોત્રં પ્રકૃત્ય સમામનન્તિ, દધ્નેન્દ્રિયકામસ્ય જુહુયાદ્ ઇત્યેવમાદિ{*2।271*}. તત્ર સંશયઃ, કિમ્ અગ્નિહોત્રહોમાદ્ ધોમાન્તરં દધ્યાદિહોમઃ, ઉત દધ્યાદેર્ ગુણાત્ ફલમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? હોમાન્તરમ્ ઇતિ. કુતઃ? ફલશ્રુતેઃ, ફલમ્ ઇહ શ્રૂયતે, તચ્ ચ કર્મણો ન્યાય્યમ્.
કિં દૃષ્ટં હિ કર્મણઃ ફલમ્? કૃષ્યાદિતો વ્રીહ્યાદિ. નેતિ બ્રૂમઃ, ન હ્ય્ એતદ્ દૃષ્ટેનાનેન સિધ્યતિ, યદિ દર્શનં હેતુઃ [159]{*2।272*} ફલજ્ઞાને, કૃષ્યાદૌ પદાર્થે તદ્દર્શનમ્, ન હોમે. અથ કૃષૌ દૃષ્ટમ્ અન્યત્રાપિ ભવતિ. દ્રવ્યાદ્ અપિ પ્રસજ્યતે. અથ કૃષિસદૃશાદ્ ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે, કૃષિસદૃશો હોમઃ ક્રિયાત્વાત્, ન દ્રવ્યમ્, અસદૃશં હિ તદ્ ઇતિ. હોમો ઽપ્ય્ અસદૃશઃ, મન્ત્રદેવતાદિસાધનત્વાદ્ ધોમસ્ય, લાઙ્ગલાદિસાધનત્વાચ્ ચ કૃષેઃ. ત્યાગાત્મકત્વાદ્ ધોમસ્ય, પાટનાત્મકત્વાચ્ ચ કૃષેઃ. અથ કિંચિત્ સાદૃશ્યં ગૃહ્યતે. દ્રવ્યસ્યાપિ સદ્ અનિત્યમ્ ઇત્યેવમાદિ કિંચિત્ સાદૃશ્યમ્ અસ્તિ. અથ દ્રવ્યાદ્ અન્યત્ સદૃશતરમ્ અસ્તીતિ કૃત્વા ન દ્રવ્યં સદૃશમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. હોમાદ્ અપ્ય્ અન્યત્ કૃષેઃ સદૃશતરમ્ અસ્તિ દૃષ્ટાર્થમ્ ઇતિ કૃત્વા હોમો ઽપ્ય્ અસદૃશઃ સ્યાત્. ન ચૈતત્ સિદ્ધમ્, યત્ ક્વચિત્ દૃશ્યતે, તદ્ અન્યસ્મિન્ સદૃશમાત્રે ઽદૃષ્ટમ્ અપિ ભવિતુમ્ અર્હતીતિ, યદ્ ધિ યસ્ય કારણભૂતં દૃષ્ટં સિદ્ધે, તચ્ ચેત્ સાધ્યે ઽપિ કારણભૂતમ્ ઇત્ય્ અવગમ્યતે, ભવતિ તત્ તસ્ય સાધકમ્, યન્ ન જ્ઞાયતે કારણભૂતમ્ ઇતિ, ન તત્ સદૃશમ્ અપિ સાધકમ્. તસ્માત્ સદૃશમ્ અપિ સાધકમ્ અસાધકં વેતિ પરીક્ષિતવ્યમ્ ઇતિ. અથ યત્ કર્મ તત્ ફલવદ્ દૃષ્ટમ્, હોમો ઽપિ કર્મ, તેનાપિ ફલવતા ભવિતવ્યમ્ ઇતિ. ઉપરતે કર્મણિ દ્રવ્યાણાં તત્સંયોગાનાં ચ દ્રવ્યાન્તરં ફલં દૃષ્ટમ્ ઇતિ દ્રવ્યમ્ અપિ ફલવત્ સ્યાત્. અપિ ચ કૃષેર્ નાદૃષ્ટમ્ ઇતિ તત્સાદૃશ્યાદ્ ધોમાદ્ અપિ નાદૃષ્ટં ભવેત્, કૃષિસાદૃશ્યાદ્ વા વ્રીહિર્ એવ ભવેત્, નેન્દ્રિયમ્. તસ્માન્ નૈવંજાતીયકેષ્વ્ એતદ્ ભવતિ દૃષ્ટાદ્ અદૃષ્ટસિદ્ધિર્ ઇતિ. કથં તર્હિ હોમાન્ ન્યાય્યં ફલમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે, શબ્દેનાવગમ્યતે તત્ફલમ્, યતઃ ફલમ્ ઇતિ શબ્દ આહ, તતો ન્યાય્યમ્, હોમાચ્ ચ ફલમ્ ઇતિ શ્રુત્યા શબ્દેન ગમ્યતે, દધ્નઃ ફલમ્ ઇતિ વાક્યેન, શ્રુતિશ્ ચ વાક્યાદ્ બલીયસી. તસ્માત્ હોમાત્ ફલમ્ ઇતિ ન્યાય્યમ્, દધ્નઃ ફલમ્ ઇતિ ચાન્યાય્યમ્.
અપિ ચ દધ્ય્ ઉભયમ્ અસમર્થમ્, કર્તું ફલમ્, સાધયિતું હોમં ચ. [160]{*2।273*} નનુ કમ્બલનિર્ણેજનવદ્ એતદ્ ભવિષ્યતિ, નિર્ણેજનં હ્ય્ ઉભયં કરોતિ, કમ્બલશુદ્ધિં પાદયોશ્ ચ નિર્મલતામ્. ન બ્રૂમઃ, એકસ્યોભયં પ્રયોજનમ્ અભિનિષ્પાદયિતું સામર્થ્યં નાસ્તીતિ, કિં તર્હિ ફલે ગુણભૂતં દધિ હોમે ચેત્ય્ એકં વાક્યં વદિતુમ્ અસમર્થમ્ ઇતિ. યદિ ફલં દધ્ના કુર્યાદ્ ઇતિ બ્રૂયાત્, ન દધ્ના હોમમ્ ઇતિ, અથ દધ્ના હોમં સાધયેદ્ ઇતિ બ્રૂયાત્, ન ફલમ્ ઇતિ. ઉભયવચને ભિદ્યેત વાક્યમ્, અભિન્નં ચેદમ્ ઉપલભ્યતે. તસ્માન્ ન ગુણાત્ ફલમ્ ઇત્ય્ અગ્નિહોત્રહોમાદ્ દધિહોમઃ કર્માન્તરમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।271: તૈત્.બ્ર્. 2.1.5.6}*
*{2।272: એ2: 3,106; એ4: 3,234; એ5: 2,507; એ6: 1,109}*
*{2।273: એ2: 3,109; એ4: 3,235; એ5: 2,512; એ6: 1,109}*
અતુલ્યત્વાત્ તુ વાક્યયોર્ ગુણે તસ્ય પ્રતીયેત

તુશબ્દાત્ પક્ષો વિપરિવર્તતે, ન કર્માન્તરમ્, કિં તુ ગુણાત્ ફલમ્ ઇતિ. કથમ્? અતુલ્યે હ્ય્ એતે વાક્યે, અગ્નિહોત્રં જુહુયાત્ સ્વર્ગકામ ઇત્ય્ અત્ર કર્મસમભિવ્યાહૃતં ફલં સ્વર્ગકામો હોમેન કુર્યાદ્ ઇતિ, દધ્નેન્દ્રિયકામસ્ય જુહુયાદ્ ઇતિ ગુણસમભિવ્યાહૃતમ્. ન હ્ય્ અત્ર હોમ ઇન્દ્રિયાય કર્તવ્ય ઇતિ પ્રતીયતે, કિં તર્હિ દધ્ના હોમ ઇન્દ્રિયકામસ્યેતિ, હોમસ્ય દધિસંબન્ધ ઇન્દ્રિયાય, ન હોમસ્યોત્પત્તિઃ, ય ઇન્દ્રિયકામઃ સ્યાત્, સ દધ્ના હોમં કુર્યાદ્ ઇતિ. કતમો ઽત્ર શબ્દઃ પુરુષપ્રયત્નસ્ય વક્તેતિ. જુહુયાદ્ ઇતિ બ્રૂમઃ.
નનુ શ્રુત્યા હોમસંબદ્ધમ્ એષ પુરુષપ્રયત્નં વદતિ, વાક્યેન દધિસંબન્ધમ્, ન ચ, વાક્યં શ્રુતિમ્ અપબાધિતુમ્ અર્હતિ. ન ચ, યુગપદ્ ઉભયસંબન્ધો ન વિરુધ્યતે, વાક્યં હિ તથા ભિદ્યેતેતિ. અત્રોચ્યતે - યે ભવદીયં પક્ષમ્ આશ્રયેરન્, તે શ્રુતિમ્ અપબાધેર્ અન્તરામ્{*2।274*}, અસ્મદીયે તુ પુનઃ પક્ષે જુહુયાદ્ ઇતિ ધાત્વર્થઃ કેવલો ઽપબાધિતો ભવતિ, યુષ્મદીયે તુ કૃત્સ્ન એવ દધ્નેતિ શબ્દઃ. તં ચાપ્રમાદ્યન્તઃ સમામનન્તીતિ ગમ્યતે. ન ચૈતત્ પ્રમત્તગીતમ્, [161]{*2।275*} ઇત્ય્ ઉક્તમ્, તુલ્યં હિ સાંપ્રદાયિકમ્ ઇતિ. તસ્માન્ ન કર્મસમભિવ્યાહૃતં ફલમ્, ગુણસમભિ-વ્યાહૃતે તુ ન કશ્ચિત્ પ્રમાદપાઠઃ, અવશ્યં હિ, જુહુયાદ્ ઇતિ દધ્નેન્દ્રિયકામયોઃ સંબન્ધવિ-ધાનાર્થં વક્તવ્યં ભવતિ. નનૂચ્યમાને ઽપિ ન કેવલઃ કરોત્ય્ અર્થો ઽવગમ્યતે, કેવલે ન વચઃપ્રયોજનમ્, સ ચ હોમસંબદ્ધઃ, તસ્માદ્ અસમઞ્જસમ્ ઇતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, હોમસંબદ્ધો ઽપ્ય્ અસૌ કરોત્ય્ અર્થ એવ, કેવલં ત્વ્ અસ્ય હોમસંબન્ધે વિશેષઃ, ન તુ કરોત્ય્ અર્થતાં બાધતે, ઇન્દ્રિયકામસ્ય હોમસંબદ્ધં પ્રયત્નં દધિસંબદ્ધં કુર્યાદ્ ઇતિ. નન્વ્ એવં સતિ સ એવ દોષઃ, હોમસમભિવ્યાહૃતં ફલમ્ ઇતિ. ઉચ્યતે - જુહુયાદ્ ઇતિ શબ્દસ્યૈતત્સામર્થ્યમ્, યદ્ ધોમવિશિષ્ટં પ્રયત્નમ્ આહ, ન ત્વ્ અત્ર હોમઃ સાધનત્વેન વિધીયતે, સાધ્યત્વેન વિશિષ્ટસ્ તુ પ્રયત્નો વાક્યેન દધ્યાશ્રિતો ઽવગમ્યતે, અત એવ ચ વૃત્તિકારેણોક્તમ્ - હોમમ્ આશ્રિતો ગુણઃ ફલં સાધયિષ્યતીતિ, યથા રાજપુરુષો રાજાનમ્ આશ્રિતો રાજકર્મ કરોતીતિ. તસ્માદ્ દધ્નઃ ફલમ્, ય ઇન્દ્રિયકામઃ, સ દધ્ના કુર્યાદ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ. કથમ્ ઇતિ. અનયાગ્નિહોત્રેતિકર્તવ્યતયેતિ. કુત એતત્? ફલસાધનસ્ય દધ્ન ઇતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષત્વાત્, અસ્યાશ્ ચેતિકર્તવ્યતાયાઃ સન્નિધાનાત્, ચોદનાલિઙ્ગસ્ય ચ જુહોત્ય્ અર્થસ્ય દર્શનાત્. યસ્માદ્ એવ ચાયં જુહોત્ય્ ઽર્થો ઽનુવાદઃ, તસ્માદ્ અવિધાયકઃ. ન ચ, અન્યદ્ ધોમસ્ય વિધાયકં નાસ્તીતિ, તસ્માન્ ન કર્માન્તરમ્, તસ્માદ્ દધ્નઃ ફલમ્ ઇતિ. અથ વા દધિશબ્દસ્ય વિવક્ષિતાર્થત્વાદ્ દધિહોમસંબન્ધો ઽયં વાક્યેન વિધીયતે, તેન દધ્નો હોમેન સંબધ્યમાનાત્ ફલં ભવિષ્યતીતિ.
[162]{*2।276*}
નોતેસ્:
*{2।274: એ2,4,5,6: અપબાધેરંસ્તરામ્}*
*{2।275: એ2: 3,112; એ4: 3,249; એ5: 2,516; એ6: 1,111}*
*{2।276: એ2: 3,117; એ4: 3,262; એ5: 2,524; એ6: 1,111}*
સમેષુ કર્મયુક્તં સ્યાત્

ત્રિવૃદ્ અગ્નિષ્ટુદ્ અગ્નિષ્ટોમસ્ તસ્ય વાયવ્યાસ્વ્ એકવિંશમ્ અગ્નિષ્ટોમસામકૃત્વા બ્રહ્મવર્ચસકામો યજેતેતિ, એતસ્યૈવ રેવતીષુ વારવન્તીયમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ કૃત્વા પશુકામો હ્ય્ એતેન યજેતેતિ. અત્રાયમ્ અર્થઃ સાંશયિકઃ, કિં તસ્યૈવાગ્નિષ્ટુતો ઽગ્નિષ્ટોમસ્ય ગુણાદ્ વારવન્તીયાત્ પશવઃ ફલમ્, એતેન યજેતેતિ અનુવાદઃ, અથ કિમ્ એતેન યજેતેતિ કર્માન્તરમ્ ઇતિ. કિં પ્રાપ્તમ્? ન કર્માન્તરં ગુણાત્ ફલમ્ ઇતિ. કુતઃ? એતેન યજેતેતિ વિદિતસ્યૈતદ્ વચનમ્, નાવિદિતસ્ય, અતો ન વિધ્યન્તરમ્, પશુકામ એવં યજેતેત્ય્ ઉચ્યતે, ન યજેતેતિ, કથં કૃત્વા? વારવન્તીયં કૃત્વેતિ. અપિ ચ, એતસ્યૈવેતિ વિસ્પષ્ટમ્ અકર્માન્તરવચનમ્. તસ્માદ્ ગુણાત્ ફલમ્ ઇત્ય્ એવં પ્રાપ્તમ્.
એવં પ્રાપ્તે બ્રૂમઃ - સમેષ્વ્ એવંજાતીયકેષુ ભિન્નવાક્યેષુ કર્મયુક્તં ફલં ભવેત્, એતસ્યૈવ રેવતીષુ વારવન્તીયં કૃત્વેતિ, ન હ્ય્ એતસ્ય રેવત્યઃ સન્તિ, યાસ્વ્ અસ્ય વારવન્તીયં ભવેત્, તત્ર રેવત્યો [163]{*2।277*} ભવન્તિ, તાસુ ચ વારવન્તીયં વિધીયેતેતિ વાક્યમ્ ભિદ્યેત. અથોચ્યેત, અસ્ય પૂર્વા રેવતીર્ ઉપાદાય તાસુ ચ વારવન્તીયં કૃત્વા, એતેન યજેતેત્ય્ અનુવદતીતિ. તથાગ્નિષ્ટોમસામેતિ નાવકલ્પ્યેત. અથાગ્નિષ્ટોમસામકાર્યે ભવતીત્ય્ ઉચ્યતે. એતસ્યૈવેત્ય્ એતદ્ અવિવક્ષિતં સ્યાત્. ઉભયસ્મિન્ વિવક્ષ્યમાણે ભિદ્યેત વાક્યમ્, તસ્માત્ કર્માન્તરમ્.
અથ કર્માન્તરે કથમ્ અવાક્યભેદઃ. રેવતીષુ ઋક્ષુ વારવન્તીયં સામ કૃત્વા પશુકામો યજેતેત્ય્ અપૂર્વો યાગઃ સર્વૈર્ વિશેષણૈર્ વિશિષ્ટો વિધીયતે, તેનૈકાર્થત્વમ્, વિભાગે ચ સાકાઙ્ક્ષત્વમ્ ઇત્ય્ એકવાક્યત્વમ્ ઉપપદ્યતે. નન્વ્ અર્થભેદો યાગશ્ ચૈવં હ્ય્ અપૂર્વઃ કર્તવ્યઃ, રેવતીષુ વારવન્તીયમ્ અપૂર્વમ્ ઇતિ. નેતિ બ્રૂમઃ, નિર્વૃત્તવારવન્તીયરેવતીગુણકો યાગો વિધીયતે, ન વારવન્તીયનિર્વૃત્તિઃ, અર્થાદ્ રેવતીષુ વારવન્તીયમ્ અભિનિર્વર્ત્સ્યતિ, શક્યતે ચ તન્ નિર્વર્તયિતુમ્. ઉચ્યતે - રેવતીનાં વારવન્તી યસ્ય ચ સંબન્ધો ન વિહિતઃ સ્યાત્, તત્ર ચ રેવતીષ્વ્ અન્યાન્ય્ અપિ સામાનિ ભવેયુઃ. વારવન્તીયં ચાન્યાસ્વ્ અપિ ઋક્ષુ. નૈષ દોષઃ, કૃત્વેત્ય્ અભિનિર્વૃત્તઃ સંબન્ધો યાગાયોચ્યતે, તેન સંબન્ધો ગમ્યતે, દ્વાવ્ અપ્ય્ એતાવ્ અર્થૌ કૃત્વેત્ય્ એષ શબ્દઃ શક્નોતિ વદિતુમ્, અભિનિર્વૃત્તિં પૂર્વકાલતાં ચ, યથા શોણમાનય - ઇતિ રક્તગુણસંબદ્ધો ઽશ્વઃ શબ્દેનૈવાનયતો{*2।278*} વિધીયત ઇતિ, ન વાક્યભેદો ભવતિ, એવમ્ અત્રાપિ દ્રષ્ટવ્યમ્.
નન્વ્ એવમ્ અપિ બહવો ઽર્થાઃ, રેવત્યઃ, વારવન્તીયમ્, તત્સંબન્ધઃ, યાગઃ, પશુકામશ્ ચેતિ. નૈષ દોષઃ, બહવઃ શ્રૂયન્તે, એકો ઽત્ર વિધીયતે, યાગો વિશિષ્ટઃ. નનુ રેવત્યો ઽપિ વિધીયન્તે, વારવન્તીયમ્ અપિ, યદિ ન વિધીયેરન્, નૈવ તદ્વિશિષ્ટો યાગઃ પ્રતીયેત, ન હ્ય્ અવિધાય વિશેષણમ્, શક્યતે વિશિષ્ટો વિધાતુમ્, તસ્માદ્ બહુષુ વિધીયમાનેષુ નૈકાર્થ્યમ્. અત્રોચ્યતે - અર્થ ઇતિ પ્રયોજનમ્ અભિધીયતે, યાવન્તિ પદાન્ય્ એકં પ્રયોજનમ્ અભિ[164]{*2।279*}નિર્વર્ત્યન્તિ, તાવન્ત્ય્ એકં વાક્યમ્, ન ચ, અત્ર બહૂનિ પ્રયોજનાનિ, ન હિ, અત્રાનેકસ્યાભિપ્રેતસ્યાનેકં પદં વિધાયકમ્ અસ્તિ, રેવતીષ્વ્ ઇતિ નૈતત્ કેવલં રેવતીનાં વિધાયકમ્, રેવતીષુ વારવન્તીયમ્ ઇતિ. અત્રાપિ પદદ્વયે વારવન્તીયશબ્દો દ્વિતીયાન્તઃ, નાસ્માત્ સંબન્ધો ઽભિપ્રેતો ગમ્યતે, પ્રાતિપદિકાર્થસ્યાવ્યતિરેકાત્, કૃત્વેત્ય્ અપિ કરોતિર્ ન સંબન્ધમાત્રે પર્યવસિતઃ પરપ્રયોજનસંબન્ધમ્ આહ. એવં વિશિષ્ટસ્ તુ યજતિર્ ન પરાર્થઃ, તદ્ એકમ્ એષાં પદાર્થાનાં પ્રયોજનમ્, તસ્માદ્ એકવાક્યત્વમ્. ગુણે પુનઃ ફલે પ્રકલ્પ્યમાન અગ્નિષ્ટોમસામ્નઃ કાર્યે વારવન્તીયમ્, એતસ્ય ચ યદગ્નિષ્ટોમસામેતિ વાક્યભેદઃ સ્યાત્.
અથોચ્યતે, રેવત્યાદિસર્વવિશેષેણ વિશિષ્ટો યાગ એતસ્યાગ્નિષ્ટુતો વિધીયેત. તથાપિ પશુકામસંબન્ધાદ્ ભિદ્યેત વાક્યમ્. અથૈવમ્ ઉચ્યેત, રેવતીષુ કૃતેન વારયન્તીયેન પશુકામો યજેતેતિ. નૈવં શક્યમ્, ઋગન્તરપ્રગાણાદ્ વિશેષહાનાદ્ વૈગુણ્યં સ્યાત્. નન્વ્ ઇદાનીમ્ એવોક્તમ્, શક્યતે હિ રેવતીષુ વારવન્તીયં કર્તુમ્ ઇતિ. સતિ વચને શક્યમ્, અસતિ વચને ન વારવન્તીયગ્રહણેન ગૃહ્યન્તે. વચનં તર્હિ ભવિષ્યતિ, પશુકામો રેવતીષુ વારવન્તીયમ્ અભિનિર્વર્તયેત્, તતો યજેતેતિ યજતિર્ અનુવાદઃ. યદિ વચનં રેવતીષુ વારવન્તીયસંબન્ધસ્ય, સિદ્ધં કર્માન્તરમ્, નાગ્નિષ્ટુતો ગુણવિધિઃ. નનુ તતો યજેતેતિ યાગાનુવાદાદ્ યાગેનાસ્યાઙ્ગપ્રયોજનસંબન્ધો ભવિષ્યતિ. નૈવં શક્યમ્, યાગં પ્રત્યઙ્ગભાવે વિધીયમાને{*2।280*} પશુકામં પ્રત્યસંબન્ધઃ, ઉભયસંબન્ધે વાક્યં ભિદ્યેત. અથ યાગસંબન્ધો ઽનુવાદઃ, પ્રકરેણ ચાઙ્ગતા. નેદમ્ ઉપપન્નમ્, પ્રકરણાદ્ ધિ વાક્યં બલવત્તરમ્, તસ્માત્ કર્માન્તરમ્, યાગગુણકં વા રેવતીષુ વારવન્તીયમ્, તદ્ગુણકો વા યાગઃ, તત્ર યાગપશુકામયોઃ સંબન્ધસ્ય વિધાત્રીં યજતેર્ ઉપરિતનીં વિભક્તિમ્ ઉપલભામહે લિઙ્ગમ્, ન તુ રેવતીવારવન્તીયસંબન્ધસ્ય [165]{*2।281*} વિધાયકં સાક્ષાત્ કિંચિદ્ ઉપલભ્યતે. તસ્માત્ સર્વવિશેષણવિશિષ્ટો યાગઃ, પશુકામસ્ય વિધીયત ઇતિ સિદ્ધમ્.
અથ પુનર્ વિશિષ્ટે યાગે વિધીયમાને, તદ્ રેવતીષુ વારવન્તીયં કથમ્ અગ્નિષ્ટોમસામ ભવતીતિ? ઉચ્યતે - વચનાદ્ અગ્નિષ્ટોમસામ્નઃ કાર્યે ભવિષ્યતીતિ, કિમ્ ઇવ હિ વચનં ન કુર્યાત્, નાસ્તિ વચનસ્યાતિભારઃ. અથ યદ્ ઉક્તમ્ એતસ્યૈવેતિ, અનન્તરાપેક્ષં વચનમ્ ઇતિ તત્રાપ્ય્ અવિરોધાદ્ એતદ્ધર્મકસ્યેતિ લક્ષણાશબ્દો ભવિષ્યતિ. તસ્માન્ ન ગુણાત્ ફલમ્, કર્માન્તરમ્ એવં ધર્મકમ્ ઇતિ, સિદ્ધં સમેષ્વ્ એવંજાતીયકેષુ કર્મયુક્તં ફલમ્ ઇતિ.
નોતેસ્:
*{2।277: એ2: 3,123; એ4: 3,263; એ5: 2,526; એ6: 1,111}*
*{2।278: એ1,6; એ2,4,5: શબ્દેનૈવાનયતૌ}*
*{2।279: એ2: 3,127; એ4: 3,263; એ5: 2,538; એ6: 1,112}*
*{2।280: એ2,4 ઓમ્. વિધીયમાને}*
*{2।281: એ2: 3,130; એ4: 3,264; એ5: 2,542; એ6: 1,113}*
સૌભરે પુરુષશ્રુતેર્ નિધનં કામસંયોગઃ

યો વૃષ્ટિકામો યો ઽન્નાદ્યકામો યઃ સ્વર્ગકામઃ, સ સૌભરેણ સ્તુવીત સર્વે વૈ કામાઃ સૌભર ઇતિ{*2।282*} સમામ્નાય તતઃ સમામનન્તિ, હીષિતિ વૃષ્ટિકામાય નિધનં કુર્યાત્, ઊર્ગિત્યન્નાદ્યકામાય, ઊ - ઇતિ સ્વર્ગકામાયેતિ{*2।283*}. તત્ર વિચાર્યતે, કિં સૌભરમ્, વૃષ્ટેર્ નિમિત્તમ્, હીષ્ ઇત્ય્ એતદ્ અપરં વૃષ્ટેર્ નિમિત્તમ્, અથ સૌભરમ્ એવ વૃષ્ટેર્ નિમિત્તમ્? યદા તદ્ વૃષ્ટેર્ નિમિત્તમ્, તદા હીષ્ ઇતિ સૌભરસ્ય નિધનં કર્તવ્યમ્ ઇતિ (એવં ઊર્ગિત્યન્નાદ્યકામસ્ય, ઊ - ઇતિ સ્વર્ગકામસ્ય ચ તુલ્યો વિચારઃ.){*2।284*} કથં નિધનાદ્ અપરં ફલમ્? કથં વા નિધનવ્યવસ્થાર્થં શ્રવણમ્ ઇતિ, યદ્ય્ એવમ્ અભિ[166]{*2।285*}સંબન્ધઃ ક્રિયતે, હીષ્ ઇતિ વૃષ્ટિકામાય કુર્યાદ્ ઇતિ, તતો નિધનાદ્ અપરં ફલમ્, અથૈવમ્ અભિસંબન્ધઃ, હીષ્ ઇતિ નિધનં કુર્યાદ્ ઇતિ, તદા નિધનવ્યવસ્થાર્થં શ્રવણમ્, તદા વૃષ્ટિકામાયેતિ સૌભરવિશેષણં ક્રિયતે, ન હીષા સંબન્ધઃ.
કિં તાવત્ પ્રાપ્તમ્? સૌભરે નિધને ઽપરઃ કામો વિધીયત ઇતિ. કુતઃ? પુરુષશ્રુતેઃ, પુરુષપ્રયત્નસ્યાત્ર શ્રવણં ભવતિ, કુર્યાદ્ ઇતિ, તદ્ વૃષ્ટિકામસ્ય હીષશ્ ચ સંબન્ધે કર્તવ્યે વક્તવ્યં ભવતિ, ન તુ સૌભરનિધનસંબન્ધે, તત્ર હિ સાઙ્ગં સૌભરં કુર્યાદ્ ઇતિ પ્રયોગવચનસામર્થ્યાદ્ એવ સિદ્ધમ્. તસ્માત્ કુર્યાદ્ ઇતિ પુરુષપ્રયત્નવચનાદ્ અવગચ્છામઃ, યતરસ્મિન્ પક્ષે પુરુષપ્રયત્નવચનમ્ અર્થવત્ તતરો ઽયં પક્ષ ઇતિ, તત્ર અસ્મિન્ પક્ષે ઽર્થવત્, નિધનાદ્ અપરં ફલમ્ ઇતિ. તસ્માત્ સૌભર એકઃ કામઃ, ભેદેન નિધનાદ્ અપિ દ્વિતીયઃ કામ ઇતિ.
અથ વા વૃષ્ટિકામાયેતિ પુરુષશ્રુતિઃ, વૃષ્ટિં યઃ કામયતે, સ પુરુષો વૃષ્ટિકામશબ્દેનોચ્યતે, તદ્ અસ્મિન્ પક્ષે શ્રુતિર્ વિનિયોક્ત્રી, ઇતરસ્મિન્ પક્ષે પુનર્ વૃષ્ટિકામશબ્દેન પુરુષવચનેન સતા સૌભરં લક્ષ્યેત, તથા લક્ષણાશબ્દઃ સ્યાત્. શ્રુતિલક્ષણાવિષયે ચ શ્રુતિર્ ન્યાય્યા, ન લક્ષણા. તસ્માત્ પશ્યામો નિધને દ્વિતીયઃ કામ ઇતિ. એવં ચ ફલભૂયસ્ત્વં ભવિષ્યતિ, તસ્માન્ નિધને ઽપરઃ કામઃ.
નોતેસ્:
*{2।282: તાણ્ડ્ય. બ્ર્. 8.8.18,20}*
*{2।283: તાણ્ડ્ય. બ્ર્. 8.8.19}*
*{2।284: ઇન્ એ1 ગેક્લમ્મેર્ત્}*
*{2।285: એ2: 3,133; એ4: 3,290; એ5: 2,544; એ6: 1,114}*
સર્વસ્યોક્તકામત્વાત્{*2।286*} તસ્મિન્ કામશ્રુતિઃ સ્યાત્, નિધનાર્થા પુનઃશ્રુતિઃ