Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsāślokavārttika · Chapter 3

3.1

__________NOTES__________
[603] dhāv anarthā (GA)
[604] dakatvā (KA)
ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
codanāsūtraṃ samāptam
03 nimittasūtra
{1,201} tasya nimittaparīṣṭir iti sūtram. tasyāyam arthaḥ -- tasya dharmasya yannimittaṃ pramāṇaṃ codanābhidhānaṃ, tatparīṣṭiḥ kartavyeti. pākṣikī ca parīṣṭipadarūpasiddhiḥ. tathā hi iṣu gatau ity asmād dhātoḥ iṣer anicchārthasya iti yuci vihite parer vā iti ktinyucor vikalpaḥ smaryate. tena yujvidhau paryeṣaṇeti bhavati. ktini tu parīṣṭir iti. atra vadanti -- kim idam anavasara eva parīkṣāpratijñānam. codanālakṣaṇo 'rtho dharma iti hi pratijñātam. atas tadupapādanasamarthahetuvacanāvasare kim aparaṃ nimittaparīkṣā pratijñāyate. na hi naiyāyikāḥ śabdo 'nitya iti pratijñāya tad etat parīkṣāmahe iti parīkṣām avatārayanti, api tarhi sahasaiva kṛtakatvād iti hetum abhidadhati. tad ihāpi codanāsūtrapratijñātāvadhāraṇadvayopapādanāya sadautpattikasūtrābhyāṃ hetuvacanam ucitam. kim antarā parīkṣāpratijñānena. yadi mataṃ - parārthapratijñāsvayaṃ nyāyaḥ yat pratijñānantaram eva hetvabhidhānaṃ, svapratipattau tu na hetudharmā yojayitavyā iti. tan na. na hi jaiminer api svapratipattaye śāstranirmāṇam, anyato viditavedārthaḥ śiṣyahitārthāya sūtrāṇi praṇītavān. ato 'trāpi parārthaiva pratijñā. atho[605]cyate -- dvedhā hi paraḥ, vyutthitāvyutthitabhedāt. tatra vyutthitapratipādane pratijñānantaram eva hetur abhidhīyata iti nyāyyam.[606]uttare tu parīkṣāpurassaram eva hetvabhidhānena pratipādyanta iti. tan na. lakṣaṇāntareṣv api prasaṅgāt. bhedādilakṣaṇeṣv api yathāsvam arthaṃ pratijñāya parīkṣāpratijñānam āpadyate. na ca tathā dṛśyate. kaś caiṣa nyāyaḥ yad vipratipannāya pratijñānantaram eva hetur ucyate na śiṣyebhya iti. pratyuta tān eva prati lāghavāya pratijñānantaram eva hetur vaktum ucitaḥ, kim antarā vyākṣepakarī pratijñā nikṣipyata iti yatkiñcid etat. tasmād ayam atra samādhiḥ -- ihādyena sūtreṇa śāstrasya prayojanaṃ pratijñātam. dvitīyena ca samastavakṣyamāṇatantrārthasaṃkṣepapratijñānam. anena tu sukhagrahaṇārtham ādyādhyāyārthapratijñānam. athātaḥ śeṣalakṣaṇam.[607](3.1.1) atha viśeṣalakṣaṇam (8.1.1) itivad ṛṣiṇā praṇītam.{1,202}etad uktaṃ bhavati -- ihādhyāye dharmapramāṇaṃ parīkṣiṣyāmaha iti. yady api codanāsūtreṇāpi samastatantrārthasaṃkṣepe kriyamāṇe pramāṇalakṣaṇārtho 'pi codanaiva pramāṇam eveti pratijñātḥ, tathāpi saṅkīrṇe pratijñāte
punar anena niṣkṛṣyādyādhyāyārthaḥ pratijñāyate. aniṣkṛṣyamāṇe hi pratijñāsaṅkareṇa[608]na jñāyate kasya pratijñābhāgasya sadautpattikasūtrābhyāṃ hetur abhidhīyata iti. bahv eva hi tatra pratijñātaṃ dharmasvarūpādi. atas tatrāpi hetvabhidhānam idam iti kaścid bhrāmyet. atas tadbhramāpanuttaye svayam eva nirdhāraṇaṃ darśayati. yo 'yaṃ tantrārthaḥ saṃkṣipyāsmābhiḥ pratijñātaḥ, tasmin vyākhyāsyamāne nimittaparīkṣaiva tāvad ihādhyāye vartiṣyate pramāṇapurassaratvāt prameyasiddheḥ. tad iha tāvac caturvidhā parīkṣā vartiṣyate -- kiṃ codanaiva utānyad eveti niyamaḥ, codanā vānyad veti vikalpaḥ, ubhayaṃ veti samuccayaḥ, na cobhayam ity ubhayāpalāpaḥ. āha ca --
__________NOTES__________
[605] tro (GA)
[606] yaḥ. (KA)
[607] m iti (GA)
[608] re na (GA)
nimittānveṣaṇā ceha caturdhaiva kariṣyate |
codanaivānyad eveti yad vānyac codanāpi vā ||
athavā codanānyac ca na cānyan nāpi codanā |
iti. tad ete niyamavikalpasamuccayobhayāpalāpaiś catvāraḥ pakṣā bhavanti. bhavati ca pramāṇavikalpaḥ. yathārād avasthitam agniṃ kadācil liṅgād avaiti. kadācid āptopadeśāt. na ca samuccaye 'nyataravaiyarthyam, īśvaramaharṣayo hi pratyakṣeṇa dharmam avayanti āgamenetara iti pramātṛbhedād ubhayopapattiḥ. bhāṣyakāreṇa tu pradarśanārthaṃ kiṃ codanaiva utānyad apīti darśitam. parīkṣamāṇasya hi caturdhaiva pratibhā jāyate. tad iha pratyakṣasūtre tāvat pratyakṣādiniṣedhena pratipakṣaniyamavikalpasamuccayāḥ pratyuktāḥ. ubhayāpalāpas tu codanāprāmāṇyasamarthanenautpattikasūtre nirasiṣyate tat pramāṇam anapekṣatvād iti. tad ayaṃ nimittaparīkṣāsaṃkṣepo bhavati -- pratyakṣādivyudāsena codanaivety avadhāraṇasiddhaḥ, abhāvāśaṅkānirākaraṇena ca pramāṇam eveti, śabdārthasambandhavākyaracanāpauruṣeyatvapratipādanena ca puruṣānupraveśasambhāvitāprāmāṇyavyudāsaḥ, tadbhūtādhikaraṇena{1,203}ca vākyārthasaṃvinmūlopapādanam, upariṣṭāt tu mantrārthavādaprāmāṇyaprakārakathanaṃ, smṛtipādena ca manvādyāptasmṛtācaritāgṛhyamāṇakāraṇakāṣṭakā holākādipadārthānāṃ mūlavedasadbhāvopapādanaṃ, nāmadheyapādena codbhidādināmnāṃ guṇaparāṇām eva nāmadheyatayaiva kriyopayogakathanam iti kṛtsna evādhyāye dharmasya nimittaparīkṣeti sūktaṃ tasya nimittaparīṣṭir iti.
atra bhāṣyam uktīmadam asmābhiś codanā nimittaṃ dharmajñāne iti tat pratijñāmātreṇoktam ityādi. tad ayuktam, sopapattikapratijñābhidhānāt. tathā hi -- codanā hi bhūtam ityādinā codanāprāmāṇyopapattir uktaiva, nānyat kiñcanendriyam iti cānyāprāmāṇyopapattiḥ. ataḥ katham ucyate tat pratijñāmātreṇoktam iti, ata āha -- pratijñe ti sārdhena. asyārthaḥ -- yady api bhāṣyakāreṇānāgatāvekṣaṇena sadautpattikasūtrābhyāṃ vakṣyamāṇā svapakṣasya yuktiḥ pratijñāvyatiriktā darśitā, tathāpi na sūtrakāreṇa kācid upapattir ukteti tanmatānusāreṇa pratijñāmātrābhidhānam iti

3.2

samarthanāntaram āha -- vṛttikāra iti. asyārthaḥ -- yat tu codanā hītyādinā bhūtādyarthaprakāśanasāmarthyaṃ codanāyāḥ kṛtaṃ, tat prāmāṇyadvāramātram eva kathitam. pāramārthikī yuktir upariṣṭād vakṣyate sūtrakāreṇaiva. ato vakṣyamāṇayuktyadhikam eva tat prāmāṇyasambhāvanāmātram abhihitam. sambhāvito hi pratijñāyāṃ pakṣo hetunā sādhyate, na tv asambhāvita iti svābhiprāyeṇāpi pratijñāmātrābhidhānopapattir iti

Original text: Mīmāṃsāślokavārttika · Edition: K. Sāmbaśiva Śāstrī. The Mimāṃsāślokavārt[t]ika with the Commentary Kāśikā of Sucaritamiśra. Trivandrum 1926, 1929, 1943. (Trivandrum Sanskrit Series, 90, 99, 150) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc