Mīmāṃsāślokavārttika · Chapter 4
ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
nimittasūtraṃ samāptam
04 pratyakṣasūtra
{1,204} atrānantaraṃ parīṣṭisūtrapratijñātāṃ nimittaparīkṣām avatārayituṃ sūtram -- satsamprayoge puruṣasyendriyāṇāṃ buddhijanma tat pratyakṣam animittaṃ vidhyamānopalambhanatvād iti. tad idaṃ vṛttyantare 'nimittād avacchidya tat pratyakṣam ityevamantaṃ lakṣaṇaparaṃ vyākhyātam. tad etad upanyasya dūṣayati -- varṇyata iti. asyārthaḥ -- dharmasya nimittaṃ parīkṣitavyamiti hi pratijñātam. anantaraṃ ca pratyakṣasya lakṣaṇam ucyamānaṃ na pūrvapratijñayā saṅgacchata iti
na paramasaṅgatiḥ, anupayogo 'pīty āha -- laṣaṇasye ti. lokaprasiddhapramāṇavyavahāriṇo hi mīmāṃsakasya kiṃ tallakṣaṇakaraṇeneti bhāvaḥ. dvyaṃśā hi pūrvapratijñā codanaiva pramāṇaṃ pramāṇam eva codaneti tantrārthasaṃkṣepapratijñānam. punaś ca parīṣṭisūtreṇa niṣkṛṣyādyalakṣaṇaviṣayatayā. na cānyatarāṃśaprasādhanenāpi lakṣaṇābhidhānam upayujyata iti. yadi tu naiyāyikādiprasthānam anuvidadhatā pratyakṣasya lakṣaṇaṃ praṇīyate, tadvad eva hi tatpūrvakaṃ trividham anumānam ityādivadanumānāder api lakṣaṇapraṇayanam āpatitam ity āha -- kimartham iti
syād etat. apramāṇam evānumānādi pratyakṣād anyatvāt tadābhāsavad iti tallakṣaṇānabhidhānam iti, tad ayuktam ity āha -- na tāvad iti. ayam abhiprāyaḥ -- yad eva kiñcit tadaprāmāṇyasiddhaye pramāṇam upanyasyate, tat tenaiva bādhyate. api cānumā(?na/nā)prāmāṇyasiddhaye 'numānam upanyasyate iti svavāgvirodhaḥ. tad alaṃ nāpratyakṣaṃ pramāṇam iti pāṣaṇḍajalpiteneti.{1,205}syād etat -- sambhavaitihyayor ivānumānāgamayoḥ pratyakṣāntarbhāvād itareṣāṃ lakṣaṇānabhidhānam iti, tan na. lakṣaṇavailakṣaṇyād ity āha -- nāpī ti vaktum antena. syād etat -- lakṣaṇavailakṣaṇyam evāsiddhaṃ, sarveṣāṃ saty evendriyārthasannikarṣe jāyamānatvād iti. tan na. na hi cakṣuṣā sannikṛṣṭadhūmo 'py aviditāsmṛtavyāptir anumimāno vahnim upala(?bhya/bha)te. ata indriyaliṅgaśabdasādṛśyā(na)nyathāsiddhabuddhisamupalambhakapramāṇābhāvā eva yathākramaṃ pratyakṣādipramāṇodaye sādhanam iti sādhanabhedāl lakṣaṇavailakṣaṇye sati nānyonyāntarbhāvopapattiḥ. tad idam āha -- na ce ti
na ca vācyaṃ sarvādau pratyakṣalakṣaṇābhidhānād eva tatpūrvakatvenetarāṇi lakṣitānīti pṛthaglakṣaṇānabhidhānam iti, tatpūrvakasmṛtyādīnām aprāmāṇyadarśanenābhāsasaṅkaraprasakter ity āha -- na cāpī ti
na ca sāmānyātideśalakṣaṇam iva viśeṣātideśalakṣaṇaṃ pratyakṣalakṣaṇoktir anumānādīnāṃ pāramārthimaṃ lakṣaṇam ākṣipati, tena vinā tadupapatteḥ. sāmānyaṃ tu nānākṣiptaviśeṣam ātmānaṃ labhata ity ākṣipaty arthaviśeṣam. tad etad āha -- pratyakṣe ti
tatpūrvakatvasiddhyabhyupagamena cāsmābhiḥ pūrvaṃ[609]smṛtyā vyabhicāra uktaḥ. tad api pratyakṣalakṣaṇokter ananyathāsiddhyabhāvān na sidhyatīty āha -- tadatad iti. tac cātac ca tadatadī. te pūrve yasyeti bahuvrīhiḥ. tad ayam arthaḥ -- tad vā pratyakṣam anyad vā pūrvam anumānādīnām iti na pratyakṣalakṣaṇād avagamyata iti.{1,206}yadi tu vinaiva kāraṇena pratyakṣalakṣaṇokter itareṣāṃ tatpūrvakatvam āśrīyate, hanta atatpūrvakatvam api vāṅmātreṇa śakyam āśrayitum ity āha -- tadukter iti. tadapūrvaṃ yasyeti vigraho darśayitavya iti
__________NOTES__________
[609] rva (GA)
sidhyatu vā pratyakṣalakṣaṇokter anumānādīnāṃ tatpūrvakatvam. yas tv eṣām avāntaralakṣaṇabhedaḥ svarūpaṃ ca, saṃkhyā ceyanti pramāṇānīti, tat sarvaṃ na sidhyatīty āha -- na ce ti
syān mataṃ - prasiddhāny evānumānādīni pramāṇāni, kim amīṣāṃ lakṣaṇakaraṇeneti. tat pratyakṣe 'pi samānam ity āha -- prasiddhatvād iti. ato bahuṣu pramāṇeṣu yad ekalakṣaṇakaraṇaṃ tad anyaparisaṃkhyārtham eva syāt. tad etad āha -- tenānye ti sūtram antena. abhimatapramāṇaparisaṃkhyānaṃ cāyuktam iti bhāvaḥ. mūḍhena vā jaimininā pratyakṣamātraṃ lakṣitam ity abhyupagantavyam āpadyeta. evaṃ cātmīyam ajñānam ṛṣer āropitaṃ bhaved ity āha -- mūḍhena ve ti nā ntena. api ca vākyabhedo nāmāgatyā kvacid āśrīyate yathāgnayaś ca svakālatvāt ity atra vakṣyate. na ceha sūtre kiñcid anupapannaṃ dṛśyate yad bhittvā vyākhyāyata ity āha -- sambhavatī ti
lakṣaṇam apy etad ativyāpter ayuktam ity āha -- na cāpī ti. ativyāptim eva darśayati -- tadabhāseṣv iti. sarve hi mṛgatṛṣṇādivibhramāḥ{1,207}sūryaraśmitaptoṣarādisaṃyuktanayanajanyāḥ. saṃśayāś ca sthāṇvādisaṃyuktanayanajanmāna iti pratyakṣatām aśnuvīran. seyam ativyāptir iti. alpaṃ cedam asmābhir uktaṃ tadābhāseṣu tulyatvād iti. ekaṃ tu svapnajñānaṃ varjayitvā sakalapramāṇāpramāṇasajātīyavijātīyajñānamātrasādhāraṇam idaṃ lakṣaṇam ity āha -- svapne ti. liṅgaśabdasadṛśādisambaddheṣv evendriyeṣv anumānādipramāṇapañcakotpattir iti bhāvaḥ
svapnajñānavarjane kāraṇam āha -- taddhī ti. bāhyendriyasamprayogābhāvābhiprāyeṇa cedam uktam. svapne tv ātmamanodehaiḥ saṅgatir astyeveti tad apy anena lakṣaṇena vyāpyata iti darśayitavyam iti. svapnajñānātiriktaṃ tu yat kiñcid bhrāntyādi, tat kenacit samprayoge saty eva jāyata iti pratyakṣam āpadyetety āha -- kenacid iti. yathā kenacit samprayoge bhrāntyādir bhavati, tathā pūrvam evāsmābhir vivṛtam. ādiśabdena pramāṇasaṃśayayor upādānam iti
nanu kenacit samprayogamātraṃ na pratyakṣakāraṇam abhipretam. api tarhi grāhyeṇa. na ca bhrāntyādayo grāhyasaṃyuktanayanasya jāyante. kiṃ tarhi. anyasaṃyuktendriyasyānyārthaviṣayāḥ. na cedaṃ grāhyaviśeṣaṇam asmābhir eva kevalam āśritam. api tu vṛttikāreṇāpi pratyakṣalakṣaṇaparaṃ sūtraṃ vyācakṣāṇena. tanmataṃ ca bhavadbhir upariṣṭād vakṣyata eveti nāvayor viśeṣam upalabhāmahe, ata āha -- grāhyeṇe ti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam abhimataṃ viśeṣaṇaṃ bhavato 'pi. tat tv anupāttaṃ na labhyate. vṛttikāramate tu vyatyastena tadvṛttena tadupādāsyate.
{1,208} yadābhāsaṃ hi vijñānaṃ tatsaṃyoge tad iṣyate |
iti vakṣyate. ato bhavanmate grāhyaviśeṣaṇānupādānād grāhyasamprayogajam anyasamprayogajaṃ vā jñānaṃ pratyakṣam āpadyeta. ato 'sti mahān vakṣyamāṇena viśeṣa iti
yata eva yathāvasthitam idaṃ sūtraṃ na pratyakṣaṃ lakṣayituṃ kṣamate, ata eva vṛttikāreṇāpi prāsaṅgikalakṣaṇakaraṇe vyatyayena paṭhitam ity āha -- asāmarthyaṃ ce ti
prakṛtam ativyāpakatvaṃ lakṣaṇasyopasaṃharati -- tene ti
para idānīṃ satsamprayogaviśeṣaṇopādānasāmarthyād eva grāhyaviśeṣaṇākṣepaṃ manvānaḥ pratyavatiṣṭhate, tadāha -- satsamprayoganirdeśa iti. evaṃ hi manyate --
sambhavavyabhicārau hi viśeṣaṇakarāv ubhau
tad yadi samprayogamātrajaṃ jñānaṃ sūtrakārasyābhimatam abhaviṣyat, tadā viśeṣaṇopādānam anarthakam āpatsya(?te/ta.) na hy asamprayogajaṃ pramāṇam apramāṇaṃ vā jñānam asti. ato viśeṣaṇopādānasāmarthyād eva grāhyaviśeṣaṇam avagamyate. ato na kiñcid dokṣyatīti. etad eva[610]dūṣayati -- etad eva hī ti. evaṃ hi manyate -- naivaṃvidhenottareṇa vyutthito bodhayituṃ śakyate. tasya hy etad eva pratipādyaṃ yat tvanmate[611]viśeṣaṇānarthakyaṃ, lakṣaṇasya cātivyāptyādibhir asiddhir iti
__________NOTES__________
[610] d api dū
[611] te avayavānāmānartha (GA)
upetya vā brūma ity āha -- svapnādīnām iti. uktam etad{1,209}bāhyendriyavyāpārādinirapekṣaṃ svapnajñānam iti tanmātraṃ varjayitvā sarvam eva pratyakṣaṃ prāpnuyād iti. ādiśabdena cādṛṣṭamātrodbodhitasaṃskārakāraṇikā smṛtir abhipreteti. tasmād anupāttam evātra[612]samagraṃ pratyakṣalakṣaṇam iti na tad vidhātum anuvadituṃ vā śakyam ity āha -- tasmād iti. yat pratyakṣaṃ tad evaṃlakṣaṇakam[613]iti lakṣaṇavidhiḥ. yad evaṃlakṣaṇakaṃ[614]tat pratyakṣam iti lakṣaṇānuvādaḥ. na cānukto 'rtho vidhyanuvādabhāg bhavati, ubhayor api sādhāraṇatvād abhidhānasyeti
__________NOTES__________
[612] va sa
[613] ṇam i
[614] ṇaṃ ta (GA)
evaṃ lakṣaṇaparatāṃ pratyākhyāyānabhimatavacanavyaktinirākaraṇapurassaram abhimatāṃ sūtrasya vacobhaṅgim āha -- tene ti dvābhyām. etad uktaṃ bhavati -- yad evaṃlakṣaṇakaṃ tat pratyakṣam iti naiṣa sūtrārthaḥ. kiṃ tarhi. yallokaprasiddhaṃ pratyakṣaṃ tasya satsamprayogajatvaṃ nāma dharmo 'sti. taddharmakatvāc ca vidyamānopalambhanatvaṃ bhavati. tataś ca bhaviṣyaty avidyamāne dharme 'nimittateti
nanu śābare 'pi pratyakṣam animittam, evaṃ lakṣaṇakaṃ hi tad ity ucyate. tadalakṣaṇaparatve sūtrasyānupapannam ata āha -- evam iti. ayam abhiprāyaḥ -- śābarā api ye lokaprasiddhalakṣaṇānuvādenānimittatvaṃ vidadhati tān api na mṛṣyāmahe, sampūrṇalakṣaṇābhidhāne sūtrasyāśakteḥ. ato lakṣaṇoktir iha liṅgavivakṣayaiva. yathā dhūmo lakṣaṇam agneḥ, evaṃ vidyamānopalambhanatvam animittatvasya. lakṣyate hi tat teneti bhāṣyakārasyābhimatam iti
{1,210} yal liṅgaṃ yasya ca, tadubhayam api vyanakti -- yata iti. vidyamānopalambhanatvaṃ nāma dharmo liṅgam. animittatā tu liṅgi. yadi tu talliṅgam asiddham iti kaścid brūyāt, taṃ prati satsamprayogajatvahetvantaraprasiddhena tenānimittatādhigantavyeti prasiddhenety uktam iti
kutaḥ punar hetvantarasyaiva prasiddhiḥ, ata āha -- pratyakṣatvam iti. etad uktaṃ bhavati -- traya ete prayogāḥ -- pratyakṣam animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt. vidyamānopalambhanatvaṃ ca satsamprayogajatvāt. satsamprayogajatvaṃ ca pratyakṣatvāt. atra ca vidyamānopalambhanatvasya vyaktam eva pañcamyā hetutvam upāttam. itarayos tūpādānenaiva hetutvaṃ sūtritam iti draṣṭavyam iti. ayaṃ ca pratyakṣaṃ yajjane siddham ity asyaiva prapañco veditavyaḥ. tathā hi -- tatraiva vidyamānopalambhanatvād animittatvam, evaṃdharmakatvopāttasatsamprayogajatvād vidyamānopalambhanatvaṃ, pratyakṣaṃ yajjana iti ca pratyakṣatvād evaṃdharmakatvam uktam. idaṃ hi tatrākūtaṃ pratyakṣaṃ sadevaṃdharmakaṃ bhavatīti. idaṃ tv iha vaktavyam. kim anayā prayogaprapañcaracanayā. vimatipadāspadaṃ hi pratyakṣam animitaṃ pratyakṣatvād ity etāvatāpīṣṭaṃ sidhyaty eva. tat tu śuṣkatarkahetor udbhāvakatvān na tathāśritam iti samādhātavyam. evaṃ hi śrutisādhāraṇyamātreṇānimittatvam uktam iti manvīran. na ca śrutisāmānyamātreṇaiva sarvasādharmyaṃ bhavati. na hi bhavati gopadās padaṃ vāg iti viṣāṇavatī. vidyamānopalambhanatvād animittatvam ucyamānaṃ cittaṃ bhāvayati. kathaṃ ca[615]vidyamānopalambhanam anāgate nimittaṃ bhavati. kathaṃ ca satsamprayogajam avidyamānopalambhanam. vartamānasamprayogajaṃ hi satsamprayogajam abhidhīyate, sacchabdasya vartamānavacanatvāt. na cānāgatena dharmeṇa vartamānaḥ samprayogaḥ sambhavati. sambandhidvayādhāro hi sambandhaḥ. nāsāv anyatarasminn avartamāne vartata iti yuktam abhidhātum. evaṃ pratyakṣaśabdo 'pi pratyutpannendriyasamprayogādhīnavṛttir nāvartamānasamprayogaje vartitum arhatīti yuktaṃ kramābhidhānam. prapañcarūcayaś ca mīmāṃsakā iti yuktaṃ prapañcābhidhānam ||
__________NOTES__________
[615] hi (GA)
{1,211} idaṃ tu vācyam -- anaikāntikaṃ satsamprayogajatvaṃ vidyamānopalambhanatve. saty eva hi nadīpūranayanasannikarṣe atītā[616]divṛṣṭivijñānaṃ bhavati. vartamāna eva ca meghacakṣussannikarṣo bhaviṣyadvṛṣṭiviṣayaṃ vijñānaṃ janayati. ato nāyam ekāntaḥ yat satsamprayogajaṃ jñānaṃ vidyamānopalambhanam iti. api ca aparokṣanirbhāsam api jñānaṃ vartamānasamprayogajam avidyamānaviṣayaṃ dṛṣṭam. bhavati hi vartamāne śuktinayanasannikarṣe 'tītānāgatavyavahitarajatāvagrahaḥ. uktaṃ ca bhavadbhir api bhavadāsadūṣaṇāvasare sakalapramāṇāpramāṇajñānasādhāraṇyaṃ satsamprayogajatvasya. syān matam -- na tāvadatītānāgatagocaram anumānaṃ satsamprayogeṇa janyate, aviditāsmṛtavyāpter abhāvāt. asti hi tasyāpi nadīpūrajaladacakṣussannikarṣaḥ. na cātītānāgatavṛṣṭiparicayo bhavati. śuktirajatavedane 'pi purovartidravyagrahaṇa eva sannikarṣaḥ kāraṇam. rajatānubhavas tu doṣasāhāyyāt prācīnajñānajanmanaḥ saṃskārād yatkāraṇaṃ sannikṛṣyate khalv asya nānārthair indriyam. na cāsatsu doṣeṣv avidyamānaprakāśanam upakalpayati. ato viṣayādidoṣānvayavyatirekānuvidhāyino vibhramās tam eva svātmani kāraṇīkārayantīti. tan na. kāraṇakāraṇasyāpi kāraṇatvānapāyāt. śukti[617]nayanasannikarṣa eva hi saṃskārodbodhe kāraṇaṃ bhrāntau. anumāne ca liṅgasannikarṣo vyāptismaraṇe. ataḥ śakyaṃ tadubhayam api paramparayā satsamprayogajam iti vaktum. aviśeṣitaṃ ceha satsamprayogajatvamātraṃ hetur uktaḥ. ato duṣpariharam anaikāntikatvaṃ tādṛśasya.
__________NOTES__________
[616] tavṛ (GA)
[617] ktisa
atrocyate -- uktam idaṃ lokaprasiddhasya pratyakṣasyāyaṃ dharmaḥ yat satsamprayogajatvaṃ nāma vidyamānopalambhanatvasiddhau hetur uktaḥ. loke ca grāhyeṇaiva sati samprayoge pratyakṣam iti siddham. na hy[618]anyasamprayuktacakṣuṣo 'nyat pratyakṣam iti dṛṣṭam. tad iha grāhyeṇaiva vartamānasamprayogajatvaṃ vidyamānopalambhanatve hetur uktaḥ. na ca tad anumānādiṣu sambhavati. na hi tatra grāhyeṇa vṛṣṭyādinendriyasannikarṣo vartate. lakṣaṇapakṣe tu yāvacchrutamātraparatantratvād āpadyetaiva bhrāntyādi pratyakṣam. tatrāpi tu lokapāratantrye vṛthā lakṣaṇa[619]karaṇam iti. nanu pratyakṣam animittaṃ vidyamānopalambhanatvād ity atra ko dṛṣṭāntaḥ.{1,212}yadi pratyakṣam eva, tan na. pakṣasapakṣayor abhedāpātāt. tac cāyuktaṃ siddhasādhyayor bhedāt. sādhyo hi pakṣaḥ siddhaś ca sapakṣaḥ. na caikam eva siddhasādhyasvabhāvam ity upapadyate. siddhaṃ cāsmadādipratyakṣasya dharme 'nimittatvaṃ, kiṃ[620]tatsādhanena. ata āha -- asmadādāv iti. ayam abhiprāyaḥ -- pratyakṣaviśeṣaṃ pakṣīkṛtya pratyakṣāntaraṃ sapakṣīkriyate iti na pakṣasapakṣayor ekatā. nāpi siddhasādhyateti
__________NOTES__________
[618] nyat samprayuktam anyat pra (KA)
[619] ṇam iti (GA)
[620] tatra sā (GA)
evaṃ svamatena sūtraṃ vyākhyāyedānīṃ parapakṣoktān doṣān iha pariharati -- prakṛtene ti. parapakṣe hi prakṛtāsaṅgatir uktā. seha nāsti. codanaiva pramāṇam iti hi pratijñātam. tac ca pratyakṣānimittatvapratipādanenaiva[621] śeṣāṇām apy anumānādīnām aprāmāṇyadarśanenāvadhāritarūpaṃ sidhyatīti. kathaṃ punaḥ pratyakṣānimittatve satyanumānādīnām apy animittatvam. na hi pratyakṣam anāgatātivṛttayor asamartham ityanumānenāpi[622]tathā bhavitavyam. meghonnatinadīpūrābhyām anāgatātivṛttāyā vṛṣṭer ananumānaprasaṅgād ata āha -- tad iti. ayam abhiprāyaḥ -- vyāptisaṃvedanādhīnajanmatvād anumānasya nityaparokṣeṇa ca dharmeṇa vyāptisaṃvedanāsambhavād anumānodayābhāvaḥ. na ca vṛṣṭyādau prasaṅgaḥ. teṣāṃ dṛṣṭapūrvakatvena vyāptisaṃvedanopapatteḥ. ādiśabdena dharmasādṛśyam upādatte. etac copariṣṭāt prapañcayiṣyata eveti
__________NOTES__________
[621] na śe (KA)
[622] pi bha (GA)
nanv evam api pratyakṣavaditareṣām apy animittatvaṃ kiṃ sūtrair na nibaddham ata āha -- śakyam iti. ekalakṣaṇakaraṇe hītaralakṣaṇāsiddheḥ sarveṣāṃ lakṣaṇakaraṇam āpāditam. animittatve tu pratyakṣasyokte tatpūrvakatvād itareṣām apy{1,213}animittatvaṃ śakyāvagamam iti na pṛthaṅ nibadhyate. yathā vakṣyati -- pratyakṣadvāratvād anumānādīnām[623]apy akāraṇatvam iti. lakṣaṇānupayoge[624]'pi yaḥ paryanuyogo dattaḥ, so 'py atra lakṣaṇānabhyupagamād eva nāstīty āha -- na ce ti
__________NOTES__________
[623] m akā
[624] genāpi (KA)
tathā grāhyaviśeṣaṇānupādānād anumānādyanupasaṅgrahāc ca nyūnaṃ lakṣaṇaṃ, sarvasaṃvidāṃ ca satsamprayogeṇāvyabhicārāt satsamprayoganirdeśo 'tiricyata ityādy api yad uktaṃ tad apy atra nāśaṅkyata ity āha -- na ce ti. lakṣaṇakaraṇasya hi nyūnātirekādayo doṣāḥ nālakṣaṇe prasajantīti. etad dhy atra sarvathā pratipādyaṃ yallokaprasiddhaṃ pratyakṣaṃ tad evaṃdharmakam iti. sampūrṇaṃ tu pratyakṣasya svarūpam anenābhidhīyatāṃ mā vā. na nas tatra tātparyam. ataś cānyaparatvāt sūtrasya lakṣaṇapakṣoktā mṛgatṛṣṇādisaṃvidām api pratyakṣatā nāpadyate ity āha -- sarvathe ti
nanu yadi lokaprasiddhadharmopadarśanenānimittatvamātram atra sādhyam, evaṃ tarhi pratyakṣam animittaṃ vidyamānopalambhanatvād ity etāvad eva vaktavyam. kiṃ satsamprayogajatvādyupanyāsena, ata āha -- atīte ti sārdhadvayena. ayam arthaḥ -- satyam etāvatāpy animittatā pratipāditaiva.[625]kin tu vidyamānopalambhanatvam evāsiddhaṃ yogināṃ muktātmanāṃ cātītānāgatādiviṣayajñānotpatter iti ye manyante, tān prati hetusiddhyarthaṃ satsamprayogajatvam api hetvantaram upanyastaṃ, na punaḥ pratyakṣasvarūpavivakṣayā. tathā vidyamānopalambhanatvād iti hetum abhidadhatā avidyamāno[626]bhaviṣyaddharmo bhaviṣyattvād eva na pratyakṣeṇānubhūyata iti yo hetur antarṇītaḥ, tasyāpi yogim uktātmanāṃ grāhyair arthāntarair bhaviṣyadbhir vyabhicāritā mā bhūd ity etad artham api satsamprayogajatvasyopādānam. etad dhy{1,214}anenocyate -- sarvam eva pratyakṣaṃ saty evendriyasamprayoge jāyate. ato na kiñcid bhaviṣyadviṣayam iti nāsti vyabhicāraḥ. asiddhatāvyabhicārite samāhṛtya mā bhūtām iti dvivacanābhidhānam iti.
__________NOTES__________
[625] tā bhavati. ki
[626] no dharmo (GA)
idaṃ tv iha vaktavyaṃ - nirākṛtam eva aśakyaṃ hi tat puruṣeṇa jñātum ṛte vacanād ity atra yogipratyakṣasyānāgatādiviṣayatvam. atra kiṃ punar upanyāseneti. tatraike vadanti -- tatra hi vacanādṛte puruṣāṇām atīndriyānubhavaśaktir nirākṛtā. atra punarvacanād eva pratītya ciraṃ bhāvayato dharmādharmau pratyakṣau bhaviṣyata iti pratyavasthānaṃ nirākriyata iti. tad ayuktam. sarvaṃ hi tadanāgatāvekṣaṇena bhāṣyavārttikakārābhyām uktam, ihaiva sūtrakāreṇa svayam uktatvāt. na caiṣa pareṣām api siddhāntaḥ yad akasmād eva buddhasya[627]vānyasya vā tadbhūmim adhirūḍhasyājātātivṛttapratyutpannasūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭādayaḥ sākṣād bhāvā bhāsanta iti. api tarhi āgamād eva sāmānyato viditān dharmāṃś ciraṃ bhāvayataḥ sphuṭam avikalpakāś ca prakāśanta iti. bhāvanābalajam eva jñānaṃ divyaṃ cakṣur ity ācakṣate. yat tu bhautikenaiva cakṣuṣā sarvam aparokṣīkriyata iti, tadatisthavīyaḥ. prauḍhipradarśanaparatayā tair uktam. tādṛśam api cātraiva nirākāryam, ihaiva sūtrakāreṇa nirākṛtatvāt. tasmād atratyam evānāgatāvekṣaṇena tatroktam ity uktam eva. nanu ca pūrvapūrvahetvasiddhyāśaṅkayottarottarahetupradarśanam iti yato 'sti tatra dharmo 'yam ityādinā pratyakṣatvamadohetur ity evamantenoktam iti gatārtham idam.
__________NOTES__________
[627] syānya (GA)
atrocyate -- pratyavasthānabījam idānīṃ pareṣām abhidhīyate. avidyamānopalambhanam eva hi yogajadharmabalena yogināṃ pratyakṣam iti hi te pratipannāḥ. ata eva atītānāgate 'py arthe ityādinā hetvasiddhibījam upadarśitam. pūrvaṃ tv asiddhyāśaṅkayā hetukramāśrayaṇam ity etāvad evoktam. katham asiddhir ity atra na kiñcid uktam. yogyartham abhidhīyate ity atrāpi yoginām atiśayaviśeṣo 'ntarṇītaḥ. sa eva atītānāgatetyādinā prakaṭīkṛtaḥ. kaḥ{1,215}punaratītānāgatādiviṣayatve pratyakṣasya teṣām abhiprāyaḥ. śrūyatām. evaṃ hi manyante -- yad vidyamānopalambhanam asmadādipratyakṣaṃ tena mā nāma dharmo 'nubhūyatām. bhāvanābalabhuvā tu sakalātītā[628]nāgatādiviṣayeṇa kiṃ nānubhūyate. tadasiddher anupapannam iti cet. na. anumānād upapatteḥ. tatraitat syād -- na tasya bhāvanābalabhuvaḥ pratyakṣasyāsmadādāv adṛṣṭacarasya sadbhāve kiñcana pramāṇam astīti. tac ca na. evam anumānād upapatteḥ. vijātīyāntarāyaparihāreṇa bhāvyamāneṣu bhāveṣu[629]prajñāprasādād atiśayo dṛśyate. tathā hi -- kim anyat. iha khalu nitāntaduradhigamam ātmānam eva nirdhūtanikhilakāyakaraṇoparāgopaplavaṃ vigalitasakalamitimātṛmeyamānavibhāgodgrāhamayam[630]aham iti viśadataram avalokayante kṛtinaḥ kecid iti vedāntavādino vadanti. na hi tadasmadādivedyaṃ neti yogino 'pi na budhyante. tadvad vā vayam api vijānīmaḥ. bhavati cātra kāraṇaprakarṣo hi kāryaprakarṣeṇa vyāpto dṛṣṭaḥ citrakārādiśilpaprakarṣa iva citrādikarmaprakarṣeṇa. prakṛṣyate ca kasyacid yogino bhāvanābalabhuvaḥ pratyakṣasya kāraṇam iti svabhāvahetuḥ. athāpi syāt kutaḥ kāraṇaprakarṣo 'vagamyata iti. svabhāvahetor eva. yo yadabhiniviśamāno 'bhyasyati sa tasya prakarṣakāṣṭhām āsādayati
citrakārasyeva śilpam. abhyasyati ca kaścid avahito dhyānam iti sādhyānvitahetupradarśanam. ato dhyānaprakarṣāt tadbalabhuvo jñānasya prakarṣaḥ. kaś ca jñānasyāparaḥ prakarṣaḥ sphuṭāvikalpakaprakāśāt. yathāhuḥ --
__________NOTES__________
[628] tādi (GA)
[629] pratijñā (KA)
[630] yam i (GA)
tasmād bhūtam abhūtaṃ vā yadyad evātibhāvyate |
bhāvanābalaniṣpattau tatsphuṭākalpadhīḥ phalam ||
iti. nanu jīvanāya śilpināṃ śilpābhyāso yuktaḥ. na tu dhyānābhyāsasya kiñcinnibandhanam asti. kathaṃ nāsti. karuṇā hi dhyānābhyāse nibandhanam. kaścit khalu bhavāntarīyāt saṃskārāt kāruṇiko bhavati.{1,216}sa karuṇām evābhiniviśate. abhyāsātiśayāc ca sā tasya prakarṣakāṣṭhām āsādayati. sa kāṣṭhāprāptaprakarṣakaruṇo duḥkhottarān saṃsāriṇo dṛṣṭvā dūraṃ dūyamānamānasaś cintayati katham etān uddhareyam iti. tataḥ sa puruṣārthasādhanam anvicchan dhyānāya prayasyati. tataś cirābhyāsān niṣpannadhyāno dharmādharmāv apy aparokṣam īkṣate. anyan mataṃ - saṃsāriṇo hīndriyādhīnajñānajanmānaḥ. prāgbhavīyaka[631]rmārjitadehendriyā hi te. ato yuktaṃ yaddehendriyānuvidhāyisaṃvedanā bhavantīti. yadā punar amī yogābhyāsād eva prakṣīṇanikhilajñānakarmāśayā bhavanti, tadā dehendriyair vimucyante. tadā niyāmakābhāvāt svayaṃ ca prakāśasvabhāvatvāt sarvam atītādi budhyante. atas tān prati vidyamānopalambhanatvam asiddham iti tatpratibodhanāya lokaprasiddhaṃ sad ityādy ayaṃ jaiminir āheti. tān indānīṃ pratibodhayati -- na lokavyatiriktam iti. ayam arthaḥ -- teṣām api pratyakṣaṃ na lokottaraṃ bhavitum arhatīti
__________NOTES__________
[631] dha
atra kāraṇam āha -- pratyakṣatvene ti. ayam abhiprāyaḥ -- tad yogināṃ jñānaṃ pratyakṣaṃ navā. yady apratyakṣaṃ na tarhi pramāṇaṃ, pratyakṣānumānavyatiriktapramāṇānabhyupagamād anumānalakṣaṇābhāvāc ca. na cāpramāṇam arthavyavasthāpanāyālam. ataḥ kiṃ tad abhyupagamena. atha pratyakṣam, anvarthatvāt pratyakṣaśabdasya avaśyam eva tenendriyajanmanā bhavitavyam. na hy anindriyajaṃ pratyakṣam iti laukikānām upacāro dṛśyate.
nanu nendriyajatvaṃ pratyakṣalakṣaṇam, api tarhi, kalpanāpoḍham abhrāntaṃ pratyakṣam iti. abhilāpasaṃsargayogyapratibhāsāpratītiḥ kalpanā. tayā rahitaṃ timirāśubhramaṇanauyānasaṃkṣobhaṇādyanāhitavibhramam abhrāntaṃ jñānaṃ pratyakṣam iti. idaṃ ca lakṣaṇaṃ yoginām api jñānaṃ vyāpnoty eva. tad[632]dhi nirvikalpakam abhrāntam. ata eva pratyakṣaṃ caturdhā vibhajante tac caturvidham indriyajam indriyajasamanantarapratyayodbhavaṃ mānasaṃ sarvacittacaittānām ātmasaṃvedanaṃ yogijñānaṃ ceti. yadi hīndriyajatvam eva pratyakṣalakṣaṇaṃ syāt, tritayam apratyakṣaṃ syāt. mānasaṃ ca mīmāṃsakair api pratyakṣam iṣyata eva. ataḥ sarvānugatāparokṣāvabhāsitvamātravacana eva pratyakṣaśabdo{1,217}niścīyate. yathā gamerḍor iti ḍopratyayānto vyutpādito gośabdo 'gacchaty api prayogadarśanāt sarvānugatagojātimātravacano niścīyate, evaṃ naṣṭāvayavārthavibhāgaḥ pratyakṣaśabdo 'parokṣāvabhāsini samudāyaśaktyaiva[633]vartata iti. tan na. avayavānvayāvyabhicārāt. avayavānvayavyabhicāre hi samudāyaśaktir ātmānaṃ labhate. na ca pratyakṣaśabdavācyam indriyānvayaṃ vyabhicarati. mānase vyabhicāra iti cet. na. manaso 'pīndriyatvāt. atha nāsti mano nāmendriyam, indriyajam eva tu jñānaṃ dhārāvāhikeṣu santanyamāneṣūttarakṣaṇagrāhiṇo jñānasya kāraṇaṃ mana iti gīyate. uttaraṃ ca mānasam iti. tad ayuktam. atīte hīndriyaja[634]jñāna uttarakṣaṇo 'nubhūyate. sa katham asambaddhena tenāvabhāsayituṃ śakyate. akṣavad iti ced, na. prāpyakāritvasyākṣāṇām ihaiva vakṣyamāṇatvāt. ato dvitīyakṣaṇagrahaṇam[635]apīndriyajam eveti nāsti vyabhicāraḥ. tasyāpīndriyānvayavyatirekānuvidhānāt. na hi nimīlitanayanasya rūpabuddhir anuvartamānā dṛśyate. ato 'vayavānvayāvyabhicārān na samudāyaśakter ātmalābhaḥ. ato 'nindriyajaṃ sad yogināṃ muktātmanāṃ vā jñānaṃ na pratyakṣam. pratyakṣaṃ sanniyataṃ vidyamānopalambhanam, apratyakṣaṃ tu pramāṇāntarānabhyupagamād eva nirastam.
__________NOTES__________
[632] d api (GA)
[633] va prava (GA)
[634] je
[635] grāhiṇa (KA)
yac ca bhāvanābalaṃ yogijñānajanmani kāraṇam uktam. tan na, avagataviṣayatvād bhāvanāyāḥ. na cākasmād evāvagater utpattiḥ sambhavati. sarvotpattimatāṃ kāraṇavattvāt. atha pramāṇāntarāvagataṃ bhāvyate kiṃ bhāvanayā, tata eva tatsiddheḥ. kiñ ca tat pramāṇaṃ na tāvadanumānaṃ, dharmādharmayoḥ pūrvam agrahaṇena tadvyāptaliṅgadarśanābhāvāt. jagadvaicitryārthāpatter api kim api kāraṇam astīty etāvad unnīyate. na tu kaścid viśeṣaḥ. na cānirdiṣṭaviśeṣaviṣayā bhāvanā bhavati. yogaśāstreṣv api viśeṣā eva dhyeyatayopadiśyante --
dhyeya ātmā prabhur yo 'sau hṛdaye dīpavat sthitaḥ
ityādibhiḥ. tarhy āgamād avagataṃ bhāvayiṣyate. yadi pramāṇāt, tata evāvagateḥ kiṃ bhāvanayā. hānopādānārthaṃ hi vastu jijñāsyate. te ca tata eva siddhe iti vyarthā bhāvanā. kāruṇiko 'pi dharmāgamān eva prayatnataḥ śiṣyebhyo vyācakṣīta. na bhāvanā[636]parikhedam anubhavet. atha vipralambhabhūyiṣṭhatvād āgamānāṃ pramāṇam āgamo na veti vicikitsamāno bhāvanayā jijñāsa[637]te. tan na.{1,218}tato 'pi tadasiddheḥ. bhāvanābalapariniṣpannam api jñānam anāśvāsanīyārtham eva, abhūtasyāpi bhāvyamānasyāparokṣavat prakāśāt. tathā tair evoktaṃ - tasmād bhūtam abhūtaṃ veti.
__________NOTES__________
[636] nākhe (GA)
[637] sya (KA)
api ca bhāvanābalajam apramāṇaṃ gṛhītagrahaṇāt. yāvad eva hi gṛhītaṃ tāvad eva hi bhāvanayā viṣayīkriyate. mātrayāpi tv adhikaṃ bhāvanayā na gocarayati. yogābhyāsāhitasaṃskārapāṭavanimittā hi smṛtir eva bhāvanety[638]abhidhīyate. sā ca na pramāṇam iti sthitam eva. na ca taduttarakālaṃ sākṣātkārijñānam udetīti pramāṇam asti. indriyasannikarṣam antareṇārthasākṣātkārasya kvacid apy adarśanāt. bhavati cātra[639]prayogaḥ -- yogināṃ dharmādharmayor aparokṣāvabhāsi jñānaṃ nāsti indriyasannikarṣābhāvād, asmadādivat. yac ca kāraṇaprakarṣāt kāryaprakarṣa ity uktaṃ, tad ayuktam. kāraṇaprakarṣānupapatteḥ. bhāvanāprakarṣānupapattiś ca varṇitaiva prayojanābhāvād, anālambanatvād anadhikaviṣayatvāc ca. na ca tathāvidhātiśayavataḥ kasyacid adyatve darśanaṃ, yena dṛṣṭatvād abhyupagamyeta. nityanirdoṣavedāntapramāṇake tu brahmātiśaye na kiñcid anupapannam. tatrāpi tu nānindriyajaṃ pratyakṣam upapadyate. samucchinnasakalamitimātṛmeyamānaprapañcā hi sāvasthā. yatrāpi cābhyāsāt prakarṣo dṛśyate tatrāpi smṛtir eva prakṛṣyate, na punarabhyāsato 'nindriyasannikṛṣṭam api ca vastvaparokṣaṃ bhavati. na hy abhrāntasyāsannihitam avartamānaṃ ca puraḥsthitavadavabhāsata ity utprekṣitum api śakyam ity alam aneneti.
__________NOTES__________
[638] ti gīya (GA)
[639] tra yo
nanu ca śeṣahetuprasiddhaye pratyakṣatvaṃ hetur iti pūrvam uktam. katham idānīṃ tena vidyamānopalambhanatvaṃ sādhyate, ata āha -[640] satsamprayogajatvam iti. ayam abhiprāyaḥ -- nāyaṃ śāstrīyo hetukramaḥ, yena tadatikrame doṣo bhavati. ato vyāptibalena śakyam anenāsmadādipratyakṣavad ubhayaṃ sādhayitum iti yatheṣṭābhidhānam iti
__________NOTES__________
[640] satsam iti (KA)
atra sūtrakāreṇa pratyakṣatvābhyupagamena yogipratyakṣasyānimittatāṃ pratipādayatā nimittatvābhyupagame vā na pratyakṣatvam ity arthād āveditam. tat{1,219}prayogadvayena darśayati -- teṣām iti dvayena. tatas tv eveti. avartamānaviṣayatvād evety arthaḥ. yadi tu nirākṛtasvapakṣo bauddho 'pratyakṣaśabdavācyam eva tat pramāṇāntaram iti brūyāt, tadarthaṃ pramāṇatvanirākaraṇam. etac ca sūtrakāreṇaiva satsamprayogagrahaṇasāmarthyād evopāttam iti sad ity etena kathyate ity uktam iti || 30-31 ||
anyan mataṃ - siddhānāṃ khalu dharmānugrahavaśenānāgatādiviṣayā pratibhaiva jāyate. sā cādyatve kvacid asmadādīnām apy utpadyate yathā śvo me bhrātāganteti. prāyeṇa tv ṛṣīṇāṃ tajjñānam utpadyata ity ārṣam ity ucyate. yathāhuḥ -- ārṣaṃ siddhadarśanaṃ ca dharmebhyaḥ iti. tan nirākaroti laukikī ti. ayam arthaḥ -- yoginām ṛṣīṇāṃ vā pratibhā nārthaniścayāya prabhavati, pratibhātvād asmadādipratibhāvat. asmadādīnāṃ hi visaṃvādabhūyiṣṭhā pratibhopalabhyata iti
evaṃ tāvad vidyamānopalambhanatvasya hetor asiddhim āśaṅkya satsamprayogajatvād iti yad uktaṃ tad vivṛtam. idānīṃ bhaviṣyattvasya hetor anaikāntikaśaṅkānirākaraṇārthaṃ yad uktaṃ tad vivṛṇoti -- avidyamāne ti. ayam arthaḥ -- yadi satsamprayogajaṃ pratyakṣam iti nocyeta, tato 'vidyamāne 'pi saṃyoge yogināṃ kvacit pratyakṣaṃ jāyata iti tasya bhaviṣyaty api dharme śaktir anivāritā syāt. tataś ca bhaviṣyattvasya hetor anaikāntikatvam[641]iti sadityādi jaiminir āheti
__________NOTES__________
[641] tvaṃ syād iti (GA)
{1,220} nanu bhaviṣyattvād dharmo na pratyakṣa ity ucyate, tad yadāsau bhaviṣyaṃs tadā mā nāma pratyakṣo bhavatu. yadā tu pravartate tadā kin nāma na pratyakṣeṇānubhūyate, ata āha -- pratyakṣa iti. ayam abhiprāyaḥ -- anuṣṭhānārthaṃ hi pramāṇam anviṣyate. tadanuṣṭhānāt prāg evānveṣyam. na cānuṣṭhānāt prāg dharmo 'stīti kathaṃ pratyakṣo bhaved iti. kim idānīm anyenānuṣṭhito vidyamānaḥ pratyakṣo[642]dharmaḥ nety āha -- anuṣṭhita iti. na pratyakṣa iti sambandha iti. atra kāraṇam āha -- phalasādhanarūpeṇe ti. bhaved etad evaṃ yadi dravyādayaḥ svarūpeṇa dharmā bhaveyuḥ. phalasādhanarūpeṇa caite dharmā iti tādrūpyeṇa ca dharmatvam ity atroktam. tac ca rūpam anuṣṭhānakāle nāsti. āmuṣmikaphaleṣv atra phalasyābhāvāt. aihikaphaleṣv api cireṇa. nirantarayor hi sādhyasādhanayoḥ sādhanaṃ pratyakṣaṃ bhavati mardanasukhayor iva. iha tu phalakāle sādhanaṃ cirātivṛttaṃ, sādhanakāle phalam ajātam iti na phalasādhanaṃ pratyakṣam. śaktis tu sarvabhāvānāṃ nityaparokṣaiva. tena na tadviśiṣṭo dharmaḥ pratyakṣo bhavatīti
__________NOTES__________
[642] kṣo ne (GA)
prakṛtam idānīṃ vidyamānopalambhanatvena pratyakṣasya dharme 'nimittatvam upasaṃharati - asmad [643]iti dharme ntena. dhyāyināṃ pratyakṣaṃ vidyamānopalambhanaṃ sad dharme na pramāṇam asmatpratyakṣavat. vakṣyamāṇahetvapekṣayā caśabdaḥ. neṣyata iti vakṣyamāṇena sambandha iti. ayaṃ ca sūtrakāreṇopapattikramoktyā sarveṣāṃ cittaṃ bhāvayituṃ[644]hetukramo darśitaḥ. śakyate ca pratyakṣatvamātreṇaivānimittatā sādhayitum ity āha -- pratyakṣatvād iti
__________NOTES__________
[643] smatpratyakṣavadi
[644] tuṃ kra (KA)
evaṃ sūtratātparyaṃ vyākhyāyedānīm avayavānanusandhatte. tatrāpi{1,221}sacchabdam ādau cintayati. atra bhikṣuṇoktaṃ sadviśeṣaṇam anarthakam, asatā samprayogābhāvenāvyabhicārāt. yathoktaṃ -
sad ity asadvyudāsāya na niyogāt sa gaṃsyate |
samprayogo hi niyamāt sata evopapadyate ||
iti. etad anabhyupagamena nirākṛtya karmadhārayasamāsam eva darśayati -- avidyamāne ti. asyārthaḥ -- nāyam arthaḥ sūtrasya satā samprayogaḥ satsamprayoga iti. kiṃ tarhi. saṃś cāsau samprayogaś ceti karmadhārayo 'yam. sacchabdaś ca vidyamānavacanaḥ. tad ayam artho bhavati -- vidyamānasamprayogajaṃ pratyakṣam iti. tataś ca yat teṣām avidyamāne 'rthe ityādinā yogijñānasya pratyakṣatvanirākaraṇam uktaṃ tad evaṃ labhyate. vartamānārthavācino hi sacchabdasyāsad[645]vyudāsaḥ. sa katham asati tasmin sidhyet. ayaṃ ca sūtrārthaḥ satīndriyārthasambandhe iti vyācakṣāṇena bhāṣyakāreṇokta iti draṣṭavyam iti
__________NOTES__________
[645] sau prasādaḥ. sa (GA)
nanv ayam artho nimittasaptamyaivātra labhyate. na hy asatsamprayogo nimittaṃ bhavati. ata āha -- sasamye ti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam avartamānaḥ samprayogo nākṣaje jñāne kāraṇam. api tu tam api kecit kāraṇatayā manyante. tad iha samprayoga ity etāvati śrute sati bhāviny atīte ceti yatheṣṭaṃ kalpayeyuḥ. atas tatkalpanānirākaraṇārthaṃ vyaktam eva jaimininā sadviśeṣaṇam upāttam iti
vyākhyātaḥ sacchabdaḥ. saṃśabdam idānīm anusandhatte -- samyag iti. samyakprayogaḥ samprayogaḥ. tena duṣprayogo nivārito bahvatīti. āha -- viśekṣyati bhavān samā prayogaṃ, prayogam eva[646]tāvadādau bhavān vyākurutām ata āha -- prayoga iti. rūpādisaṃvitkāryonneyam indriyāṇāṃ vyāpāraṃ prayogāparaparyāyam ācakṣata iti
__________NOTES__________
[646] vādau vyā (KA)
{1,222} kaḥ punar atra duṣprayogaḥ yaḥ saṃśabdena vyāvartyate, ata āha -- duṣṭatvād iti. kathaṃ punar asau duṣṭaḥ. prayogasya hy atyāsattyādayo doṣāḥ. na ca te śuktisamprayuktacakṣuṣo bhrāmyato doṣā bhavanti. viṣaya eva tu tatra sādṛśyad ūṣito viparītakhyātihetuḥ. ata āha -- rajatekṣaṇād iti. ayam abhiprāyaḥ -- jñānakāraṇaṃ hi samprayogaḥ sa duṣṭo 'nyadanyātmanā bhāsayati, kāraṇadoṣāvinābhāvāt kāryadoṣasya. aduṣṭas tu samyagjñānaṃ janayati. sarvakāraṇadoṣābhāvena ca tasya samyaktvaṃ bhavati. yadā punar indriyārthayor anyatarad api duṣyati, tadā tadāśritaḥ saṃyogo 'pi duṣṭo bhavati. ataḥ saṃyogasya svadoṣā atyāsattyādayo viṣayadoṣāś ca sādṛśyādayo dūṣakā bhavanti. tad iha śuktau rajatam iti gṛhyamāṇāyāṃ kāryadoṣāt śuktikāyogo duṣṭa ity avagamyate. ato 'sau samyagarthavācinā saṃśabdena vāryata iti. evañ cāvayavavyākhyāyām āśrīyamāṇāyāṃ lokasiddhalakṣaṇānuvādenāpy animittatvavidhir na duṣyatīty āha -- evam iti
tathā yad api bauddhaiḥ prāptivacanaṃ prayogaśabdaṃ manvānaiḥ śrotracakṣuṣor aprāpyakāritvād avyāpakaṃ lakṣaṇam ity uktaṃ, tad api vyāpāramātravacanaṃ prayogaśabdaṃ vyācakṣāṇair asmābhiḥ parihṛtam ity āha -- tataś ce ti. vyāpāramātravācitvād aviruddham ity uparitanena sambandha iti
śrotracakṣuṣor aprāpyakāritve bauddhānām abhiprāyam āha -- prāpye ti no ntena. evaṃ hi tair uktaṃ -
sāntaragrahaṇaṃ na syāt prāptau jñāne 'dhikasya ca |
iti. yadi cakṣuśśrotre viṣayaṃ prāpya gṛhṇītaḥ, yad idaṃ dūre śabdo dūre 'rtha iti sāntaragrahaṇaṃ yac ca sumahatāṃ mahīmahīdharādīnām adhiṣṭhānādhikaparimāṇānāṃ{1,223}grahaṇaṃ tat kilobhayam api na syāt, prāpyakāriṣu tvagādiṣv adarśanāt. tad etad uktaṃ bhavati -- yat prāpyakāri na tat sāntaram adhikaṃ ca vedayati, yathā kāyaḥ na ca tathā śrotracakṣuṣī ity āvītahetuḥ. upālambhe kilaśabdaḥ. ubhayasyāpi samādhāsyamānatvād iti. ārjavāvasthānaṃ vā samprayogo 'bhimata ity āha -- yadi ve ti. ārjavāvasthitasya hi rūpādijñānam utpadyate. tatraiva samprayogaśabdopacāraḥ. tvagādiṣu samprayogaśabdārtho jñānahetur upalabdhaḥ. tad idam ārjavāvasthānam api taddhetutayā tathā vyapadiśyate. evam eva vyāpāre 'pi darśayitavyam iti || 41-42 ||
kāryalakṣitayogyatālakṣaṇo vā yaḥ śabdārthayor iva rūpādicakṣurādyoḥ sambandhaḥ samprayoga ity āha -- yogyate ti. athavāstu sāṅkhyādisiddhāntasiddhaḥ prāptirūpa eva sambandhaḥ. nātrāpi kiñcid duṣyatīty āha -- sāṅkhyādīn iti. nirjitya hi sāṅkhyādīn prāptipakṣo 'tra dūṣyate. na ca te nirjetuṃ śakyāḥ. aprāpyakāripakṣe hi sūkṣmavyavahitaviprakṛṣṭādīnām aprāptatvāviśeṣeṇa grahaṇaprasaṅgād iti bhāvaḥ
anumānenāpi śrotracakṣuṣoḥ prāpyakāritvam avagamyate ity āha -- tayor iti. tayoḥ śrotracakṣuṣor ity arthaḥ. cakṣuśśrotre prāpyakāriṇī, bāhyendriyatvāt tvagindriyavad iti. nanu ca karṇaśaṣkulī cakṣurgolakaṃ ca śarīrastham evopalabhyate, kathaṃ tat prāpyakārīty ucyate. tad etad eteṣāṃ tāvat prāpyakārivādināṃ sāṅkhyānāṃ matena samādadhāti -- kecid iti. evaṃ hi sāṅkhyā manyante -- āhaṅkārikayoḥ śrotracakṣuṣor vṛttiḥ śarīrād bahir bhavati arthadeśaṃ prāpnoti. sā ca kāryadarśanonneyā yathākāryam avatiṣṭhata iti
{1,224} nanv adhiṣṭhānam evendriyaṃ, tatroddharaṇapūraṇādinigrahānugrahadarśanāt. itarathā tadasambhavāt. yadi hy adhiṣṭhānātiriktam akṣaṃ bhavet, tarhy adhiṣṭhānasaṃskāro 'narthakaḥ syāt, ata āha -- cikitsādī ti. ayam abhiprāyaḥ -- yadīndriyam adhiṣṭhāne na sambaddhaṃ bhavet, tato 'dhiṣṭhānasaṃskāras tasyopakārako na syāt. adhiṣṭhānādhāraṃ tu tat. atas tasyaivādhārabhūtasyādhiṣṭhānasya saṃskāra ādheyasyendriyasyopakārako bhaviṣyati gajāśvaparyāṇasaṃskāra ivārohakasyeti
nanv evam api golakādhikaraṇasyaiva tatsaṃskāra upakārako bhavatu, tasya tv asambaddhasya bhāgasya golakena golakasaṃskāro nopakārakaḥ syāt. tena ca saṃskṛte na prayojanam. tasyaiva prāptatvena prakāśakatvāt. ato yat prakāśakaṃ tat saṃskartum aśakyam asambandhāt. yac ca śakyaṃ na tena saṃskṛtena prayojanam, asambaddhasya hi bhāgasya prakāśayitum aśakteḥ, ata āha -- taddeśa iti. ayam abhiprāyaḥ -- ekaivendriyavṛttir anugatādhiṣṭhānadeśasambandhā arthadeśaṃ yāvat prāptā, ato 'dhiṣṭhānadeśa eva saṃskāraḥ sarvopakārako bhaviṣyati. yathā pādayoḥ prayuktaḥ saṃskāro dūrasthasyāpi cakṣuṣa upakārako bhaviṣyatīti
ato nāyam ekāntaḥ yadadhiṣṭhānadeśe saṃskārāt tadvartyevendriyamitīty āha -- tasmād iti. nirantarādhikagrahaṇam upapādayati -- bahir iti syād antena. kāryadarśanabalena hi tadvṛttiḥ kalpyamānā yathākāryam avatiṣṭhata{1,225}ity uktam. ato 'dhiṣṭhānādhikaparimāṇārthadarśanāt pṛthvagrā kalpayiṣyate. nirantaradarśanāc ca santatā. ato yatra yādṛśaṃ vṛttibhāge pārthavaṃ pṛthutvaṃ bhavati, tadanurūpam evādhiṣṭhānādhikaṃ mahīdharādi gṛhyate. amūrtāyā api vṛtter aupādhiko vyomna iva bhāgavyapadeśaḥ. yad eva tayā prakāśyate tadaupādhikam eva bhāgavyapadeśaṃ labhate iti. na ca vācyaṃ yadi vṛttir gatvārthaṃ prakāśayati kim iti tarhi nitāntadūravartino 'pi bhāvān na prakāśayatīti. yāvati hi dūre kāryam upalabhyate tāvantam evādhvānam asau sarpatīty adhikadarśanavat kalpanīyam ity āha -- dūre 'pī ti
nanv evam api yadīndriyavṛttyārthāḥ prakāśyante, sā tarhi nirgatya gatāsty eveti kiṃ na pihitendriyasyāpi bhāvā bhāsante, ata āha -- dīpaprabhe ti. nāvaśyaṃ pihitendriyasya vṛttir asti kāryābhāvāt tu sā dīpanāśe prabhāvannimīlayato 'pi naṣṭety unnīyata iti
astu vā adhiṣṭhānapidhāne 'pi vṛttiḥ. ātmaprayatnānugṛhītā tu sā ātmany artham upanayati. adhiṣṭhānapidhāne hy ātmanaḥ prayatnocchedāt prayatnānadhiṣṭhitayā tayānupanīto 'rtho nātmanānubhūyata ity āha -- adhiṣṭhāne ti
vicchinnabodham idānīm upapādayati -- vicchinna itī ti. vibhor apy ātmanaḥ prāgbhavīyaka[647]rmārjitaṃ sakalabhogāyatanaṃ śarīram iti. tadapekṣayā vicchedabuddhiḥ. kāyendriye tu śarīravicchedābhāvād avicchedabodho yukta iti. śabde tu vicchedādhikabodho bhrāntir eveti kiṃ tadupapādanena.[648]tathā hi -- svadeśa eva śabdaḥ śrotreṇa prakāśyate. kutas tasya vicchedaḥ. kutaḥ vibhor{1,226}amūrtasya vṛddhihrāsāv ity āha - śabde [649] tv iti. etat tu svamatenoktam. sāṅkhyamate tu śrotravṛttiḥ śabdadeśaṃ gacchaty eva. tatra śarīrāpekṣayaiva vicchedabodho vaktavyaḥ. asambhavaṃ ca śabdādhikaraṇe vakṣyāma iti.
__________NOTES__________
[647] dha (GA)
[648] na. sva (KA)
[649] śabdeti (KA)
ayaṃ ca sāṅkhyasiddhāntasiddho vṛttigamanapakṣo vārttikakāreṇa prāptisādhāraṇyamātreṇoktaḥ, na punarabhipretaḥ. na hīndriyavṛttir nāma kācit pramāṇenāvagamyate. tathā hi -- āhaṅkārikāṇīndriyāṇīti kāpilā manyante. yathāhuḥ --
sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṅkārāt |
iti. kaś cāyam ahaṅkāraḥ. yadi yo 'yam ātmānaṃ prakāśayati, sa tarhi jñānamitīndriyāṇāṃ kathaṃ prakṛtir bhaviṣyati. ātmādhāram āntaraṃ jñānaṃ kathaṃ tena bāhyendriyāṇyārabdhuṃ śakyante. atha mataṃ tattvāntaram ahaṅkāra iti. tan na. pramāṇābhāvāt. api ca tattvāntaram api tat kāpilair vibhuḥ saṅgīryate. tatas tanmayānīndriyāṇy api vibhūni bhaveyuḥ. na ca vibhūnāṃ vṛttir upapadyate. vṛttir nirgamanam. na ca tad vibhūnāṃ sambhavati. syān matam -- na ca brūmo vibhūnīndriyāṇi gacchantīti, kiṃ tarhi. tadādhārā vṛttir iti. keyaṃ vṛttir iti vaktavyam. yadi śrotrādīnāṃ śabdādigrahaṇayogyatā, sā tarhy amūrtā śaktiḥ kathaṃ gacchet. api ca trīṇy antaḥkaraṇāni mahānahaṅkāro mana iti kāpilā manyante. na ca karaṇaṃ karaṇāntarāṇāṃ prakṛtir upapadyate karaṇatvāt manovat. ato nāhaṅkārikāṇīndriyāṇi. na ca tadvṛttir amūrtā prāpyakāriṇīti pramāṇavatī kalpanā. tathā śabdādhikaraṇe vakṣyati śrotrāgamanapakṣe cety atra vṛttigamanapratiṣedham. ato bhautikāny evendriyāṇi prāpyakārīṇīti vaktavyam.
kiṃ punarbhautikatve pramāṇam indriyāṇām. dṛṣṭānusāraḥ. tathā hi -- bahirbhūtānām eva yathāyathaṃ rūpādyabhivyañjakatvam upalabdham. tejasā hi rūpaṃ prakāśyate yathā dīpena. raso 'dbhiḥ. śuṣkāṇām[650]api dravyāṇāṃ sann api raso na vyaktam upalabhyate yathārdrāṇām. na ca śuṣkeṣu raso nāsti, yāvaddravyabhāvitvāt. ato 'dbhī raso 'bhivyajyate. pārthivaṃ ca kiñcid dravyaṃ{1,227}gandhasyābhivyañjakaṃ dṛṣṭam. yathā nimbatvak candanagandhasya. tatkaṣāyapariṣiktasya hi candanasya sphuṭataraṃ gandho 'bhivyajyate. na cādbhir asāv abhivyajyate, kevalānām anabhivyañjakatvāt. vāyunāpi bahiḥ sparśābhivyaktir upalabdhā, yathā hemantaśiśirayor viyati vitatānām apāṃ sūkṣmatvād anupalakṣyamāṇānāṃ vāpi vāte śītasparśo 'vagamyate. na cāsau vāyoḥ. anuṣṇāśītasparśatvād vāyoḥ. ato rūpābhivyañjakaṃ cakṣus taijasam. āpyaṃ rasanam abhivyañjakaṃ ca rasasya. ghrāṇaṃ pārthivaṃ gandhasya. vāyavīyaṃ tvagindriyaṃ sparśasya. śrotram idānīṃ kiṃprakṛtikam. tad api bhautikam indriyatvāt. kiṃ punarbhūtaṃ tasya prakṛtiḥ. ākāśa iti vadāmaḥ. tathā hi -- dvividhaṃ kāryaṃ sarvabhūtānāṃ śarīram indriyaṃ ca. ākāśasyāpy avakāśadānena śarīropakārakatvāt kāryakāraṇatvam. atas tasyāpīndriyeṇa kāryeṇa bhavitavyam. tatrendriyāntarāṇāṃ bhūtāntaraprakṛtitvād ākāśam eva śrotrasya prakṛtir iti niścīyate. api ca svaguṇam eva bhūtāntarāṇi vyañjayanti. na ca teṣāṃ śabdo guṇaḥ, ākāśaguṇatvāt. ata ākāśam eva tasyābhivyañjakam iti yuktam. evañ ca dṛṣṭānusāriṇī kalpanā kṛtā bhavati. santi hi deheṣu pṛthivyādibhūtabhāgāḥ kḷptagandhādyabhivyaktiśaktayaś ca bahir iti śarīre 'pi vartamānānāṃ teṣām eva vyañjakatvānumānaṃ yuktam. evañ ca prāptir api sa(?mi/ma)rthitā bhavati. tvagghrāṇarasanānāṃ hi sthitam eva prāpyakāritvam. śrotrasyāpi karṇacchidraparimitanabhaso dharmādharmopagṛhītasya svadeśa eva vibhuṃ śabdaṃ prakāśayataḥ prāpyakāritvam eva. tejaso hi visaraṇasvabhāvasya cakṣuṣo nirgatasyārthadeśaprāptir upapannaiva. anudbhūtarūpatvāc ca tasya rūpānupalambhaḥ. ata evāgnitejasaḥ pṛthvagrādikalpanā ca tasya kāryadarśanānusāreṇa
mūrtatvād upapattimatī. sarvatra ca yathākāryadarśanaṃ yogyatāsanāthā prāptir indriyārthayoḥ sambandha iti darśayitavyam. ato na kācid atiprasaktir vaktavyā yathā vakṣyati -- prāptimātraṃ hi sambandhaḥ iti. ataḥ siddham indriyāṇi bhautikāni prāpyakārīṇi ceti
__________NOTES__________
[650] ṇāṃ sann a (GA)
evaṃ tāvat satsamprayogaśabdāḥ vivṛtāḥ. padānvayam ataḥ param anusandhāsyāmaḥ. atra kila puruṣasya samprayoga indriyāṇāṃ buddhijanmety ucyate.{1,228}tac cāyuktaṃ, vibhoḥ puruṣasya sarvabhāvair eva samprayogāvyabhicāreṇa viśeṣaṇopādānavaiyarthyāt. indriyāṇāṃ ca bhautikānām acetanatvāt. cetanā hi buddhir iti sarvalaukikāḥ parīkṣakāś ca manyante. na punarindriyavyāpāro buddhir iti. sāṅkhyā hīndriyavṛttau buddhiśabdam upacaranti. tatra teṣām eva paribhāṣāmātram. ato 'tra vaktavyaṃ kīdṛśo 'tra padānvaya ity ata āha -- puruṣendriyaśabdāv iti. ayam abhiprāyaḥ -- kim atra vaktavyam. bhāṣyakāreṇa puruṣendriyaśabdau vyavahitakalpanayā vyākhyātau yenaivam āha satīndriyārthasambandhe puruṣasya yā buddhir jāyate tat pratyakṣam iti. kaḥ punar ayaṃ puruṣaḥ yasya buddhijanmanā sambandhaḥ, ata āha -- puruṣa iti. nātra tātparyamanyaparatvāt sūtrasya. paramārthatas tu puruṣo 'trātmābhipretaḥ ya ātmavāde prasādhayiṣyate. na śarīraṃ, tasya bhautikatvenācetanatvād iti
nanv evam api yannityam ātmānaṃ mīmāṃsakā manyante, tan na sidhyet. jñānajanmani vikārāpattyā carmavadanityatvaprasakteḥ. jñānajanmanā tv avikṛtasya pūrvāvasthāyām ivāpramātṛtvaprasaṅgaḥ, ata āha -- vikriye ti. evaṃ hi manyante -- na kiñcid vikārmātreṇa vastu naśyati, tatpratyabhijñānāt. etac cātmavāda eva bhāṣyakāreṇa vakṣyate. ato duruktaṃ paraiḥ
buddhijanmani puṃsaś ca vikṛtir yady anityatā |
athāvikṛtir ātmāyaṃ pramāteti na yujyate ||
iti. atra buddhijanma pratyakṣam ity ucyate. tasya ko 'rthaḥ. kiṃ buddher janmātiriktam anatiriktaṃ vā, yady atiriktaṃ tad vācyaṃ kīdṛśam iti. na ca svamate janmasvarūpam abhihitam. yadi vaiśeṣikoktasvakāraṇasamavāyo janmābhidhīyate, tasya nityatvenākṣānadhīnatvāt pratyakṣaśabdābhidheyatvānupapattiḥ. anatiriktatve tu punaruktataiva doṣaḥ, ata āha -- buddhijanme ti. ayam arthaḥ -- nāyaṃ buddhijanmeti ṣaṣṭhīsamāsaḥ. kin tu buddhiś cāsau janma ceti karmadhārayaḥ. janmaśabdaś ca kartari maninpratyayāntaḥ. tena jāyamānā buddhiḥ{1,229}pramāṇam ity uktaṃ bhavati. na punarvaiśeṣikādivannityam atyantabhinnaṃ samavāyam ācakṣmahe. kāraṇadaśāviśeṣa eva kāryajanmety ucyate. nāsāv atyantaṃ kāryakāraṇābhyāṃ vyatiricyate. ataḥ kim anyadoṣodbhāvaneneti
jāyamānaviśeṣaṇopādāne prayojanam āha -- vyāpāra iti. kārakāntarāṇi janitvā kiyantañcit kālaṃ sthitvā svakāryeṣu vartamānāni dṛṣṭāni. tad buddhāv api pramāṇe mā bhūd iti janmavivakṣā sūtrakāreṇa kṛteti.
kiṃ punaḥ kārakāntarasādharmye duṣyati, ata āha -- na hī ti. ayam abhiprāyaḥ -- na kiñcid duṣyati. kin tu nendriyādivad jātā satī buddhiḥ kṣaṇamātram apy āste. ataḥ kathaṃ tadvad eva sthitvā pravartata iti. na kevalaṃ jātā nāste, kin tu jāyamānāpi nodāste. sā hy utpadyamānaiva svārthaṃ prakāśayanty evotpadyata iti na kṣaṇāntaraṃ pratīkṣate. na hy arthaprakāśanād anyad buddhe rūpam upalabhyata ity āha -- jāyata iti. kārakāntaravaidharmyapratipādanenātra nityabuddhivādino nirākartuṃ buddher anaticiravināśitvam uktam. tatra cāyaṃ hetuḥ. yadīyam utpattimatī tasyā vināśenāvaśyaṃ bhavitavyam. na cāhaituko vināśaḥ sambhavati, utpattimattvād eva. na ca prahārādirasyā vināśahetuḥ, amūrtatvāt. ato jñānāntareṇa vā nāśyate, tajjanmanā vā saṃskāreṇa. tac cobhayam api sahasaiva niṣpannam. asti hīndriyādikā sāmagryapratibandhā. sā kim aparaṃ vijñānaṃ na janayati. smṛtihetur api saṃskāro 'nayaiva jātamātrayā janita iti karmavat kāryavirodhitvād api tādātviko vināśo buddher iti yuktam. na ca saiveti buddheḥ pratyabhijñānam asti. na ca bhedānadhyavasāyamātrād ekatvasiddhiḥ. api cārthāntaradarśane sphuṭa evāśutaravināśo buddheḥ, evañ ca vyavasthitaikadarśane 'pi tadvad eva tadanumānam. api ca tatrāpi vyavahite jñānaṃ nivartate, taccirāvasthāyitve 'nupapannam. evaṃ hi vyavahite kumbhe pratyakṣajñānam anuvarteta. na caivam. smṛtis tu parastād dṛśyate. sā pratyakṣajñānavyāptatve{1,230} na syāt.[651]parokṣāparokṣayor ekagocarayor ekadā virodhāt. syād etad avyaktagrahaṇam anavasthāyitvād[652]vidyutsampāte rūpāvyaktagrahaṇavad iti. na. pratiṣeddhavyābhyanujñānāt. yadi manyate buddher[653]anaticirānuvṛttau prakāśasya gatvaratvād vidyutsampāta iva na vyaktaṃ bhāvāḥ prakāśeran, ato nāśutaravināśinī buddhir iti. tan na. pratiṣeddhavyābhyanujñānāt. evaṃ hi vidyutprakāśajanite 'vyaktabodha utpannamātrāpavargitāṃ buddher bruvāṇo niṣedhyam evāśutaravināśam abhyanujānāti.[654]api ca viśeṣāgrahaṇe sāmānyamātragrahaṇam avyaktagrahaṇam. na tu svagocare kiñcid avyaktaṃ nāmāsti, viṣayābhirūpatvād grahaṇānām. viśeṣāgrahaṇaṃ ca tadgrahaṇanimittābhāvād eva, na tu buddher anavasthānāt. vidyutprakāśe[655]'pi yāvadāśutaravināśinyā
dhiyā viṣayīkṛtaṃ tad vyaktam eva. viśeṣās tu tatra grahaṇahetvabhāvād agṛhītā eva, na punaravyaktaparicchinnāḥ. na hi gṛhītam avyaktaṃ nāma sambhavatīti nānavasthāyitve 'pi dhiyām avyaktagrahaṇāpattiḥ. nityabuddhivādinaś cāyam abhiprāyaḥ śabdādhikaraṇe bhāṣyakāreṇa vakṣyata iti
__________NOTES__________
[651] bhavet (GA)
[652] tve
[653] ddher aci
[654] ti. vi
[655] śe yā (KA)
nanu pramāṇaṃ nāma kārakaviśeṣaḥ. na cākurvat kriyāṃ kārakaṃ bhavati. yadi tu buddhir janitvā na vyāpriyate, katham asau kārakaṃ pramāṇam iti ca sāmānyaviśeṣaśabdābhyām abhidhāsyate, ata āha -- tene ti. satyaṃ, na vyāpārasambandham antareṇa kārakatvaṃ bhavati. janmaiva tu buddher vyāpāraḥ, vyāpārāntarāsambhavāt. tad eva ca vivakṣāvaśāt pramety upacaryate. janmanā hi tasyāḥ pramāṇatvaṃ bhavati. atas tayaiva kriyayā kārakaṃ pramāṇam iti ca sāmānyaviśeṣaśabdābhyām abhidhānasiddhiḥ. caśabdāt pramāṇaṃ cety arthaḥ
ayaṃ ca janmāvyatirekapakṣo yā buddhir jāyate iti vadatā bhāṣyakāreṇaiva varṇita ity āha -- jama [656] ce ti. aparam api jāyamānāvasthāviśeṣaṇopādānasya{1,231}prayojanam āha -- tac ce ti. buddhiḥ pramāṇam ity etāvaty ukte bhūtā bhaviṣyantī vā pramāṇam ity api kecit sambhāvayeyuḥ, yathā sadviśeṣaṇopādāne varṇitam. atas tadāśaṅkānirākaraṇārthaṃ jāyamānaviśeṣaṇopādānam. bhūtabhaviṣyattvādi(?tyapādāne/tyāpādane) pañcamīti[657]
__________NOTES__________
[656] nmeti (GA)
[657] mī. a (KA)
astu vā vaiśeṣikasiddhāntasiddhaḥ svakāraṇe kāryasamavāyo vyatirikta eva janma, tathāpi na kiñcid duṣyatīty āha -- yadā tv iti. sa khalu nityo 'pīndriyādhīnābhivyaktir iti pratyakṣam apekṣyata iti
atra bhāṣyakāreṇa buddhir vā janma vetyādinā pramāṇāniyamo darśitaḥ, tatrābhiprāyam āha -- pramāṇaphalabhāvas tv iti. ayam abhiprāyo bhāṣyakārasya -- ekam idaṃ sūtraṃ nobhayam utsahate kartuṃ yat pramāṇaṃ ca niyacchati, animittatāṃ ca vidadhātīti. bhidyeta hi tathā vākyam. tad atrānimittatāmātram eva vidyamānopalambhanāt pratipādyam. pramāṇaṃ tu vivakṣāvaśena buddhyādīnām anyatamaṃ bhaviṣyati. karaṇaṃ hi pramāṇaṃ, sādhakatamaṃ ca karaṇaṃ, vivakṣādhīnaś ca sādhakatamabhāvaḥ. ato yad eva tu bāhyāpekṣayā phalaṃ pratyāsannam iti vivakṣyate tad eva pramāṇaṃ bhaviṣyati. tataḥ paraṃ cābhyarhitatvavivakṣayā phalam iti
yatheṣṭakalpanām eva darśayati -- yadve ti. asatīndriye jñānodayābhāvāt tad eva pramāṇam. sad api cendriyam asaṅgatam arthena na jñānaṃ janayatīti tadarthasaṅgatiḥ pramāṇam. sambaddham api cendriyam arthena manasānadhiṣṭhitaṃ na pramāṇam iti tanmanassaṃyogaḥ pramāṇam. sarvasminn api ca satyasatyātmamanassaṃyoge jñānānudayāt sa ca pramāṇam. athavā sarveṣām ekatarāpāye 'pi na jñānaṃ{1,232}jāyata iti sarva eva saṃyogaḥ pramāṇam. ātmanā vā manaso yoga iti yojanīyam iti
eṣu pramāṇeṣu phalaṃ darśayati -- tade ti. indriyādiprāmāṇyapakṣe jñānaṃ phalam ity arthaḥ. nanu yadīndriyādi pramāṇaṃ, tena tarhi sadā jñānaṃ janayitavyam eva. na ca tad asti, asti khalu pihitacakṣuṣo 'pi cakṣuḥ. na ca tad jñāpayati. saṃyuktaṃ jñāpayatīti ced, na. vyabhicārāt. saṃyujyate khalv asya nānārthair nāyanaṃ tejaḥ. kiñcid eva tu jāpayati. ato vyabhicārād akāraṇam indriyādi jñānajanmanīti, ata āha -- tatre ti. uktam idam asmābhir vyāpāravacanaḥ prayogaśabda iti. phalānumeyaś cāsau vyāpāraḥ. ato yatraiva phalam upalabhyate tatraiva vyāpāravattvāt teṣāṃ pramāṇatvam iti. asati tu vyāpāre na phalam utpadyata iti nātiprasaṅga ity āha -- vyāpāra iti
nanv astu vyāpāravāciprayogaśabdapakṣe 'tiprasaṅgaparihāraḥ. prāptivacanatve 'tiprasaṅgo duṣpariharaḥ. asti hi cākṣuṣasya tejaso nānārthaiḥ samprayogaḥ. na ca tāvad jñāpayati, kiñcid eva tu kadācit. api ca kā ceyaṃ prāptiḥ. yadi saṃyogaḥ, sa ca dravyeṇaiveti rūpasaṃvinna syāt. atha tenāpi saṃyuktasamavāyād asti sannikarṣa ity ucyate, samāno 'sau rasādiṣv apīti te 'pi cakṣuṣānubhūyerann iti sarvātmakārthagrahaṇam itīndriyasaṃyogapramāṇapakṣe parair uktaṃ yat tat pariharati -- na ce ti
kaḥ punaḥ
sarvātmanā sambandho nāstīti vadato 'bhiprāyaḥ -- yadi guṇaiḥ saṃyogo na rasādibhiḥ sambhavatīti, sa tarhi rūpeṇāpi guṇatvāviśeṣān na syād eva. saṃyuktasamavāyas tv aviśiṣṭaḥ sarveṣām ity uktam eva, ata āha -{1,233} prāptī ti. ayam abhiprāyaḥ - bhaved ayaṃ doṣaḥ yadi prāptimātram evendriyārthayoḥ sambandhaḥ pramāṇam āśrīyata iti. sa tu yogyatāsahāyaḥ. yogyatā ca kāryadarśanonneyā. ato yad eva yadindriyasaṃyogānantaram anubhūyate tatraiva tatsamprayogasya yogyatvaṃ, netaratra, pramāṇābhāvāt. ata eva jighṛkṣitasūkṣmarūpādigrahaṇaprasaṅgo 'pi parihartavya iti kim iti nābhyupeyate, ata āha -- mā bhūd iti. ayam abhiprāyaḥ -- yo hi jñānaṃ pramāṇam iṣṭvā satsamprayogaṃ pramāṇakāraṇam ātiṣṭhate na tu pramāṇaṃ, tenāpi prāpter aviśeṣāt tvacā rūpāvadhāraṇaṃ mā bhūd iti na prāptimātraṃ sambandho 'bhyupagantavya iti
atha tu pramāṇaniṣpattau yogyatāsahitā prāptir iṣyate, śakyaṃ tat phalaniṣpattāv api vaktum iti doṣaprasaṅgaparihāratulyatvān naikaḥ paryanuyojyo bhavatīty āha -- yathe ti. niyatā hi kācid eva svaviṣayeṇa rūpādinā cakṣurādīnāṃ saṅgatir iti. yogyatvād iti. tatraiva kāryadarśanayogyatvād ity arthaḥ
evaṃ tāvadindriyārthasambandhapramāṇapakṣe 'tiprasaṅgaparihāro 'bhihitaḥ. idānīṃ dvyāśrayo yogaḥ katham akṣeṇaiva vyapadiśyata iti codyaṃ pariharati -- yogasye ti. asyārthaḥ -- nedam adṛṣṭapūrvaṃ yadanekair api sambaddham ekenaiva vyapadiśyata iti. bhavati hi ḍitthaḍavitthayor mātur ḍitthamāteti vyapadeśa iti. āha -- astv anyatarāśrayo vyapadeśaḥ. iha tu niyamenaivākṣeṇa vyapadeśo dṛśyate nārthena. mātus tu ḍavitthenāpi kadācid vyapadeśo bhavaty ata āha -- athave ti. asādhāraṇena hi vyapadeśo bhavati. jñānasyāsādhāraṇam akṣaṃ, tadartham evākṣāṇāṃ nirmāṇāt. arthas tu kāryāntarasādhāraṇaḥ nāsau vyapadeśahetur iti
{1,234} atra cendriyārthasambandhapramāṇapakṣe viṣayabhedo 'pi pramāṇaphalayor nāsty eva, sambandhasyārthāśrayatvād jñānasyāpi tadviṣayatvād iti. ātmamanassambandhapramāṇapakṣe tarhi viṣayabhedo bhavet. sa hy ātmamanaāśrayaḥ jñānaṃ cārthaviṣayam iti śaṅkate tāvat -- saṃyoge tv iti[658] phalayor antena. pariharati -- ne ti. kāraṇam āha -- arthe hī ti. asyārthaḥ -- yady apy ātmamanassambandho nārthāśrayaḥ, tathāpy arthe vyāpriyate. jñānam api tadviṣayam evotpadyata iti vyāpārataḥ samānaviṣayatvam iti
__________NOTES__________
[658] ti pa (GA)
atha punarāśrayo viṣayo 'bhipretaḥ, tadubhayor apy ātmasthatvāt sutarāṃ samānaviṣayatvam ity āha -- athāpī ti
ayam evātmamanassaṃyogo jñānotpatteḥ pratyāsannatayā kārakāntarebhyo viśiṣṭa ity ayam eva pramāṇam ity āha -- prakṛṣṭasādhanatvād iti
sarvasaṃyogapramāṇapakṣe 'pi pūrvoktasamastadoṣaparihāro 'nusandhātavya ity āha -- pramāṇa iti. indriyaprāmāṇyapakṣe 'pi tasyārthaprāptyā jñānasya ca tadviṣayatvena sphuṭaṃ viṣayasāmyam ity āha -- pramāṇam iti
evaṃ tāvadindriyādiprāmāṇyapakṣe pramāṇaphalayor viṣayasāmyam uktam. idānīṃ jñānaprāmāṇyapakṣe 'py evam eva darśayitavyam ity āha -- pramāṇe ti.{1,235}sarvasavikalpakajñānāni viśeṣaṇajñānapūrvakāṇi, yathā daṇḍy ayaṃ gaur ayaṃ śuklo 'yaṃ gacchaty ayaṃ ḍittho 'yam iti. tad iha viśeṣaṇajñānaṃ pramāṇaṃ viśeṣyajñānaṃ ca phalam. viśeṣyajñānasiddhyarthatvāc ca viśeṣaṇajñānasya. tatrāpi vyāpārataḥ samānaviṣayatvam iti
yadā tu viśeṣaṇam eva boddhavyaṃ pramitsitaṃ bhavati, tadā tarhi kaḥ pramāṇaphalayor vivekaḥ, kathaṃ vā samānaviṣayatvam ata āha -- viśeṣaṇe tv iti. ayam abhiprāyaḥ -- tatrāpi vijñānadvayam upalabhyate. ālocanājñānaṃ hi tatra viśeṣaṇe niścayaṃ prasūte. tādarthyāc ca samānaviṣayatvam iti viveka iti
ālocanājñānamātraparyavasāne tarhi ko vivekaḥ, ata āha -- niścaya iti. ayam abhiprāyaḥ -- ālocanājñāne 'pi hi tad idam iti pratyabhijñānātmakam īdṛśo 'yam iti vā niścayātmakaṃ jñānāntaraṃ śabdayojanāśūnyam asty eva, yathā tiraścām anyeṣāṃ vā asmṛtaśabdānāṃ vācakarahitam asādhāraṇaṃ vastu pratipadyamānānām. ato 'sty eva jñānadvayapradarśanāt pramāṇaphalavivekaḥ. yadā punarālocite 'rthe niścayo na jāyata eva, tadā pramāṇatvam eva nāstīty āha -- nāsāv iti. arthāvadhāraṇaphalatvāt pramāṇatvasya, tasya ca tadānīm abhāvād iti
viśeṣyajñāna idānīṃ kā vārtā. na tāvadaprāmāṇyaṃ, sarvatra prasaṅgāt. na cāsati phale pramāṇatvam api śakyaṃ samarthayitum. atha tad eva pramāṇaṃ phalaṃ ceti dvirūpam iṣyate, astu tarhi viśeṣaṇajñānādiṣv api dvirūpatvam eva, kiṃ bhedopanyāsena. yuktaṃ caitad evam. evaṃ hi pramāṇaphalayor atyantapratyāsattir{1,236}āśritā bhavati. saiva copapattimatī. na hy anyatra sādhanam anyatra sādhyaṃ dṛṣṭam. na hi paraśau khadiraṃ prāpte palāśe chidā bhavati, ata āha -- hānādī ti. ayam abhiprāyaḥ -- yat tāvad idam atipratyāsattitṛṣṇayaikatvaṃ pramāṇaphalayoḥ, tadanantaram eva nirākariṣyāmaḥ. yat tu viśeṣyajñānasya phalāntaraṃ na dṛśyata iti. tan na. asti tatrāpi taduttarakālabhāvi hānādi phalam. atha jñānasya jñānam eva phalam, evam ihāpi hānādidhīr eva phala[ṃ] bhaviṣyatīti. athopakārādismṛtivyavahitā hānādibuddhir na phalam iti kiṃ manyase, astu tarhīyam evopakārādismṛtiḥ phalam ity āha -- upakārādī ti
yas tu viṣayaikatvam icchatā pramāṇaphalayor ekatvam āśritaṃ, tadalaukikam ayuktaṃ cety āha -- viṣaye ti
yac cedam uktaṃ paraśau khadirāśrite palāśe na chidā dṛśyate iti. idaṃ vā kiṃ dṛśyate yat paraśucchedanayor ekatvam iti. ato yatra sādhanaṃ vyāpriyeta tatra phalaṃ niṣpadyate. tac ca pūrvaṃ pratipāditam eva, na tu sādhanam eva phalam ity abhiprāyeṇāha -- chedana iti
yadi tūcyate -- sādhyasādhanayor viṣayabhedo[659]na dṛṣṭaḥ ekatvaṃ ca, tadanyatarasmin nāśrayitavye 'smabhyaṃ viṣayābhedo rocata iti. tan na. śakyam idam itareṇāpi vaktum iti sāpahāsam āha -- bhavata iti
__________NOTES__________
[659] do dṛ (GA)
{1,237} yadi tūcyate -- phalabhūtasyaiva jñānasya karaṇatvam aupacārikaṃ kathañcit kalpyate, na tu pāramārthikam. pāramārthikaṃ hi dvirūpatvam ekasya na sambhavati. tadaupacārikaṃ karaṇatvam āśritya tadubhayam upapādayiṣyāma iti. evaṃ tarhi bhinnayor eva pramāṇaphalayoḥ kathañcid viṣayaikatvaṃ kim iti na kalpyate, tathā saty ubhayaṃ pāramārthikaṃ bhaviṣyatīty āha -- karaṇatve ti. tac ca kathañcid viṣayaikatvaṃ pūrvam uktam eva. parair iti. bauddhāpekṣayā svātmani paraśabda iti
prakṛtam idānīṃ pramāṇaphalavivekam upasaṃharati -- paricchede ti. arthaparicchedaphale ātmamanassaṃyogādyānantaryavivakṣayā pramāṇam. jñāne ca pramāṇe pūrvam ālocanādijñānaṃ pramāṇam. paraṃ tu viśeṣaṇādijñānaṃ phalam iti prakaraṇārthaḥ. sarvaṃ cedam evaṃ saty anuvādatvam ity etat pakṣāśrayaṇenoktam iti draṣṭavyam iti
yadi tūcyate -- nedam aupacārikaṃ karaṇatvam, api tarhi dvirūpam ekam eva jñānaṃ svasaṃvittyā viṣayākāreṇa ca. tad atra svasaṃvittiḥ phalaṃ, viṣayākāraḥ pramāṇam. yathāhuḥ --
viṣayākāra evāsya pramāṇaṃ tena mīyate |
svasaṃvittiḥ phalaṃ cātra tadrūpo hy arthaniścayaḥ ||
iti. sa tu viṣayākāraḥ svayam anākārasya na svābhāviko jñānasya kevalam arthenādhīyata iti sautrāntikamatam upanyasya nirasyati -- svasaṃvittī ti. idaṃ nīlam iti bahirviṣayānubhavasamartham eva jñānaṃ na svarūpānubhavakṣamaṃ, svātmani kriyāvirodhād iti vijñānavāde vakṣyāma iti. yac cedam uktaṃ viṣayākāraḥ pramāṇam iti. tan na, pramāṇābhāvāt. viṣayākāro{1,238}nāmārthena jñānam ādhītyata iti na[660]naḥ pramāṇaṃ, tadadhīnajñānavaicitryānupapatteḥ. yadi tv ayaṃ viṣayākāro viṣayastha eva, tadā tasmin pramāṇe bhinnārthatvam aparihāryam evety āha -- pramāṇa iti
__________NOTES__________
[660] nāsti naḥ (GA)
anyan mataṃ - svabhāvataḥ svacchaṃ jñānam anādivāsanopaplāvitānekanīlādyākāram ātmānam ātmanaiva gṛhṇāti. tad asya svākāraḥ pramāṇaṃ, viṣayākāraḥ prameyaṃ, svasaṃvittiḥ phalam iti. yadāhuḥ --
yadābhāsaṃ prameyaṃ tat pramāṇaphalate punaḥ |
grāhakākārasaṃvittyostrayaṃ nātaḥ pṛthak kṛtam ||
iti. tad etad upanyasya dūṣayati -- svākāraś ce ti. svasaṃvittis tāvanniṣedhyata ity uktam. yaś cāyaṃ svākāraḥ pramāṇatayā kalpitaḥ so 'pi svasaṃvitter anyo nāvagamyate. saṃvidrūpataiva jñānasya svākāraḥ. tac ca phalam eva kim anyat pramāṇaṃ bhaviṣyatīti. viṣayākāras tu bahir eva[661]bādhitākārasaṃvitsaṃvihito nāntarvṛttim anubhavitum arhatīti naivam api samānaviṣayatvam upapādayituṃ śakyam iti bhāvaḥ
__________NOTES__________
[661] vā (KA)
astu vā svasaṃvitter anyaḥ svākāraḥ. sa tu paricchinno vā pramāṇam aparicchinno vā. na tāvadaparicchinnaḥ. aparicchinnasya sattvāyogāt. paricchedaś ca na tenaiva tasyety aparāparākārakalpanāyām ākārānantyaprasaṅga ity āha -- svākārasye ti. asañcetitasya svākārasya na sattā sidhyatīty āha -- na ce ti. idaṃ cānāgatāvekṣaṇena pūrvam asmābhir uktam eva. yaś cāyaṃ viṣayākāro jñānād abhinno grāhya iti kalpitaḥ, tasyāpi svātmani{1,239}vṛttivirodhena jñānena grahītum aśakyatvād anyasya ca grāhakasyānupalambhanād abhāvaḥ syād ity abhiprāyeṇāha -- grāhya iti. tad evaṃ parapakṣe tritayam eva mānameyaphalātmakaṃ lupyata iti darśitam iti
nanu bhavatpakṣe 'pi sukhādipratyakṣeṣu svasaṃvittir eva phalam abhyupagantavyam, jñānātiriktānāṃ sukhādīnām asambhavāt. tāny api jñānasamānahetukāni. jñānaṃ hi samanantarapratyayād vāsanāsahāyād bhavati. sukhādy api rūpādijñānebhyo vāsanāsahāyebhyaḥ pariniṣpadyate. atas tad api jñānam eva, kāraṇābhede kāryabhedāyogāt. yathāhuḥ --
tadatadrūpiṇo bhāvās tadatadrūpahetujāḥ |
tatsukhādi[662]kim ajñānaṃ vijñānābhinnahetujam ||
__________NOTES__________
[662] ka (GA)
iti. evaṃ jñānānāṃ satāṃ grāhyāntarābhāvāt saṃvedanatvam eva, ata āha -- manasaś ce ti. ayam abhiprāyaḥ -- na sukhādisaṃvedanāny api vijñānāntaravidhām ativartante. tāny apy antaḥkaraṇena manasendriyeṇa saṃyuktāny ātmaguṇāntarbhūtāny evātmanā pratipadyante. ato mātṛmeyamānamitayas tatrāpi bhidyante. yat tu jñānakāraṇatvena jñānatvam uktaṃ, tatra kiṃ samavāyikāraṇaṃ sukhasya jñānamāhosvinnimittam. na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ, teṣāṃ jñānavadātmasamavāyitvāt. nimittatvaṃ tu sarvārthakriyāsvaviśiṣṭaṃ jñānasyeti tāsām api jñānatvāpātaḥ. tasmān na kiñcit svasaṃvedanam iti. yad uktaṃ paraiḥ -- sarvacittacaittānām ātmasaṃvedanaṃ pratyakṣam iti, tat pratyuktaṃ bhavatīti
nanu samasto 'yaṃ pramāṇaphalaprapañco lakṣaṇābhyupagamena bhavatā darśitaḥ. tad iha viṣayaviśeṣo 'pi darśayitum ucitaḥ. yathānyaiḥ kalpanāpoḍham abhrāntaṃ pratyakṣam iti pratyakṣalakṣaṇam uktvā tasya svalakṣaṇaviṣayatvaṃ darśitam ata āha -- sambaddham iti. ayam abhiprāyaḥ -- sa nāma viṣayaṃ darśayatu[663]yasya kiñcid{1,240}vyāvartyam asti, yathā bauddhasyaiva sāmānyam. asmākaṃ tu sambaddhavartamānaviṣayaṃ pratyakṣaṃ, na sāmānyaviśeṣayor anyatarad api vyāvartyam iti kiṃ viṣayanirdeśeneti
__________NOTES__________
[663] ti (KA)
nanv atra bhāṣyakāreṇa pratyakṣam animittam, evaṃlakṣaṇakaṃ hi tat ity uktam. ato yad evaṃlakṣaṇalakṣitaṃ tannāmānimittaṃ bhavatu. bauddhādilakṣitaṃ tu kiṃ nimittaṃ na bhavatīty āśaṅkyāha -- lakṣaṇam iti. evaṃ hi manyate -- bauddhādilakṣaṇalakṣitam api yadi laukikaṃ pratyakṣaṃ, tarhi niyataṃ vidyamānopalambhanam. no cet pratyakṣam eva na bhavatīti siddhā sarvasyānimittateti
ye ca nirvikalpakapratyakṣavādino bauddhāḥ teṣāṃ sutarāṃ dharme pratyakṣasyānimittatety āha -- nirvikalpake ti. atra kāraṇam āha -- sādhyasādhaneti. svargayāgādisādhyasādhanasambandha eva dharmaḥ, nāsāv avikalpya grahītuṃ śakyata iti
atra bhāṣyakāreṇa pratyakṣasyānimittatāṃ pratipādya tatpūrvakatvāc cānumānādīnām apy animittatvam uktam. tac ca tatpūrvakatvāsambhavenākṣipati -- katham iti. kim iti na bhavatīty ata āha -- yade ti. evaṃ hi manyate -- indriyārthasāmarthyamātrajanmā hi dhīḥ pratyakṣam. sā ca smṛtyākṣiptanām ajātiguṇadravyakarmavikalparahitā. na hīndriyāṇi smartuṃ śaknuvanti. nāpy arthaḥ. yathāhuḥ -- na hīndriyamiyato vyāpārān kartuṃ samarthaṃ,{1,241}sannihitaviṣayabalenotpatter iti. ato naivaṃvidhapratyakṣapūrvakatvam anumānādīnām upapadyata iti
nanu nirvikalpakapratyakṣapūrvakāṇi kim ity anumānādīni na bhavanti, ata āha -- na ce ti. ayam abhiprāyaḥ -- liṅgādivikalpapūrvakāṇy anumānādīni. na teṣāṃ nirvikalpakād evātmalābhaḥ sambhavati. na ca vikalpasambhinnānāṃ jñānānāṃ pratyakṣatvam upapadyate. āntarālikaviśeṣaṇaviśeṣyārthasmaraṇenendriyārthavyāpārakhyavadhānāt. na ca nirvikalpakodaye vyāpṛtaṃ sadarthendriyaṃ punaḥ savikalpakotpattāv api vyāpriyata iti pramāṇam asti, viśeṣaṇādismaraṇasamanantaram sambhavat savikalpakaṃ tadbhāvabhāvāt tatkāraṇakam eva bhavet. api ca yadi tadindriyaṃ punaḥ savikalpakotpattāv api kāraṇaṃ, tat prāg apy āsīd iti kiṃ na sahasaivaṃ savikalpakapratyayān api janayet. ato nendriyārthasāmarthyajanmānaḥ savikalpakapratyayā iti na pratyakṣam. indriyavyāpārāsattimātreṇa tu pratyakṣatve nimīlitanayanasyāpi vikalpaḥ pratyakṣo bhavet. yac ca nāmāvikalpakaṃ pratyakṣaṃ na talliṅgādivikalpakam iti na kathañcit pratyakṣapūrvakatvam anumānādīnām. upamāne 'pi vanasthasya[664]gavayadarśinaḥ[665]smṛte nagarasthe gavi yat sādṛśyagrahaṇaṃ,[666]tad api nāvikalpya bhavatīti sambandha iti
__________NOTES__________
[664] sthaga
[665] yasadṛśasmṛ (GA)
[666] śyaṃ ta (KA)
arthāpattir apy atīndriyeṣu viṣayeṣv eva śaktā śrotrādiṣu na paraṃ pratyakṣeṇa anyenāpi pramāṇenādrṣṭapūrveṣu pravartate. sā kathaṃ pratyakṣapūrvikā bhaviṣyatīty āha -- arthāpattir iti. kvacit pūrvadṛṣṭe 'pi sanniveśaviśeṣaviśiṣṭe pravartate, yathā gṛhābhāvadṛśaḥ puruṣasya devadattasya bahirbhāvāvagama iti prāya iy uktam. nanu bhavatv atīndriyaviṣayā arthāpattiḥ. yat tu anupapadyamānam upalabhya pravartate tat pratyakṣapūrvakaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- pravartate{1,242}ceti. yo 'pi dāhādiḥ śaktyādyarthāpatter nimittaṃ so 'pi yāvat katham idaṃ kadācit kāryam akasmāj jātam iti na vikalpyate, na tāvadarthāpatter nimittaṃ bhavatīti
api ca yatra deśāntaraprāptyā sūryasya gatim anumāya gatisādhanaṃ liṅgy anumīyate, tatra kathaṃ pratyakṣapūrvakatvam ity āha -- yatra ce ti. liṅgaṃ sūryagatyādīti sambandhaḥ. liṅgi tu gatisādhanam atra darśayitavyam iti
pratyakṣapūrvakatve ca gṛhītagrāhitvād anumānādīnām aprāmāṇyaṃ prasajyata ity āha -- pratyakṣe ti. nanv anyadā pratyakṣaṃ pramāṇaṃ bhavati, anyadā cānumānādīni pramāṇaṃ bhaviṣyantīty ata āha -- tair yade ti. yady anumānādipravṛttikāle na pratyakṣaṃ pravartate, tadā so 'rtho 'kṣasya na gocaro bhavatīti kathaṃ pratyakṣapūrvakatvam. pratyakṣāvagativelāyāṃ tu gṛhītagrāhitvenāpramāṇam ity uktam eveti
athocyeta -- na brūmaḥ prameyam evānumānādīnāṃ pratyakṣeṇa gṛhyata iti pratyakṣapūrvakatvam. api tu liṅgāder anyatarasyādau pratyakṣeṇa jñānāt, tad idam āśaṅkate -- atha kasyacid iti. sarvasya hi jātamātrasya prathamaṃ kiñcit pratyakṣaṃ, tato 'numānādīti sadṛśaṃ tatpūrvakatvam iti. etad api dūṣayati -- tade ti. atra hi bhaviṣyaṃś caiṣo 'rtho na jñānakāle 'stīti bhaviṣyattvaṃ dharmarūpasya pramāṇāntareṇājñāne kāraṇam uktam. tan na prāpnotīty arthaḥ
kim iti na syād ata āha -- vartamāna iti. evaṃ hi manyate -- pramāṇāntarāvedyatāsiddhyarthaṃ hi dharmasya pratyakṣatvaṃ vinivāryate, na punaḥ pratyakṣamātreṇa{1,243}nivāritena kiṇcit prayojanam. tāvatāpi codanaiveti pratijñāyā asiddheḥ. tad yadi kvacid eva pratyakṣeṇa gṛhīte 'numānādīni pravartanta itīdṛśaṃ tatpūrvakatvam anumānādīnāṃ, tadā pratyakṣeṇa vartamāna eva kvacid arthe vijñāte anumānenāvidhyamāna eva dharmo 'vagamyate. evaṃ pramāṇāntarair api. tataś ca bhaviṣyattvena pratyakṣāgrahaṇam akiñcitkaram eva syāt. yadi pratyakṣaviṣaya eva tāni pravartanta itīdṛśaṃ tatpūrvakatvaṃ bhavati, tadā pratyakṣāviṣaye tāny api na pravartanta iti pramāṇāntarāvedyatā sidhyati. codanaiveti ca pratijñātārthaḥ. liṅgād iti pradarśanamātram. tair anumānādibhir ity arthaḥ
iṣṭavighātakā(?rī/ri) cedṛśaṃ tatpūrvakatvam ity āha -- pratyakṣeṇe ti
evaṃ dūṣitam anyeṣāṃ matena samarthayate -- kecid iti. kiṃ nāmedam ata āha -- tatpūrve ti. evaṃ hi manyate -- nātra tatpūrvakatvaṃ pramāṇāntarāṇām animittatve hetur ucyate, kin tu pratyakṣānimittatve pratipādite yat tāvat tatpūrvakatayā prāmāṇyasambhāvanam anumānādīnāṃ, tat tāvan nāstīty etad anena bhāṣyeṇoktam iti
atra cānumānādyanimittatve hetvanabhidhānād aparituṣyan samādhānāntaram āha -- pratyakṣeṇe ti. ayam abhiprāyaḥ -- pratyakṣadṛṣṭagocarāṇy evānumānādīni. tathā hi -- nāgṛhīte 'gnau dhūmasya tadvyāptir avadhārayituṃ śakyata iti dhūmadṛśāpi nāgnir anumīyata eva. yāvannagare gaur na pratyakṣeṇāvasīyate, tāvad vane gavayaṃ paśyatāpi nopamātuṃ śakyate. tad yadi dharmo 'pi pratyakṣeṇāvasīyate, kadācit tatas tadvyāptaliṅgadarśanād anumīyeta vā, upamīyeta vā. na{1,244}tv asau kadācid pratyakṣa ity upapāditam. ayaṃ cārtho liṅgaśabdaṃ prayuñjānena vārttikakāreṇa darśitaḥ. na hy asati vyāptidarśane dhūmo 'gner liṅgaṃ bhavati. na ca vyāptidarśanam asaty agnijñāne. evamupamāne 'pi darśayitavyam. ādiśabdena sadṛśam upādatta iti
yac cānumitānumānaṃ na pratyakṣapūrvakam ity uktaṃ tad apy ayuktam. tatrāpi hi yāvad gatitatsādhanayoḥ pratyakṣeṇa sambandho nāvagamyate, liṅgīyagatisādhanaṃ liṅgaṃ ca samprati dṛśyamānā deśāntaraprāptir ādityasya na tāvadanumānaṃ pravartata ity āha -- anumāne ti
anumāne sarvatra dharmī dharmaviśiṣṭaḥ prameyo bhavati, na vastusattāmātram. dharmānumāne tu dharmo 'stīti sattāmātram anumeyam āpadyate. na ca tad yuktam ity āha -- sattā ce ti. yadi tv ihāpi dharmaviśiṣṭaḥ kaścid dharmy eko 'numīyeta, taddharmaviśeṣaṇāsiddher ayuktam ity āśaṅkayā sahāha -- dharmeṇe ti
evam upapāditam ananumeyatvaṃ prayogeṇa darśayati -- tasmād iti
anupameyatve 'pi dharmasya prayogam āha -- adṛṣṭe ti. yasya hi sādṛśyam asti tat sadṛśam. avayavasāmānyānuvṛttiś ca pratiyogini sādṛśyam. na cāsādhāraṇasya sāmānyānuvṛttiḥ sambhavati. tathā hi tasyāsādhāraṇataiva{1,245}na syāt. tad ayam īdṛśa(?me/e)kaḥ prayogo bhavati. dharmo nopamīyate adṛṣṭasadṛśatvād asādhāraṇavat. tathaiva vā nānumīyate nopamīyate svayam anupalambhād gaganakusumavad ity ūhanīyam
āha -- astūpamānānumānayor animittatvam. arthāpattis tu prāyaśo 'tīndriyārthaviṣayā dṛṣṭeti tayaiva jagadvaicitryadarśanaprasūtayā dharmo 'vagaṃsyate ity āha -- nanv iti. jagadvaicitryam eva darśayati -- sukhī ti. īśvaradaridrādibhedena hi sukhiduḥkhyādibhedabhinnaṃ jagad upalabhyate. tad evaṃ jagato vaicitryam asati kāraṇe 'nupapadyamānaṃ kāraṇam avagamayati, tac ca dharmādharmāv iti. nanu sukhaduḥkhayos tāvad yad anantaraṃ darśanasadbhāvaḥ, tad eva kāraṇam. tatrāpi dṛṣṭam evāsīd iti kim adṛṣṭakalpanayā, ata āha -- dṛṣṭasye ti. saty api ca dṛṣṭe tan na sambhavati. avyabhicāri ca kāraṇaṃ kāraṇavidām iṣṭam. ato 'dṛṣṭakalpanaiva prasakteti bhāvaḥ. na kevalaṃ sati dṛṣṭe na bhavati, asaty api bhavaty eva. yad yasminn asati bhavati tad na tatkāraṇakaṃ ghaṭa iva śaśaviṣāṇākāraṇaka ity āha -- tadabhāva iti. vyabhicāram eva prapañcayati -- sevādhyayanatulyatva iti
etad eva nirākaroti -- syād evam iti. nirākṛte svabhāvavāde 'dṛṣṭaṃ kalpayituṃ śakyate. na ca svabhāvavādo nirākartuṃ śakyate. karmaśaktivaicitryasiddhyartham avaśyābhyupagamanīya ity āha -- karmaśakter iti. avaśyaṃ hi phalavaicitryasiddhyarthaṃ karmaṇāṃ śaktibhedo 'ṅgīkaraṇīyaḥ. na hi tatra svabhāvād anyo hetur utprekṣitum api śakyata iti
atha tatra svabhāvo hetur iṣyate, evaṃ tarhi[667]so 'pi jagadvaicitryārtham evāstu. kim antargaḍunā karmaśaktikalpanayā. tad etad āha -- yathā ce ti
__________NOTES__________
[667] rhi tad api (KA)
athocyeta -- svabhāvo nāmānapāyī bhavati, yathā śītauṣṇye toyatejasor[668]iti. iha tu dhanavānevākasmād daridraḥ. na tat svābhāvikatva upapannam iti kalpanīyam adṛṣṭam iti, yadvināśād asya dhanavināśo jāyata iti. astu tarhy anirdhāritarūpā adṛṣṭasiddhiḥ, kim atinirbandhena yas tv ayaṃ vibhāgaḥ idaṃ dharmaphalam idam adharmaphalam iti, sa nāvagantuṃ śakyate. na ca tasminn anavagate kim api kāraṇam astīti jñānaṃ kvacid upayujyata ity āha -- adharma iti
__________NOTES__________
[668] soḥ. i (GA)
etad eva prapañcayati -- kin nv iti. na kevalaṃ dharmādharmaphalaviveko na sidhyati. dharmaphalānām api svargaputrādīnāṃ kīdṛśāt karmabhedataḥ siddhir ity etad api na jñāyata ity āha -- svargaputrādī ti
na ca vācyaṃ mā jñāyi karmaphalavivekaḥ. asti tāvat kāraṇasāmānyajñānam iti. tāvatā ca pravṛttyabhāvād ity āha -- itī ti. pravṛttyaṅgasya ca jñānasya hānopādānārthibhir mūlaṃ parīkṣyata ity āha -- pravṛttī ti
{1,247} upasaṃharati -- tasmād iti. sūtrakāreṇāpi viśeṣajijñāsaiva pratijñātā, upariṣṭād viśeṣāṇām eva jijñāsyamānatvāt. sa ca viśeṣo 'nanyapramāṇaka ity uktam ity āha -- viśeṣasye ti
kāṇādās tu jagadvaicitryāt sāmānyataḥ siddher āgamena viśeṣato 'vagamyate. tad ayaṃ dvābhyām eva pramāṇābhyāṃ parinitiṣṭhatīti vadanti, tatrāha -- gamyamāna iti. evaṃ hi manyate -- sāmānyāvagatau tv iha viśeṣo na nirdhāryate vyabhicārāt. viśeṣas tu sidhyan nānālīḍhasāmānya eva sidhyatīti kiṃ pṛthak tatra prasiddhyā. tasmād akāraṇam arthāpattiḥ sāmānyasiddhāv iti
ye tu vadanti -- neyam arthāpattiḥ, kin tu sāmānyatodṛṣṭānumānam idam. kāryasāmānyasya kāraṇasāmānyena vyāpteḥ. ato jagadvaicitryārthāpattivādinām ivānumānam evedam iti. te 'py arthāpattinirāsenaiva nirastā ity āha -- yathe ti. ayam arthaḥ -- jagadvaicitryārthāpattir iva sāmānyatodṛṣṭānumānaṃ pravartata iti yānumānasyopamā kṛtā, sārthāpattinirākaraṇamātreṇaiva neṣyate nānumeṣyate nopameṣyata iti tu ye vadanti, teṣām upamāyām abhāgī pratiṣedha iti. yadi tv anumānam api viśeṣāvadhāraṇe śāstrāpekṣam ity ucyate, tad eva tarhi sāmānyaviśeṣayor api nirapekṣaṃ pramāṇam āpadyata ity āha -- śāstraṃ ced iti
evaṃ tāvat pratyakṣeṇa liṅgādyanyatamaṃ gṛhītvānumānādi pravartata iti pratyakṣapūrvakam ity uktam. idānīṃ tu yad uktaṃ na liṅgādipratyakṣam avikalpanāt, pratyakṣasya liṅgādigrahaṇasya ca savikalpakatvād iti. tad dūṣayitum anubhāṣate -- pratyakṣe ti. evam anubhāṣya dūṣayati -- tanne ti. kāraṇam āha -- iṣṭatvād iti. ayam abhiprāyaḥ -- nāyam ekāntaḥ nirvikalpakam eva{1,248}pratyakṣam iti. taduttarakālaṃ hi yadanuparatendriyavyāpāreṇa vikalpopakṛtam artharūpam anubhūyate, tad api pratyakṣam ity upariṣṭāt prapañcayiṣyāmaḥ. ataḥ savikalpakapratyakṣapūrvakatvam anumānādīnām upapannam iti
atra kaścid apiśabdam asahamānaḥ pratyavatiṣṭhate. evaṃ hi manyate -- sarva eva savikalpakaḥ pratyayaḥ, vāgrūpānuviddhabodhāt. na hi sa nāma loke pratyayo dṛśyate yaḥ śabdānugamād vinā bhavati. vyavahārārthaṃ ca pramāṇam anudhriyate. na ca nirvikalpakena kaścid vyavahāro 'sti, sarvavyavahārāṇāṃ viśeṣaniścayādhīnatvād niścayasya ca vikalpam antareṇābhāvāt. yadi tūcyate asti bālānāṃ tiraścāṃ cāvikalpaḥ pratyayaḥ vyavahāraś ceti. tan na. teṣām api sūkṣmavāg upapatteḥ. tredhā hi vācaṃ vibhajante vaikharī madhyamā sūkṣmā ceti. yathoktaṃ -
śabdabrahmaiva teṣāṃ hi pariṇāmi pradhānavat |
vaikharīmadhyamāsūkṣmāvāgavasthāvibhāgataḥ ||
iti. kiṃ punar bālānāṃ sūkṣmaśabdasadbhāve pramāṇaṃ, pratyayatvam eva. pratyayā hi te katham aśabdā bhaviṣyanti asmadādipratyayavad eva. katham avyutpannā bālāḥ śabdenārthaṃ yojayantīti ced, na. prāgbhavīyaśabdavāsanāvaśād upapatteḥ. asti hi teṣāṃ bhavāntarīyaśabdavāsanā. sādṛṣṭavaśād abhivyaktā satī śabdasmaraṇam upakalpayati. tataḥ sūkṣmaśabdasambhinnam arthaṃ bālā api pratipadyante ity ato 'yukto vikalpasyāpīty apiśabda ity ata āha -- astī ti. ayam abhiprāyaḥ -- ayam apy anekāntaḥ yaḥ savikalpaka eva pratyakṣa iti. ālocanājñānam api savikalpakāt pṛthagbhūtam asti. pratīmo hi vayam unmiṣitacakṣuṣaḥ sahasā saṃmugdhaṃ dvyākāraṃ paramārthaṃ vastu, yat sāmānyaṃ viśeṣa iti ca paścāt parīkṣakā vibhajante. yadi tu nādāv udīyate nirvikalpakaṃ vijñānam ity ucyate, tataḥ savikalpakam api katham ātmānaṃ labhate. tad dhi saṅketakālabhāviśabdādismaraṇapūrvakam. na cākasmād eva tatsmaraṇam āvirasti, nirvikalpakodbodhitaprācīnabhāvanābījajanmān{1,249}astu vikalpā iti yuktaṃ yadātmānaṃ labhata iti. yad api cāvyavahārāṅgatvaṃ nirvikalpakasyety uktam. tad ayuktam. na hi vyavahārārtham eva pramāṇam āśrīyate. upekṣā hi pramāṇaphalam iṣyata eva. api ca santi kecid vyavahārāḥ ye nirvikalpakamātrād eva bhavanti, yathāgninā dahyamānasya sahasāpasaraṇam. tad dhi parāmarśānapekṣam eva jhaṭ iti jāyamānam upalabhyate. tiryagbālānāṃ cāvikalpakenaiva sarvo vyavahāraḥ. na ca teṣāṃ sūkṣmaśabdasadbhāve pramāṇam asti. pratyayatvasyāsmadādisvasaṃvedyāvikalpakapratyayenānaikāntikatvāt. kathaṃ ca teṣām agṛhītasambandhānāṃ śabdasambhinnārthabodhaḥ. yad uktaṃ prāgbhavīyavāsanāvaśād upapattir iti, tan na. tasyāḥ prāyeṇa maraṇenocchedāt. bhavāntarānubhūtasmaraṇe vā parastād api sambandhagrahaṇānarthakyam. yo hi jātamātraḥ sūtikāśayante śayānaḥ kumārako bhavāntarīyaṃ smarati, sa katham upariṣṭān na smariṣyati. atha mataṃ parastād asya saṃskāro naśyatīti. tan na. yasya hi nidhanena yoniyantrapīḍayā ca saṃskāro na vinaṣṭaḥ, tasya katham akasmād eva dvitrair eva varṣaiḥ saṃskāranāśo bhavati. tasmād asti bālānām avikalpaḥ pratyayaḥ, tanmūlaś ca vyavahāra iti siddhaṃ nirvikalpakam api pratyakṣam
iti. ādiśabdena ca jātamātrasya badhirasya tiraścāṃ ca jñānam upādatta iti
nanv arthendriyasāmarthyamātrajaṃ jñānaṃ nirvikalpakam. na tatrānuvṛttivyāvṛttī pratibhāsete. na ca te antareṇa sāmanyaviśeṣau prakāśete. ataḥ kathaṃ tadviṣayaṃ nirvikalpakaṃ bhaviṣyatīty āśaṅkyāha -- na viśeṣa iti. evaṃ hi manyate -- satyam āpātajaṃ nirvikalpakaṃ sāmānyaviśeṣau na prakāśayati. kim atrāniṣṭam āpāditam iti. nanu yadi sāmānyaviśeṣau na pratīyete, kiṃ nāma tenāvagantavyam. na hi tadatiriktaṃ vastv astīty ata āha -- tayor iti. ayam abhiprāyaḥ -- vyaktimātragocaraṃ nirvikalpakam. asti vā viśeṣātiriktā vyaktiḥ. bāḍhaṃ, yo 'rthaḥ sāmānyasya viśeṣāṇāṃ cāśrayaḥ sā vyaktiḥ. ke punar amī viśeṣāḥ. khaṇḍādayaḥ, yair itaretaraṃ vyaktayo viśeṣyante. sāmānyaṃ tu{1,250}svaprakāśam eva. idaṃ ca nirvikalpakena sāmānyaviśeṣayor agrahaṇaṃ sāmānyam idaṃ viśeṣo 'yam iti ca vivicyāgrahaṇād uktam. tayor api tu svarūpaṃ prakāśata eva. tad etad upariṣṭād vakṣyāma iti
advaitavādinas tu sanmātraviṣayaṃ nirvikalpakaṃ pratyakṣam ity ācakṣate, tad etad upanyasyati -- mahāsāmānyam iti. evaṃ hi manyante -- nirvikalpakaṃ pratyakṣaṃ vastusvarūpaṃ vidadhāti na vastvantarebhyo vivinakti. idam iti hi tat prakāśate na punar nedam iti. na cāprakāśamāne viveke viśeṣāḥ pratibhātā bhavanti. api ca gavāśvayor itaretaravyavacchedo viśeṣaḥ. tad iha kim ekavyavacchedapūrvako 'parasya vidhiḥ, āhosvidekavidhipūrvako 'nyasya vyavacchedaḥ, atha yugapadubhayam. na tāvad vyavacchedapūrvako vidhiḥ sambhavati, nirāśrayavyavacchedānupapatteḥ. nirjñātasvarūpaṃ kutaścid vyavacchidyate. anavagate tu kiṃ kuto vyavacchidyate. ata eva yaugapadyam apy anupapannam. vidhipūrvakas tu vyavacchedo na kṣaṇāntaram adhriyamāṇe jñāne sambhavati. na hi tadekaṃ vidhāya sahasā niruddhaṃ kṣaṇāntare 'nyaṃ vyavacchettum utsahate. api ca itaretarābhāvo viśeṣaḥ. sa kathaṃ pratyakṣaviṣayo bhaviṣyati, ṣaṣṭhapramāṇaviṣayatvāt. ataḥ sanmātragrāhi pratyakṣam. tad ayam arthaḥ -- dravyaṃ sad ity evamādiparyāyavācyaṃ mahāsāmānyam anyaiḥ pratyakṣasya grāhyam ucyata iti. evam anena prakāreṇa sāmānyaviṣayatvaṃ pratyakṣasya tair āśritam ity āha -- sāmānye ti
nanv evam apy apratibhāsamānā viśeṣā na santy eveti kathaṃ sāmānyam api setsyatīty ata āha -- viśeṣās tv iti. anādikālīnavāsanopaplāvitavicitravikalpavatībhir buddhibhir viśeṣāḥ prakāśyante. atas tadāśrayaḥ sāmānyavyavahāro bhavati. paramārthatas tu na tat sāmānyam. ekam eva tu pratyastamitasamastasāmānyaviśeṣādiprapañcaṃ tattvam āsthīyate vedāntavidbhiḥ. tathā ca{1,251}sarvaviśeṣopasaṃhāra uktaṃ - sad eva somyedam agra āsīt neha nānāsti kiñcaneti. ke punas te viśeṣāḥ ye savikalpakabuddhibhiḥ pratīyanta iti tatsvarūpaṃ darśayati -- te ce ti. dvidhā khalu viśeṣāḥ sādhāraṇā asādhāraṇāś ceti. sādhāraṇā yathā dravyatvādayaḥ.[669]tarhi pṛthivyādayaḥ sadantarebhyo guṇakarmabhyo viśi[670]ṣyanta iti viśeṣā ity ucyante. tān eva tu bahuṣu saṃśritā iti
__________NOTES__________
[669] yaḥ sa (KA)
[670] śe
āha -- dravyatvaṃ hi navasu pṛthivyādiṣu saṃśritam asādhāraṇās tu ye pratidravyam anye 'nye ca. ke punas te. yadi khaṇḍādayaḥ, tan na. teṣām api sādhāraṇatvāt. khaṇḍamuṇḍādīnām api[671]hy anyā anyā vyaktayo bhavanti. evaṃ rūpādiṣv api darśayitavyam. ato nāsādhāraṇā nāma viśeṣāḥ kecid avagamyante. ye tu nityadravyavṛttayo 'ntyā viśeṣāḥ, te vyāvṛttibuddher eva hetutvād viśeṣā eveti kaiścid uktam. tad ayuktaṃ, pramāṇābhāvāt.[672]tathā hi -- na tāvad arvāgdṛśām asmadvidhānāṃ te buddhiviṣayāḥ. yoginas tu tān paśantīti na naḥ pramāṇaṃ kramate. na caivaṃ tair adṛṣṭapūrvaiḥ kiñcid viditasambandhaṃ liṅgam asti yataḥ pramāsyanta iti vaktavyāḥ pratidravyavartino viśeṣāḥ. ta ucyante. satyam ekaikaśa ālocyamānā rūpādayo nāsādhāraṇāḥ yāvatā guṇajātyādigaṇenaikaikā vyaktiḥ vyaktyantarebhyo viśiṣyate so 'sādhāraṇa eva. bahusādhāraṇye 'pi hi yad eva kiñcid yasyām eva vyaktau nyūnam adhikaṃ vā bhavati, tenaivāsādhāraṇavyapadeśo bhavati. tac caitad ākṛtyadhikaraṇe asādhāraṇaviśeṣā vyaktir iti vyākhyānāvasare vārttikakāro vakṣyati.[673]tān imān vyāvṛttyanugamā[674]tmanāvasthitānubhayavidhān api viśeṣānakalpayat. gavy aśve vā pratyakṣam utpannaṃ na viśiṣyate. viṣayaviśeṣanibandhano hi jñānaviśeṣaḥ.
na ced viṣayaviśeṣo nirbhāsate duradhigamo jñānaviśeṣaḥ. ataḥ pratyakṣajñānaṃ sanmātragocaram eveti siddham. tad etad āha -- tān iti
__________NOTES__________
[671] ṇḍā api (GA)
[672] t. na (KA)
[673] tīti ta
[674] tā (GA)
{1,252} etan nirākaroti -- tad ayuktam iti. ayam abhiprāyaḥ -- kim unmiṣitacakṣuṣo vicitrān bhāvānupalabhamānasya buddhir viśiṣyate na vā. yadi nety āha, kim asyottareṇa. atha viśiṣyate, saiva tarhi vilakṣaṇākārā buddhir upajātā asaṃśayitā deśādibhede 'py anupajātavyatirekā ekatvam iva nānātvam api sthāpayati. kathaṃ hy ekabuddhigocarayor nānātvaikatvayor ekaṃ satyam itarac cālīkaṃ bhaviṣyati. yat tu vidadhāti vastunaḥ svarūpaṃ pratyakṣaṃ na niṣedhatīty uktam. satyam. vidadhad etad bhinnam eva vidadhāti tathā pratīteḥ. nanv itarapratiṣedhād vinā bhinnaṃ vidhātum eva na śakyate. maivam. na hīdam itarapratiṣedhād vastubhinnaṃ, kiṃ tarhi svarūpeṇaiva. atas tat prakāśate. bhinnaṃ na prakāśata iti durbhaṇam. ata evetaretarābhāvasya pratyakṣatāpattir iti yad uktaṃ tad api pratyuktam. na hi bhinnaṃ grahītum itaretarābhāvo grahītavyaḥ. so 'pi tatrāstu tāvat. na pratyakṣeṇāvasīyate. paścāt tu pratiyogyādismaraṇapurassaraṃ bhāvavikalpenāsāv adhyavasīyate. yo 'pi vidhivyavacchedayoḥ kramayaugapadyavikalpaḥ, so 'py asadartha eva. na hy atra nirvikalpakodayakāle vyavacchedāvagatir asti. kiṃ tatkramādiparicodanayā. svarūpamātraṃ tu vastunaḥ prakāśate. tac cānubhavabalād eva vilakṣaṇam ity uktam. nanu yadi svarūpabhinnaṃ vastu kiṃ viśeṣaiḥ. na prayojanavaśād vastv āśrīyate. kiṇ tu saṃvidvaśena. sā cāviśiṣṭā viśeṣeṣv iti viśeṣāḥ kathaṃ nāśrīyeran. api ca asatsu viśeṣeṣu tad bhinnaṃ svarūpam eva na saṃvartate. yathā asatsu citrāvayavanīlādiṣu citrarūpam. na caitāvatā tat tebhyo bhinnaṃ bhavati. na ca tadgrahaṇam antareṇa gṛhyate. tadvad viśeṣavaśaprabhāvitam eva dravyasya bhinnaṃ rūpaṃ tadgrahaṇasamakālaṃ cānubhūyata iti tannirapekṣagrahaṇaprasaṅgo 'pi na codanīyaḥ. sarvaṃ caitat saṃcidbalād evāsmābhir abhidhīyate. na punar alaukikaṃ kiñcid upakalpyate. etad evābhipretya bhinnarūpopalambhanāt ity uktam. kim uktaṃ bhavati. rūpam eva tad yad etad bhinnam. ato yuktaṃ yadanyavyavacchedādibodhanirapekṣeṇa pratyakṣeṇāvasīyata iti. āha -- tat tarhi rūpaṃ vyākriyatām idaṃ nāmeti, ata āha -- na hī ti. ayam abhiprāyaḥ -- nopākhyā{1,253}vastunaḥ sattve kāraṇam. api tarhi, prakhyā. asti cātra nirvikalpakadaśāyām api vilakṣaṇavastusaṃvid bhinnarūpaviṣayā sā iti ca darśitam.
tac ca nirvikalpakapratibhātaṃ rūpaṃ paścāt tu dvitrādibhir viśeṣaiḥ parasmā apy adūrāntareṇa darśayituṃ śakyam eveti
kim idānīṃ vyāvṛttarūpaviṣayam eva[675]nirvikalpakaṃ, nety āha -- nirvikalpake ti grahaṇam antena. sāmānyaviśeṣātmano 'pi vastuno grahaṇam ity arthaḥ. tathā hi -- yadāyam ekadā nānātmano gopiṇḍānupalabhate, tadāsya sahasaivāvikalpakena dvyākārā matir āvirasti. ekavyaktibodhe 'pi cāsāvākāro 'vabhāsata eva. rūpaṃ hi tad vyakteḥ, kathaṃ tasyāṃ prakāśamānāyāṃ na prakāśeta. tathā dṛṣṭaikavyakter aparadarśane sa evāyaṃ gaur iti pratyabhijñānam udeti. na ca tadadṛṣṭapūrve sambhavati. āha ca --
__________NOTES__________
[675] ttaviṣayarūpam eva
tatrārthāpattitaḥ pūrvaṃ dṛṣṭeyam iti gamyate |
naiva hi prāgadṛṣṭe 'rthe pratyabhijñānasambhavaḥ ||
iti. nanu na viśeṣaḥ na sāmānyaṃ nirvikalpakenānubhūyata ity uktam. katham idānīṃ dvyātmakasyāpi grahaṇam ity ucyata ity ata āha -- lakṣaṇākhyeyam iti. ayam arthaḥ -- lakṣaṇākhyeyam idaṃ nirvikalpakasya rūpaṃ sāmānyaviśeṣātmakaṃ vastu nirvikalpakena viṣayīkriyata iti. tac ca nirvikalpakalakṣaṇakārair eva parīkṣakair ākhyāyate. pramātā tu sāmānyam idaṃ viśeṣo 'yam iti ca vivekavidhuram idam iti saṃmugdharūpam eva vastūpalabhate. śuddham iti. anuvṛttivyāvṛttiparāmarśarahitaṃ gṛhyata ity arthaḥ. śuddhavastujam ity atrāpi śuddhaśabdasyāyam evārtho draṣṭavyaḥ
śuddhaṃ gṛhyata ity etad eva prapañcayati na [676] hī ti. ayam abhiprāyaḥ -- svarūpamātreṇa sāmānyaviśeṣau nirvikalpakena gṛhyete. nāsādhāraṇatayā.{1,254}sāmānyatayā ca vyāvṛttyanugamavikalpābhāvāt. nanu kiṃ tadanyad vyāvṛtter anugamāc ca viśeṣasya sāmānyasya ca svarūpaṃ yad gṛhyata ity ucyate. sa eva tayor ātmā. kathaṃ tadagrahe tayor agrahaṇam upapatsyate. aho vivekakauśalaṃ tatrabhavatām. anugamavyāvṛttidharmāṇau sāmānyaviśeṣau na punaranugativyāvṛttī eveti yat kiñcid etat
__________NOTES__________
[676] tv i (GA)
evaṃ nirvikalpakaṃ vyākhyāyedānīṃ tadbalabhāvinaḥ savikalpakasya pratyakṣatvapramāṇatve darśayiṣyan pratyakṣatāṃ tāvad āha -- tataḥ param iti. asyāyam arthaḥ -- tato nirvikalpakāt paraṃ jātiguṇakarmanām abhiryayā buddhyā vikalpya vastu gṛhyate yathā gaur ayaṃ śuklo 'yaṃ ḍittho 'yam iti, sāpi pratyakṣatvena sammateti
nanūktam indriyārthasāmarthyamātrajaṃ hi jñānaṃ pratyakṣam iti smṛtyākṛṣṭasamastanāmajātyādibalabhuvaś ca vikalpāḥ. na cendriyāṇām arthasya ca smaraṇasāmarthyam ity apratyakṣaṃ savikalpakam ity ata āha -- karaṇaṃ ce ti. ayam arthaḥ -- yadīndriyāṇi smṛtvārthaṃ vikalpayantīty asmābhir ucyeta, tad evam upālabhyemahi yat tāni smartuṃ na śaknuvantīti. na tv etad evam, indriyāṇāṃ karaṇatvāt. kartari cātmani smaraṇasamavāyāt. atas[677]tatsmṛtyādyaśaktir adoṣa eveti
__________NOTES__________
[677] taḥ smṛ (KA)
kim āśritaṃ tarhi jñānam ata āha -- ātmany eve ti. ātmā hi cetayate. sa ca prāgbhavīyadharmopārjitendriyopanītam arthaṃ budhyate smaraty anusandhatte ceti na kiñcid anupapannam iti
{1,255} nanv evam indriyasamprayogasya śabdādismaraṇena vyavahitatvād apratyakṣam āpadyetety uktam, ata āha -- tene ti. ayam abhiprāyaḥ -- nātrendriyārthasambandho vicchinnaḥ. vidyamāne ca tasmin śabdādi smarann api yenaiva jātyādinā vastu vikalpya gṛhṇāti tatra pratyakṣavān naro bhavaty eva. smaraṇenendriyāṇām adūṣitatvād iti bhāvaḥ
nanv indriyamātraprabhāvitaṃ pratyakṣam ity ucyate. tatra śabdādismaraṇasahitānīndriyāṇi kāraṇam iti kathaṃ pratyakṣaśabdavācyatvam ata āha -- tac caitad iti. indriyādhīnaṃ jñānaṃ pratyakṣam ākhyāyate. gaur ayam ity aparokṣābhāsaṃ jñānam anuparatendriyavyāpārasya jāyamānam indriyādhīnam eveti tair indriyair vyapadiśyata eva, smṛtisahāyānām api teṣām eva kāraṇatvād iti bhāvaḥ. ye tv anapekṣitākṣavyāpārā eva gaur ayam ityādismaraṇavikalpāḥ te 'smābhir api smṛtimātrahetutvān na pratyakṣatayeṣyanta ity āha -- tadasambandhe ti
indriyasambandhānusāriṇas tu bhūyāṃso vikalpāḥ pratyakṣaśabdavācyā evety āha -- punar iti
yat tūktaṃ - yadīndriyāṇi vikalpodaye kāraṇaṃ kiṃ na sahasaiva janayantīti, tatrāha -- na hī ti
athāsphuṭāvabhāsamāpātajaṃ tatraindri(?ya/yi)kaṃ jñānam astīty ucyate, tad atrāpi samānam ity āha -- yathe ti
yat tūktaṃ - kiñcid dṛṣṭavato nimīlitanetrasyāpi vikalpaḥ indriyavyāpārāsattimātreṇa pratyakṣo bhaved iti, tan na. anabhyupagamād evety āha -- yadi tv iti. ayam abhiprāyaḥ -- nendriyavyāpārāsattiraindri(?ya/yi)katve kāraṇaṃ, kiṃ tarhi, indriyavyāpārānuparati. ata indriyasambandhānusārābhāvāt tatra pratyakṣatā na syād iti
nanv anekātmākṣādikāraṇaṃ savikalpakaṃ, kathaṃ tadakṣeṇaiva vyapadiśyate ata āha -- asambandhe ti. ayam arthaḥ -- asādhāraṇaṃ hi śabdapravṛttau kāraṇam. ātmādi ca kāraṇam indriyāsambandhārtheṣu[678]vikalapeṣu smaraṇānumānādiṣu tulyam. akṣam eva tv aparokṣāvabhāsinaḥ[679]savikalpaka[680]syodaye 'sādhāraṇakāraṇam iti tenaiva vyapadiśyate. kalpana iti savikalpakajñāna ity arthaḥ.
__________NOTES__________
[678] mbandhavi
[679] ni
[680] kodaye
nirvikalpakapratyakṣavādinām apīdaṃ codyaṃ samānam ity āha -- nirvikalpake ti. yadi tv indriyajanmano hi nirvikalpakasyānantaraṃ sambhavad etat savikalpakaṃ tatkāraṇa[681]kam eva, indriyaṃ tu nirvikalpakotpattāv evopakṣīṇavyāpāram ity ucyate, tathāpi paramparayākṣakāraṇatvena pratyakṣaṃ vyapadekṣyate. yathā kusumaṃ paṅkajam iti. na hi tat paṅkāj jāyate. kiṃ tarhi paṅkabhuvaḥ kandāt kevalam. idaṃ paramparayākṣajatvam aviśiṣṭam anumānādīnām iti teṣāṃ pratyakṣaśabdavācyatānirākaraṇārthaṃ rūḍhim apy eṣiṣyāmaḥ. yathā paṅkaja[682]śabda eva vyavahitasya yogasya saugandhikādisādhāraṇyān niyāmikā rūḍhir iṣyate. seyaṃ yogarūḍhir iti vārttikakārīyair ākhyāyate. tad etad āha -- tatpāramparye ti. idaṃ tv iha vacanīyam -- rūḍhiś ced āśritā kiṃ yogābhyupagamena. samudāyaśaktyaiva hi tadāśvakarṇādivat kvacid eva śabdo vartiṣyate kvacic ca neti kiṃ{1,257}yogavyasanena. na vyasanitayā yogam āśrayāmaḥ, pratītaṃ tu yogaṃ na hātuṃ kṣamāmahe avaghāta iva dṛṣṭam. yathā tatraiva niyamānyathānupapattyā dṛṣṭakalpanā, tathātrāpi prayoganiyamāya[683]samudāyaśaktikalpaneti kim anupapannam. nanv aprayogād evānyatrāprayogo bhaviṣyatīti. kim idam aprayogād aprayoga iti. yadi pūrvapūrveṣāṃ prayoktṝṇām aprayogād uttarottareṣām aprayoga iti. tad ayuktam. aprayogābhāvāt. prayogamātre hi pravṛttihetutā, avayavayoḥ svārthe prayogo dṛśyata eva. samudāyas tu nānyaḥ kaścid yasyāprayoga iti śakyate vaktum. samudāyaśakter anabhyupagamāt prayogamātrād eva paṅkajādiśabdapravṛtteḥ. prayukto hi paṅkaśabdaḥ paṅke. janiḥ prādurbhāve. tadatiriktaṃ vastu samudāyo nāsty eva. kasyāprayoga iti vaktavyam. arthānvayo hi tathā pravṛttau hetuḥ. sa ca saugandhikādiṣv api samāna iti teṣv api paṅkajaśabdapravṛttiḥ. ato 'vaśyam anyatrāprayogārthaṃ rūḍhir āśrayitavyā. yad uktam anyatrāprayogas tu rūḍhim āpādayatīti, tad iṣyata eva. yogo 'pi dṛṣṭo na hātuṃ śakyata ity uktam. aśvakarṇādau tv avayavānugamābhāvāt kvacid eva rūḍhir ātmānaṃ labhate. ato neyaṃ rūḍhir eva kevalā nāpi kevalayogaḥ. yogarūḍhir iti manyante vṛddhā iti ||
__________NOTES__________
[681] ṇam i
[682] ja e (KA)
[683] ya śa
atha vyavadhānād akāraṇaṃ yoga iti manyase, tathāpi rūḍhyaiva kevalayā pratyakṣaśabdaḥ savikalpake vartiṣyate. bhūmnā hi tatraiva laukikāḥ pratyakṣaśabdam upacaranti. alpaṃ nirvikalpaka ty āha -- animittaive ti
yadi tūcyate satyaṃ vṛddhāḥ prayuñjate. lakṣaṇakārās tu nirvikalpakam eva pratyakṣam ātiṣṭhante. yathāhuḥ -- kalpanāpoḍham abhrāntaṃ pratyakṣam iti. ata āha -- vṛddhaprayoge ti dvayena. ayam abhiprāyaḥ -- laukiko hi śabdārtha{1,258}sambandhaḥ. tena parīkṣakair api yathālokam eva vartitavyam. anyathākaraṇe teṣāṃ lokabādha eveti
api ca kalpanāpoḍhavādinām api kalpanājñānaṃ svasaṃvedane pratyakṣam iṣṭam eva. yad evam āhuḥ --
kalpanāpi svasaṃvittāviṣṭā nārthe vikalpanāt
iti. evaṃ hi manyante -- na kalpanā svasaṃvittir ātmānaṃ vikalpayati, bahirarthavikalpāvabhāsitvāt. asādhāraṇasya ca kalpanātmano 'pi kalpanāspadatvāt. atrāpy āhuḥ -- nainam iyam abhilāpena saṃsṛjati tathā vṛtter ātmani virodhāt iti.
teṣām ataḥ svasaṃvittir nābhijalpānuṣaṅgiṇī
iti ca. tad idaṃ kalpanāsvasaṃvedanaṃ pratyakṣaṃ nopapadyeta. tad api hi nirvikalpakapratyayāntaritākṣavyāpāram eva. atha tatra rūḍhyā pratyakṣaśabdo vartata ity ucyate, tad gotvādibahirviṣayaprakāśe 'pi samānaṃ, na paraṃ svasaṃvittāv ity abhiprāyeṇāha -- kalpane ti. yadi matam asti tatrendriyajaṃ nirvikalpakajñānaṃ samanantarapratyayaḥ. tad eva mana ity ācakṣate. yathāhuḥ -- tac caturvidham indriya(?ja)m indriyajaṃ samanantarapratyayodbhavaṃ mānasam iti. mano 'pi cendriyam iti manodhīnatayā pratyakṣaṃ bhaviṣyatīti. tad gotvādibodhe 'pi samānam. tadbodhe 'pi vayaṃ manovyāpāram ātiṣṭhāmaha eva. manaḥsvarūpe tu vivadāmaḥ. tat tāvad anyad evety āha -- mana iti
nanv āntaraṃ manaḥ kathaṃ bahirviṣayabodhe vartiṣyata iti, tat tāvad āśaṅkate -- svasaṃvittāv iti. pariharati -- loka iti. ayam abhiprāyaḥ -{1,259}satyam iṣṭaṃ kalpanājñānaṃ svasaṃvedane pratyakṣam iti bhavadbhiḥ. laukikās tu viparītaṃ manyante. ayaṃ gaur iti pararūpanirūpaṇaṃ savikalpakaṃ laukikā manyante na punar ahaṃ gaur ity ātmanirūpaṇam. yad api bāhyeṣu mano na vartata iti. satyam. bahirindriyānapekṣaṃ na pravartate. gotvādayas tu saṃyuktasamavāyena cakṣuṣā sannikṛṣyanta ity asti teṣu manovyāpāra iti tannibaddham akṣavyapadeśaṃ labhata iti bhāvaḥ. ato 'vaśyaṃ svasaṃvedane kalpanāpratyayaṃ pratyakṣam ācakṣāṇair mano vā akṣam abhyupagantavyaṃ rūḍhir vā paribhāṣā vā. sarvathā vayam api pratyavasthātuṃ śaktā ity abhiprāyeṇāha -- tasmād iti
sukhādisvasaṃvedane 'pi mana evākṣam āśritaṃ bhavadbhiḥ. tadvad ihāpi jātivikalpo bhaviṣyatīty āha -- manasas tv iti
atha samāne 'pi manodhīnatve svakīyakalpanāpoḍhalakṣaṇānusāreṇa kiñcid eva pratyakṣam āśrīyate. tathā satīcchānusāreṇa vyavasthāyām iṣyamāṇāyāṃ vayam api yathāśayaṃ kiñcid eva pratyakṣaṃ vakṣyāma ity āha -- tadadhīnatve ti
pāriśeṣyād api pratyakṣāntarbhāva evāsyāḥ savikalpakadhiyo yukta ity āha -- liṅgādī ti. nanu sati prāmāṇye pāriśeṣyaṃ bhavati, na tv iyaṃ pramāṇam ata āha -- bādhake ti
idaṃ tv iha vaktavyam -- satyaṃ neyam apramāṇaṃ, mṛgatṛṣṇādijñānavad vyavahārāvirodhāt. na ca pramāṇam asadarthagocaratvāt. nirvikalpapariplāvitasvalakṣaṇaprāpakatayā smṛtir ity ākhyāyate. na ca smaraṇaṃ pramāṇam ata āha -- na ce ti. pūrvadṛṣṭārthaviṣayaṃ smaraṇaṃ bhavati. na ca nirvikalpakena sāmānyadarśanam{1,260}asti, apratyakṣaviṣayatvāt tasya bhavatsiddhānte. asmākam api svalakṣaṇāntarasambhedaḥ pūrvam adṛṣṭa eva. na cāsadarthatvaṃ, vakṣyamāṇanyāyena jātyādīnāṃ sthāsyamānatvāt. ato nāgṛhītagrahaṇād aprāmāṇyaṃ nāsadarthatayā veti, ataḥ pramāṇaṃ sat pāriśeṣyāt pratyakṣe 'ntarbhavatīty upasaṃharati -- tasmād iti. bhavanto 'pi vāṅmanasavisaṃvādenaivāsyāḥ buddher aprāmāṇyam ācakṣate. sarvavyavahārāṇāṃ savikalpakādhīnatvād ity āha -- vyavahāra iti
nanu kim idaṃ nāprāmāṇyaṃ ca yujyata iti. viśiṣṭāvagāhino hi vikalpāḥ. bhinnaṃ ca viśeṣyād viśeṣaṇam. abhede viśeṣaṇaviśeṣyānupapatteḥ. ato 'rthāntarabhūtair jātyādibhir viśiṣṭe vastuni gṛhyamāṇe atasmiṃs tadgrahaṇād bhrāntir eva savikalpakajñānam ity āha -- jātyādī ti
pariharati -- naitad iti. kāraṇam āha -- sthitam iti. pararūpeṇa hi parasmin nirūpyamāṇe bhrāntir bhavati. na ca jātyādīnāṃ pārarūpyaṃ, teṣām anatibhedād iti bhāvaḥ
nanv abhede viśeṣaṇaviśeṣyabhāvānupapattir uktā, ata āha -- yadi hī ti. na viśeṣaṇam ekāntato jātyādi viśeṣyād bhidyate, sarvadaiva tadākārāvabodhād ity arthaḥ
nanv atyantabhinnam eva lākṣādirūpaṃ sphaṭikādi svākāreṇa viśiṣṭaṃ bodhayad dṛṣṭaṃ, tadvad eva hi jātyādiviśiṣṭabodho 'pi bhavan mithyā syād iti, ata āha -- sphaṭikādāv iti. ayam abhiprāyaḥ -- uktam asmābhiḥ{1,261}sadaiva jātyādiviśiṣṭaṃ vastu gṛhyate. kasyacit kadācid vivekānavagamāt. ataḥ kathaṃ mithyā bhaviṣyati. lākṣopahitaṃ tu sphaṭikaṃ kaścid evāvyutpanno 'jātaviveko 'ruṇam iti budhyate. atas tajjñānaṃ bhrāntir bhavati. tadaiva hītare dṛṣṭavivekā jānanti nedam aruṇam aupādhiko 'yam aruṇabhrama iti. avyutpanno 'pi copādhivigame jānāty eva yathā nedam aruṇam iti. ato yuktaṃ bhrāntitvaṃ bādhotpādād iti
jātyāditadvatāṃ tu parasparaviveko na dṛṣṭapūrvaḥ. ato na bhrāntitvaṃ yuktam ity āha -- na hī ti. nanu bhavatv evaṃ jātau. na hi tayā nirmuktaṃ vastu kadācid upalabhyate. guṇakarmabhyāṃ tu viyuktavastubodho dṛṣṭa eva. dhriyamāṇa eva hi dravye kutaścit kāraṇāt pūrvaguṇavināśo guṇāntarotpādaś ca dṛśyate. evaṃ karmaṇy api darśayitavyam. ataḥ kathaṃ tayor avyatirekaḥ, ata āha - tadvimokene ti. ayam abhiprāyaḥ -- yady api tadvimuktaṃ vastu dṛśyate, tāni tu tadvimuktāni na jātu dṛśyante. yac ca nāma yato bhinnaṃ tat tato vimuktam api kadācid upalabdhaṃ maṇer ivaupādhiko 'ruṇimā. na ceha tathā. ato vyāpakanivṛttyā vyāpyasyātyantabhedasya nivṛttiḥ. katham idānīṃ pūrvāparayor guṇakarmaṇor nāśotpādau. pratyabhijñāyate hi tad evedam iti dravyaṃ, guṇakarmaṇī ca vinaṣṭe. tad idam abhede nopapadyate. na nopapadyate, sthityutpattivināśātmakam eva no vastv iti rucakādyudāharaṇe vakṣyāmaḥ. tad iha vastv api guṇakarmanāśe naśyaty eva. rūpaṃ hi tad vastunaḥ, kathaṃ tadvināśe na naśatīti śakyate vaktum. tayor api nātyantiko vināśaḥ, vastvātmanā vidyamānatvāt. jātāv api caiṣaiva gatiḥ. tatrāpi hi sthityupattivināśā dṛśyanta eva. viyuktabodho 'pi dṛśayate. dṛśyate hi vinaṣṭapiṇḍaviyuktā puṇḍāntare jātiḥ. sā kathaṃ tato bhinnā bhaviṣyati. atha tatra kathañcid bhedam āśritya samādhir{1,262}abhidhīyate, śakyo 'sau guṇakarmaṇor api vaktum iti kena viśeṣeṇa jātāv abhedam āśritya guṇakarmaṇor bhedaṃ varṇayāñ cakruḥ. ato yadā jātyādayo dṛśyante, tadā[684]piṇḍād abhedenaivāvagamyanta ity abhedo 'pi teṣām. yaiva tu kācid anupapattir āpādyate sānekāntavādināṃ nāsajyata ity astu tāvad idam iti
__________NOTES__________
[684] tra
yadi tu jātyādibodhavidhānuvidhāyinaḥ sphaṭikādāv api cāruṇādibodhā bhaveyuḥ, kas teṣām api prāmāṇyaṃ vārayed ity āha -[685] tatrāpī ti
__________NOTES__________
[685] a (GA)
evaṃ jātyādīnām abhedaṃ pratipādyedānīm aikāntikabhedavādinaḥ kāṇādān pratyāha -- na cāpī ti. evaṃ hi manyante -- bhinnayor eva jātyāditadvatoḥ samavāyalakṣaṇaḥ sambandha iti. tathā ca paṭhanti -- ayutasiddhānām ādhārādheyabhūtānām ihapratyayahetur yaḥ sambandhaḥ sa samavāyaḥ iti. tadayutasiddhayoḥ sambandhitvāsambhavād anupapannam iti. kathaṃ punar ayutasiddhānāṃ sambandhitvam[686]anupapannaṃ bhavatīty ata āha -- nāniṣpannasya sambandha iti. ayam abhiprāyaḥ -- keyam ayutasiddhaḥ. kiṃ[687]yutasiddhyabhāvamātram, athavā[688]pṛthaksiddhiḥ. yadi yutasiddhyabhāvaḥ, kasya kena sambandha iti siddhayor hi sambandhinoḥ sambandho bhavati, nāsiddhayoḥ. athāpṛthaksiddhiḥ, tatrāpy etad evottaraṃ nāniṣpannasya sambandha iti. apṛthaṅniṣpannayos tādātmyād iti bhāvaḥ. athaitaddoṣaparihārārthaṃ pṛthaṅniṣpattir iṣyate, tathā sati yutasiddhir evāpadyata ity āha -- niṣpattāv iti
__________NOTES__________
[686] tvaṃ na sambhava
[687] yadi yu (KA)
[688] thāpṛ
kiṃ punar[689]aniṣṭam āpāditam. nanv iṣyata eva jātitadvator asambaddhayor eva kiyān api kālabhedaḥ. tāṃ ca tayor avasthāṃ yoginaḥ paśanti nānye. na{1,263}tāvatā rajjughaṭayor iva tayor yutasiddhayor eva sambandhaḥ saṃyogaḥ syād iti vācyam. na hi naḥ pṛthaksiddhir yutasiddhilakṣaṇam. api tarhi. bhinnāśrayatvaṃ pṛthaggatimattvaṃ ca. dvayor anyatarasya vā yutasiddhiḥ tadabhāvo 'yutasiddhiḥ. ca na jātes tadubhayam astīty ayutasiddhayoḥ samavāya eva sambandho bhaviṣyati, ata āha -- tathā ca satī ti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvat pṛthaksiddhe jātivyaktī vayam upalabhāmahe. yogigamyaś ca jātyādirahitaḥ kṣaṇo dussādha eva. upetyāpi brūmaḥ. hetvabhāvāt sambandho na syād iti. na hi rajjughaṭayor iva pṛthaksiddhayor devadattādijātivyaktyoḥ saṃyojako dṛśyate. samavāyas tu na tāvat sambandhahetuḥ, sambandharūpābhyupagamāt. athāpi taddhetuḥ, naivam api yutasiddhau sambadhnāti. nanūktaṃ yutasiddhir eva jāter nāstīti bhinnāśrayasamavāyābhāvād apṛthaggatimattvāc ceti. na, yutasiddhiśabdasya pṛthaksiddhimātravacanatvāt, nañā tadabhāvamātram ayutasiddhir ākhyāyate. sā cet pṛthaksiddhir asti katham ayutasiddhir bhaviṣyati. athāpi pāribhāṣiko 'yutasiddhiśabdaḥ, tathāpi vyakteḥ svāvayavasamavāyitvāj jāteś ca vyaktyāśrayatvād bhinnāśrayāśrayitvam astīti yutasiddhiprasaṅgaḥ. na ca yutasiddhisambandhe samavāyo hetuḥ. na ca hetvantaram apy astīti sūktaṃ na sambandhe hetuḥ kaścid iti. sambandhahetvabhāvāc ca ṣaḍ api dravyādayaḥ padārthāḥ asambandhā bhaveyur ity āha - ṣaṇṇām iti
__________NOTES__________
[689] r idam ani (GA)
api ca, ayaṃ samavāyaḥ sambadhya vā samavāyinau sambandhāti asambadhya vā. na tāvad asambadhya, asambaddhasya sambandhahetor adṛṣṭatvāt. sambandhas tu sambandhahetvantaram antareṇa na sambhavati, na ca tad upalabhyate. ataḥ samavāyibhyaḥ samavāyasya viyogād viśleṣāt samavāyinām api parasparaviśleṣaḥ syād ity āha -- samavāye ti. sambandhahetvantarakalpanāyāṃ tv avyavasthā syād ity āha -- tatkḷptāv iti
{1,264} yadi tu samavāyinor ātmarūpaṃ svarūpam eva samavāyaḥ nāsāv anyena sambandhanīya ity ucyate, evaṃ tarhy aṅgīkṛto 'bhedavāda iti dharmadharmiṇor eva svarūpaṃ samavāyo 'stu yady avaśyaṃ samavāyanāmnā prayojanaṃ, kiṃ samavāyāntaragraheṇety āha -- athe ti
atra kāraṇam āha -- na hī ti. uktam idaṃ vyatiriktasya sambandhahetvantarābhyupagame 'navasthā. abhede tu param ubhayavādisiddhayor dharmadharmiṇor evābhedo 'bhyupagantavyaḥ. kiṃ samavāyagraheṇeti
nanv astu jātyādidharmāṇām abhedaḥ, dharmy eva tu bhinno nopalabhyate yaḥ savikalpakajñānair viṣayīkriyate, tat tāvad upanyasyati -- nanv iti. evaṃ hi manyante -- nāyaṃ dharmī dharmebhyo 'tirikto 'ṅgulībhya ivāṅguṣṭho dṛśyate. na cāsya vyavasthāpane pratyakṣaṃ prakramate. tasyendriyajatvādindriyāṇāṃ pañcānāṃ pañcasu rūpādiṣūpakṣīṇatvāt. ṣaṣṭhasya ca manasaḥ svātantryeṇa bahirviṣayavyavasthāpane 'sāmarthyāt. yathāhuḥ --
kṣīṇāni cakṣurādīni rūpādiṣv eva pañcasu |
na ṣaṣṭham indriyaṃ tasya grāhakaṃ vidyate bahiḥ ||
iti. ato rūpādisaṅghātamātram evedaṃ bahir upalabhyate na tattvāntaraṃ vṛkṣasaṅghāta iva vanabuddhir iti
atra parihāram āha -- āvirbhāve ti dharmy antena. ayam abhiprāyaḥ -- pratīmo hi vayaṃ viṣphāritākṣā rūpādivad ekaṃ dravyaṃ na ca viparyeti tat{1,265}katham anyathā bhaviṣyatīti. yattvabhedena nopalabhyata iti. satyam, kena vā dharmebhyo 'tyantabhedo dharmiṇa upeyate. grāhakābhāvas tu rūpādivadanvayavyatirekābhyāṃ darśanasparśanayor eva sāmarthyapradarśanena parihartavyaḥ. api ca yadi dharmātirikto dharmī na syāt ko 'yam āvirbhāvatirobhāvadharmakeṣu rūpādiṣv anugataḥ pratyabhijñāyate. pratyabhijānīmo hi vayam agnisaṃyogapracyāvitaprācyarūpam upajātarūpāntaraṃ so[690]'yaṃ ghaṭa iti ghaṭam. na ca tadatyantābhede ghaṭate sthityutpattivināśānām ekatrāpātāt. ato 'sti dharmebhyo bhinnaṃ teṣv anugataṃ, dharmirūpaṃ yadvaśād evaṃ vibhāga iti. api cātyantābhedapakṣe dharmagrahaṇam antareṇa dharmī na jñāyetaiva. dṛśyate ca dharmagrahaṇāt prāg eva santam asādau dharmijñānam ity āha -- yatra ve ti. ataḥ siddham asti dharmi dharmāś ca tadanatirekiṇo jātyādaya iti
__________NOTES__________
[690] sa gha
tadviśiṣṭabodhe pararūpanirūpaṇābhāvān nāprāmāṇyaṃ savikalpakajñānām ity āha -- ata iti
astu vātyantabhedaḥ, tathāpi na mithyety āha -- yasyāpī ti dvayena. ayam abhiprāyaḥ -- nānyarūpasaṃvedyatāmātreṇa mithyātvaṃ, kin tu punar anyathāsaṃvedanena. bādhakapratyayeneti yāvat. iha ca sarveṣāṃ sarvadā ca tadrūpā buddhir iti bhāvanāyā iva dhātvarthaviśiṣṭabodho na mithyeti
nanv evaṃ kāyacakṣur gocaro dharmī bhidyate grāhakabhedād rūpādivat. tāni vā tadvad eva saty api grāhakabhede na bhidyeran anekendriyagrāhyam ekaṃ[691]sad{1,266}dṛṣṭaṃ sattvam iti cet, na. vikalparūpasyendriyeṇāgrahaṇāt. api cendriyāṇāṃ saṅkīrṇaviṣayatve 'kṣānekatvavaiyarthyam api. ekam eva hi tadendriyaṃ nānāviṣayān paricchetsyatīti kim indriyabhedena. tad uktaṃ -
__________NOTES__________
[691] kaṃ sattva (GA)
naikaṃ rūpādyabhedo vā dṛṣṭaṃ cen nendriyeṇa tat |
akṣānekatvavaiyarthyaṃ svārthe bhinne 'pi śaktimat || PS 1.21c-22d (cf. NR 131,27-28)
iti, atrāha -- na cāneke ti. yat tāvad uktaṃ grāhakabhedād bheda iti. tad ayuktaṃ, bhinnaśarīrasthacakṣur grāhyasyābhinnatvena hetor anaikāntikatvād iti
yadi tu cakṣuṣṭvenaikatvād indriyabheda eva tatra nāstīty ucyate, tad ihāpīndriyatvena samānam. ato buddhibhedanibandhana eva bhedo na grāhakabhedanibandhana ity abhiprāyeṇāha -- jātyabhedād iti. ata eva bhinnendriyagrāhyāpi sattā ekabuddhiviṣayatayā na bhidyata ity āha -- tulye ti. sarvendriyair hi sattāguṇatvayor jñānam iti bhāvaḥ
rūpādyabhedo veti yad uktaṃ tatrāha -- buddhibhedād iti. siddhasādhanatvaṃ vā dvayor api prayogayor ity āha -- eke ti. sadrūpeṇa rūpādīnām ekatvaṃ rūpādirūpeṇa ca dharmiṇo nānātvam ity arthaḥ
akṣānekatvavaiyarthye parihāram āha -- kvacic ce ti. na kvacid dharmiṇi tvakcakṣuṣoḥ saṅkaro dṛṣṭa ity ekam evākṣaṃ yuktam ity arthaḥ. atra kāraṇam āha -- dārḍhye ti. yadi hi saṅkaradarśanād ekatvam āśrīyate, taddārḍhyadaurbalyabhedena vyavasthā nopapadyeta. dṛḍhe hi cakṣuṣi durbale ca śrotre rūpam upalabhyate. evaṃ balavati{1,267}śrotre durbale ca cakṣuṣy api śabdaḥ śrūyate. seyaṃ cakṣuś śrotrayor viṣayavyavasthā nākṣaikatve ghaṭata iti
nanv iyaṃ vyavasthānupapannaiva, sarvatraiva prasaṅgāt. yadi hīndriyāntaram indriyāntaraviṣaye na pravartate, kvacid api na pravarteta. pravṛttau vāvyavasthayā sarvatraiva pravarteta atikramadarśanād ata āha -- yathā hī ti dvayena. nedam adṛṣṭāntaṃ pakṣīkriyate yat kvacid vyavasthā kvacit saṅkara iti. saṅkīryate hi manaścakṣurādibhiḥ rūpādibodhe. sukhādisaṃvedane ca vyavatiṣṭhate. ataḥ kāryadarśanānusāriṇau vyavasthāsaṅkarau nānupapannau. na tv ekatra vyavasthādarśanāt sarvatraiva saṅkaro nirvartate. kvacid vā dṛṣṭa iti sarvatraiva prasajatīti || [160] ||
kiṃ punar anayor vyavasthāsaṅkarayor manasaḥ kāraṇam ata āha -- śrotrāder iti. upahataśrotrādir api śabdādi smarati ity ata āntare smṛtisukhādāv anyanirapekṣaṃ, vartamānaṃ ca rūpādi na jānāti. atas tatra bahiḥkāraṇāpekṣaṃ manaḥ.[692]ataḥ kvacit saṅkaraḥ kvacic cāsaṅkara iti vyavasthā sidhyatīti
__________NOTES__________
[692] naḥ kva (KA)
evaṃ kāryavyavasthayā vyavasthāsaṅkarau pratipādyedānīm akṣaikatve doṣam āha -- ekam iti. nanv ekatve 'pi śaktibhedād vyavasthā setsyati, ata ekam eva sarvaśarīravyāpi tvagindriyaṃ kalpyatāṃ, śaktayas tasya dehabhāgeṣu bhinnā bhavantu kim indriyabhedenāta āha -- kalpyata iti. śaktibhedo vā kalpyate indriyabhedo vā. ko viśeṣaḥ. nanv indriyakalpanāyāṃ{1,268}śaktimadbhedo 'py aparaḥ kalpanīya iti gauravam. astu vā pramāṇavanty adṛṣṭāni kalpyāni subahūny api, santi deheṣu pṛthivyādibhūtabhāgāḥ kḷptagandhādiprakāśanaśaktayaś ceti varṇitam. yat tu sakalaśarīravyāpina ekasyaiva vāyavīyasya tvagindriyasya rūpādiprakāśanaśaktikalpanaṃ tadatyantāparidṛṣṭam apramāṇakam iti bhāvaḥ. indriyaṃ bhaved iti. indriyasthāne śaktiḥ kalpanīyatayā nipated ity arthaḥ
evaṃ dārḍhyadaurbalyabhedena kāryavyavasthāṃ pratipādyākṣānekatvaṃ samarthitam. idānīṃ vyavasthānāśrayaṇe doṣam āha -- śṛṇuyād iti. yadi nendriyāṇi vyavasthitaviṣayāṇi bhaveyuḥ, badhiro 'pi cakṣuṣmān śabdaṃ śṛṇuyāt. cakṣuṣo 'pi tadviṣayavyāpārāt. ato naikatra saṅkaradarśanena sarvatra tatkalpanā kāryā. tad idaṃ dārḍhyadaurbalyabhedenety asyaiva vyatirekapradarśanam. vyavasthā tāvad dṛśyate. yadi tu sarvatraiva saṅkaraḥ syād ayaṃ doṣaḥ syād iti. manasa idānīṃ yathā hi manasa ity anena nidarśitayor[693]vyavasthāsaṅkarayor uktayor vyatireke doṣaṃ darśayiṣyan saṅkaravyatireke tāvad āha -- manaso ve ti. ayam arthaḥ -- yadi mano bahirviṣayavedane svatantraṃ bhavet, tatrāpy ayam eva doṣaḥ badhiraḥ śabdaṃ śṛṇuyād iti. tasyāpi manaso bhāvāt. ayaṃ ca vartamānasya cājñānād ity anena yo bahirviṣayavedane manasaḥ saṅkaro darśitaḥ tasya vyatireka iti
__________NOTES__________
[693] tasya vyava (KA)
antarviṣayavedane ca yanmanasaḥ svātantryam uktaṃ tadvyatireke doṣam āha -- na smared iti. yadi hy āntare 'pi bahirviṣayavedanavanmano bāhyāpekṣaṃ bhaved, badhiraḥ śabdaṃ na smaret śrotrābhāvāt. athāsaty api kāraṇe{1,269}smṛtiḥ syād, evam eva vartamānopalabdhir api bhavet. ayaṃ ca śrotrāder upaghāte 'pīty anenoktāyā āntareṣu manaso vyavasthāyā vyatireka iti
paratantraṃ bahirviṣayavedane mana ity uktam. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ bāhyabodhe mano vyāpriyata iti. santi cakṣurādīny eva tatra kāraṇāni ata āha -- smṛtiś ce ti velāyām antena. ayam abhiprāyaḥ -- evaṃvādinā[694]mana evākṣipyate. tatra caitad eva tāvad vaktavyam. ātmendriyārthasannikarṣe jñānasyābhāvo bhāvaś[695]ca manaso liṅgam iti. asti khalv ātmā. sannikṛṣyate ca nānārthair nāyanaṃ tejaḥ. kiñcid eva tu jñāyate na sarvam. tat kasya hetoḥ kāraṇavaikalyena kāryapratibandho dṛṣṭaḥ yathā satsu tantuṣu paṭo notpadyate tantusaṃyogānām abhāvāt. evam ihāpy asti tadanyad jñānakāraṇaṃ yasminn avyāpriyamāṇe na jñānam utpadyate vyāpriyamāṇe ca bhavati. tac ca mana ity ucyate. api ca śrotrādibhiḥ śabdādyupalabdhikāle yadi mano na vyāpriyate, katham uttarakālaṃ smaraṇam upapadyeta. mano hi smṛtyutpattau kāraṇam. tad yadi śabdādyupalabdhivelāyāṃ mano vyāpṛtaṃ bhavati, tataḥ pūrvam asāv artho manasā prakāśita iti parastād api smaryata ity upapannaṃ bhavati. bāhyendriyamātrakāraṇake tu pūrvajñāne teṣāṃ smṛtisamavāye vyāpārābhāvāt smṛtir na syāt. na hy akāraṇikā jñānotpattiḥ sambhavati. ato 'sti bahirviṣayabodhe manovyāpāraḥ. sukhādisaṃvedanaṃ cāsattve manaso nopapadyeteti. api cāsattve manaso yad idaṃ pūrvānubhūtānāṃ sarveṣām asmaraṇaṃ tannopapadyate. kiñcid eva tu kadācit kaścit smaratīti dṛśyate. tad evam upapadyate yady asti kiñcid antaḥkaraṇaṃ, tadātmasaṃyogaviśeṣeṇa hi tadā smṛtir vyavatiṣṭhate. na ca saṃskārodbodhānudbodhakṛtā vyavasthā. anugrāhako hi karaṇānāṃ saṃskāraḥ na svatantraḥ karaṇam. itarathā tu sa evāntaḥkaraṇam āpadyetety āha -- na ce ti
__________NOTES__________
[694] nā yadi ma (GA)
[695] ve ma (KA)
āha -- setsyaty ayaṃ bāhyāntaḥkaraṇavivekaḥ. karaṇasadbhāva eva tu kiṃ kāraṇaṃ, bodhasvabhāvo hi puruṣaḥ. tadayam anyanirapekṣa eva śabdādīn{1,270}bhotsyate, ata āha -- bodhe ti. yadi hy ayaṃ bodha[696]svabhāvo 'nyanirapekṣo budhyate, yugapad eva viśvaṃ jānīyāt. ato 'vaśyamasya niyāmakāni kāraṇāny abhyupagantavyānīti
__________NOTES__________
[696] svarūpo 'nya
prakṛtāv idānīṃ vyavasthāsaṅkarau[697]grāhyagrāhakaśaktidvāreṇopavarṇitāv upasaṃharati -- tasmād iti. kāryadvāreṇa hi grāhyagrāhakaśaktayaḥ. tābhyo vyavasthāsaṅkarasiddhir iti
__________NOTES__________
[697] rau grāhaka (KA)
nanu kāryānusāreṇendriyabhede varṇyamāne
nīlādibhedabhinnānekadarśanāt tadanusāriṇīndriyakalpanā na vyavatiṣṭhetaiva, ata āha -- cakṣūrūpādī ti. nānāvidham api hi rūpaṃ viṣphāritākṣā budhyanta ity avāntarabhedam anādṛtya rūpamātraprakāśakam eva cakṣur iti niścīyate. evaṃ śrotre 'pi darśayitavyam. ato nendriyānantyam. cakṣūrūpādīti. cakṣurādibhedo rūpādibhedavaśeneti. ādiśabdasya pratyekam abhisambandha iti
sukhagrahaṇārtham idānīṃ vyavasthāsaṅkarau saṃkṣipya darśayati -- tasmād iti. sparśavaddravyaparimāṇaṃ mūrtiḥ. asarvagatadravyaparimāṇaṃ vā, tadviśiṣṭāni bhūmyaptejāṃsi dravyāṇi dvābhyāṃ darśanasparśanābhyām upalabhyante. rūpādipañcakaṃ vaikaikaśaś cakṣurādibhiḥ. evaṃ dravyāntaraguṇāntarakarmaṇāṃ jāteś ca yathādarśanaṃ vyavasthāsaṅkarāv anusandhātavyāv iti
{1,271} evaṃ tāvad asti dharmī grāhakabhede cābhinnaḥ. jātyādayaś ca tadanatirekiṇo dharmā iti pararūpanirūpaṇābhāvān na savikalpakajñānānāṃ mithyātvam ity uktam. idānīm aśabdarūpāṇām eva bhāvānāṃ savikalpakajñāneṣu śabdākāreṇa nirūpyamāṇatvād asti pārarūpyam iti ye vadanti, teṣāṃ matam upanyasyati -- nanv iti. ayam arthaḥ -- yady api jātyādirūpo dharmī, tathāpi teṣām eva śabdātiriktānām abhāvāt tadrūpeṇa vastuni nirūpyamāṇe śabdātmanaiva nirūpaṇam āpadyate. tataś cāśabdātmanāṃ śabdātmanā nirūpaṇe punar api pārarūpyam āpannam iti mṛgatṛṣṇādijñānavad eva pañca vikalpā mithyā syur iti
pariharati -- na śabde ti. kāraṇam āha -- prāg iti. buddhir evātra śabdākārā nāstīti bhāvaḥ
atra codayati -- nanv iti dvayena. ayam arthaḥ -- kim idaṃ prāg śabdād yādṛśī buddhir ity ucyate. na hi śabdārthasambandhajñānāt prāg gotvaśuklatvādirūpeṇa gavākārādibhāvaviṣayā buddhayo bhavanti. śabdasambandhottarakālam eva tadrūpā buddhir utpadyate. tad yadi śabdātirekiṇo jātyādayaḥ santi teṣāṃ ca tadrūpatvaṃ, tataḥ prāg api śabdasambandhād aśabdajño 'pi tadrūpaṃ lakṣayet. na ca lakṣayati. ataḥ śabdānvayavyatirekānuvidhānāc chabdasyaiva tadrūpatvam iti niścīyata iti
{1,272} pariharati -- yathe ti. yathaiva hi rūparasagandhasparśaśabdā evākṣajāyāṃ buddhau vibhaktā bhāsante vināpi śabdam, evaṃ gotvādijātayo gamanādīni karmāṇi prāg api śabdān nirvikalpakenāpi vilakṣaṇena rūpeṇa pratīyanta eva. sambandhagrahaṇottarakālaṃ tu kevalaṃ saṃjñāsaṃjñisambandhagrahaṇam evādhikaṃ nāparaṃ kiñcit. yadi tu śabdādayo na santīty ucyate, kasyādhyāsa iti vaktavyam iti
sidhyaty api śabdātmakatā yadi śabdasambhedāt prāg gotvādayo na pratīyanta eva. na tv etad asti, agṛhītasambandhasyāpi tadbodhotpādād ity āha -- na ce ti
parastād api nābhedopacāro 'stīty āha -- śrutī ti. kāraṇam āha -- vivekād iti. dvābhyām[698]indriyābhyāṃ dvāv arthaśabdau gamyete ity arthaḥ
__________NOTES__________
[698] bhyāṃ dvā
anyataradharmaniṣkarṣamātre tu śabdasya vyāpāraḥ, na svarūpāropa ity āha -- anante ti
syād etat -- upāyaḥ śabdo 'rthabodhe. upāyadharmāś copeye 'dhyāropyamāṇā dṛṣṭā darpaṇādidharmā iva mukhādau, ata āha -- na ce ti. anaikāntiko hetur iti bhāvaḥ
{1,273} atrāpare vadanti -- na vayaṃ jātyādīn apalapāmaḥ. kiṃ tarhi. gaur ayam iti sāmānādhikaraṇyena śabdarūpānuviddhabodhād rūpasamāropam ācakṣmahe iti. tān pratyāha -- nityam iti. ayam abhiprāyaḥ -- yadi śabdarūpānuviddha eva sarvadā gotvādibodhaḥ rūpāntaraṃ tu teṣaṃ kadācid api na dṛṣṭaṃ, kathaṃ tarhi śabdarūpāt tadrūpabhedasiddhiḥ, asati bhede kutra kim adhyastyata iti
abhedābhyupagame ca pārarūpyābhāvān na savikalpakajñānānāṃ mithyātvam ity āha -- yady abheda iti. pāramārthike tu svarūpabhedābhyupagame 'dhyāropavācoyuktir anarthikā. na hy asaṅkīrṇasvabhāvaṃ vastu vastvantarātmanā bhrāntivarjitair āropayituṃ śakyate. na ca sarvadā sarveṣāṃ bhrāntiḥ sambhavati, tad etad āha -- bhedaś ced iti. ato bhrāntyaiveyam adhyāsakalpanā tadvādinām ity āha -- bhrāntye ti
bhrāntau bījam āha -- śabdene ti. gṛhīto hy artho na śabdam antareṇa nirdeṣṭuṃ śakyata iti bhāvaḥ. tathāpi kim ata āha -- gaur iti. trayāṇām api vācyavācakajñānānāṃ samāno nirdeśaḥ gaur[699]iti śabdo gaur ity artho gaur iti jñānam iti. vācyaṃ ca sa ca buddhiś ca vācyatadbuddhayaḥ. tadvādināṃ puruṣāṇāṃ gaur iti samāno nirdeśaḥ pratīyata ity arthaḥ
__________NOTES__________
[699] gor artho (KA)
tathāpi kiṃ jātam ata āha -- nirdeśe ti. ayam arthaḥ -- evaṃ hi śrotā vikalpayati yato 'yaṃ vaktā triṣv api samānaṃ śabdaṃ prayuṅkte, ato{1,274}'syānubhavas triṣv api samāna eva. tadvac ca svayam api savikalpakajñānaprameyam arthaṃ budhyamānas trigocarasya jñānasya vaktṛsvarūpatām adhyavasyati. yādṛśaṃ vaktrā pratipannaṃ tādṛg eva pratipadyata iti yāvat. evaṃ pūrvapūrvavaktranusāreṇottarottareṣāṃ śrotṝṇāṃ nirdeśasādhāraṇyād adhyāsabhrama iti
yadi nirdeśasādhāraṇyād bhrāntiḥ, arthādhyāsa eva kiṃ na śabdabuddhyoḥ pratipādyate. samānaṃ hi bhrāntibījam ata āha -- bhrāntī ti. upāyo hy arthasya jaḍātmanaḥ svayam aprakāśasya matiśrutī. upāyapūrvikā copeyasthitir iti tatpūrvam arthaṃ budhyamānās tadadhyāsaṃ manyante. śrutiś ca śrūyata iti śabdo 'bhidhīyate. matyadhyāsaś ca pūrvam anupakṣipto 'pi kaiścid āśritaḥ. sa ca śabdādhyāsanirākaraṇenaiva tulyanyāyatayā nirākṛto bhaviṣyatīty upanyastaḥ. evaṃ bauddhagandhivaiyākaraṇā manyante -- jātyādir artho vyatirekāvyatirekavikalpadūrīkṛtanirūpaṇaḥ.[700]śūnyāṅkurajanmādau tu bāhyā[701]sambhavād aśakyo 'bhyupagantum, ato jñānākāra evārtha iti. tad api jñānāt prāg evārtharūpopalambhāt taddvāreṇaiva jñānāvadhāraṇān nirākṛtaṃ veditavyam. vikalpaparihāras tv ākṛtigranthe vakṣyate. śūnyādau tu bāhyārthasambhavo nirālambanavāda iti
__________NOTES__________
[700] rākaraṇaḥ (KA)
[701] hyārthasaṃ (GA)
nipuṇaṃ tu cintayatāṃ triṣv api vilakṣaṇā buddhir upajāyata ity āha -- gotva iti. ubhayor jñānam anākāram anumīyata ity arthaḥ
ayam aparaḥ śabdādhyāse doṣa ity āha -- yadi ce ti. śabdena sahābhedarūpeṇety arthaḥ. akṣādau śabde 'dhyasyamāne śabdaikatvāt tadrūpatvāc cārthasya devanāder ekatvaṃ prasajyata iti
{1,275} nanv asty evānakṣanivṛttyā triṣv apy ekatvaṃ, na. śabdāt prāganavagateḥ. agṛhītasambandhasya ca śabdasyāpratyāyakatvāt. tad etad āśaṅkayā sahāha -- syād iti. adhyāsavādī svābhiprāyeṇa codayati -- gavādiṣv iti. itaraś ca[702]svamatatvenottaram āha -- ne ti. kāraṇam āha -- eke ti. dṛśyate hi prāg eva śabdān nirvikalpakenāpy ekaṃ rūpam anugatam iti prāg evoktam iti
__________NOTES__________
[702] vastutve (GA)
vibhītakādiṣu naikarūpānugamo 'stīty āha -- traya iti. śabda evātra sādhāraṇo gavādijātiśabdavilakṣaṇo nārtha iti
kiṃ punar atrāpy ekaśabdavācyatayā śābaleyādivadekadharmānvayo neṣyate. ata āha -- paraspare ti. ayaṃ ca viviktākṛtibodho 'dhyāsapakṣe na yuktaḥ. śabdarūpasyāvibhāgād ity āha -- tadadhyāsa iti
nanu na varṇaḥ śabdaḥ. kiṃ tarhi. sphoṭaḥ. tad iha bhinnārthapratyayāvaseya eva bhinnaḥ sphoṭa ity āśaṅkate -- bhinnāḥ syur iti. tatra parihāram āha -- ne ti. kāraṇam āha -- artha iti. saṃśayo hy artha uccarite śabde bhavati. sa śabdabhede na bhaved iti bhāvaḥ. yadi saṃśayaḥ tataḥ kim ata āha -- na sāmānyād iti. sāmānyadarśananibandhano hi saṃśayaḥ. sa śabdabhede 'nupapanna iti. śabdasādṛśyāt tarhi saṃśayo bhaviṣyatīty ata āha -- rūpābheda iti. ayam abhiprāyaḥ -- na varṇātiriktaḥ padasphoṭo 'stīti vakṣyāmaḥ. varṇā eva hi padaṃ, te cābhinnarūpāḥ pratīyanta iti
{1,276} durbhaṇaḥ śabdabheda iti dūṣaṇāntaram āha -- bhavatyādāv iti
ayaṃ cāparo doṣa ity āha -- śabde ti katham antena. abhinnā hi śabdasya niṣpannarūpatā nāmākhyātayor iti. idaṃ ca nopapadyata ity āha -- kathaṃ ce ti. kaḥ punar mūrto 'rthaḥ. na tāvaj jātiḥ amūrtatvāt. vyaktis tv adhyāsavādibhir api nāpalapitaiva. sā ca mūrtaiveti. ko doṣaḥ. satyam. idaṃ tu pariṇāmavivartavādinaḥ pratyuktam. pariṇāmavādino hi vāg evārthātmanā pariṇamatīti manyante, ta upālabhyante. katham amūrtasya mūrtaḥ pariṇāmaḥ. mūrtānāṃ hi mṛdādīnāṃ mūrto ghaṭādipariṇāmo bhavatīti yuktam. evaṃ vivartavāde 'pi vācyam. mūrtaṃ hi mukham ādarśe vivṛttaṃ yuktaṃ yad mūrtam upalabhyate. amūrtavivarte tu kathaṃ mūrtanirbhāsā buddhir iti
tathā yac cedaṃ gavāśvādayo jātiśabdāḥ śuklādayo guṇaśabdā iti vibhajyante, tad api vācyarūpānapekṣaṇe nopapadyata ity āha -- gavāśve ti ||
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo 'pi bāhyārthānapekṣayā na vyavatiṣṭhata ity āha -- vṛkṣaplakṣādī ti
sāmānādhikaraṇyaṃ ca nīlotpalādiṣu śabdabuddhyor ivārthabuddhyor api nādhyāsa upapanna ity āha -- sāmānādhikaraṇyam iti. api ca{1,277}ekatropasaṃhṛte buddhī samānādhikaraṇe bhavataḥ. tad ihādhyāsavādināṃ kutraikatropasaṃhāro vācyaḥ. na tāvad asādhāraṇe, tasyāpi kalpanīyatvād ity āha -- ekatre ti. asmanmate tu vācyabhāgānupraveśadvāreṇāsty ekatropasaṃhāra iti vivecanīyam iti
yadi tv asādhāraṇa eva vastutvasāmānyagocara upasaṃhāra iṣyate, tataḥ sarveṣām eva gavāśvādiśabdānāṃ vastugocaratvāviśeṣāt sāmānādhikaraṇyaṃ prāpnotīty āha -- vastumātra iti. iha vastutvābhyupagamam anāpādyaiva vārttikakṛtā doṣabāhulyād atiprasaṅgo 'bhihita iti
abhyupagamyāpy asādhāraṇopasaṃhāraṃ vyaktyānantyān nīlopalapadaprayogo na syāt, dṛśyate cāsāv iti dūṣaṇāntaram āha -- na ce ti
na cānekanīlotpalavyaktisādhāraṇī nīlotpalatvajātir bhavadbhir iṣyate yatra śabdo vartetety āha -- na ce ti. na kevalaṃ neṣyate, yuktiś ca tadabhyupagame na bhavatīty āha -- śabdārthayor iti. dvau hy atra nīlotpalaśabdāv adhyasyete. ataḥ śrutaśabdabhāgānugatau dvāv eva śabdādhyāsarūpāv arthau gamyete. na hi śabdadvayādhyāse pratyāyyaikatvaṃ sambhavatīti
yadi sahaprayogamātrāt sāmānādhikaraṇyam ity ucyate, sa tarhi paryāyaśabdayor api kadācid avyutpannabodhārthe prayogo dṛṣṭa iti tayor api sāmānādhikaraṇyaṃ syād ity āha -- śabdadvayasye ti
{1,278} api ca nānavagatasambandhaṃ padaṃ pratyāyayati. na cānavagate 'rthe sambandho 'nubhavituṃ śakyate. tad ihādhyāsavāde sambandhānubhavavelāyāṃ kīdṛśo 'rthaḥ pratyetavya iti vācyam ity āha -- na ce ti. na kenacid rūpeṇa pratyetuṃ śakyata iti bhāvaḥ
kim iti na śakyate, ata āha -- tadānīm iti. śabdarūpo hy arthaḥ. na cāvyutpannas tādrūpyāvadhāraṇe samarthaḥ. tad ihādhyāsāt sambandhabuddhiḥ tataś cādhyāsa iti tatretaretarāśrayam iti bhāvaḥ. asādhāraṇena ca sambandhagrahaṇaṃ nāśaṅkannīyam eva, piṇḍāntare 'prayogaprasaṅgād ity āha -- na ce ti
tad idānīṃ sambandhānapekṣasyaiva śabdasyātmādhyāsaśaktatvaṃ balād āpatitaṃ, tatra ca prathamaśrāviṇo 'pi tadrūpārthabodhaprasaṅga ity āha -- tatre ti ||
na ca vākyaṃ tavāpi śabdo nityam arthena sambaddhaḥ tat kimarthe smaraṇaṃ nādadhātīti. mama hy asti vācyaṃ vyatiriktaṃ tad, yena vācyavācakasambandho 'vagataḥ sa śabdadarśanād arthaṃ smarati. yas tv asyedaṃ vācyam iti na jānāti na tasyārthasmaraṇam iti nānupapannaṃ kiñcid ity āha -- mame ti. bhavatas tu vācakarūpātiriktavācyarūpābhāvāt prathamaśravaṇe 'py adhyastarūpatā syād iti pūrveṇa sambandha ity āha -- bhavata iti
na tv etad astīti vyatirekeṇa darśayati -- yathe ti
{1,279} yataś ca gṛhītaśabdo 'pi nārthaṃ pratipadyate, tato naiva vācakādhīnaṃ vācyam ity āha -- tasmād iti. pramāṇāntarāvagatārtharūpasmārakatvāt tu śruter eva tatpāratantryaṃ yuktam ity āha -- smārakatvād iti
upasaṃharati -- tene ti
pravṛttinivṛttyupadeśeṣu kuryād na kuryād ity evamādiṣu śabdasyātadātmakatvāt tadātmakārthabodho 'nupapanna ity āha -- pravṛttāv iti
paryāyaśabdeṣu ca śabdabhedād artha(?bhedopa/bhedā)pattir ity āha -- karahastādī ti
api cāyam adhyāsaḥ sādṛśyād vā bhavati śuktāv iva rajatasya, uparāgād vā maṇāv iva japāruṇimnaḥ. na caitad ubhayam api śabdādhyāse sambhavati. dūrasthenānurāgāsambhavāt sādṛśyānavagateś ceti. tad etad āha -- ātmādhyāsa iti sārdhena. yad api vivartavādināṃ pratyavasthānaṃ dūrastham api candrādi jale vivarta(?m u/u)palabhyate, tadvacchabdo 'pi pratyeṣyata iti. tad ayuktam. arūpasya pratibimbāsambhavād ity āha -- dūrasthe ti
{1,280} nanu yad idam uktaṃ dūrasthatvāc chabdenānurāgo na sambhavatīti. tad ayuktam. vaibhavena śabdasya sarvatra sannidhānād ata āha -- śabde ti
kiñcāyam anurāgaḥ samānendriyagrāhyeṇaiva dṛṣṭaḥ yathā cākṣuṣasya maṇer aruṇimnā cākṣuṣeṇaiva. na hi tvacā sphaṭike 'nubhūyamāne cākṣuṣo 'ruṇimā tam anurañjayati. evaṃ śrautraḥ śabdo na cākṣuṣam artham anurañjayituṃ śaknotīty āha -- na ce ti
evaṃ tāvad aśabdātmanaḥ śabdātmakatayā vedane pārarūpyaprasañjanena yat savikalpakajñānānāṃ mithyātvam uktaṃ tannirākṛtam. adhyāsavādināṃ tu savikalpakajñānamithyātvenānumānādīnāṃ prāmāṇyaṃ durlabham ity āha -- anumāne ti. na kevalam anumānādīnāṃ prāmāṇyaṃ na sidhyati, sarvanirūpaṇānām eva tu vikalpādhīnatvāt sarvalokavedavyavahārocchedaprasaṅga ity āha -- nirūpaṇasye ti. nirūpaṇaṃ nirṇaya iti
nanu sarvaṃ mithyaiva vāco 'tiriktaṃ vāṅmayatvād viśvasya, tad yathā śaṅkunā sarvāṇi parṇāni santṛṇṇāny evamoṅkāreṇa sarvā vāk santṛṇṇā oṅkāra evedaṃ sarvaṃ vāg eva viśvā bhuvanāni jajñire iti śruteḥ. ata āha -- tathāstv iti. sarvamithyātve pratijñāyā eva mithyātvād na sarvamithyātvaṃ sidhyatīti
{1,281} api cāyam adhyāsāparanāmnā bāhyāpalāpaḥ. bāhyāpalāpo māhāyānikaḥ pakṣaḥ. sa ca śūnyavādottareṇaiva nirākārya ity āha -- śūnyavāde ti. buddhigrahaṇaṃ buddhyadhyāsanirākaraṇārtham. idaṃ ca prāg api vyākhyātam iti
prakaraṇārtham upasaṃharati -- tasmād iti. bhinnaikatvādibuddhibhir iti. anugatavyāvṛttibuddhibhir ity arthaḥ
evaṃ tāvat pramāṇāntarapratipannārthagocaraḥ śabdaḥ na tat tantram artharūpam ity uktam. idānīṃ tu yady api śabdopāyako 'rtho 'sati śabde nāvagamyate, tathāpi na tasya svarūpanāśo bhavati. na hi cakṣurāder abhāve rūpādipañcakaṃ na pratīyata iti tad asad bhavati. tad etad āha -- śabdābhyupāyaka iti dvayena. iha copāyāpekṣatvenāsattvaṃ nirākṛtaṃ, na hi dīpendriyādīnām ity atra hetor anaikāntikatvam uktam iti viveka iti || 217-218 ||
nanv astu śabdātiriktam artharūpam. tat tu sambandhagrahaṇāt prāk śabdākāreṇa nāvagatam. uttarakālaṃ tu tadākāram avagamyata ity atadākārasya tadākārapratīter mithyātvam ata āha -- sambandhasye ti. nityo hi vācyavācakasambandha iti pūrvam api tacchabdavācyaśaktir āsīd eva. parastāt tv abhivyaktā.{1,282}etāvac ca tadānīm api śabdākāratvaṃ na tadātmatā. ato nātadākāraṃ tadākāratayā gamyata iti kuto bhrāntiḥ. śabdasambandhamātreṇa cedaṃ śabdākāratvam ucyate. na tu śabdātmakatayā, nityaṃ yadi ca gotvādīty atra śabdātmakatvam aṅgīkṛtya bhrāntitvaṃ nirākṛtam iti vivekaḥ. arūpatā aśabdarūpatety arthaḥ. kathaṃ punar idam avagamyate sambandhagrahaṇāt prāg api tadrūpam āsīd iti, atrāha -- yugapad iti. na hi yugapad eva sarve śabdāsambhinnam arthaṃ budhyante. yadaiva hy eko 'śabdākāram arthaṃ pratyeti, tadaiva vyutpanno gaur ayam iti vikalpayati. ato nātadrūpasya tadrūpatayā grahaṇam iti
atra codayati -- tadākāra iti.
yathaiva hy atadākāro na sarvair avagamyate |
tadākāro 'pi na tathā sarvair iti kathaṃ tathā ||
iti. pariharati -- dvaye satī ti. parīkṣāsvarūpaṃ darśayati -- kin nv iti
nirṇayam āha -- sadasadbhāvayor iti. tadākāratvam asti nāsti ceti nopapadyate, vidyamānasya tu śaktyaśaktibhedād upalambhānupalambhau yuktau. śaktisadasadbhāvāv api tadādhārabhedād upapannāv eveti vidyamānaiva tadākāratā aśaktair nānubhūyata iti nirṇaya iti
atraiva dṛṣṭāntam āha -- yathe ti. rūpasya grahaṇe grahītṛbhedāt śaktāśaktatvaṃ yathety arthaḥ. etac ca sambandhaparihāre 'bhidhāsyata ity āha -- ityabhidhāsyata iti. itir idam arthe. śaktāśaktatve vibhajate -- tene ti. yeneyaṃ{1,283}śaktito vyavasthopapattimatī tena śabdopāyakasya grahītuḥ śabdākārā dhīrnetarasyeti vivekaḥ
atra codayati -- devadattādī ti. tuśabdaḥ pūrvoktanivṛttau. nityas tu syād itivat. yad etad uktaṃ prāg api śabdākāra evāsāv artha iti tadavyāpakaṃ, devadattādīnāṃ kalpanāsvasambhavāt, tatra hy ādimān sambandhaḥ. artho 'pi devadattādir anityaḥ. ataḥ pūrvāparayoḥ koṭyoḥ prasaṃkhyānāt tādrūpyaṃ śabdarūpatvam anityam. ato 'vaśyam eva tatrātadākāraṃ tadākāratayā kalpyata iti mithyātvam iti
pariharati -- tatrāpī ti. devadattaśabdo 'pi devā enaṃ deyāsurityāśiṣā labdham arthaṃ nijayaiva śaktyā vadati. evaṃ caitrādiśabdā api nakṣatragrahādinimittā gavāśvādiśabdavannityasambandhā eveti tadvad eva nātadākāratā tadrūpapratyayaṃ pratīti devair datto yo 'rthaḥ sa tasyārthaḥ atas tadartharūpapratyayaṃ prati grāhyagrāhakayor vācyavācakayor autpattiky eva śaktiḥ, niyogamātraṃ tu yadabhinave piṇḍe tadanityam. na ca tadanityatayā śabdārthasambandhasyānityatā bhavati. śabdasyātadarthatvād iti
yatra tarhi piṇḍe niyogavaśād eva devadattādiśabdā a(?na)nvarthā evam vartante. ḍitthādiśabdāś cānugamaśūnyāḥ tatra kathaṃ satyatvaṃ, tatra hi śabdātmanaivārtho vikalpyate na tv arthasamavāyi kiñcid viśeṣaṇam asti. saiva ca nāmakalpanety ucyate. anvarthatve tu yathāsambhavaṃ karmādikalpanaiva darśayitavyā. ataḥ punar api nāmakalpanaṃ mithyety āpatitaṃ tad ihaikeṣāṃ matenābhyupagamenaivottaram āha -- tatre ti
{1,284} svamatena parihāram āha -- yadā tv iti. satyam atadrūpa evāsau piṇḍaḥ parastād api na śabdākāreṇāvasīyate. kin tu tadavasthaiva saṃjñā, yādṛśo 'sāv arthaḥ pūrvam avagatas tādṛśasyaiva tasya smaraṇe hetuḥ. ato nānyad anyākāreṇa pratipannam iti kuto mithyātvam. kathaṃ tu nāmakalpanāyāṃ ḍittho 'yam iti sāmānādhikaraṇyabuddhiḥ. arthasamavāyinā hi viśeṣaṇena nīlotpalādiṣu sāmānādhikaraṇyaṃ dṛṣṭam. ekāntabhinnagocarayos tu śabdārthabuddhyoḥ kathaṃ sāmānādhikaraṇyam iti vaktavyam. ato bhrāntir eveyam. maivam. uktaṃ hi -- nātra śabdākāraṃ vastu cakāstīti. ḍittho 'yam iti nāyam arthaḥ ḍitthaśabdātmako 'yam iti. na hīyam īdṛśī pratipattir iti. api tarhi ḍittha iti nāmāsyeti. ato na nāmakalpanā bhrāntir iti
anyan mataṃ - prāg api nāmaniyogān nāmākāragrāhyaśaktir arthasyāsīd iti. atyantāsatyā gaganakusumavad bhāvayitum aśakyatvāt. niyoge tu kṛte 'sau śaktir abhivyajyate param. ataḥ prāg api tadrūpasadbhāve 'sti pramāṇam iti na pārarūpyaṃ, tad etad āha -- niyogād iti
etad eva prapañcayati -- sarvākāre ti. asti hi sarvaśabdaparicchedya[703]tāśaktir arthasya. yatra hi ḍitthaḍavitthayor anyatamaḥ śabdo niyujyate sa eva taṃ gamayati. śabdo 'pi sarvākārārthavijñānasamartha eva yatraiva niyujyate tam eva gamayati. tad evam aniyamaprasaktau niyamamātraṃ niyoktrā pitrādinā kriyata iti
__________NOTES__________
[703] dyaśa (GA)
{1,285} evaṃ tāvat sarvaprakāraṃ pārarūpyayuktir utsāritā. idānīṃ smṛtisaṅkareṇāprāmāṇyasambhāvanāṃ vārayati -- tatre ti sārdhena. śabdārthasambandhaṃ smarato 'pi vā pramātur yā buddhir bhavati nāsāv apratyakṣaṃ, cakṣuṣā sannikṛṣṭe 'rthe yā buddhir bhavati sā pratyakṣaṃ tadānīm api cakṣussannikarṣo 'nuparata eva. evaṃ sa evāyaṃ gaur iti pūrvagṛhītānusandhānād api jāyamānā neyam apratyakṣaṃ, pratyakṣakāraṇasya cakṣuṣo 'nuparatatvāt. tad atra śabdārthasambandhasmaraṇapūrvagṛhītānusandhānābhyāṃ pratyakṣatvaṃ na vāryata iti pratijñātaḥ (?)parastād upapādayiṣyata iti. na cātra tenendriyārthasambandha ity anena gatārthatvaṃ tatra smarann api svadharmeṇa vikalpayannaraḥ pratyakṣavān iti pratijñātaṃ kevalaṃ, na tūpapāditam. atra śabdādhyāsanirāsaparyantena sandarbheṇa svadharmavikalpaḥ prasādhitaḥ. idānīṃ tu smarann apīty asyārthaḥ prapañcyate. tena tad grahaṇakavākyam. uttaras tu tatprapañca ty anavadyam. idaṃ cānavahitānāṃ cittam anurañjayati netareṣām iti. kathaṃ punaḥ smṛtisambhedenāprāmāṇyam ata āha -- viviktā eve ti
vivekam eva darśayati -- smaryete iti. śabdasambandhau hi smaryete atas tāv apratyakṣau na tv arthasya pratyakṣatā vārayituṃ śakyata iti
nanv artho hi pūrvagṛhīta eva gṛhyate. sa evāyam iti ca pratisandhīyate. ataḥ kathaṃ pratyakṣo bhaviṣyatīty ata āha -- gṛhītam apī ti. vyatirekeṇa ādhikyenety arthaḥ
{1,286} ādhikyam eva darśayati -- vyaktī ti. pūrvaṃ hi vyaktyantare jātir avagatā idānīṃ vyaktyantare 'vagamyate. tathā pūrvedyur avagatā aparedyur avagamyate nirvikalpakakṣaṇe 'vagatā savikalpakakṣaṇe 'vagamyata ity adhikaparicchedyābhāvād asti miter avasaraḥ. kālaś ca yadindriyasambandhārthagocaro 'vagamyate tadindriyajanmanaiva pratyakṣeṇāvagamyata iti tatsambandhasya pratyakṣatvam upapannam iti. tadapratyakṣavādināṃ tu cirakṣiprādipratyayā anālambanāḥ syuḥ. nanu ta eva kālasya liṅgam astu viṣayas tv amīṣām abhidhātavyaḥ. yadi dravyādayaḥ, na, tat svarūpamātre 'nutpādāt, tadgocaratve kālānumānāsambhavāt. svāṃśaparyavasānasya ca vijñānavāde nirākariṣyamāṇatvād na svāṃśālambanatvam. ato yad amīṣām ālambana (?sa/tat) pratyakṣād avasīyata eva. kāleti. ādiśabdenāvasthābhedo gṛhyata iti. nanu na kevalam adhikaṃ gamyate kin tu prāgavagatam apīti kathaṃ prāmāṇyam ata āha -- yaḥ pūrve ti. savilapake hi śabdārthasvarūpasambandhakālasambandhāḥ prathante. tatra śabdādir aṃśo 'smṛtiviṣaya iti mā nāma pramāṇaviṣayo bhavatu. idānīn tanī tu vastunaḥ sattā na pūrvam avadhṛtety asti tatra pramāṇāvasara iti sthitaṃ prāmāṇyam indriyavyāpārānuvidhānāc ca pratyakṣatvam iti. ekaṃ cedaṃ pūrvavijñānajanitasaṃskārapratyutpannendriyādikāraṇakaṃ grahaṇasmaraṇātmakaṃ pratyabhijñānābhidhānaṃ pramāṇam iti veditavyam iti
nanv idaṃ bhavaty adhikaviṣayaṃ, smaraṇottarakālaṃ bhavat kathaṃ pratyakṣam. na hi nirvikalpasya pratyakṣasyaiṣa dharmo dṛṣṭaḥ. ata āha -- na hī ti. na hi smaraṇāt prāgbhāvitā pratyakṣalakṣaṇam. api tarhīndriyajatvam. tac cātrāpy aviśiṣṭam iti bhāvaḥ
{1,287} yadi smaraṇenendriyapravṛttir eva vāryate tadā dūṣyate. tatas taduttarakālaṃ jāyamānaṃ savikalpakaṃ pratyakṣaṃ bhaved api. na tv etad astīty āha -- na ce ti
yataḥ smṛtyā nendriyaṃ virudhyate na vā dūṣyate. tena prāgūrdhvaṃ vā smṛter yad indriyārthasambandhād jñānaṃ jāyate sarvaṃ tat pratyakṣam abhyupagantavyam ity āha -- tene ti
nanu viditaśabdārthasambadhāḥ satyevendriyārthasambandhe kecid eva tam arthaṃ jātyādinā vikalpayanti nāpare. atas tāvatsāmagrīkasyaiva kasyacid abhāvād apratibandhakakāraṇaviśeṣā bhrāntir eva savikalpakapratyaya ity ata āha -- vimanaskā iti dvayena. ayam abhiprāyaḥ -- na vyutpattīndriyasamprayogamātrajaṃ jñānaṃ savikalpakaṃ, tad api sarvasādhāraṇaṃ manaḥpraṇidhānādy apekṣate. ato yadi nāma kasyacid vimanaskasya dūrasūkṣmasādṛśyādiviṣayadoṣād vyāmūḍhasya nāmuko 'yam iti viśadataram avabhāso bhavati, naitāvatā kuśalasya sūkṣmasādṛśyādivivekacaturasyāpi vibhrameṇa bhavitavyam iti yuktam iti
atraiva dṛṣṭāntam āha -- yathā ṣaḍjādī ti dvayena. tatsaṃskṛteti. ṣaḍjādyabhyāsasaṃskṛtety arthaḥ
{1,288} yathā ṣaḍjādiṣv akuśalasyāpi viviktākārabodho bhavati vinā ṣaḍjādiśabdaprayogam, evaṃ gotvādyaviditāsmṛtaśabdair viviktam upalabhyata evety āha -- te hī ti
nānājātiguṇādisaṅkīrṇaṃ tu tadaśabdajñasya vijātīyapiṇḍaviviktam avabhāsate. śabdasmaraṇasaṃskṛtānāṃ tu piṇḍaviviktajātyādimātraṃ nirbhāsata ity āha -- saṅkīrṇam iti
yata eva smaraṇatantrā vikalpāḥ, ato yadā yacchabdasmaraṇamāvirasti tenaiva tadā vastu vikalpyate. yathā cakṣuṣmadādinā rūpādi netareṇa, cakṣuṣmatāpi badhireṇa rūpamātraṃ na śabdaḥ anupāyatvād iti. tad etat sarvam āha -- yathe ti dvayena. vivekahetūnām. śabdānām ity arthaḥ
ataḥ siddhaṃ savikalpakam api pratyakṣam. yāvat tu vivekopāyā na śabdā buddhā bhavanti tāvannirvikalpakaṃ na tu tad evety āha -- tene ti
{1,289} ato yat kalpanāpi svasaṃvittāv iṣṭā nārthe vikalpanād iti bauddhair uktaṃ tat paradharmavikalpe 'numanyāmahe na svadharmajātyādivikalpaneṣv ity āha -- tasmād iti
ato liṅgaliṅgisāmānyayos tatsambandhasya ca savikalpakapratyakṣavedyatvād upapannam anumānādīnāṃ pratyakṣapūrvakatvam ity āha -- pratyakṣatvam iti ||
kiṃ punaḥ prayasyatā savikalpakasya pratyakṣatvaṃ sādhyate. nirvikalpakadvāreṇāpi bauddhādīnām ivānumānādivyavahāro ghaṭiṣyate ata āha -- sarvaṃ ce ti. yathā na nirvikalpakapūrvakam anumānādyātmānaṃ labhate, tadanumāne 'bhidhāsyata iti
atra codayati -- nanv evam iti. yadīndriyavyāpārānuparamamātrāj jātyādivikalpānāṃ pratyakṣatvam, evaṃ tarhi visphāritākṣo dūrād uṣṇo 'yam iti vahniṃ vikalpayati. tad api pratyakṣam āpadyate indriyavyāpārāvirāmād iti
pariharati -- pratyāsanne ti. ayam abhiprāyaḥ -- agnisaṃvedana eva tatrendriyavyāpāra upakṣīṇaḥ. agnitvād eva vyāptibalenānumānikoṣṇavikalpo jāyate. gotve tu nendriyavyāpārataḥ pratyāsannam arthāntaraṃ pratyakṣatvena{1,290}sammataṃ kiñcid asti yena tad eva pratyakṣaṃ netarad ity ucyate. ato gotvam eva pratyakṣam iti
yad api tatrāpi dūrād gomahiṣādisaṃśaye śabdaviśeṣādinā gotvādiniścayo bhavati, so 'kṣasambandha ānumānika eva na tu pratyakṣa ity āha -- tatre ti
api ca saṃvitparāhatam evārāduṣṇavikalpasya pratyakṣatvam. aparokṣā hi buddhiḥ pratyakṣaṃ, tad yadā sparśendriyeṇoṣṇam anubhūyate tadā tv aparokṣākārā buddhir iti bhavati pratyakṣaṃ, cakṣuṣā vahnau prakāśite bhavantī parokṣāvabhāsitvān na pratyakṣam ity āha -- sparśanene ti
ataḥ svendriyānusāreṇaiva pratyakṣatā. indriyāntaraṃ tv asatkalpam evety āha -- tasmād iti
kathaṃ punaḥ samānajanmanor uṣṇāgnivikalpayor ekaṃ pratyakṣam itarac cānumānikam, evaṃ hi pratyakṣaṃ lakṣayatālaukikam eva pratyakṣaṃ lakṣitaṃ bhaved ata āha -- evam iti. nedam alaukikaṃ yatra hy aparokṣāvabhāsabuddhiḥ tat pratyakṣam iti lakṣaṇād vināpi laukikā manyante. akṣasambandho 'pi{1,291}cāparokṣāvabhāsaupayikatayaiva lakṣaṇakārair api pratyakṣalakṣaṇatvenāśrīyate na svarūpeṇa. ato yatrāgnāvakṣasambandhaphalam aparokṣāvabhāsitvam anusriyate tasya pratyakṣatā netarasyeti siddham
Original text: Mīmāṃsāślokavārttika · Edition: K. Sāmbaśiva Śāstrī. The Mimāṃsāślokavārt[t]ika with the Commentary Kāśikā of Sucaritamiśra. Trivandrum 1926, 1929, 1943. (Trivandrum Sanskrit Series, 90, 99, 150) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0