મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 3

__________નોતેસ્__________
[603] ધાવ્ અનર્થા (ગ)
[604] દકત્વા (ક)
ઇત્ય્ ઉપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
ચોદનાસૂત્રં સમાપ્તમ્
03 નિમિત્તસૂત્ર
{1,201} તસ્ય નિમિત્તપરીષ્ટિર્ ઇતિ સૂત્રમ્. તસ્યાયમ્ અર્થઃ -- તસ્ય ધર્મસ્ય યન્નિમિત્તં પ્રમાણં ચોદનાભિધાનં, તત્પરીષ્ટિઃ કર્તવ્યેતિ. પાક્ષિકી ચ પરીષ્ટિપદરૂપસિદ્ધિઃ. તથા હિ ઇષુ ગતૌ ઇત્ય્ અસ્માદ્ ધાતોઃ ઇષેર્ અનિચ્છાર્થસ્ય ઇતિ યુચિ વિહિતે પરેર્ વા ઇતિ ક્તિન્યુચોર્ વિકલ્પઃ સ્મર્યતે. તેન યુજ્વિધૌ પર્યેષણેતિ ભવતિ. ક્તિનિ તુ પરીષ્ટિર્ ઇતિ. અત્ર વદન્તિ -- કિમ્ ઇદમ્ અનવસર એવ પરીક્ષાપ્રતિજ્ઞાનમ્. ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મ ઇતિ હિ પ્રતિજ્ઞાતમ્. અતસ્ તદુપપાદનસમર્થહેતુવચનાવસરે કિમ્ અપરં નિમિત્તપરીક્ષા પ્રતિજ્ઞાયતે. ન હિ નૈયાયિકાઃ શબ્દો ઽનિત્ય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય તદ્ એતત્ પરીક્ષામહે ઇતિ પરીક્ષામ્ અવતારયન્તિ, અપિ તર્હિ સહસૈવ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ હેતુમ્ અભિદધતિ. તદ્ ઇહાપિ ચોદનાસૂત્રપ્રતિજ્ઞાતાવધારણદ્વયોપપાદનાય સદૌત્પત્તિકસૂત્રાભ્યાં હેતુવચનમ્ ઉચિતમ્. કિમ્ અન્તરા પરીક્ષાપ્રતિજ્ઞાનેન. યદિ મતં - પરાર્થપ્રતિજ્ઞાસ્વયં ન્યાયઃ યત્ પ્રતિજ્ઞાનન્તરમ્ એવ હેત્વભિધાનં, સ્વપ્રતિપત્તૌ તુ ન હેતુધર્મા યોજયિતવ્યા ઇતિ. તન્ ન. ન હિ જૈમિનેર્ અપિ સ્વપ્રતિપત્તયે શાસ્ત્રનિર્માણમ્, અન્યતો વિદિતવેદાર્થઃ શિષ્યહિતાર્થાય સૂત્રાણિ પ્રણીતવાન્. અતો ઽત્રાપિ પરાર્થૈવ પ્રતિજ્ઞા. અથો[605]ચ્યતે -- દ્વેધા હિ પરઃ, વ્યુત્થિતાવ્યુત્થિતભેદાત્. તત્ર વ્યુત્થિતપ્રતિપાદને પ્રતિજ્ઞાનન્તરમ્ એવ હેતુર્ અભિધીયત ઇતિ ન્યાય્યમ્.[606]ઉત્તરે તુ પરીક્ષાપુરસ્સરમ્ એવ હેત્વભિધાનેન પ્રતિપાદ્યન્ત ઇતિ. તન્ ન. લક્ષણાન્તરેષ્વ્ અપિ પ્રસઙ્ગાત્. ભેદાદિલક્ષણેષ્વ્ અપિ યથાસ્વમ્ અર્થં પ્રતિજ્ઞાય પરીક્ષાપ્રતિજ્ઞાનમ્ આપદ્યતે. ન ચ તથા દૃશ્યતે. કશ્ ચૈષ ન્યાયઃ યદ્ વિપ્રતિપન્નાય પ્રતિજ્ઞાનન્તરમ્ એવ હેતુર્ ઉચ્યતે ન શિષ્યેભ્ય ઇતિ. પ્રત્યુત તાન્ એવ પ્રતિ લાઘવાય પ્રતિજ્ઞાનન્તરમ્ એવ હેતુર્ વક્તુમ્ ઉચિતઃ, કિમ્ અન્તરા વ્યાક્ષેપકરી પ્રતિજ્ઞા નિક્ષિપ્યત ઇતિ યત્કિઞ્ચિદ્ એતત્. તસ્માદ્ અયમ્ અત્ર સમાધિઃ -- ઇહાદ્યેન સૂત્રેણ શાસ્ત્રસ્ય પ્રયોજનં પ્રતિજ્ઞાતમ્. દ્વિતીયેન ચ સમસ્તવક્ષ્યમાણતન્ત્રાર્થસંક્ષેપપ્રતિજ્ઞાનમ્. અનેન તુ સુખગ્રહણાર્થમ્ આદ્યાધ્યાયાર્થપ્રતિજ્ઞાનમ્. અથાતઃ શેષલક્ષણમ્.[607](3.1.1) અથ વિશેષલક્ષણમ્ (8.1.1) ઇતિવદ્ ઋષિણા પ્રણીતમ્.{1,202}એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- ઇહાધ્યાયે ધર્મપ્રમાણં પરીક્ષિષ્યામહ ઇતિ. યદ્ય્ અપિ ચોદનાસૂત્રેણાપિ સમસ્તતન્ત્રાર્થસંક્ષેપે ક્રિયમાણે પ્રમાણલક્ષણાર્થો ઽપિ ચોદનૈવ પ્રમાણમ્ એવેતિ પ્રતિજ્ઞાત્ઃ, તથાપિ સઙ્કીર્ણે પ્રતિજ્ઞાતે
પુનર્ અનેન નિષ્કૃષ્યાદ્યાધ્યાયાર્થઃ પ્રતિજ્ઞાયતે. અનિષ્કૃષ્યમાણે હિ પ્રતિજ્ઞાસઙ્કરેણ[608]ન જ્ઞાયતે કસ્ય પ્રતિજ્ઞાભાગસ્ય સદૌત્પત્તિકસૂત્રાભ્યાં હેતુર્ અભિધીયત ઇતિ. બહ્વ્ એવ હિ તત્ર પ્રતિજ્ઞાતં ધર્મસ્વરૂપાદિ. અતસ્ તત્રાપિ હેત્વભિધાનમ્ ઇદમ્ ઇતિ કશ્ચિદ્ ભ્રામ્યેત્. અતસ્ તદ્ભ્રમાપનુત્તયે સ્વયમ્ એવ નિર્ધારણં દર્શયતિ. યો ઽયં તન્ત્રાર્થઃ સંક્ષિપ્યાસ્માભિઃ પ્રતિજ્ઞાતઃ, તસ્મિન્ વ્યાખ્યાસ્યમાને નિમિત્તપરીક્ષૈવ તાવદ્ ઇહાધ્યાયે વર્તિષ્યતે પ્રમાણપુરસ્સરત્વાત્ પ્રમેયસિદ્ધેઃ. તદ્ ઇહ તાવચ્ ચતુર્વિધા પરીક્ષા વર્તિષ્યતે -- કિં ચોદનૈવ ઉતાન્યદ્ એવેતિ નિયમઃ, ચોદના વાન્યદ્ વેતિ વિકલ્પઃ, ઉભયં વેતિ સમુચ્ચયઃ, ન ચોભયમ્ ઇત્ય્ ઉભયાપલાપઃ. આહ ચ --
__________નોતેસ્__________
[605] ત્રો (ગ)
[606] યઃ. (ક)
[607] મ્ ઇતિ (ગ)
[608] રે ન (ગ)
નિમિત્તાન્વેષણા ચેહ ચતુર્ધૈવ કરિષ્યતે ।
ચોદનૈવાન્યદ્ એવેતિ યદ્ વાન્યચ્ ચોદનાપિ વા ॥
અથવા ચોદનાન્યચ્ ચ ન ચાન્યન્ નાપિ ચોદના ।
ઇતિ. તદ્ એતે નિયમવિકલ્પસમુચ્ચયોભયાપલાપૈશ્ ચત્વારઃ પક્ષા ભવન્તિ. ભવતિ ચ પ્રમાણવિકલ્પઃ. યથારાદ્ અવસ્થિતમ્ અગ્નિં કદાચિલ્ લિઙ્ગાદ્ અવૈતિ. કદાચિદ્ આપ્તોપદેશાત્. ન ચ સમુચ્ચયે ઽન્યતરવૈયર્થ્યમ્, ઈશ્વરમહર્ષયો હિ પ્રત્યક્ષેણ ધર્મમ્ અવયન્તિ આગમેનેતર ઇતિ પ્રમાતૃભેદાદ્ ઉભયોપપત્તિઃ. ભાષ્યકારેણ તુ પ્રદર્શનાર્થં કિં ચોદનૈવ ઉતાન્યદ્ અપીતિ દર્શિતમ્. પરીક્ષમાણસ્ય હિ ચતુર્ધૈવ પ્રતિભા જાયતે. તદ્ ઇહ પ્રત્યક્ષસૂત્રે તાવત્ પ્રત્યક્ષાદિનિષેધેન પ્રતિપક્ષનિયમવિકલ્પસમુચ્ચયાઃ પ્રત્યુક્તાઃ. ઉભયાપલાપસ્ તુ ચોદનાપ્રામાણ્યસમર્થનેનૌત્પત્તિકસૂત્રે નિરસિષ્યતે તત્ પ્રમાણમ્ અનપેક્ષત્વાદ્ ઇતિ. તદ્ અયં નિમિત્તપરીક્ષાસંક્ષેપો ભવતિ -- પ્રત્યક્ષાદિવ્યુદાસેન ચોદનૈવેત્ય્ અવધારણસિદ્ધઃ, અભાવાશઙ્કાનિરાકરણેન ચ પ્રમાણમ્ એવેતિ, શબ્દાર્થસમ્બન્ધવાક્યરચનાપૌરુષેયત્વપ્રતિપાદનેન ચ પુરુષાનુપ્રવેશસમ્ભાવિતાપ્રામાણ્યવ્યુદાસઃ, તદ્ભૂતાધિકરણેન{1,203}ચ વાક્યાર્થસંવિન્મૂલોપપાદનમ્, ઉપરિષ્ટાત્ તુ મન્ત્રાર્થવાદપ્રામાણ્યપ્રકારકથનં, સ્મૃતિપાદેન ચ મન્વાદ્યાપ્તસ્મૃતાચરિતાગૃહ્યમાણકારણકાષ્ટકા હોલાકાદિપદાર્થાનાં મૂલવેદસદ્ભાવોપપાદનં, નામધેયપાદેન ચોદ્ભિદાદિનામ્નાં ગુણપરાણામ્ એવ નામધેયતયૈવ ક્રિયોપયોગકથનમ્ ઇતિ કૃત્સ્ન એવાધ્યાયે ધર્મસ્ય નિમિત્તપરીક્ષેતિ સૂક્તં તસ્ય નિમિત્તપરીષ્ટિર્ ઇતિ.
અત્ર ભાષ્યમ્ ઉક્તીમદમ્ અસ્માભિશ્ ચોદના નિમિત્તં ધર્મજ્ઞાને ઇતિ તત્ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણોક્તમ્ ઇત્યાદિ. તદ્ અયુક્તમ્, સોપપત્તિકપ્રતિજ્ઞાભિધાનાત્. તથા હિ -- ચોદના હિ ભૂતમ્ ઇત્યાદિના ચોદનાપ્રામાણ્યોપપત્તિર્ ઉક્તૈવ, નાન્યત્ કિઞ્ચનેન્દ્રિયમ્ ઇતિ ચાન્યાપ્રામાણ્યોપપત્તિઃ. અતઃ કથમ્ ઉચ્યતે તત્ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણોક્તમ્ ઇતિ, અત આહ -- પ્રતિજ્ઞે તિ સાર્ધેન. અસ્યાર્થઃ -- યદ્ય્ અપિ ભાષ્યકારેણાનાગતાવેક્ષણેન સદૌત્પત્તિકસૂત્રાભ્યાં વક્ષ્યમાણા સ્વપક્ષસ્ય યુક્તિઃ પ્રતિજ્ઞાવ્યતિરિક્તા દર્શિતા, તથાપિ ન સૂત્રકારેણ કાચિદ્ ઉપપત્તિર્ ઉક્તેતિ તન્મતાનુસારેણ પ્રતિજ્ઞામાત્રાભિધાનમ્ ઇતિ

સમર્થનાન્તરમ્ આહ -- વૃત્તિકાર ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- યત્ તુ ચોદના હીત્યાદિના ભૂતાદ્યર્થપ્રકાશનસામર્થ્યં ચોદનાયાઃ કૃતં, તત્ પ્રામાણ્યદ્વારમાત્રમ્ એવ કથિતમ્. પારમાર્થિકી યુક્તિર્ ઉપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યતે સૂત્રકારેણૈવ. અતો વક્ષ્યમાણયુક્ત્યધિકમ્ એવ તત્ પ્રામાણ્યસમ્ભાવનામાત્રમ્ અભિહિતમ્. સમ્ભાવિતો હિ પ્રતિજ્ઞાયાં પક્ષો હેતુના સાધ્યતે, ન ત્વ્ અસમ્ભાવિત ઇતિ સ્વાભિપ્રાયેણાપિ પ્રતિજ્ઞામાત્રાભિધાનોપપત્તિર્ ઇતિ