Mīmāṃsāślokavārttika · Chapter 2

__________NOTES__________
[200] rgiṇāṃ cā
[201] pradarśanenā
[202] tvād apa (KHA)
ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
prathamasūtraṃ samāptam ||02codanāsūtra
{1,59} codanālakṣaṇo 'rtho dharmaḥ iti śāstrārambhasūtram. tad vyācaṣṭe -- dharma iti. ayam abhiprāyaḥ -- prathamasūtre hi viśeṣa[203]dharmajijñāsā pratijñātā, tadabhiprāyeṇa ko dharma iti pṛṣṭam. viśeṣaś ca pramāṇaviśeṣāt sidhyati. pāṣaṇḍāgame hi pramāṇe caityavandanādayaḥ kriyāviśeṣā dharmā bhavanti. vedāgame tu yāgādayaḥ. tad iha sāmānyataḥ siddhadharmoddeśena pramāṇaviśeṣaś codanā vidhīyate. tataś ca dharmaviśeṣasiddhiḥ. yas tu sāmānyātmā dharmasya prītisādhanatvaṃ, so 'vivādasiddha eva sarvavādinām. na hīha kecid vivadante yaḥ prītisādhanaṃ dharma iti. tathā ca nṛguṇavādino yato 'bhyudayaniḥśreyasasiddhiḥ sa dharmaḥ ity āhuḥ. śubhā cittavāsaneti saugatāḥ. puṇyāḥ pudgalā ity ārhatāḥ. sarve caite prītisādhanatayaiva tair dharmā iṣyante. ata eva cāsyāṃ vacanavyaktāv arthaśabdo 'nuvāda iti vakṣyati labhyate 'rthānuvādena iti. eṣaiva cātra vacanavyaktir vārttikakārasyābhimatā. itarathā arthaśabdasya vidhyanuvādayor asambhavaḥ iti vakṣyati.[204]nanu ca svarūpaviśeṣe 'pekṣite pramāṇaviśeṣa[205]vidhānam asaṅgatam, ata āha -- svarūpāder iti. dharmapadārthasyedaṃ pramāṇam ityukte pramāṇādhīnatvāt prameyasiddher arthād idam uktaṃ bhavati yaccodanāpraveditaṃ tad dharmasvarūpam iti. ādiśabdena tadābhāsam upādatta iti. yas tu vivakṣitatirodhānamuktam iti manyate, taṃ pratyāha -- svarūpam iti. sāmānyataḥ siddhadharmasya svarūpaviśeṣa iha sūtryate iti

__________NOTES__________
[203] ṣaji (KA)
[204] tīti
[205] ṣābhidhāna (KHA)
nanv evam anyataravidhāv anyatarasyāśrautatvāt ko dharmaḥ kathaṃlakṣaṇa ity ekenaiva sūtreṇa vyākhyātam iti bhāṣyaṃ nopapadyate, ata āha -- dvayam iti. ekatra śrutyupātte aparam arthād vyākhyātaṃ bhavatīti{1,60} pramāṇavidhāv arthāt svarūpasiddhir uktā. svarūpavidhāv api pramāṇam arthāt sidhyatīty āha -- svarūpa iti. yaś codanālakṣaṇaḥ sa dharma ityukte 'rthāc codanā dharme pramāṇam ity uktaṃ bhavati. na hy apramāṇakaṃ vastu svarūpakḷ[206]ptyai prabhavatīti

__________NOTES__________
[206] siddhyai pra
atra bhāṣyakāreṇa codaneti kriyāyāḥ pravartakaṃ vacanam[207]iti codanāpadārtho vyākhyātaḥ. tad ayuktaṃ, pravartakasya codanātvāt pratyayasya liṅādes tattvād ata āha -- kim ādī ti. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ pratyayamātrasya pravartanātmako vidhir arthaḥ. na tu tāvanmātrasya pravartakatvaṃ, svavyāpare hi puruṣaḥ kartṛtvena niyujyate. aṃśatrayātmikā ca bhāvanā tadvyāpāraḥ. ataḥ samānapratyayopādānaśrutibalapratilabdhabhāvanāparirambho vidhirātadīyanikhilaviśeṣa[208]ṇalābhād na naraṃ pravartayitum utsahate. sakalatadviśeṣaṇalābhaś ca narte vākyāt sidhyatīti yuktamuktaṃ pravartakaṃ vākyaṃ codaneti.[209]evaṃ cāvayavārthaḥ kim iti sādhyākāṅkṣāṃ nirdiśyādiśabdena sādhanetikartavyatākāṅkṣe nirdiśati. etad uktaṃ bhavati -- kiṃ kena katham ity anenātmanāpekṣitaiḥ sādhyādibhiḥ pūrṇaḥ pratyayaḥ pravṛttiparyante vidhau samarthaḥ, tadrahitasya bhāvasyānuṣṭhānāyogyatvāt. tatpūraṇaṃ cedam anenetthaṃ kuryād iti vākyād iti vākyam eva codaneti

__________NOTES__________
[207] m āhur iti
[208] ṣasampado na (KA)
[209] ṣa cā
atra bhāṣyakāreṇa codanāyās taditareṣāṃ ca pramāṇānāṃ dharme prāmāṇyā[210]prāmāṇyapradarśanārtham uktaṃ codanā hi bhūtam ityādi. tad ayuktaṃ, sūtrakāreṇa sadautpattikasūtrābhyāṃ vakṣyamāṇatvād bhāṣyakārasyāpi tatraiva tadvivaraṇam ucitam.[211]ataḥ kim atrākṣetre kleśenāta āha -- codane ti. ayam abhiprāyaḥ -- codanālakṣaṇa iti samāsapadam. samāsaś ca sati sāmarthye bhavati. viśeṣaṇaviśeṣyārthavacanaṃ ca padānāṃ sāmarthyam. na ca vyavacchedādṛte{1,61}padānāṃ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ. ataś codanālakṣaṇatvayor itaretaravyavacchedāt codanaiva pramāṇaṃ, pramāṇam eva codanetyavadhāraṇadvayam atra vivakṣitam. tac copapattisākāṅkṣam iti mīmāṃsāgotrānusārī bhāṣyakāro 'nupapattikāryaṃ vacanaṃ kṣaṇam apy akṣa[212]mamāṇaḥ pratijñāsūtra eva sambhāvanāprasiddhyartham avadhāraṇadvaye yuktileśam aspṛśad iti

__________NOTES__________
[210] ṇyapra
[211] ta (KHA)
[212] sahamānaḥ pra
tatra pramāṇam etety avadhāraṇāyāṃ tāvad yuktileśam āha -- sambhāvyata iti. evaṃvidheṣv atīndriyeṣv apy artheṣu śabdasya prāmāṇyaṃ sambhāvyate. ataḥ pratijñāyāṃ sambhāvitaṃ prāmāṇyaṃ hetunopapādayiṣyata iti. codanaivetyavadhāraṇe yuktileśaṃ darśayati -- indriyāder iti. vakṣyati hi satsūtreṇendriyāder asāmarthyaṃ tadanāgatāvekṣaṇena[213]bhāṣyakṛteha kathitam iti

__________NOTES__________
[213] na ka
kathaṃ punaḥ śabdasya prāmāṇyaṃ sambhāvyate, ata āha -- atyante ti. arthagocarajñānajananaśaktir hi pramāṇānāṃ[214]prāmāṇyam. sā caivaṃ nāma śabdānāṃ vyāpinī yadatyantāsaty api gaganakusumasaṃsargādau dhiyam upajanayatīti yuktā teṣu prāmāṇyasambhāvaneti. nanv evaṃ tadvad evāpramāṇyam āpadyata iti prāmāṇyaṃ sādhayato 'prāmāṇyam āpatitam, ata āha -- tene ti. ayam abhiprāyaḥ -- utsargo hi jñānajananena[215]prāmāṇyam. tat pauruṣeyeṣu śabdeṣu vandhyāsuto yātītyādiṣu. tad doṣād apodyetāpi. apauruṣeye tu[216]śabde pundoṣābhāvāt svayamaduṣṭatvāc ca pramāṇataivānapoditā setsyātīti

__________NOTES__________
[214] pramāṇatvaṃ sā (KHA)
[215] ne prā
[216] tu pu (KA)
atra codanā hi bhūtam ityādibhāṣye[217]codanāpadena śabdamātraṃ vivakṣitam ity āha -- codane ti. kāraṇam āha -- na hī ti. vidhāyako hi{1,62}śabdo mukhyaś codanāpadārthaḥ. na cāsau bhūtādiviṣayaḥ sambhavatīti śabdasāmānyaṃ lakṣayatīti

__________NOTES__________
[217] ṣyaṃ tad iha co (KHA)
itaś caitad evam ity āha -- indriye ti. samānajātīyayor eva spardhārhatvāt śabdamātram eva pratyakṣādisāmānyena spardhām arhati, na tadviśeṣaḥ. bhavati hi sampradhāraṇā kiṃ lauhamānīyatām uta dāravam iti. na tu kiṃ lauham uta khādiram iti

atra bhāṣyakāreṇa lakṣyate yena tallakṣaṇam iti lakṣaṇapadārtho vivṛtaḥ. tad idaṃ nimittābhiprāyaṃ pramāṇābhiprāyaṃ vety āha -- nimittamātram iti. pramāṇaṃ vety atrāpi pakṣe śiṣyabuddhiprathimne pramāṇavikalpān āha -- pramāṇaṃ ve ti. pramāṇaṃ vety atrāpi pakṣa ity arthaḥ. pramāṇaṃ hi kārakaviśeṣaḥ. vivakṣātaś ca kārakapravṛttiḥ. ato yad eva śabdādīnāṃ vākyārthajñā[218]nāvasānānāṃ madhye prakṛṣṭasādhaka[219]tayā vivakṣyate tat pramāṇam iti. pramāṇaprasaṅgena phalam api darśayati -- pūrveṣām iti. śabdādīnāṃ prāmāṇye vākyārthajñānaṃ phalam. āntarālikaṃ tu karaṇavyāpāratayā pratipādayitavyam. vākyārthajñāne tu pramāṇe hānādibuddhiḥ phalam iti vivecanīyam iti

__________NOTES__________
[218] jñānānāṃ (KHA)
[219] na
nanu pramāṇapakṣe jñānam api lakṣaṇapadārthaḥ. tad dhi pramāṇam.[220]ataḥ kathaṃ śabdaviśeṣavācinā codanāpadena sāmānādhikaraṇyam ata āha -- jñāna {1,63}iti. asyārthaḥ - na[221]tāvad jñānam eva pramāṇam iti niyamaḥ. vivakṣāvaśena hi śabdādīnāṃ prāmāṇyam uktam eva. api ca yadi jñānam eva pramāṇaṃ tadvivakṣayā ca lakṣaṇaśabdaḥ prayuktaḥ, tathāpi codanāśabdena tadgocaraṃ jñānaṃ tatkāryaṃ lakṣyate yadi tadvivakṣayā lakṣaṇaśabdaprayogaḥ. atha tu padārthajñānādivivakṣayā, tadā śabdakāryasya[222]jñānasya yad aparaṃ[223]kāryaṃ padārthajñānādi tac codanāpadena lakṣyate. asti hi kāryakāryasyāpi paramparayā sambandho lakṣaṇābījam iti

__________NOTES__________
[220] ṇaṃ tat ka (KA)
[221] nāvaśyajñā
[222] sya ya
[223] paraṃ pa
nimittārthe tu lakṣaṇapade śabde ca pramāṇe mukhyārthayor eva dvayor api sāmānādhikaraṇyam ity āha -- nimitte ti

atra codanaivetyavadhāraṇe dharmasyendriyādigocaratvam apākṛtam. tad ayuktaṃ, dravyādir hi dharmaḥ. sa caindriyika eveti pratyakṣasūtre vakṣyate, ata āha -- dravye ti. ayam arthaḥ -- satyaṃ dravyādayo dharmāḥ. na tu svarūpeṇa kin tu śreyassādhana[224]tārūpeṇa. ato na tadaindriyikam iti na dharmasyendriyagocaratvāpattiḥ. ādiśabdenākṛter upādānam iti

__________NOTES__________
[224] narū
kena tarhi rūpeṇāmī dharmāḥ yad vedavedyam iti, tad darśayati -- śreya iti tvam antena. śreyassādhana[225]śaktyātmanā hi dravyādayo dharmāḥ. na tadrūpam amīṣāṃ vedādṛte śakyate 'vagantum. na hi godohanena paśukāmasya praṇayet ityādiśrutim antareṇa godohanādayaḥ śreyassādhanā iti pramāṇāntaraṃ prakramata iti. prakṛtam anaindriyikatvaṃ dharmasyopasaṃharati tasmād iti

__________NOTES__________
[225] natvātma (KHA)
{1,67} atra bhāṣyakāreṇa nānyat kiñ ca nendriyam itīndriyamātram aśaktaṃ dharma ity uktam. na caitāvatā codanaivetyavadhāraṇopapattiḥ. anumānādiśāktiprasakter anivāritatvāt, ata āha -- pradarśanārtham iti. yathā hi sūtrakāreṇa sarvapramāṇānimittatve vivakṣite tatpratyakṣam animittam iti pratyakṣamātrasyānimittatvam uktaṃ, tathā tacchīlam anuvidadhānena bhāṣyakā[226]reṇa pradarśanārtham indriyamātrāśaktir upavarṇiteti. nānyat kiñceti vā pramāṇasāmānyanirākaraṇāya bhāṣyaṃ chettavyam ity āha -- nānyad iti. kathaṃ pūrvasmād vicchinnaṃ nendriyam iti vyākhyeyam ata āha -- tad iti. indriyapūrvakaṃ hi sarvam[227]itaradindriyāśaktāvaśaktam iti bhāvaḥ. nānyad iti vā sarvārthaṃ chittvā kiñceti hetuṃ pṛṣṭvā nendriyam iti pūrvavaddhetutayā vaktavyam ity āha -- kiñce ti

__________NOTES__________
[226] kṛtā pra
[227] m indri (KHA)
nanv anumānam evañjātīyakeṣu samartham, anumīyate khalv aṅgārebhyo bhūto 'gnīndhanasaṃyogaḥ. tathācendhanāgnisaṃyogād bhaviṣyadaṅgārāvagamaḥ. viprakṛṣṭaś ca dhūmād agniḥ. kuḍyādivyavahitaś ca svareṇa putraḥ. gandhāc ca sūkṣmadravyāvagamaḥ. ataḥ kathaṃ sarvaniṣedhasiddhir ata āha -- yady apī ti dvayena. satyaṃ bhūtādāv anumānaṃ samarthaṃ, na tu tad vinā sambandhabodham ubhavati. sambandhaś ca[228] kvacit sāmānyato 'vagamyate, yathāgnisāmānyena dhūmasāmānyasya.[65]kvacidviśeṣataḥ, yathā rohiṇīkṛttikayoḥ. na ca dvidhāpi kiñcilliṅgaṃ nityātīndriyeṇa dharmeṇa sambaddham upalabdhaṃ, yenānumānaṃ bhaved iti

__________NOTES__________
[228] ndhabodhaś ca (KA)
atra codayati -- nanv iti. śabdo 'pi nāgṛhītasambandhaḥ
pratipādakaḥ, bālānām anavagateḥ. ataḥ kathaṃ śabdamayī codanā dharme pramāṇaṃ bhaviṣyatīti. pariharati -- padam iti. tataḥ kim ata āha -- na tv iti. [229]kas tarhy asau ata āha -- vākyārtha iti

__________NOTES__________
[229] ko 'sau
nanu ca na vākyam api sakalavarṇapadopasaṃhārātikra[230]meṇa kiñcidatīndriyaṃ tattvam, api tarhi saṃhatyārtham abhidadhati padāny eva. ataḥ katham agṛhītasambandhaṃ vākyaṃ vākyārthasya vācakaṃ bhaviṣyatīti, ata āha -- vākyasye ti. syād ayaṃ doṣo yadi vākyaṃ vācakam ity abhyupeyate, na tv etad evam iti. kutas tarhi vākyārthāvagatiḥ, ata āha -- padārthānām iti. te vā katham agṛhītasambandhās taṃ gamayiṣyanti. na hy anyasya darśane 'nyakalpanā yuktā, atiprasaṅgāt. anyam api tatpratibaddhaṃ[231]vidvān anyam anuminoti iti pratibandhabalād ucitam ata āha -- sambandhe ti. sambandhadarśananirapekṣāṇām eva padārthānāṃ vākyārthe jñātavye tadbhāvabhāvena tadbhūtādhikaraṇe hetutvam upapādayiṣyata iti

__________NOTES__________
[230] rekeṇa
[231] ndhaṃ vi
atrāparaṃ bhāṣyaṃ, nanv atathābhūtam apy arthaṃ brūyāc codanā, yathā yat kiñcana laukikaṃ vacanaṃ nadyās tīre phalāni santīty evamādi. tad ayuktam. kathaṃ hi yādṛśatādṛśa[232]rathyāpuruṣavākyam upamānaṃ codanāyāḥ. apauruṣeyī hi sā. puruṣāśrayā hi śabde doṣāśaṅkā. ataḥ katham atathābhāvaśaṅkā.
__________NOTES__________
[232] śānuguṇara (KHA)
atra kecid āhuḥ -- śabdaśaktinirūpaṇadvāreṇa pratijñākṣepārtham idaṃ bhāṣyam. atra kila codanāsūtreṇa kāryarūpo vedārtha iti pratijñātaṃ[66]tad anenākṣipyate. arthāsaṃsparśini hi śabde keyam arthaviśeṣapratijñā codanānām. sarve śabdāḥ khalu na svabhāvato 'rthaṃ spṛśanti. yad eva hi yādṛśam ekadaikena prayuktaṃ vākyam arthavad āsīt, tad eva hi tādṛśam apagatasakalakalādhmātādidoṣam anyadā bhavati vitatham. na caitad availakṣaṇye yuktam. yadāhuḥ -- lakṣaṇayuktasya bādhāsambhave tallakṣaṇam eva bādhitaṃ bhavatīti. na cārthavatāṃ[233]pratyakṣādīnām eṣa dharmo dṛśyate. na hi timirādidoṣarahitaṃ cakṣuḥ samyagasamyak ca jñānaṃ janayatīti dṛṣṭapūrvam. api ca svābhāvike 'rthasambandhe katham asaty arthe jñānaṃ janayati.[234]tathā hi bādhito 'pi saṃsargaḥ śatakṛtvaḥ śabdād avagamyate aṅgulyagre hastiyūthaśatam iti. na cedam anyatra dṛṣṭam. na hi cakṣuṣā śuktau rajatam iti veditāyāṃ nedaṃ rajatam iti bādhakodaye cakṣur eva punārajatam iti bodhayati. śabda eva tu niraṅkuśaḥ svagocaram anyagocaraṃ vā pramāṇāntareṇa bādhitam api bodhayatīti. nūnam asamīkṣitapāramārthikārthasadbhāvo bodhayann apy artham anarthaka iti[235]pratijānīmahe. tad idam uktam - arthā[236]saṃsparśi yat pramāṇaṃ tasya bādhakotpattau satyāṃ na punaḥ pratipakṣavijñānaṃ tannimittam evopalabhyate. śabde punaḥ spaṣṭe 'pi bādhakajñāne punaḥ śabdanimittam eva pratipakṣavijñānam udeti aṅgulyagre hastiyūthaśatam iti. kathaṃ tarhi śabdād arthāvagatiḥ, sāmayikīti vadanti. yadāhuḥ --
__________NOTES__________
[233] tā
[234] tīti bā (KHA)
[235] ti jā
[236] rtha
anā[237]gamaś ca so 'bhyāsaḥ samayaḥ kaiścid iṣyate |
__________NOTES__________
[237] bhyā (KA)
abhyāsāt pratibhāhetuḥ sarvaśabdaḥ samāsataḥ ||
iti. imaṃ cākṣepam apanetum idaṃ bhāṣyaṃ vipratiṣiddham idam abhidhīyate bravīti ca vitathaṃ ca ityādi. tasya cāyam arthaḥ -- artham avabodhayati arthāsaṃsparśi ceti citram. na hi pratyāyyapratyāyakabhāvād anyaḥ śabdārthayor asti sambandhaḥ. sa cedam artham avabodhayati, katham arthāsaṃsparśī syāt. syād etat. bādhakajñānasamadhigamyam arthāsaṃsparśitvam. uktaṃ cedaṃ saty api bādhakajñāne laukikeṣu vākyeṣu śabdād eva jñānam utpadyate aṅgulyādivākyebhya iti. maivam. anabhijño bhavān bādhyabādhakabhāvasya. aṅgulyagre hastiyūthaśatam iti pramāṇāntaradarśanam atra bādhitaṃ, na punarhastiyūthaśatam iti. pramāṇāntaradṛṣṭaṃ[67]hy arthaṃ parasmai pratipādayituṃ puruṣāḥ prayuñjate vākyāni. tataś ca pramāṇāntareṇāyam anena dṛṣṭa ity etāvac ca śabdād avagamyate. ato 'tra pramāṇāntareṇa tasyārthasya yad darśanaṃ tad eva bādhitaṃ bhavati. hastiyūthe tu śabdo na pramāṇam iti tacchabdād aprasaktam eveti na tad bādhyate. kathaṃ tarhi hastiyūthasaṃsargāvagamaḥ. padānāṃ sannidhānadoṣāt padārthavivekāgrahaṇanibandhano 'yaṃ bhramaḥ. na punarābhidhānikaḥ [?]saṃsargaḥ. yogyatā hi[238]nibandhanam anvitābhidhāne 'bhihitānvaye vā. na cāṅgulyagrasya karidhāraṇayogyatā sambhavati. tasmān nārthāsaṃsparśī śabda iti sūktam arthaviśeṣapratijñānaṃ codanālakṣaṇo 'rtho dharma iti.
__________NOTES__________
[238] hi tanniba (KA)
imau tvākṣepaparihārau na mṛṣyāmahe. tatra yat tāvaduktaṃ kāryarūpo vedārtha iti codanāsūtreṇa pratijñātam iti, tad ayuktaṃ, bhāṣyavirodhāt. bhāṣyakāro hi ko dharmaḥ kathaṃlakṣaṇa ity ekenaiva sūtreṇa[239]vyākhyātam ity uktvā sūtram avatārayati. tatpramāṇasvarūpayor ekaṃ śrautam anyadārtham ity eva vaktuṃ yuktam. uktaṃ ca tad vārttikakṛtā kāryārthatāpratijñānaṃ punar aśābaram ajaiminīyaṃ ceti. na hi codanāsūtre tādṛśaḥ padārthānām anvayo dṛśyate. na ca padārthānvayanirapekṣo vākyārtho yuktaḥ. kathaṃ ca pramāṇa[240]lakṣaṇe kāryārthatāpratijñānaṃ saṅgacchate. nanu ca prāmāṇyam eva kāryārthatāṃ vinā na sambhavatīti pramāṇalakṣaṇānuguṇaiva kāryārthatāpratijñā. na hy akāryārthaṃ vacaḥ prāmāṇyam arhati. anapekṣālakṣaṇaṃ hi tat. na ca siddhārthaṃ vacanam anapekṣaṃ bhavati. tasya hi sādhakabādhakayor anyataropanipātaḥ sambhavati. tatra sādhakasambhave 'nuvādatvam, itaratra bādhitaviṣayatvād apramāṇatvam. ata eva cāpauruṣeyatvam api vedavākyānām. pramāṇāntarapratipannaviṣayatā hi pauruṣeyatā, na punaḥ padavarṇādikāryatā. na cātīndriyam arthaṃ puruṣāḥ śaknuvanty avagantum. ataḥ katham atīndriyārthān śabdān nibandhīyur iti prayojanavadarthaviśeṣapratijñānam iti.
__________NOTES__________
[239] ṇa vakṣyata ity u
[240] ṇajñānala (KHA)

atra vadāmaḥ -- yat tāvat siddhārthatvād anuvādatvam iti, tad ayuktam. yadi pramāṇāntarasiddho 'yam artha iti siddham arthaṃ bodhayati, bhavatu tat sāpekṣatvād apramāṇam. bhūtārtham api tu yad jñānāntarāgocaratayā svagocaram{1,68}avagamayati, na tat sāpekṣam. atha mataṃ pariniṣpannaviṣayāṇi khalu pratyakṣādīni, tāni tādṛśaviṣayaviśeṣe sambhavantīti pramāṇam anuvādīkurvanti iti. tan na. na hi pramāṇāntarasambhāvanayā pramāṇam anuvādo bhavati, atiprasaṅgāt. dūrastho hi vahniranumānād avagataḥ śakya āsīdatā pratyakṣayitum iti na tasyānuvādatvam āpadyate. yat tu bādhitaviṣayatvād apramāṇatvam iti, tad astu yadā[241]tu naitad evam iti viparyayaḥ. abādhitārthaṃ tu siddhārthagocaram api kim apramāṇaṃ bhaviṣyati. tad api bādhakasambhāvanayāpramāṇam iti ced, astu tāvat pauruṣeyeṣu. apauruṣeyaṃ tu siddhārtham api kathaṃ bādhyatayā sambhāvyeta. na hy aduṣṭakāraṇajaṃ jñānaṃ bādhyate. śabde ca na svābhāvikā doṣāḥ. puruṣo hy ayathārthajñānānurodhena śabdaṃ dūṣayati. nanu siddhārtham apauruṣeyam ity evaṃ durbhaṇam ity uktam. kim idānīm atīndriyārthatvam apauruṣeyatvam. hantaivaṃ surabhi gaganakusumam ity api vākyam apauruṣeyam āpadyeta. tasyāpi na kenacid indriyeṇārtho 'vagamyate. syād etat. asadartham evedaṃ vākyaṃ, sadarthaṃ cātīndriyārtham apauruṣeyam iti. vaidikaṃ vākyaṃ kāryārthaṃ kathaṃ sadarthaṃ, tasyāpi na pramāṇāntareṇārtho 'nubhūyate. mānubhāvi. na tu pratikṣipyate, śabdād avagamyate ca. gaganakusumavākyaṃ tu pramāṇāntarapratikṣiptārtham eva, nāstīti hi tadartham avagamayati. kena punaḥ pramāṇāntareṇāsyārthaḥ pratikṣipyate. na tāvad bhāvapramāṇaiḥ, bhāvaviṣayatvenābhāvānavabhāsanāt. abhāvas tu pramāṇam anabhimatam eva bhavatām. nanv asti tāvad nāstīti jñānaṃ tat pratikṣepsyati. tad bhoḥ kiṃ pramāṇam apramāṇaṃ vā. nāpramāṇaṃ pratikṣepāyālam. pramāṇatve ca ṣaṣṭhapramāṇāpattiḥ. nanu ca gaganakusumam asti nāstīti ca vyāhanyate. ato vyāghātād gaganakusumavākyam asadartham. kim atra vyāhanyate. sadasattvaṃ hi vastunaḥ siddhasya parasparaviruddham avagamyamānaṃ vyāghātasaṃvidam upajanayati. na ceha parasparaviruddhasadasattvāvagamaḥ, nissvabhāvatvād abhāvasya bhavatsiddhānte. nanv
asti tāvan nāstīti śabdaprayogaḥ. mā bhūj jñānam ataḥ sa nabhassumanassattāṃ praṇotsyati. na, arthanibandhanatvāc chabdānā virodhasya. na ca nāstīti kaścid asyārtho dṛśyate. na cānarthakaḥ śabdo 'rthāntaraṃ viruṇaddhi. nanu nāyam anarthakaḥ, viviktaṃ hi kusumena gaganam eva tasyārthaḥ. viviktam{1,69}ity avācyam anadhikārthatvāt. gaganaṃ tu gaganapadapraveditam iti punaruktaṃ nāstīti paryāyatāpattiś ca. dṛśyate pratiyogini kusume kevalagaganopalambho nāstīty ucyata iti cet, sa tarhi nāstīti kusumavad gaganam api na syād eva. nāstīti padāspadam evāsad iti laukikā manyante. tasmān nāstīti jñānaṃ pramāṇam apramāṇaṃ vā śabdo vā nāstīti gaganakusumaṃ na pratikṣipatīti tad api svaśabdād avagataṃ sad eva syāt. yadi tu tathāvidham eva nāstīti vaktum[242]icchā, na śabdaprayogaṃ vārayāmaḥ. vastusattā tu na nivārayituṃ śakyata ity uktam. ataḥ sadatīndriyārthaṃ gaganakusumavākyam apauruṣeyam āpannam āyuṣmatām. yathā[243]cedam asadarthaṃ, tathā vaidikam apy atīndriyakāryārtham asadartham. na hi pramāṇā[244]gocaraṃ vastv astīti śakyate vaktum. na ca kāryaṃ pratyakṣādigocaram. na ca śabdagamyam, apadārthasyāvākyārthatvāt. agṛhītasambandhasya cāpadārthatvāt. pramāṇāntarāgocare ca sambandhasya grahītum aśakyatvāt. prapañcayiṣyate caitadaupattikasūtre[245]ity alam anenātiparispandena.
__________NOTES__________
[241] yatra nai (KHA)
[242] ri
[243] yathā tv idam anupapanna tathā (KHA)
[244] ṇāntarāgo (KA)
[245] vārttike i
ataḥ siddham idaṃ na kāryārthatvād apauruṣeyatvam iti. kathaṃ tarhi, pūrvāparakoṭivirahāt. yasya khalu na pūrvāparakoṭī prasaṃkhyāyete, tannityaṃ yathā gaganam. evañ ca vedāḥ[246]iti nityāḥ. kā punar iyaṃ nityatā vedānām. yadi nityavarṇapadārambhaḥ, samāno 'yaṃ laukikavākyeṣu. athānupūrvyanityatvāt tāny anityāni, tulyaṃ tadanityatvaṃ vedavākyānām. ato na puruṣapramāṇagocarāgocarārthatvād anyat pauruṣeyāpauruṣeyatvaṃ puṃvedavacasām. vācyo vā viśeṣaḥ. sa ucyate. kramavanti hi padāni vākyam ucyate. tad yatra svatantra eva puruṣaḥ kramam āracayati tat pauruṣeyam. yatra tu kramaracanāyām asvatantraḥ puruṣaḥ yathaiva pūrvapūrvādhyetṛbhir uktaḥ kramas tathaiva vivakṣati, tadapauruṣeyam. anitya[247]tve 'pi ca kramavyaktīnām avāntarajātitas tattvānyatvavyavasthā śabdādhikaraṇe vakṣyate. padanityatve caiṣa eva prakāras tatraiva darśayiṣyate. pūrvāparakoṭiviraha eva vede 'pi katham iti yo manyate{1,70}sa vaktavyaḥ. na tāvat pūrvāparakoṭī vedānāṃ pratyakṣeṇopalabhyete. na cānumīyete, viparītānumānāt. evaṃ hy atrānumīyate anāgataḥ kālo na vedaśūnyaḥ, kālatvād idānīn tanakālavad iti. evam atīte 'pi kāle prayogo darśayitavyaḥ. na ca prāgabhāvo vedānāṃ kaiścidupalabdhaḥ. jagadādau vedā maheśvareṇa praṇītā iti ced, na. jagadāder abhāvāt. nacārvācīna eva kāle kenacid vedāḥ sandṛbdhā iti kartṛsmaraṇam asti. nacāsmaryamāṇo 'pi jīrṇakūpādivad āsīt karteti yuktaṃ vaktum. tatra hi prayojanābhāvād upapadyetāpi kartur asmaraṇam. adṛṣṭārthanirmiteṣu vedeṣu pratyayitataranirmātṛsmaraṇam antareṇa ke śraddadhīran. vakṣyati ca --
__________NOTES__________
[246] itīti (KHA)
[247] nyatve ca (KA)
vaidiko vyavahāras tu na kartṛsmaraṇādṛte |

iti. tad evaṃ pūrvāparakoṭivirahād evāpauruṣeyatvaṃ, na kāryārthatayeti vyarthaṃ tatpratijñānam. avyāpakaṃ ca, mantrārthavādopaniṣadām atādarthyāt. nanu ca teṣām api kāryārthatā dvitīye pāde vakṣyate -- vidhinā tv ekavākyatvāt -- (1.2.7) iti. ihāpi ca bhāṣyakāreṇoktaṃ codanā hi bhūtaṃ bhavantam ityādiśaknoty avagamayitumantena. etad uktaṃ bhavati -- kāryam eva pratipādayantī codanā bhūtādikam apy avagamayati, na tu pratipādayati. tad uktaṃ śaknoty avagamayitum iti. atrocyate -- na tāvadarthavādānāṃ kāryārthatā arthavādādhikaraṇe uktā. api tu bhūtārthānām eva stutyā vidhyanvayo darśitaḥ. codanā hi bhūtam ityādibhāṣyābhi[248]prāyas tv anantaram eva vārttikakāreṇa vyākhyātaḥ. yas tv ayam asyārtho varṇyate codanā hi bhūtādikaṃ gamayati, na tu pratipādayatīti. tan na. yadi bhūtādikaṃ gamayati. kathaṃ na pratipādayati. na hi gamakatvād anyat pratipādakatvam. atha kāryaparatvam anena prakāreṇa varṇyate, sarvaṃ hi padajātaṃ kāryaparaṃ na bhūtādisvarūpe pramāṇam iti katham anādyanantaṃ vijñānam ānandaṃ brahmopaniṣadbhyaḥ setsyati.[249]kasmiṃś ca kāryārthe prāmāṇyam upaniṣadām. nanu tāsām api pratipattikartavyatāparatvam eva.[250]asti ca jñānavidhānam ātmā jñātavya iti. tad ayam artho bhavati -- vijñānam ānandam ātmānaṃ jānīyād iti. nanv evam asvarūpaparāc chabdāt katham ātmarūpasiddhiḥ. na hy anyaparaḥ śabdo 'rthāntare pramāṇaṃ, pratyuta viparītam{1,71}api sambhāvyeta. atadrūpa eva hi tadrūpajñānakartavyatāvacanaṃ loke dṛśyate. tathā apitaryeva pitaraṃ jānīyād iti. vede cānudgītha evoṅkāre udgīthopāsanāvidhānam om ity etad akṣaram udgītham upāsīteti. syād etat. pramāṇāntarād evātmasvarūpasiddhir iti. keṣāṃ pramāṇāntarāt. saṃsāriṇo hi na tāvat kāryakaraṇasaṅghātātiriktaṃ saccidānandaṃ brahmāparokṣam īkṣante. te hi deham evātmānaṃ manyamānāḥ duḥkhinam anityaṃ jaḍaṃ ca puruṣaṃ jānanti. ye punarapavartitanikhilānādyavidyānubandhopadarśitaśarīrendriyādiprapañcāḥ samutkhātasakalamitimātṛmeyamānavibhāgam aparispandam ānandaṃ phalabhūtaṃ brahmādhirūḍhāḥ, te kiṃ kena[251]paśyeyuḥ. ato na kathañcidātmasvarūpaṃ sidhyet. tasmād upapattito granthataś ca na kāryārthatā pratijñātuṃ śakyate.
__________NOTES__________
[248] rthas tv a
[249] ti na kasmiṃ
[250] vāvagamyate. a (KHA)
[251] ke pa
yac ca nanv atathābhūtam ity arthāsaṃsparśitayā śabdānāṃ pratijñākṣipyata iti, tad ayuktam. tathā hi -- ko 'yam arthāsaṃsparśaḥ. yadi tāvat saṃyogādyanyatamasambandhābhāvaḥ, so 'nujñāyata eva. na hy asau śabdārthayoḥ saṃyogādilakṣaṇaḥ sambandho 'bhyupeyate. athārthānavabodhakatvaṃ, kuto 'rthasaṃvit. samayād iti ced, nanv ayaṃ sambandhaparihāra eva pratimartyādipakṣāsambhavāt samayo nirākariṣyate. kiṃ tannirākaraṇārtham atra prayasyate. yac cārthāsaṃsparśitānirākaraṇārthamuktaṃ pramāṇāntaradarśanam atra bādhyate. na punarhastiyūtham iti. tasya ko 'rtha iti na vidmaḥ. pramāṇāntaradṛṣṭārthaviṣaya eva laukikaḥ śabdaḥ. sa kathaṃ pramāṇāntarabādhena bādhyate. syān mataṃ - deśakālaviśeṣāvacchinnam arthaṃ pramāṇāntarāṇi bodhayantīdam idānīm atra ceti. ato nadyādiviśeṣaphalasaṃsargabādhe tāni bādhitāni bhavanti. śabdas tu deśakālānavacchinnam artham ācakṣāṇo na saṃsargaviśeṣabādhe bādhito bhavatīti. tad ayuktam. ya eva saṃsargo yadā vaktur iṣṭas tam eva tadānīṃ śabdo 'bhidhatte, na saṃsargamātram. na hi nānāvidhānekanadītīraphalasaṃsargaviśeṣavarti sāmānyam asti, yaḥ śabdārthaḥ syāt. na cāvivakṣita eva saṃsargaḥ śabdenābhidhīyata iti sāmpratam. vaktṛvācakayor asaṃpratipattyā vyavahārāsiddheḥ. narmadātīre phalāni santīti vā viśeṣavacane kaḥ parihāraḥ. tatrāpy āsan bhaviṣyanti veti cet. na. santīti vartamānāpadeśāt. api cātyantāsambhāvī[252]vandhyāsutādisaṃsargaḥ{1,72}kadā kutra vā bhaviṣyati, yaḥ śabdārthabādhaparihārāya ghaṭiṣyate. saṃsargāvagamāpalāpas tu saṃvidviruddha eva. yadi tūcyate -- sarvam eva laukikavākyam arthe na pramāṇaṃ vaktṛjñāne 'prāmāṇyāt. eva hy āha -- api ca pauruṣeyād vacanād evam ayaṃ puruṣo vedeti bhavati pratyayaḥ. naivam artha iti. ato na kvacicchabdārthabādha iti. sādhu parihṛtam evaṃvādinā śabdānām arthāsaṃsparśitvam, arthe na pramāṇaṃ spṛśati cārtham iti. api ca mā nāma bhavatv arthe pramāṇam. vaktṛjñāne tāvat pramāṇam eva. ataḥ sa eva śabdārtha iti tadbādhe 'pi śabdārthabādho duṣparihara eva. syān mataṃ - na vaktṛjñāne śabdo vācakatayā pramāṇaṃ, laiṅgikatvāt saṃvidaḥ, saṃvitkāraṇako hi śabdaḥ kāryabhūto 'vagatḥ kāraṇabhūtāṃ
saṃvidam anumāpayati, kāryāc ca kāraṇabuddhir anumānam ity avivādam. āha ca -- na prasiddhakāraṇatvāt saṃvid iti. idaṃ tadarthāsaṃsparśitāparihārarahasyam. kim atra vācyam aparaṃ, śabdo nārthe na jñāne vā pramāṇaṃ tasmān nārthāsaṃsparśīti. athocyeta -- na maḥ śabdo nārthe pramāṇam iti. svābhāviko hi vṛddhavyavahāre śabdārthayor avadhṛtaḥ sambandhaḥ. loke tu kvacid vyabhicāradarśanād vaktṛpramāṇaparatantratvād vākyānāṃ vaktṛjñānaparyavasānaṃ, nārthe niścayajanakatvam. vede tu vaktur abhāvān nārthe prāmāṇyaṃ vihanyate. na hi tatra pramāṇāntaraparatantraḥ śabdo vartata iti. tan na. na hi kvacid vyabhicāradarśanena pramāṇam anarthaviṣayaṃ bhavati. na hi śuktau rajatajñānaṃ bādhitam iti svagocaram anyagocaraṃ vā bhavati. artham eva tu doṣād anyathā[253]sthitam anyathā bodhayatīti vṛttikāragranthe vakṣyāmaḥ.
__________NOTES__________
[252] vitava (KHA)
[253] thā bo (KA)

tad ihāpi sarvaṃ śābdam arthaviṣayam eva. kiñcid eva tu doṣavaśād viparyetīti yuktaṃ vaktum. api ca yadi puṃgirām arthe na prāmāṇyaṃ, kutas tarhi viśiṣṭā vaktṛdhīr anumāsyate. na hy anāsāditārthaviśeṣapariṣvaṅgāḥ svarasena saṃvido[254]'py anumīyante. tadavaśyamāsāṃ viśeṣam anumitsatā arthaviśeṣaparirambho vaktavyaḥ. na cānārūḍho buddhāv artho vaktṛbuddhiṃ viśinaṣṭi. yad apy eke manyante -- puṃvākyeṣu tāvat kvacid vyabhicāradarśanād arthe niścayo na jāyate. na cāniścito 'rtho jñāto bhavati. na hi jñānam aniścayātmakaṃ kiñcid asti.{1,73}tasmād ajñāte 'pi vākyārthe śrotur ayaṃ vimarśo bhavati. ayam āpto 'nyonyānvayayogyārtham eva padajātaṃ bravīti, tena nūnam amunāmīṣām anvayo jñāta iti vaktur evānvayajñānam anuminoti. śrotus tu vimarśamātram iti. tad ayuktam. kathaṃ hi śrotā buddhāvanārūḍham evānvayaviśeṣaṃ vaktṛjñānaviśeṣaṇatayā kalpayati. tālvādivyāpārād evāptasya pratītyānvayamayaṃ vākyaṃ racayatītyanvaya?dhiyam anuminotīti cet. na. anvayajñānamātrānumānāt. viśiṣṭānvayajñānānumānaṃ tu vaktari nātmīyaviśeṣajñānam antareṇopapadyate. yat tu katham aniścito 'rtho jñāta iti. atra brūmaḥ -- tredhā khalv api vaktāro nirūpitāptabhāvo nirūpitānāptabhāvo 'nirūpitobhayarūpaś ca. sarvatra ca śabdān nirṇaya eva. paraṃ nirūpitāptabhāve samyag etad avagatam aneneti vaktari niścaya eva pratitiṣṭhati. viparīte viparyeti. anirūpitānyatararūpe 'pi śabdān niścaya eva. kvacid vyabhicārāt tāvadāgantukaḥ sandehaḥ. na kvacid api śabdaḥ saṃśayahetuḥ. nanu tathāpy āptapramāṇānusārī śabdān niścaya iti pūrvam utpannam[255]api jñānaṃ vyabhicāra[256]darśanabhūva saṃśayena pratibaddhaṃ na pramāṇam, uttarakālaṃ cāptapramāṇānusāriṇi nirṇaye 'nuvāda iti kadā pramāṇaṃ bhaviṣyati. svakāla iti brūmaḥ. svakāle ca tenotpattimatā saṃśayātmanā cāsāv arthaḥ paricchinnaḥ. etāvac ca pramāṇānāṃ prāmāṇyam. ataḥ katham apramāṇaṃ bhaviṣyati. yadi paraṃ śāṅketavyabhicāranivṛttyartham āptatvena doṣābhāvamātram āśrīyate, sarvapramāṇasādhāraṇaṃ cedaṃ śaṅkitadoṣanivṛttyā autsargikaṃ prāmāṇyam iti. na ca pramāṇāntarāpratītam apūrvam arthaṃ prati[257]yataḥ śrotur anuvādaḥ śābda iti yuktam.
na hy ārāc caitro 'yam iti niścite punaś ca kutaścin maitrasādṛśyāt sandigdhe sa evāyam iti niścite pūrvaṃ caitrajñānam apramāṇaṃ bhavati. ato vaktṛpramāṇaniścayena pramāṇam evaitad abhūd iti śrotā niścinoti. tasmād dvayam apy etat pramāṇaṃ yac ca śabdād jñānaṃ, yaś ca vaktṛpramāṇānusārī niścayaḥ. prathamam apūrvārthaparicchedāt.[258] paraṃ tu śaṅkānirākaraṇāt. uktaṃ ca vārttikakṛtā --
__________NOTES__________
[254] do vyatibhidyante (KA, KHA)
[255] nnaṃ vijñā (KA)
[256] rabhuvā
[257] tī (KA, KHA)
[258] d uttaraṃ (KHA)
prāmāṇyasthāpanaṃ tu syād vaktṛdhīhetusambhavāt |
iti. yad api nāniścayātmakaṃ jñānam astīty uktam. tad apy asmān parājitya{1,74}vaktum ucitam. pramāṇaṃ bhramaḥ saṃśayaḥ smaraṇaṃ saṃvāda iti pañcadhā jñānaṃ vibhajāmahe. tasmāt sarvam eva śābdam arthagocaraṃ pramāṇam apramāṇaṃ ca. doṣasadasadbhāvanibandhanaś ca pramāṇetaravibhāgaḥ pratyakṣādivad eva. yadāha -- yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti bhavati pratyayaḥ, sa evāsamīcīnaḥ pratyayaḥ nānyaḥ iti. na hīdam akṣajajñānamātrābhiprāyaṃ, sa evāsamīcīnaḥ pratyaya iti pratyayamātraparigrahāt. pauruṣeyaś ca śabdaḥ svayam aduṣṭo 'pi vaktṛdoṣād eva duṣyati. nanu ca jñānakāraṇam eva duṣṭaṃ jñānaṃ dūṣayati. śabde ca śabdo jñānakāraṇaṃ na vaktā. sa hi śabdavyaktāv evopayuktaḥ. duṣṭenāpi vaktrābhivyaktaḥ śabdo vigalitani[259]khilakalādhmātādidoṣa eva katham asamīcīnapratyayotpādakāraṇaṃ bhaviṣyati. na hi timirādaya iva cakṣurādīnāṃ duṣṭenāpi vaktroccaritānāṃ śabdānāṃ doṣā upalabhyante. na. doṣavaicitryāt. na hy ekarūpā eva sarve doṣāḥ. kāryadarśanāt tu kiñcid eva kvacid doṣapakṣe nikṣipyate. tad iha maṇer ivāruṇyabodhe japākusumasannidhānam anākāṅkṣitāyogyapadasannikarṣa eva śābde doṣaḥ. tathābhūtoccāraṇena duṣṭaḥ pumāñ śabdaṃ dūṣayati. tataḥ siddho doṣasadasadbhāvanibandhanaḥ śābde pramāṇetaravibhāgaḥ. nanv aṅgīkṛte śabdād arthabodhe yat tadarthāsaṃsparśitāsiddhyartham uktaṃ bādhite 'py arthe śabdaniba[260]ndhanam eva jñānam utpadyate iti. tatra kaḥ parihāraḥ śabdād arthabādhaparihāreṇa. tad asmābhiḥ parijihīrṣitam. kim atra duṣpariharam. na hi bādhitaviṣayā api dvicandradiṅmohālātacakrapītaśaṅkhapratibimbādivibhramā na punarāvirbhavanti. yāvaddoṣabhāvino hi te punar api cakṣuṣaivopajanyante. tad ihāpi yāvad ayogyānvayapadasannidhānam ayathārthajñānodaya iti kim anupapannam. tasmānn etāv ākṣepaparihārāv iti.
__________NOTES__________
[259] sakala (KHA)
[260] mittam eva (KHA, GA)
anyathā varṇayiṣyannākṣepabhāṣyābhiprāyaṃ tāvad āha -- nityatvāder iti. ayam abhiprāyaḥ -- bauddhalokāyatikayor idaṃ pratyavasthānam. na hi te nityān varṇān padāni vedavākyāni vā manyante. na conmattapralapitaprāyāṇi{1,75}prajāpativapotkhananādīni vākyāni vidhyekavākyatayā prāśasty apratipādanena pramāṇam āhuḥ. ato yuktaṃ yādṛśatādṛśarathyāpuruṣavākyopamānaṃ codanānām. tatsādharmyād vaitathyānumānam iti. athavā nityatvam abhyupetya prasaṅgam āpādayantīty āha -- abhyupetye ti. evaṃ hi manyate -- yadi nityā vedāḥ, sutarām apramāṇaṃ bhaviṣyanti. pauruṣeyavākyaṃ hi kadācid guṇavadvaktṛpraṇītaṃ pramāṇaṃ bhavati. nityaṃ tu kutaḥ pramāṇaṃ bhaviṣyatīti

nanu pauruṣeyam api na vaktṛguṇāpekṣayā pramāṇam. api tu svabhāvādave. kathaṃ hy utpannam aviparyastam asandigdhaṃ ca jñānam apramāṇaṃ bhaviṣyati. ataḥ kim apauruṣeyatayā sutarām aprāmāṇyam āpadyate, ata āha -- pramāṇāntare ti. pramāṇāntaradṛṣṭārthagocaraṃ hi puṃvacaḥ kathaṃ svamahimnā pramāṇaṃ bhaviṣyati. na hi pramāṇāntaraparatantrā smṛtiḥ svataḥ pramāṇaṃ bhavati. bhavati cātra prayogaḥ. na svataḥpramāṇaṃ puṃvacaḥ, pramāṇāntaraprāptārthaprāpaṇāt. smṛtivad iti

nanu ca nirapekṣa evāptapuruṣavākyamātrād vyavahāraḥ pratāyamāno dṛśyate. sa katham[261]asvataḥpramāṇād utpatsyate, ata āha -- nūnam iti evaṃ hi manyate -- vaktṛgocarārthaṃ hi puṃvacaḥ. ataḥ svayam adṛṣṭe 'py arthe nūnam ayam artho vaktranubhūta iti vaktranubhavapurassaram evāptoktinibandhanā prāmāṇikasya matir yuktā. na punarāptatvam adṛṣṭena rūpeṇa prāmāṇyakāraṇam. yas tv anapekṣitapramāṇāntara eva pauruṣeyād vyavaharati, sa pratihanyetāpīti

__________NOTES__________
[261] thaṃ na sva (KHA)
{1,76} kasmād evaṃ buddhir yuktā, ata āha -- nātmīyād iti dṛṣṭā ntena. tad evaṃ lokavākyeṣu pramāṇāntaraparatantraṃ pramāṇyam upapāditaṃ codanāsvāpādayati -- tathe ti

kathaṃ punarutpannam asandigdham aviparyastaṃ pramāṇāntareṇa jñānam apramāṇaṃ bhaviṣyati, ata āha -- tene ti. yadā hi pramāṇāntaraparatantraṃ sarvaśabdānāṃ prāmāṇyam ity upapāditaṃ, vede cābhyupetanityatve vaktṛpramāṇāntarābhāvaḥ. tadā kathaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyati. na hi svatantram aniyatanimittaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyati. na hi pratibhā jñānam utpannam ity etāvatā pramāṇam iṣṭam. ato vedād utpannaṃ jñānam apramāṇaṃ, svātantryāt pratibhādivad iti

darśayitavyaṃ prayogāntaram āha -- svarge ti. pratyakṣādyagatārthatvād iti hetusiddhyartham uktaṃ svargayāgādisambandhaviṣayā iti. yo hi manyate -- bhāvanā hi vākyārthaḥ. sa ca spando vā prayatno vā. sarvathā pratyakṣādibhir avagamyata ity asiddho hetur iti. taṃ pratyucyate. kasyacit kenacit kriyā bhāvanā, sā svarūpeṇa pratyakṣāpi sādhyasādhanasambandhātmanā śabdād evāvagamyate. ata eva dharmasyātīndriyatvam api setsyati. sādhyasādhanasambandha eva śabdasya viṣayaḥ. na hy anāsāditayāgasvargādisādhyasādhanasambandhaviśeṣo bhāvayed iti śabdārthaḥ. ataḥ siddhaṃ pratyakṣādyagatārthatvād iti. atra ca lokāyatikaprayoge buddhavākyaṃ dṛṣṭāntaḥ, tatprayoge lokāyatikavākyam iti draṣṭavyam iti

{1,77} etasminn eva sādhye[262]dṛṣṭāntahetvantaram āha -- yad ve ti. siddhaṃ ca nityānāṃ vedānām āptāpraṇītatvam iti vedānām eva vāpramāṇatvaṃ nitvatvād vyomādivad iti. ye ca bauddhā nityaṃ vyometi saṅgirante teṣām ayaṃ prayoga iti

__________NOTES__________
[262] dṛṣṭāntāntaram āha (KHA)
idānīṃ śvavarāhakalahanyāyena naiyāyikādimatānujñayā tāvannāstikamatastha eva[263]vādī mīmāṃsakaṃ prati prayogam āha -- yadi ve ti. yady avaśyaṃ vedāḥ pramāṇam iti vaktavyaṃ paraṃ yathā vaiśeṣikair uktaṃ tadvacanād āmnāyasya prāmāṇyam iti tathocyatām. yat punar idaṃ mīmāṃsakair uktaṃ nityā vedāḥ pramāṇaṃ ceti. tadatidūram apabhraṣṭaṃ ceti bhāvaḥ. sarvaśabdena ca dṛṣṭārthapuruṣopadeśair manvādyupadeśaiś ca siddhasādhanatāśaṅkāṃ nirākaroti. tad ayam artho bhavati -- dṛṣṭādṛṣṭārthā api vaidikyaś codanā dharmiṇyaḥ. puruṣādhīnaprāmāṇyā iti sādhyam. vākyatvāt puruṣoktivad iti. svato vā na pramāṇam iti pratijñāya tāv eva hetudṛṣṭāntāv ity āha -- svato ve ti

__________NOTES__________
[263] va mī (KA)
prāmāṇyaṃ vā dharmīti pratijñāya narāpekṣam iti sādhayitavyam. śabdaiḥ sambadhyamānatvād aprāmāṇyavad iti hetudṛṣṭāntau vācyāv ity āha -- prāmāṇyaṃ ve ti. atrāpi sarvaśabdasya[264]tad eva prayojanaṃ, narāpekṣaprāmāṇyavādināṃ cāprāmāṇyaṃ tadapekṣam iti siddham eveti

__________NOTES__________
[264] tadvade (KHA)
api ca yad eva yatkāraṇakaṃ tasyaiva tadviparyayād viparyayo dṛṣṭaḥ,{1,78} yathātejaḥkāraṇakasya dharmasya tadviparyaye jale śaityam. evaṃ śabdaprāmāṇyasyāpi vaktṛguṇaviparyayād viparyayo dṛśyate. tasmād idam api tatkāraṇakam. athavā yan na yatkāraṇakaṃ tan na tadviparyayād viparyeti, ālokaviparyayād iva ghaṭaḥ. na ca tathā vaktṛguṇaviparyaye prāmāṇyaṃ na viparyeti. tasmād tatkāraṇakam iti vītāvītaprayogau hṛdi nidhāyāha -- na syād iti. eṣā ca prayogaparamparā tārkikāṇāṃ cittam anurañjayituṃ vārttikakṛtā praṇīteti veditavyam. sarvatra cātra prayogārthe nanv atathābhūtam ityādibhāṣyaṃ suvyākhyānam iti na pratiprayogaṃ vivṛtam iti

yadi tu nirākṛtasvapakṣo mīmāṃsakaḥ sidhyatu tāvannarāpekṣam[265]eva vedaprāmāṇyam iti brūyāt, sa vaktavyaḥ -- naivaṃ sidhyati. prasiddhe hi vaktṛguṇabhāvaḥ sidhyaty api. na ca vedānāṃ praṇetur guṇasadbhāve pramāṇam asti, pratyakṣādyabhāvāt. āgamasya ca tatpraṇītatya tadguṇasadbhāve 'prāmāṇyān nityaprāmāṇyasya cānantaram eva nirākṛtatvāt. sarvaṃ cedam abhipretya nanv iti coditam ity āha -- evaṃ sthita iti

__________NOTES__________
[265] m evedaṃ prā
evam ākṣepabhāṣyābhiprāyam uktvā parihārabhāṣyābhiprāyaṃ vivariṣyannākṣipati tāvat -- tatre ti. evaṃ hi bhāṣyakāreṇoktaṃ - vipratiṣiddham idam abhidhīyate bravīti ca vitathaṃ ceti. tad ayuktaṃ, na hi pratyaya utpanna ity eva pramāṇaṃ bhavati. yadi hi tathā syād, buddhavākye 'pi mṛṣātvena mīmāṃsakaḥ pakṣīkṛte śakyam idaṃ vaktuṃ. vipratiṣiddham idam abhidhīyate bravīti ca vitathaṃ ceti. tatra mīmāṃsakāḥ pratihanyeran. tasmāj jātyuttaram idam. jātir nāma vādinā sthāpanāhetau pratyukte yaḥ prateṣedhā[266]yāsamartho hetuḥ.[267]jātyuttaraṃ{1,79}ca kecit kvacid viṣayaviśeṣe sādhv eva manyante. evaṃ hy āhuḥ -- duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti. tac cāyuktaṃ, nigrahasthānadvayāpatteḥ. yo hi santaṃ doṣam anuktvā anyam asantaṃ jalpati, tasya paryanuyojyopekṣaṇaniranuyojyānuyogākhye dve nigrahasthāne syātām. tasmād anuttaram evedam iti

__________NOTES__________
[266] dhāsa (KHA)
[267] tuḥ sā jātiḥ jā (KHA, GA)
atrānantaram ākṣiptabhāṣyasamādhānam upekṣyaiva tāvadaupoddhātikīṃ kathām avatārayati -- sarvavijñānam iti. evaṃ hi manyate -- yadā hi sarvasaṃvidām autsargikaṃ prāmāṇyaṃ, bādhakāraṇadoṣādhīnaṃ cāprāmāṇyam iti siddhaṃ bhaviṣyati. vede cāpauruṣeye tadubhayābhāvād asandigdhārthapravedanāc ca prāmāṇye siddhe yadi paraṃ jñānānutpattito vaitathyam āśaṅkyeta, tatra vipratiṣiddham idaṃ bravīti jñānaṃ janayati vitathaṃ na janayatīti samañjasam evottaraṃ bhaviṣya[268]tīti. nanu[269]tathāpi parādhīnaṃ śabdaprāmāṇyam iti pūrvapakṣite tanmātrasyaiva svataḥprāmāṇyapratipādanena siddhāntayitum ucitaṃ, kiṃ mahāviṣayavicāreṇa. ucyate -- prāsaṅgikaṃ sarvavacanam. api ca yāvajjñānasvabhāvānubandhi prāmāṇyam iti sāmānyato na sādhyate, tāvat tadviśeṣe kvacit sādhitam api prāmāṇyaṃ na pramāṇaṃ svataḥ śābdajñānaṃ jñānatvād jñānāntaravad ity abhibhūyetāpi. yajjātīyānubaddhaṃ hi yadrūpaṃ tajjātīyāntaram api nātikrāmati, auṣṇyam ivāgnijātīyam. ato yadi jñānajātyānubaddhaṃ parataḥprāmāṇyaṃ, tat kathaṃ śābdam apy atikrāmet. āha ca --
__________NOTES__________
[268] ṣyati
[269] nu pa (KA)
sāmānyānugatā śaktir yā kācana nirūpitā |
tadanvito viśeṣo 'pi taddvāravyapadeśabhāk ||
iti. sarvajñānānubandhi svataḥprāmāṇyam āgantunāprāmāṇyenāpodyata iti sādhite nirapavādaṃ vedānāṃ pramāṇyaṃ setsyatīti sūktam eva sarvavacanam. eṣā cātra mīmāṃsā -- kiṃ pramāṇatvāpramāṇatve dve api svataḥsiddhe, api vā parataḥ,[270]aprāmāṇyaṃ svataḥ[271]prāmāṇyaṃ parataḥ, viparyayo veti pūrvapakṣapratikṣepeṇāntyapakṣaparigraheṇa siddhānto bhaviṣyatīti

__________NOTES__________
[270] taḥ prāmāṇyaṃ vā parato 'prā
[271] taḥ vi (KHA)
{1,80} tad evaṃ vādivipratipattyā saṃśayyādyapakṣaṃ gṛhṇāti -- svato 'satām iti. satkāryavādino hi sarvam eva kāryajātaṃ sadutpadyata iti manyamānāḥ prāmāṇyāprāmāṇyātmakam api dvayaṃ svata evāsthiṣata. evaṃ hi manyante -- yat svato 'sat tan na sādhyaṃ, yathā śaśaviṣāṇam. na ca ghaṭādayo na sādhyāḥ tasmāt svataḥ santa ity āvītahetuḥ. api copādānaniyamadarśanāt kasyacit khalu ghaṭāder vikārasya kiñcid eva mṛdādyupādānakāraṇam iti niyamo dṛśyate. tac caitadasadutpattāv anyāyyam, asattvāviśeṣeṇa hi sarvaṃ sarvasmād utpadyeta. tatropādānaniyamo na syād mṛdeva ghaṭasya, kaṭasya vīraṇam iti. tatra sarvārthī sarvatra pravarteta, aviśeṣāt. śaktito niyama iti ced, na. aviśeṣāt. tatraitat syāt -- yasya bhāvasya yad utpattiśaktir asti tām anvayavyatirekābhyāṃ niścitya yo yadarthī sa tadupādatta iti. tac ca naivam, aviśeṣāt. vayaṃ hi brūmaḥ śaktyātmanā vikāra upādāne 'stīti. bhavanto 'pi vikārotpattiśaktir upādāne 'py astīti. tad atra vācoyuktimātraṃ bhidyate, nārthaviśeṣaḥ kaścid upalabhyata iti. api ca, upādānaniyamadarśanād upādānanimittāsamavāyibhyas tribhyaḥ khalv api kāraṇebhyo bhavatāṃ kāryam utpadyate. triṣv api ca tan nāsti. asad evotpannaṃ tat. kuto 'yaṃ kāraṇavidhā[272]niyamaḥ idam upādānam idaṃ neti. yatra kāryaṃ vartate tadupādānam iti ced, vṛttiniyama[273]hetur vaktavyaḥ. tat khalu sarvasmād asad eva jātam iti kiṃkṛto vṛttiniyamaḥ. asti sa nāmopādānasya ko 'py atiśayaviśeṣaḥ yat tatraiva kāryaṃ vartata iti cet. sa tarhi śaktibhedo vaktavyaḥ. nimittam[274]asamavāyi ca[275]nobhayam anabhyupagamāt. daṇḍādayo hi ghaṭasya nimittakāraṇam. asamavāyikāraṇaṃ mṛdavayavasaṃyogaviśeṣa iti vaḥ siddhāntaḥ. sa upādānam iti ced, na. vyatirekāvyatirekavikalpānupapatteḥ. syād etat. upādānakāraṇaṃ śaktibheda iti. maivam. sa hy upādānād vyatiricyate, na vā. vyatireke upādānasya pūrvavad bhāvād anupādānatvam, tasyāpi tato bhinnasya tattvaṃ durbhaṇam eva. avyatireke tu vastumātram anatiśayam{1,81}upādānam iti vastutvāviśeṣāt sarvopādānatvāpātaḥ. tasmād vikārotpattiśaktim upādāneṣu saṅgiramāṇair vikārā evopādane śaktyātmanā santīti saṃgīryante. vayam api cāvyaktān eva vikārānupādāneṣu saṃgirāmahe, na sthūlān iti nāvayor viśeṣa
iti. sattve kārakavyāpārānarthakyam iti ced na. abhivyaktiphalatvāt. tatraitat syāt -- santi ced vikārā upādāneṣu tadarthināṃ kārakavyāpāro 'narthakaḥ syāt. te hi tadā satām evotpādanāya[?] neheran. tasmād asanto vikārā iti. tac ca naivam, abhivyaktiphalatvāt. santo 'pi hi vikārāḥ pūrvam anabhivyaktāḥ kārakavyāpārair abhivyajyante. ato 'rthavattvaṃ kārakavyāpārāṇām. abhivyaktāv utpattiśabdo 'narthaka iti ced, na. abhivyaktibhedāt. tatraitat syāt -- yadi pūrvaṃ santa eva mṛdādiṣu ghaṭādayo gṛhodareṣv iva dīpādibhiḥ kulālādivyāpārair abhivyajyante, ko 'yaṃ vibhāgaḥ dīpo ghaṭam abhivyanakti, kulālas tūtpādayatīti. tac ca naivam, abhivyaktibhedāt. dvedhā khalv abhivyaktiḥ. ekā apratibaddhākārasya vastuno bodhanimittasya tannimittabhāvo yena pratibadhyate tadutsāraṇaṃ, yathā ghaṭasyāndhakāratirohitasya tadutsāraṇam abhivyaktiḥ. anyā tu pratibaddhākārasyākārapratibandhakotsāraṇaṃ, yathā mṛdi ghaṭākāraḥ pūrvākāreṇa pratibaddhaḥ tasya pūrvasyākārasya protsāraṇaṃ ghaṭābhivyaktiḥ. abhivyaktiviśeṣa evāyam utpattiśabdaḥ, brāhmaṇaviśeṣa iva kaṭhādiśabdopacāra ity anavadyam. syān matam abhivyaktisattvān
na prasaṅgaparihāra iti. na, asattvāt. yo manvīta -- satkāryavādino hi bhāvāntaravadabhivyaktir api satīti kārakavyāpārānarthakyaprasaṅgo duṣparihara iti. sa vaktavyaḥ. na, asattvāt syād ayaṃ doṣaḥ yady abhivyaktir api satī ghaṭādivad iṣyate. sā tv asatī kārakavyāpāreṇa bhāvyata iti kim anupapannam. tadasattve 'tiprasaṅga iti ced, na. prasaṅgasāmyāt. tatraitat syāt -- yadi kilābhivyaktir asatī kulālena kriyate, kim aparāddhaṃ ghaṭena yan na kriyata iti. tac ca naivaṃ, tulyo 'yam āvayor atiprasaṅgaḥ. tavāpy andhakāratirohitasya ghaṭasyābhivyaktāv abhivyaktir asatī ghaṭas tu sanneveti siddhāntaḥ. tatra śakyaṃ prasañjayitum abhivyaktivad ghaṭo 'pi janyeta, tadvad vābhivyaktir api satī syād iti prasaṅgasādhāraṇyenānyataro 'paryanuyojyaḥ. ataḥ siddham evopādāneṣu santa eva sarve bhāvāḥ kārakavyāpārair{1,82}abhivyajyanta iti, prāmāṇyāprāmāṇye svatassatī eveti satkāryavādināṃ siddhānta iti. matāntaram upanyasyati -- apara iti. evaṃ hi manyate -- sarvaṃ khalv api kāraṇādhīnātmalābhaṃ kāryaṃ tatkāraṇaguṇadoṣābhyāṃ śuddham aśuddhaṃ ca bhavati. tad yāvadindriyādijñānakāraṇavaśād utpannau guṇadoṣau na jñānasya svato 'vadhāryete, na tāvat prāmāṇyāprāmāṇyayor anyataran niścīyate, nacāniścitayor vyavahārāṅgatvaṃ, tadarthaṃ ca pramāṇānusaraṇam. ataḥ kāraṇotpannaguṇadoṣāvadhāraṇād eva dvayam āhur iti sambandha iti

__________NOTES__________
[272] dhānani (KA)
[273] me
[274] m evāsa
[275] vā (GA)
svato dvayam iti tāvan nirākaroti -- svata iti. kāraṇam āha -- virodhād iti. idam atrākūtaṃ - yat tāvad uktam asataḥ śaśaviṣāṇād vyāvṛttaṃ sādhyatvaṃ ghaṭe dṛśyamānaṃ sattāṃ gamayatīti. tad ayuktam. abhāvavirodhāt. asannikṛṣṭārthaviṣayaṃ hy anumānaṃ, tat kuto mṛdi yogyānupalambhanirākṛtasadbhāvaviṣayaṃ ghaṭaṃ viṣayīkariṣyati. upādānaniyamas tu śaktibhedād upapanna eva. kiñcid eva hi mṛttantvādi kasyacid eva ghaṭāder utpādane śaktaṃ na sarvaṃ sarvasyeti, yo yadarthī sa tadupādatta iti kiṃ nopapadyate. yadi mataṃ na kāryakāraṇāntarālapatitāṃ parāṃ śaktim īkṣāmaha iti. na, śaktisiddhim arthāpattigranthe vakṣyāmaḥ. yat tūktaṃ vikārā eva śaktyātmanā santas tadutpattiśaktir vopādāneṣv astīti nāvayor viśeṣa iti. tan na. mahānayaṃ viśeṣaḥ yad vikārasattām abhāvo bādhate, śaktiṃ tu sūkṣmām arthāpattiḥ sādhayatīti. te 'pi hi śaktyātmanā santo na yogyānupalabdhyā nirākartuṃ śakyanta iti cet, keyaṃ śaktyātmatā. yatas te 'santo 'pi janiṣyanta iti cet. tad iṣṭam. anabhivyaktir iti ced, na. sākṣasyāpy āloke 'nupalambhāt. nanv āloke 'pi nāvṛtam upalabhyate. kim idānīm āvṛto mṛdi ghaṭaḥ. satyam. kena. na tāvad upādānaṃ kāryam āvṛṇoti, nityāvaraṇaprasaṅgāt. mṛdākāra āvṛṇotīti cet. ko 'yaṃ mṛdākāraḥ. yadi tajjātiḥ, sopariṣṭād apy anuvartata iti nityāvṛtir eva[276]prāpnoti. prācyo mṛtpiṇḍasanniveśa iti cet. sa vā kim{1,83}upariṣṭān na bhaviṣyati, yan na ghaṭam āvariṣyati. hanta so 'py anutpattyavināśadharmāsadvādibhir iṣyata ity anivāryaiva nityāvṛtiḥ. sūkṣmāś ca mṛdavayavasanniveśaviśeṣā na mahāntaṃ ghaṭam ācchādayitum utsahante iti yat kiñcid etat. yat tu tribhyo 'pi kāraṇebhyaḥ sadutpattau kiṃkṛto vidhāniyama iti. śaktibhedakṛta eva. kiñcid eva tathā nāma śaktaṃ, yad vikārabhāvam anubhavati. kiñcit tu bahir eva sat tadutpattau vyāpriyate. sa cāyaṃ śaktibhedaḥ kāryadarśanasamadhigamya eveti nāpramāṇakaḥ. bhedābhedau tu na kvacid ātyantikāv iti nāprasaṅgātiprasaṅgau. yat tu pṛṣṭam upādānanimittāsamavāyināṃ kā śaktir iti. tadatidūram apabhraṣṭam. śaktir hi śaktir eva, na kāraṇaṃ, tadvato dravyasya kāraṇatvāt. kāraṇavac ca kāraṇaśaktir api kāryasiddhim anudhāvatīti
pramāṇabalād upapatsyate. kārakavyāpārānarthakyaṃ ca duṣpariharam eva. abhivyaktyartho vyāpāra iti. atra tūkto doṣaḥ. api cābhivyaktisattve tulyam ānarthakyam. asattve ca sarvatra prasaṅgaḥ śakyam anumātum.[277]sarvaṃ hi vimatipadaṃ[278]kāryam asat, kāryatvād abhivyaktivat. kāryaṃ cābhūtvā bhavanāt tadvad evābhūtvā bhavati, upalabdhiyogyatve saty anupalambhād abhivyaktivad eva. yat tu abhivyaktau prasaṅga ity uktam. tad ayuktam. pratyabhijñānaṃ hi balavadabhūtaprādurbhāvaṃ ghaṭasya vārayati. viparītaṃ ca tat satkāryavādinām iti kim anenātinirbandhena bhrāntabhāṣitena. prakṛte ca virodhāt kathaṃ hy ekajñānajātyanubandhinī pramāṇatvāpramāṇatve bhaviṣyataḥ, viruddhadharmāveśasya bhedanibandhanatvāt. ato yathā naikasyāgneḥ śītoṣṇatvam, evaṃ na jñānasya pramāṇatvāpramāṇa[279]tvam iti. so 'yaṃ prakṛtāprakṛtagocare tantreṇa virodho vyākhyātavyaḥ. prāmāṇyāprāmāṇyātmakadvayaṃ na svataḥ, svabhāvavirodhāt. kāryakāraṇātmakatvaṃ ca dvayaṃ na svataḥ siddhaṃ, kāryasattāyā abhāvavirodhād iti. parato[280]dvayam iti nirākaraṇārtham āha - parata iti. kāraṇam āha -- niḥsvabhāvatvam iti. evam ubhayaparādhīnavādī vaktavyaḥ -- kiṃ khalu kāraṇotpanna-guṇadoṣāvadhāraṇāt prāg jñānaṃ na jāyata eva, jātam api vā[281]rūpāntareṇāvatiṣṭhata iti. na tāvajjñānaṃ{1,84}jāyate, saṃviddhirodhāt. jātaṃ tu kenātmanāvasthāsyate. na hy etadrāśidva-yātiriktam asti rāśyantaraṃ yenāvatiṣṭheta. anyataradharmakam eva tadutpannaṃ prāganavadhṛtatathābhāvam upariṣṭād avadhāryata iti ced. na. guṇāvadhāraṇādhīnaniścayābhyupagamāt. tadavadhāraṇād dhi prāṅ niścaya eva nāsīt. kathaṃ prāmāṇyam āsīd iti śakyate vaktum. atha pūrvaṃ[282]api niścitākāram eva jñānaṃ, kiṃ guṇāvadhāraṇena. doṣānāśaṅkamānas tu tannirākaraṇārtham eva yatata iti yuktam.[283]etac ca vakṣyata eveti sūktaṃ niḥsvabhāvatvam iti

__________NOTES__________
[276] va prācyo (GA)
[277] tum iti sa
[278] dāspadaṃ kā
[279] ṇasvabhāvatva (GA)
[280] to 'pi dva (KHA)
[281] vā svarū (KA, KHA)
[282] rvam eva ni (KA, KHA)
[283] ktam eva. tac ca
svato na dvayaṃ virodhād iti yad uktaṃ, tat prakṛtagocare vivṛṇoti -- katham iti. uktam idam asmābhiḥ naikasyāṃ jñānajātau parasparaviparītayoḥ prāmāṇyāprāmāṇyātmanoḥ sambhavaḥ samāveśaḥ sambhavatīti. ekas tu svabhāva upādhyantarasannidhānād abhibhūto bhavati, apsv ivāgnisaṃyoge śaityam. tadapekṣaś ca tāsv auṣṇyabhramaḥ. svābhāvikobhayavādinas tu nānyānapekṣasya jñānasyobhayātmakatā sambhavatīti. parato na dvayaṃ nissvabhāvatvaprasaṅgād ity etad vivṛṇoti -- kim ātmakam iti. sarvaṃ hi jagad rāśidvaye śakyam antarbhāvayituṃ pramāṇam apramāṇaṃ ceti. tad atrobhayaparādhīnatvavādino jñānam unmuktobhayarūpaṃ kena rūpeṇa nirūpyata iti

svato na dvayaṃ virodhād ity atra kiñcid āśaṅkate -- vijñāne ti. evaṃ hi manyate -- yadi jñānajāter evāyaṃ svabhāvabhedo 'bhyupeyate, ekasmād eva vā jñānavyaktau, tataḥ syād api virodhaḥ. yadā tu śītoṣṇasvabhāvatoyatejodravyavat pramāṇāpramāṇajñānavyaktibhedābhyupagamaḥ, tadobhayor vyadhikaraṇayoḥ kasya kena virodha iti. pariharati -- tathāpī ti. ayam abhiprāyaḥ -- toyatejasor hi bhinnajātīyayoḥ svabhāvabhedo yuktaḥ. jñānavyaktayas tv ekajātīyāḥ. tatra[284]na tāvad āsāṃ jātyanubandhī svabhāvabhedo nyāyyaḥ. vyaktyanubandhī tu tatkāraṇād bhavatīti yuktaṃ[285]vaktum. tadanapekṣatve tu prāmāṇyāprāmāṇyayoḥ{1,85} kiṃ kutra bhaviṣyatīti duradhigamam. samānaṃ hi dvayor api jñānatvam. svābhāvike cobhayasmin na bāhyacihnāpekṣāstīti[286]durbhaṇaḥ pramāṇāpramāṇaviveka iti sādhūktaṃ svato na dvayaṃ virodhād iti. kiṃ punar ubhayoḥ parādhīnatvaṃ svābhāvikatvaṃ vā codanāprāmāṇyaparipanthi yena prayasyatā nirasyate. nanv evam api codanānāṃ svata eva prāmāṇyaṃ bhaviṣyati prathamapakṣe. dvitīye 'pi parādhīna ubhayasmin doṣābhāvād apauruṣeyā vedāḥ pramāṇam iti kim ubhayanirākaraṇena. aprāmāṇyaṃ svataḥ prāmāṇyaṃ parata ity etad eva tu vedaprāmāṇyaparipanthīti tan nirākartum ucitam. tac ca nirākariṣyata eva. satyam. ādyayor api pakṣayor aprāmāṇyam āpadyata eva. tathā hi -- svābhāvike tāvad ubhayasminn anyataranirṇayakāraṇaṃ bāhyam apaśyatāṃ naikatrāpi viśvāso bhavet. vyavahārārthaṃ ca pramāṇānusaraṇam, aviśvāse ca tadabhāvāt phalato 'pramāṇatvam. evam ubhayaparādhīnatve 'py asaty apy aprāmāṇyakāraṇe prāmāṇyakāraṇasyāpy abhāvāt tadvyavahāro na jāyata ity apramāṇam eveti sādhv evobhayanirākaraṇam iti

__________NOTES__________
[284] tan na tā (GA)
[285] ktaṃ ta (KA, KHA)
[286] durlabhaḥ prā (GA)
evam ubhayaṃ svataḥ parato veti nirākṛte pūrvapakṣāntaram āha -- tasmād iti[287]kṣamantena. teṣāṃ jñānānāṃ svābhāvikam apramāṇatvam, parāpekṣaṃ ca prāmāṇyam. ayaṃ cātrābhiprāyaḥ -- dṛṣṭavyabhicāro hi jāte 'pi vijñāne na tāvannirvicikitsaṃ vyavaharamāṇo dṛśyate, yāvad guṇavad indriyādikaraṇatvaṃ saṃvādo vā na dṛṣṭaḥ. vyavahāraphalaṃ ca prāmāṇyam, ataḥ svato 'pramāṇam eva parādhīnaṃ prāmāṇyam iti. eṣa cātra svato 'pramāṇatve parataś ca pramāṇatve nyāyo 'bhidhīyata ity āha -- atre ti.

__________NOTES__________
[287] ti te (KA, KHA)
svato 'prāmāṇye tāvannyāyaṃ darśayati -- aprāmāṇyam iti. nyāyas tarkaḥ. sa cānumānam. eṣa cātra prayogo bhavati -- aprāmāṇyaṃ na kāraṇavad, avastutvāt. yadyadvastu tattan na kāraṇavat. yathā śaśaviṣāṇam.{1,86}kāraṇadoṣata iti ca kāraṇadoṣāṇām eva parair aprāmāṇyakāraṇatvenāśrayaṇād uktam. yad eva mīmāṃsakā manyante kāraṇadoṣebhyo 'prāmāṇyaṃ jāyata iti. tan na. akāraṇakatvād avastuna iti. parāpekṣaṃ prāmāṇyam ity atra prayogam āha -- vastutvād iti. teṣāṃ kāraṇānāṃ guṇaiḥ prāmāṇyaṃ janyata ity arthaḥ. prayogaś ca bhavati -- prāmāṇyaṃ kāraṇavad vastutvād ghaṭavat. na cākāryaṃ nāma kiñcid bauddhānāṃ vastv asti, yenānaikāntiko hetur bhavet. nabhaso 'py āvaraṇābhāvamātrasyāvastutvāt. guṇair iti cānuvādamātram. kāraṇaguṇā hi prāmāṇye kāraṇam iti manyante. na punar ete vyāptāv anupraveśanīyāḥ. ke punar amī guṇā[288]nāma, ye prāmāṇyasya kāraṇam. na hīndriyādivyatiriktā guṇāḥ kecid upalabhyante. yadi mataṃ - bheṣajabhedair āhitātiśayaviśeṣā guṇā iti. tan na. evaṃ hi tair anāhitātiśa[289]yaviśeṣāṇāṃ na prāmāṇyaṃ jāyeta. ato vaktavyā guṇāḥ. ta ucyante. viśuddhir indriyādīnāṃ guṇapadārthaḥ. vātādidhātūnāṃ sāmyam iti yāvat. sāmyena hi ta indriyeṣu vartamānā guṇā ucyante. tathā sthitāś[290]ca prāmāṇyaṃ janayanti. viṣamaṃ tu vartamāneṣu dhātuṣu taddoṣasamutthās timirādayo doṣā jāyante. śabde 'pi vaktur āśayaviśuddhir guṇaḥ. vipralambhābhiprāyādayo doṣāḥ. teṣāṃ ca prāmāṇyābhāvātma[291]ny avastuny aprāmāṇye kāraṇatvāsambhavān na tajjanyam aprāmāṇyam. prāmāṇyaṃ tv arthaniścayo vastvātmaka iti yuktaṃ yadguṇebhyo jāyate jñāyate ceti. sarvam utpattāv aniścayātmakam apramāṇam eva jñānamā guṇasaṃvādajñānodayāt, paratas tu tadvaśena prāmāṇyaṃ jāyate tasya. nanv idānīm asad evātivṛttaṃ jñānam iti kiṃ pramāṇī[292]bhaviṣyati. yadā tāvat[293]tadāsīt tadā sahajenāprāmāṇyenābhibhūtam uttarakālaṃ ca tadasad eveti kim anyataḥ prāmāṇyaṃ bhaviṣyati. satyam evam. anyad eva guṇasaṃvādajñānottarakālabhāvipramāṇam. avagate hi kvacidarthe prāgdṛṣṭavyabhicāro
jñānasvabhāvālocanenājātaviśvāso na tāvannirvicikitsaṃ vyavaharati yāvadindriyādiguṇāvadhāraṇapurassaram evam evaitad iti na niścinoti. guṇāvadhāraṇāt saṃvādajñānād vā pramāṇe jāte 'vagate ca tasya{1,87}prāmāṇye vyavahārāḥ pravartante. tasyāpi na jñānasvabhāvālocanena prāmāṇyaṃ, tadrūpasyāprāmāṇyapratibandhāt. kin tu guṇāvadhāraṇād eva. ataḥ sūktaṃ guṇaiḥ prāmāṇyaṃ janyata iti. yadāhuḥ -- niścayātmakaprāmāṇyotpādanaṃ tu vasturūpatvāt saṃvādakāraṇaguṇajñānakāryatvena svadhyavasānam iti tad evāśrīyate iti

__________NOTES__________
[288] ṇāḥ ye
[289] śayānāṃ na
[290] s tu pramāṇaṃ ja (KHA)
[291] tmava
[292] ṇaṃ bha (KA)
[293] vadā (GA)
kiñ ca itaś ca na svataḥ prāmāṇyam ity āha -- prāmāṇyaṃ [294] hī ti. ayam arthaḥ -- yadi jñānasvabhāvānubandhyausargikaṃ prāmāṇyam, evaṃ sati prāmāṇyābhāvasyāvastuno 'kṛtrimatvān na parādhīnatvam iti sarvajñānānām api pramāṇatvaprasaṅgaḥ.[295]svapnādijñānānām api jñānatvāviśeṣāt, tanmātrānubandhitvāc ca prāmāṇyasya. aprāmāṇyasya cāvastuno 'kāryatvād iti

__________NOTES__________
[294] ṇyam iti
[295] ṅgaḥ, tadā sva
kathaṃ nāmāprāmāṇyam akṛtrimam. doṣabhāve hi tasya bhāvaḥ, tadabhāve cābhāvo dṛśyate. kāmilī pītam idam iti śaṅkhaṃ jānāti, tad[296]apagame śuklam. ato jānīmaḥ yathādoṣabhāvabhāvyaprāmāṇyaṃ tat kāryam iti, ata āha -- matpakṣa iti. ayam abhiprāyaḥ -- nātra doṣair aprāmāṇyaṃ janyate. satsu tu doṣeṣv asanto guṇā na svakāryaṃ prāmāṇyaṃ janayantīti nāvastuno 'prāmāṇasya hetumattvaprasaṅgadoṣa iti

__________NOTES__________
[296] dabhāve śu (KHA)
kiṃ punaḥ prāmāṇye kāraṇaṃ, yadabhāvāt tasyānutpattiḥ, ata āha -- indriyādī ti kāraṇam antena. ādiśabdenārthapuruṣādīnāṃ grahaṇam. indriyapuruṣaguṇāś ca vyākhyātā eva. arthasyāpi sthūlatvādayo guṇāḥ sūkṣmatvādayo doṣā iti. samadhigataṃ tāvadindriyādiguṇāḥ prāmāṇye{1,88}kāraṇam iti. kathaṃ[297]tu tadabhāvaḥ, ata āha -- tadasad iti. te eva vidhe darśayati -- duṣṭatvād iti. doṣā hy āgantavo guṇānutsārayanti. indriyādīnām anyatamasyābhāve nirāśrayā guṇā na bhavanti, yathā nityavedavādinām asati kartari tadguṇā iti

__________NOTES__________
[297] kiṃ tatra tada
yata eva doṣair guṇā nirākriyante, ata eva mīmāṃsakānām ayaṃ bhramo doṣair mithyātvadhīr janyata iti. paramārthena tu guṇavirodhino doṣāstāneva nivārayanti. ataḥ kāraṇābhāvād asati prāmāṇye svābhāvikam aprāmāṇyam avatiṣṭhata ity āha -- ata eve ti

ataḥ[298]siddhaṃ śuddhiparyāyaguṇāvadhāraṇādhīnaṃ prāmāṇyam. svabhāvataś ca jñānānām aprāmāṇyaṃ, śuddhyabhāvena tallakṣyate. asati hi śuddhatve kāraṇābhāvanirākṛtena prāmāṇyenānapoditam aprāmāṇyaṃ lakṣyata ity upasaṃharati -- tasmād iti

__________NOTES__________
[298] taḥ śu (KHA)
itaś ca doṣato nāprāmāṇyam ity āha -- anvaye ti. asyārthaḥ -- trividham aprāmāṇyam ajñānasaṃśayaviparyayaiḥ. tatrājñānātmakaṃ tāvadaprāmāṇyaṃ kāraṇābhāvamātrasamadhigamyam eva, na doṣānapekṣata iti mīmāṃsakair abhyupagantavyam. ato doṣavyatireke 'pi kāraṇābhāvamātrānvaye 'prāmāṇyadarśanān na doṣato 'prāmāṇyam iti

evaṃ ca guṇādhīnaprāmāṇyābhyupagamān nityavedavādināṃ ca puruṣābhāvād, anāśrayaguṇāsambhavāt, kartṛmadvedavādinām api kartṛguṇeṣu{1,89}pramāṇāsambhavād asan[299]mūlabhūteṣu kartṛguṇeṣu na codanānāṃ prāmāṇyam avakalpata ity āha -- tataś ce ti

__________NOTES__________
[299] satsu mū (KHA)
evaṃ tāvat parataḥ prāmāṇyena kṛtaḥ pūrvapakṣaḥ. siddhāntam idānīm ārabhate -- svata iti. kāraṇam āha -- na hī ti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvad guṇajñānāt saṃvādajñānād vā prāg jñānaṃ na jāyata eva. navotpannam api saṃśayātmakam avabhāsate. na hi syād vā ghaṭo na veti indriyasannikṛṣṭaṃ ghaṭaṃ budhyāmahe, api tarhi ghaṭa evāyam iti niścayātmakam eva jñānam utpadyate. ata eva jñānotpatter anantaram eva sarvapramātṝṇāṃ vyavahārapravṛttir upalabhyate. bhrāntisaṃviditarajato 'pi hi samyagrajatabodha ivārthakriyāyai ghaṭamāno dṛśyate. tad asya saṃśayānasya nopapannam. ato jāto[300]niścayaḥ. kim[301]anyat prāmāṇyaṃ bhaviṣyati. saty api saṃvāde guṇajñāne vā tāvad eva prāmāṇyasya tattvaṃ nādhikaṃ kiñcid iti kiṃ nas tadupekṣaṇena. tādṛśasyaiva vyabhicārād asti parāpekṣeti ced, na. evam api jñānasyānapekṣatvād, vipralabdhapūrvasyāpi nirapekṣam eva niścayātmakaṃ jñānam utpadyate. pramātā tu vipralambhakabuddhisādṛśyāt tathātvam āśaṅkate. sāśaṅkasyāpi na prāmāṇyaśaktir avasīdati, pūrvavat prameyaparicchedāt. pramātus tu āśaṅkā doṣadarśanaprabha[302]vā. tad asau tadbhāvābhāvayor anyataraniścaye nivartate, na saṃvādajñānam apekṣate. saty eva hi ghaṭajñāne jātāśaṅkaḥ kiṃ ghaṭajñānāntareṇa kariṣyati. na hy asyās tannivartakaṃ, tasmin saty eva bhāvāt. ataḥ svābhāvikam eva sarvasaṃvidāṃ niścayātmakatvam. āśaṅkā tu yadi nāma jātu jāyate, evam api tannirākaraṇārtham apavādasadbhāvābhāvāv anusartavyau, na saṃvādaguṇajñāne. tadu[303]pekṣāyāṃ hi prāmāṇyam eva nāvatiṣṭheta. guṇasaṃvādajñānayor apy evam eva, sāpekṣatvena prathamajñāne prāmāṇyaśaktyādhānā[304]śakter apy[305]anavasthāpātād ity etat parastāt prapañcayiṣyata iti. evaṃ tāvat prakṛtābhiprāyo vyākhyātaḥ. api{1,90}ca sarvabhāvānām eva svakāryajananaśaktir asatī nānyena kriyeta. abhivyaktimātrakaraṇāt. nanv āturasya rogāpahṛtaśakter asaty eva bhojanādiśaktir bheṣajabhedair ādhīyate. maivam. tirohitābhivyakteḥ. itarathā pūrvaśaktivināśāpūrvotpādadharmikalpanābhir atigauravaṃ bhavet. ata eva naṣṭaśaktīnāṃ bheṣajabhedair api na pratīkāraḥ. asatī tu śaktis teṣām api janyetaiva, aviśeṣāt. ataḥ sarve
bhāvāḥ svahetubhyaḥ śaktimanto jātā eva kutaścidāgantukād dhetos tirohitaśaktayaḥ sāmagrīviśeṣair abhivyaktaśaktayaḥ kāryam ārabhante. na caivaṃ jñāne 'py abhivyaktyapekṣā sambhavati, arthāvagrahād, rūpāntareṇa jñānasyānirūpaṇād utpattāv evā[306]rthaparicchitter avaśyambhāvād iti

__________NOTES__________
[300] jñā (KA, KHA)
[301] m apramāṇaṃ bha
[302] bhāvāt tad asau
[303] da (GA)
[304] na (KA)
[305] vyava (KHA)
[306] va pa (KHA)
nanu svataḥprāmāṇyavādināpi guṇavadindriyādikāraṇikaiva pramāṇotpattir āstheyā. tad yadi guṇāḥ pramāṇotpattau kāraṇam. evaṃ sati tatkārye 'py arthaniścaye tadadhīnataiva yuktā. tadāyattaprāmāṇyāśrayaṇād, ata āha -- ātmalābha iti. ayam abhiprāyaḥ -- pramāṇotpattāv api na guṇā guṇā ity evāpekṣyante; kin tu doṣanirākaraṇaupayikatayā. doṣā hi pramāṇotpattiṃ vighnanti. te guṇair utsāritā na tāṃ vihantum utsahante iti. ata evāsatsv api vaktṛguṇeṣu kāruṇikatvādiṣu vede doṣābhāvamātrād eva prāmāṇyaṃ sidhyati. api ca kāraṇaṃ nāma guṇaḥ pramāṇotpattau. naitāvatā pramāṇakārye 'py arthaniścaye tadapekṣā yuktā. ātmalābhamātra eva hi bhāvāḥ kāraṇam apekṣante, na kāryaniṣpattau. na hi mṛtpiṇḍadaṇḍādikāraṇāpekṣo janmani ghaṭa iti udakāharaṇe 'pi tasya tadapekṣā dṛṣṭā. labdhātmanas tu svayam eva kāraṇanirapekṣā pravṛttir avagatā. ataḥ sarvathā tāvadarthavyavasthāpanāyām anyān apekṣam eva pramāṇam iti siddham iti

svato 'satī śaktir anyena kartuṃ na śakyata iti yad uktaṃ tat prapañcayati -- jāte 'pī ti tribhiḥ. ayam abhiprāyaḥ -- prāmāṇyasya hy anyānapekṣatvam{1,91}eva nibandhanam. yadi jāte 'pi vijñāne kāraṇaguṇāvadhāraṇādhīnaṃ prāmāṇyaṃ bhavet, tataḥ śuddhijñānotpādaḥ kāraṇāntarāt pratīkṣitavyaḥ. tasyāḥ śuddher aparicchinnāyā asatsamatvāt tasyāpi śuddhijñānasya kāraṇaśuddhau satyāṃ tasyāḥ śuddher jñāne ca sati pramāṇatā bhavati. evam eva mūlakāraṇaśuddhijñānasyāparāparaśuddhijñānāpekṣāyām anavasthāpātān na kathañcit prāmāṇyam āpadyata iti || 49-51 ||
svatas tu prāmāṇye nānavasthety āha -- yade ti. kāraṇam āha -- nivartata iti. ayam abhiprāyaḥ -- arthaniścayas tāvajjñānasvabhāvād eva siddhaḥ. mithyātvaśaṅkā tu taddhetubhūtadoṣājñānād ayatnenaiva nivartate. na hi doṣāṇām ajñānaṃ prāgabhāvo yatnasādhyaḥ. nanu nājñānamātrād abhāvaḥ sidhyati. saty api[307]tasmin bhāvāt. na ca doṣābhāvāvadhāraṇam antareṇa prāmāṇyaṃ sidhyati. satyaṃ, tad api tv ayatnasādhyam eva, prāyeṇa tāvat pramātṝṇām anāśaṅka eva jñānotpattau vyavahāro dṛśyate. jātāśaṅkasyāpi prasiddhā eva śaṅkānirākaraṇopāyāḥ, dāhacchedādayaḥ svarṇādāv iti. tāvataiva niścayotpādān nātidūragamanam. etac copariṣṭād vakṣyata eveti

__________NOTES__________
[307] pi bhāvāt tasmin ca na (KA)
tasmād bodhasvabhāvānubandhi jñānānām autsargikaṃ prāmāṇyaṃ kāraṇadoṣārthānyathātvajñānābhyām apodyata ity upasaṃharati -- tasmād iti. arthānyathātvajñānaṃ{1,92}ca dvedhā. naitad evam iti pūrvāvagatarūpopamardanena, tattvaprakāśanena vā. hetavo jñānānām indriyādayaḥ. teṣu vātādisamutthāstimirādayo doṣāḥ tajjñānenotsargataḥ prāpnuvatī pramāṇatāpodyata iti

yatpunaraprāmāṇyam avastutvān na kāraṇair janyata ity uktaṃ, tat pariharati -- aprāmāṇyam iti. yadi nāma tredhā bhinnam aprāmāṇyaṃ tataḥ kiṃ jātam ata āha -- vastutvād iti. ayam abhiprāyaḥ -- trividhaṃ khalv aprāmāṇyaṃ jñānābhāvasaṃśayaviparyayaiḥ. tatra saṃśayaviparyayau prati avastutvād iti hetur asiddhaḥ, jñānātmakavastutvāt tayor iti

jñānaprāgabhāvas tv avastutayā siddha eva. na cāsmākam apy asau doṣair janyate, jñānakāraṇābhāvād eva tvaduktivat tatsiddheḥ. atas tasminn akāraṇake sādhyamāne siddhasādhyataivetyabhiprāyeṇāha -- avijñāna iti. na cāprāmāṇyaśabda[308]vācyatāmātreṇa saṃśayaviparyayayor apy akāraṇakatvaṃ śakyam anumātum, ajñānavad, vāco 'pi gośabdavācyatayā viṣāṇitvāpa[309]tter iti

__________NOTES__________
[308] bdā (KHA)
[309] tvānumānāpatteḥ (GA)
nanv iyam anavasthā prāmāṇya iva parāśraye 'prāmāṇye 'pīṣyamāṇe āpadyata eva, pāratantryaṃ hy anavasthām āpādayati. ataḥ ko viśeṣaḥ, ata āha -- doṣata iti. asyārthaḥ -- svataḥprāmāṇyavādināṃ mīmāṃsakānāṃ doṣato 'pramāṇatve nānavasthā bhavati. doṣeṣu jñātavyeṣu yathā guṇajñāne 'navasthāpāditeti

{1,93} svataḥprāmāṇyavādinām iti cānavasthāparihārabījam uktaṃ, taduddhāṭayati -- sākṣād iti. ayam abhiprāyaḥ -- sajātīyāpekṣāyāṃ hy anavasthā bhavati. yathā[310]prāmāṇyasya pramāṇāpekṣāyām uktam. aprāmāṇyaṃ tu svataḥ pramāṇena naitad evam iti sākṣād viparyayajñānena yatra tāvadavagamyate, tatra laghutaram eva gṛhītam iti na parāśrayatvamātram anavasthām āpādayatīti. nanu svataḥprāmāṇye pūrvam api jñānam utpannam asandigdham iti kim apramāṇaṃ bhaviṣyati yena pareṇa pūrvaṃ bādhyate. tenaiva tu kiṃ na paraṃ bādhyate, ata āha -- pūrve ti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam, utsargataḥ pūrvasyāpi prāmāṇyaṃ prāptam evāpavādabhūtena tūttareṇa bādhyamānaṃ tadapramāṇaṃ bhavati. yat tu tenaiva kiṃ nottaraṃ bādhyata iti. tan na, na hīcchāmātreṇa bādhyabādhakabhāvo vyavasthāpyate. yad dhi yadbādha[311]kam avabhāsate tat tasya bādhakam abhidhīyate. nacānāgatottarabādhakarūpeṇa pūrvam avabhāsata iti nacānāgatabādhenety atraiva vakṣyati. uttarasya tu pūrvajñānabādham antareṇotpattir eva na sambhavati. utpannaṃ ca tat. atas tad eva pūrvasya bādhakam. tac ca svata eva pramāṇam iti na kācidanavastheti

__________NOTES__________
[310] pramāṇasya (GA)
[311] dhamānam a (KA)
nanv astu sākṣād viparyayajñānena pareṇa pūrvasya bādhaḥ, ubhayor api samānaviṣayopanipātāt. yatra tūttaraṃ kāraṇadoṣaviṣayaṃ bhavati, tatra viṣayabhedān na bādho yukta iti duruktaṃ hetūtthadoṣajñānāt prāmāṇyam apodyata ity ata āha -- duṣṭe ti bādho 'ntena. ayam abhiprāyaḥ -- yady api duṣṭakāraṇabodhe viṣayabhedaḥ pītaśaṅkhādivibhrameṣu, tathāpy arthāt tulyārthatāṃ prāpya bādho bhavaty eva. śaṅkhe hi pīta iti vidite parataś ca jñānakāraṇadoṣe 'vagate 'rthāt pītimā śaṅkhasya pratikṣipto bhavati. yatkāraṇādhīnātmalābhaṃ hi yat kāryaṃ, tat taddoṣe duṣyati. eṣa ca jñānasya doṣaḥ yadanyathāsthitasyānyathāprakāśanam. ataḥ kāraṇadoṣe 'vagate 'rthānyathātvam evāvagataṃ bhavati. evaṃ ca{1,94}sākṣādviparyayajñānena tulyatvam iti. atraiva vaidikanyāyam udāharati -- godohanādivad iti. darśapūrṇamāsayoḥ kratvarthena camasenāpāṃ praṇayane vihite bhavaty aparo guṇaphalasambandhavidhiḥ. yathā godohanena paśukāmasya praṇayed iti. asyārthaḥ -- godohanena paśūn bhāvayed iti. tad idaṃ puruṣābhilaṣitapaśvartha[312]tayā puruṣārtham eva[313]sad godohanaṃ kratvarthasya camasasya bādhakam iṣyate. tatrāpi ca sphuṭo viṣayabhedaḥ. kratūpakāro hi camasasya sādhyaḥ. paśavo godohanasyārthād eva tulyārthatayā tatrāpi bādho vakṣyate. godohanaṃ hi dravyam. na tat kriyām anāśritam udāsīnaṃ phalaṃ bhāvayitum alam iti yāṃkāñcit kriyām āśrayatayā samīhamānaṃ sannihitaṃ kratvarthamapāṃ praṇayanaṃ gṛhṇātīti tadāśritena paśavo bhāvayitavyā iti śāstrārtho 'vatiṣṭhate. evaṃ ca tenaiva kratvarthamapāṃ praṇayanaṃ siddham iti camaso nivartate. nanv asāv eva kratau viniyukta iti kathaṃ tatparityāgena godohanena kratūpakāro bhāvyate. satyam. paśukāmaprayoge tu kratur api godohanam eva svopakārasādhanatayānujānāti. kāryārtho hi svaguṇaṃ pratyādaraḥ, na svīyatayā. tac ca kāryaṃ phalārthatvād eva godohanād āsāditaṃ kratuneti kim ādareṇa svaguṇe. āha ca --
__________NOTES__________
[312] rthaṃ
[313] va go (GA)
sarvasyaiva hi kāryārthaḥ svaguṇagrahaṇādaraḥ |
anyārthaguṇasiddhe tu kārye 'syāḥ svaguṇena kim ||
iti. tad iha yathā puruṣārthenaiva guṇena bhinnaviṣayo 'pi kratvarthaś camaso 'rthāt tulyārthatayā bādhyate, evam atrāpīti na doṣa iti

kim eṣa evotsargaḥ yat sarvadā pareṇa pūrvaṃ bādhyate. nety āha -- tatre ti. yadi tatra duṣṭakāraṇabodhe naitad evam iti viparyaye vā parā bādhadhīr na bhavati kāraṇadoṣajñānaṃ vā, tadā pūrvasya bādho bhavati na tv anyatheti. athobhayor anyatarodbhūtau kiṃ nāma bhaviṣyati, ata āha -- tadudbhūtāv iti. tadā bādhake sāpavāde prathamam eva nirapavādam autsargikaṃ prāmāṇyaṃ labhata iti

{1,95} nanu pramāṇena satā tṛtīyena bādhakaṃ bādhyate. tad eva tu kathaṃ pramāṇam ata āha -- svata iti. sarvaṃ khalu vijñānaṃ jātaṃ svata eva pramāṇam avijñāyamānadoṣam. tathā ca tṛtīyam. atas tena bādhakabādhane kṛte bhavaty ādyasya mānateti. nanv asatsv api[314]doṣeṣu doṣāśaṅkā yathā ādime jātā, evam antime 'pīti prāmāṇyaṃ nāvatiṣṭhate, ata āha -- doṣe ti. ayam abhiprāyaḥ -- jāte doṣajñāne sambhāvitā doṣāḥ prāmāṇyaṃ vighnanti. tṛtīye tu doṣajñānaṃ na tāvadutpannam. śaṅkā tu notprekṣāmātreṇa kartum ucitā, sarvavyavahārocchedaprasaṅgāt.
__________NOTES__________
[314] ṣāśa
ata eva ca gītāsu naraṃ nārāyaṇo 'bravīt |
nāyaṃ loko 'sti kaunteya na paraḥ saṃśayātmanaḥ ||
iti. yasya tu tṛtīye vijñāne doṣajñānaṃ bādhaka[315]jñānaṃ vā jāyate, tasyās tu caturthajñānā[316]vasāno nirṇayaḥ. na tv etad evaṃ, prāyeṇa hi prathamajñānajanmany eva nirapavādo nirṇayo dṛśyate. kvacit tu bādhakā[317]vasānas tṛtīyajñānodayo 'pi nātipracuraḥ. natarāṃ carurthajñānajanma. saty api tu tasmin na svataḥprāmāṇyaṃ vihanyate ity evam paratayaivedam asmābhir uktam. astu caturthajñānān nirṇaya iti vārttikakāro 'py ata eva evaṃ tricaturajñānajanmana iti vakṣyatīti. kiṃ punaḥ kāraṇam anutpanne doṣajñāne nāśaṅketi. na hi prayojanānuvartīni pramāṇāni. dṛṣṭavyabhicārasya hi pramātur ekatrāpi nāśvāso bhaved yadi caivam ucchidyante vyavahārāḥ. kāmaṃ pramāṇato hi te parinistiṣṭhanti. na tebhyaḥ pramāṇam ata āha -- niṣpramāṇike ti. ayam abhiprāyaḥ -- yāvad dhi doṣāṇām abhāvo nāvadhāryate, tāvat pramāṇetarasādhāraṇadharmadarśino bhavaty āśaṅkā pramāṇavatī. doṣābhāvāvadhāraṇe tu jāte tānāśaṅkamānasyābhāvavirodha eva.[318]arthendriyādayo hi jñānakāraṇam. taddoṣā dūratvatimirādayaḥ. tad yathā dūre santastaravo vanam ity ekākāratayā parigṛhītāḥ sannikarṣe nānā dṛśyante. tadā dūratvadoṣād ekatvabuddhir upajāteti niścīyate. nānātvabuddhes tu na kaścid doṣo dṛśyata iti katham āśaṅkyate.{1,96} evaṃ santamase gavyaśvabhrame sa eva doṣaḥ. divā tu gojñāne na kaściddoṣaḥ sambhāvyata iti tatpramāṇam. evaṃ cakṣurādidoṣāṇāṃ timirādīnām abhāve 'vagate niṣpramāṇikaiva doṣāśaṅkā. yatrāpi sādṛśyacalatvādayo viṣayadoṣā bhrāntihetavaḥ, tatrāpi bhedakadharmāvadhāraṇe niścalatve 'vagate ca na kācid doṣāśaṅketi na tatsamayabhāvino jñānasyāprāmāṇyam iti

__________NOTES__________
[315] ko vā
[316] nān nirṇayaḥ (KA); nād jñānodayo nirṇayaḥ (KHA)
[317] kādhīnas tṛ (KA)
[318] ātme (KHA)
evaṃ tricaturair eva jñānair doṣābhāvasiddher na tato 'dhikā matiḥ prārthanīyā prāmāṇyasiddhaye, yenānavasthā bhavet. yāvad eva tu tṛtīyaṃ caturthaṃ vā jñānam utpannaṃ, tāvad evaikaṃ pūrvam uttaraṃ vā nirapavādaṃ svataḥprāmāṇyam āpadyata ity āha -- evam iti

samadhigataṃ tāvat sarvapramāṇānāṃ svataḥpramāṇatvaṃ doṣataś cāpramāṇatvam iti. prakṛtam idānīṃ vedānāṃ prāmāṇyaṃ yathā sidhyati tathā pratipādanīyam. tadarthaṃ ca vaktradhīnā eva śabde doṣā na svābhāvikā ity āha -- śabda iti. ayam abhiprāyaḥ -- yadā vaktradhīnāḥ śabde doṣā iti samadhigataṃ bhavati, tadā vede vaktur abhāvān nirāśrayā doṣā na sambhavantīti nirapavādaṃ prāmāṇyam upa[319]pannaṃ bhavati vedānām. sthitaṃ cedaṃ yat parādhīnaḥ śabde doṣa iti, sa hi nā(?rthā/rtha)saṃsparśīti pūrvam upapāditam. puruṣa eva bhrāmyann anyad anyathā buddhvā tathaiva parasmai[320]pratipādayan śabdaṃ dūṣayati. kvacic cānyathaiva jñātvā vipralipsayānyathā vadati, tatrāpi tadadhīnaiva śabde doṣāvagatiḥ. sthānakaraṇādidoṣād vā kalādhmātāmbūkṛtaiṇīkṛtādidoṣaduṣṭaḥ śabdo lakṣyate. sarvathā parādhīna eva śabde doṣāvagamaḥ, na punar asurabhigandhavat svabhāvaduṣṭaḥ śabda iti. sa idānīṃ vaktradhīno doṣo guṇavadvaktṛprayukte vā kvacit pauruṣeye vākye na bhavatīty āha -- tadabhāva iti

__________NOTES__________
[319] tpannaṃ (KA)
[320] kathayañ chabdaṃ (KHA, GA)
{1,97} nanu vaktṛguṇā vaktary eva doṣānutsārayanti, kathaṃ tair nirastaiḥ śabdo nirdoṣo bhavaty ata āha -- tadguṇair iti. uktaṃ vaktṛdoṣā eva śabdaṃ dūṣayantīti. sa ced guṇair utsārito doṣaḥ, kaḥ prasaṅgaḥ śabde doṣāṇām. na hi vaktaryanāśritānām eva doṣāṇāṃ śabde saṅkrāntiḥ sambhavatīti phalataḥ saṅkrāntivācoyuktir iti. vaktrabhāvād eva vā nirāśrayā doṣā notsahante bhavituṃ nityavedavākya ity āha -- yad ve ti. doṣābhāvāc ca na svataḥprāmāṇyaṃ vedānāṃ vihanyata iti bhāvaḥ

nanv aṅgīkṛtaṃ tāvad bhavatāpi puṃvākyeṣu guṇebhyo doṣābhāva iti. evaṃ ca kuto 'yaṃ vivekaḥ doṣanirākaraṇa eva guṇā vyāpriyante na tu prāmāṇya iti, ata āha -- pauruṣeye iti. ayam arthaḥ -- satyaṃ pauruṣeyavākyeṣu doṣābhāvaguṇātmakam ubhayaṃ dṛśyata eva. yathā tu guṇato na prāmāṇyaṃ tathā prāmāṇyaṃ prāguktam eva anavasthā hi tathā syād iti. ato doṣābhāvamātraupayikā guṇā na svarūpeṇa prāmāṇya upayujyanta iti

etad evopasaṃharati -- tasmād iti. aprāmāṇyasya hi dvayaṃ kāraṇaṃ kāraṇadoṣajñānaṃ bādhakapratyayo vā. guṇanirākṛteṣu ca doṣeṣu puṃvākyeṣu nobhayam api sambhavati. na hy asanato doṣā grahītuṃ śakyante. na cāduṣṭakāraṇajanitasya jñānasya bādhakaḥ pratitiṣṭhati. ato 'prāmāṇyasya yat kāraṇadvayaṃ tadasattvād utsargataḥ prāmāṇyam anapoditam iti

asati cāpavāde na pratyayajanakatvenotsargataḥ prāptaṃ prāmāṇyaṃ puṃvākyānām apanīyata ity āha -- pratyayotpattir iti. atra codayati -- doṣābhāva {1,98}iti. yady āptavākyeṣu guṇanibandhano doṣābhāvaḥ, evaṃ tarhi guṇajñānādhīna iva prāmāṇye 'navasthaiva. kaḥ khalv atra viśeṣaḥ, guṇajñānādhīnaṃ vā prāmāṇyaṃ tadadhīno vā doṣābhāva iti. yad eva hi doṣābhāvaṃ grahītuṃ guṇajñānam apekṣyate, tasyaiva hi guṇajñānādhīno doṣābhāvaḥ, tasyāpy evam iti saiva pūrvoktānavasthā. tathaś ca prāmāṇyotkhātir iti

pariharati -- tade ti.
ayam abhiprāyaḥ -- yadi jñātā eva guṇā doṣānutsārayeyuḥ, evam anavasthā bhavet. na tv etad evam iti. kathaṃ nāma vyāpriyante ata āha -- doṣābhāve iti. sanmātratayā guṇā doṣānutsārayanti.[321]ato 'santo doṣā na jñātā iti sahajaṃ prāmāṇyam avatiṣṭhata iti

__________NOTES__________
[321] ta
tad evaṃ tāvad guṇanirākāryadoṣeṣv api puṃvākyeṣu doṣaparihāra uktaḥ. akartṛsandṛbdhe tu vede nirāśrayā doṣāḥ śaṅkām api nādhirohantītyaprāmāṇyaśaṅkāpi nāsty[322]evety āha -- tatre ti. prāmāṇyasyautsargikasyāprāmāṇyam apavādabhūtaṃ tannirmuktir vede laghīyasī na puṃvākyavad guṇāpekṣi[323]tayā gurvīti bhāva iti

__________NOTES__________
[322] stītyā
[323] kṣa (KA)
yataḥ puṃvākyeṣv api na guṇāpekṣaṃ prāmāṇyam, ato na śabdānāṃ pramāṇatā vaktradhīnā. tadguṇāpekṣāyāṃ tu tadadhīnatā bhavet. na caitad evam iti varṇitam eva. ato yad naiyāyikādibhiḥ prāmāṇyasiddhyarthaṃ vede vaktur upāsanaṃ kṛtaṃ maheśvareṇa vedāḥ praṇītā ity āśritaṃ tad ayuktaṃ, doṣābhāvād eva teṣāṃ svataḥ prāmāṇyasiddher ityabhiprāyeṇāha -- ata iti na yuktam antena.{1,99}apramāṇatvānuguṇaiva doṣāśaṅkām upajanayantī kartṛkalpanety āha -- apramāṇatve ti

ata eva ca yad api nāstikair āptāpraṇītatvenāprāmāṇyaprasañjanaṃ kṛtaṃ, tad apy atra nitye vede doṣāya na jāyata ity āha - tataś [324] ce ti. ayam abhiprāyaḥ -- pauruṣeyavākyam āptāpraṇītatvena duṣyati. tad dhi tadapraṇītam arthādanāptapraṇītaṃ bhavet. tataś ca taddoṣaduṣṭam apramāṇaṃ bhavet. nityaṃ tu yadi nāmāptāpraṇītam, evam api nirdoṣam eveti na tasyāptāpraṇītatvena prāmāṇyaṃ vihanyate. pauruṣeyam api hi nāptāpraṇītatvenāpramāṇam, api tu anāptapraṇītatayā. sā ca nitye nāstīti kim apramāṇaṃ bhaviṣyatīti. nanu vyāptibalena parair āptāpraṇītatvenāprāmāṇyaṃ sādhitaṃ bālādivākyanidarśanena yad vāptenāpraṇītatvād ity atra. ato hetudoṣā eva viruddhāsiddhādayo 'bhidhīyantām. kiṃ svagotrānusāriṇā vacanena, ata āha -- prayogāṇām iti. na paramasya prayogasya, sarveṣām eva prayogāṇām uttaratra pratisādhanaṃ vakṣyāma eva codanājanitā buddhir ityādinā. ataḥ pratihetuviruddhā aprāmāṇyahetavaḥ saṃśayajanakatayā nāprāmāṇyaṃ niścāyayanti yadi tulyabalāḥ. atha tu prāmāṇyahetavo balīyāṃsaḥ, tatas tadbādhitā natarāmātmānam aprāmāṇyahetavo labhanta iti

__________NOTES__________
[324] ta iti (KA)
kathaṃ punarāptāpraṇītatvaṃ na doṣāya, āpto hi pramāṇenārthaṃ pratipadya vākyam āracayati. tac ca mānāntarasaṃvādād eva hi pramāṇaṃ bhavati. āptāpraṇītaṃ hy[325]asanmūlapramāṇāntaraṃ kathaṃ pramāṇaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- pauruṣeye ti. ayam abhiprāyaḥ -- vedavākyaṃ mūlāntarānapekṣam eva svārthe pramāṇaṃ, kiṃ tasya pramāṇāntareṇa. pauruṣeye tu vacasi pramāṇāntaraṃ mūlakāraṇam iti tat tadabhāve duṣyatīti

__________NOTES__________
[325] tva (KHA, GA)
{1,100} yat tu asanmūlāntarāṇām asambhavatsaṃvādānāṃ kathaṃ prāmāṇyam iti, tad ayuktam. yenaiva hi kāraṇena pramāṇāntaramūlā na codanāḥ, tena yeyam asaṅgatis tāsāṃ pramāṇāntaraiḥ, saiva sutarāṃ prāmāṇyakāraṇam. ata eva arthe 'nupalabdhe iti vakṣyati. aprāpte śāstram arthavad iti ca. pramāṇāntaramū[326]latve 'nuvādatvam evāsām āpadyate, na prāmāṇyam. na hi no gantṛmātraṃ pramāṇam ityabhiprāyeṇāha -- tene ti.

__________NOTES__________
[326] prāptaviṣayatve (KHA)
yad api tāvat pramāṇāntaragocarārthaṃ puṃvacanaṃ, tasyāpi prāmāṇye na saṃvādaḥ kāraṇam. kimaṅga punaḥ pramāṇāntarāgocarārthānāṃ vedavākyānām ityabhiprāyeṇāha -- anyasyāpī ti. tad api svata eva pramāṇam iti bhāvaḥ. nanv eka evārtho 'nekebhya āptavākyebhyo 'vagamyate. sarvāṇi ca tāni pramāṇāni. yathā -- aṣṭavarṣaṃ brāhmaṇam upanayīta
garbhāṣṭame 'bde[327]kurvīta brāhmaṇasyopanāyanam
__________NOTES__________
[327] vā
iti ca. ataḥ katham ucyate pramāṇāntarāgocarārthatvam eva prāmāṇye kāraṇam iti, ata āha -- tulyārthānām iti. ekārthopanipātināṃ hi vrīhyādīnāṃ vikalpo vakṣyate ekārthās tu vikalperan (12.3.10) iti. ato 'trāpi pramātṛbhedād vyavasthitavikalpa eva pramāṇānāṃ, śākhādivikalpavat. na punaranyonyasaṃvādaḥ prāmāṇye kāraṇam. tathā hi -- gautamīyagobhilīye chandogānāṃ, yājñavalkīyaṃ vājasaneyināṃ pramāṇaṃ vikalpyatvāt. vikalpanīyatvād ekaikaṃ smṛtivākyam ekaikasya pramātur bodhakaṃ na tv anyonyasaṃvādāt[328]prāmāṇyam, dharmadroṇādhyāyinām api nānyonyasaṃvādaḥ prāmāṇye kāraṇam. ekasmād dhi tam arthaṃ viditavato 'nyadanuvāda eva. anyasyaiva tu tat pramāṇam. evaṃ bhiṣagvidyāsv api darśayitavyam iti

__________NOTES__________
[328] daḥprāmāṇye kāraṇam. dha (KHA, GA)
{1,101} yatra tarhi pramātur ekasyaivaikārthagocarā nānāpramāṇaiḥ paricchedā jāyante tatra katham. yathā kaścid dūre santam agniṃ prathamam āptavākyād avagacchati, punaś copasarpan dhūmād anuminoti, tataḥ punaratyantam āsīdan pratyakṣayati. tatra hi sarvāṇy eva pramāṇāni, parasparasaṅgatārthāni ca. ataḥ kathaṃ na saṃvādaḥ prāmāṇye kāraṇam ity ata āha -- yatrāpī ti. ayam abhiprāyaḥ -- yadi tāvadanadhikaviṣayāṇy eva tāni sarvāṇi, tata ekam eva tatrādyaṃ pramāṇam. itarāṇi tv anuvādabhūtāni. nacaitāny anadhikaviṣayāṇi. na hy asāv arthaḥ pūrveṇa pramāṇena tathāvagataḥ yathottarair avagamyate, uttarottarakālasambandhātirekāt. api cāptavākyāt parvato 'gnimān iti sāmānyato 'vaga[329]myate. punas tadekadeśaviśeṣo[330]dhūmānumānād avagamyate. asādhāraṇadhūmadarśanāc ca kāṣṭhādibhedabhinnaḥ pratyakṣeṇa ca samunmī[331]litākhilaviśeṣo[332]viśadataramayam ity aparokṣam avasīyate ity adhikādhikaviṣayāṇāṃ na saṃvādataḥ prāmāṇyam iti

__________NOTES__________
[329] gate
[330] ṣo 'nu
[331] ditā
[332] ṣo 'pi vi (KHA)
saṃvādanibandhane ca prāmāṇye 'navasthāpadyata ity āha -- saṅgatye ti

nanv avisaṃvādi jñānaṃ pramāṇam arthakriyāsthitiś cāvisaṃvāda iti jātāyām arthakriyāyāṃ kiṃ pramāṇāntarāpekṣayā. yathāhuḥ --
pramāṇam avisaṃvādi jñānam arthakriyāsthitiḥ |
avisaṃvādanam
iti. pratyakṣam anumānaṃ ca dve eva pramāṇe iti pratijñāya na hy ābhyām arthaṃ paricchidya pravartamāṇo 'rthakriyāyāṃ visaṃvādyate iti ca. ato 'rthakriyāvasānaiva pramāṇasthitir iti na jñānāntarāpekṣāyām anavasthā. ata āha -- kasye ti. ayam abhiprāyaḥ -- arthakriyājñānam api[333]na tāvadapramāṇam[334]arthakriyāṃ vyavasthāpayitum{1,102}alam iti tatprāmāṇyārtham aparāparārthakriyānusaraṇenānavasthaiva. yadi tv anapekṣitajñā[335]nāntaram eva tat pramāṇam, evaṃ sati prathamam arthajñānam eva kim anapekṣaṃ na pramāṇam iṣyate. na hy anayor avabodharūpatve 'saṃśayātmakatve ca[336]kaścid viśeṣo dṛśyate. api ca pramāṇenārthaṃ paricchidya pravartamāno 'rthakriyāyām avisaṃvādaṃ manyate. tatrārthakriyāsthiteḥ prāgavisaṃvādānavagater na prāṃāṇyaniścaya iti kathaṃ pravṛttiḥ. apravṛttasya vā[337]katham arthakriyāsthitiḥ. tad ihobhayasminn anyonyādhīne duruttaram itaretarāśraya(tva)m. atha sandehād eva pravṛtto 'rthakriyāsthityā avisaṃvādaṃ buddhvā prāmāṇyaṃ manyate, kṛtaṃ tarhi pramāṇena. arthakriyārtham eva hi tad arthyate. sā cet sandehād eva jātā, sa eva sādhīyān. tasyaiva vyavahāraupayikatvāt. ato yad apy uktaṃ hitāhitaprāptiparihārayor niyamena samyagjñānapūrvakatvād aviduṣāṃ tadvyutpādanārthaṃ pramāṇaniścayapraṇayanam iti, tad apy ayuktam. atatpūrvakatvāt tayoḥ. api cāsmin mate sakṛjjātavinaṣṭeṣu vidyudādibhāveṣu na kācidarthakriyā jāteti tajjñānaṃ pramāṇaṃ na syāt. atha[338]tatrāpi śabdaprayogo 'rthakriyety ucyate, tarhi nirvikalpake aprāmāṇyaprasaṅgaḥ. tasmād avisaṃvādi pramāṇam iti manyāmaha eva. arthakriyā[339]sthitis tu avisaṃvāda iti na mṛṣyāmahe. arthānyathātvahetūtthadoṣajñānābhyām eva tūtpannasya jñānasya visaṃvādaḥ. tadabhāvāc cāvisaṃvādaḥ. tāvatā ca prāmāṇyam iti siddhaṃ na saṃvādāpekṣaṃ prāmāṇyam iti

__________NOTES__________
[333] pi tāvadapra
[334] ṇaṃ nārtha (GA)
[335] pramāṇānta (KA)
[336] vā
[337] ca (KHA)
[338] thavā ta (GA)
[339] yā tu avi (KA)
api ca saṃvādāpekṣiṇi prāmāṇye śrotrajā buddhir indriyāntarajanyābhir buddhibhir asaṃvādād apramāṇam āpadyate ity āha -- śrotre ti. yadi tv asyāḥ śrotrajñānāntarasaṃvādād[340]eva prāmāṇyam iṣyate, tathā sati vede 'pi tattadvākyoccāraṇānugāminī śatakṛtvo buddhir utpadyata iti sāpi nāpramāṇam ity āha -- syāc ced {1,103}iti. pramāṇāntarajanyā tu saṃvādabuddhir na paraṃ vede, śrotre 'pi pratyakṣe ca nāstīty uktam evety āha -- pramāṇe ti

__________NOTES__________
[340] dāt prā (KHA)
tad evaṃ sthite yady ekendriyādhīnajñānasaṃvādāt śrotraṃ pramāṇam ity ucyate; evaṃ sati vede 'pi[341]tattadvākyodbhāvitabuddhisaṃvādād durvāraṃ prāmāṇyam ity āha -- yathe ti. paunaruktyaṃ tv atrānavahitā manyante iti, kiṃ tadākṣepaparihārābhyām iti

__________NOTES__________
[341] tadvā (KA)
yata ete saṃvādāpekṣiṇi prāmāṇye doṣāḥ, tasmād vimucya saṃvādagrahaṇaṃ yadutpannaṃ dṛḍham asandigdhaṃ jñānāntareṇa ca naitad evam iti na visaṃvādyate. vijñānaṃ viśiṣṭaviṣayaṃ jñānam, adhikaviṣayam iti yāvat. etena smaraṇaṃ vyavacchinatti. tad dhi pūrvajñānād aviśiṣṭam anadhikaviṣayatvāt. tad eva pramāṇam ity āha -- tasmād iti

kva punaḥ pramāṇāntarāsa[342]ṅgatārthaṃ vacaḥ pramāṇaṃ dṛṣṭaṃ, yena vedavākyānāṃ prāmāṇyam āśrīyate. pauruṣeyaṃ hi sarvaṃ pramāṇāntarapratipannārtham eva, ata āha -- na ce ti. ayam abhiprāyaḥ -- nānumānasādhyaprāmāṇyāni pramāṇāni, yena kva dṛṣṭam iti paryanuyu[343]jyāmahe. anumāne hi dṛṣṭāntāpekṣā bhavati. svata eva ca pramāṇānāṃ prāmāṇyam iti na teṣām anumānena prāmāṇyaṃ sādhanīyam iti. anumānena ca prāmāṇyasādhane tasyāpy anumānāntarāpekṣāyām anavasthety āha -- sarvasye ti

__________NOTES__________
[342] gocarārthaṃ (GA)
[343] yo (KA)
{1,104} atra codayati -- nanv iti. ayam abhiprāyaḥ -- yathā apramāṇam apramāṇatayā nā[344]vasīyata iti parāpekṣam, evaṃ pramāṇam api pramāṇatayā na prakāśata iti tad api parāpekṣam āpadyate. na hi pramāṇatvenāgṛhītaṃ pratyakṣādi vyavahārāya[345] kalpate. tadarthaṃ ca pramāṇānusaraṇaṃ na vyasaneneti

__________NOTES__________
[344] nādhyava
[345] yāvaka (GA)
parihārati -- pramāṇam iti. ayam abhiprāyaḥ -- yathā aviditasvarūpaśaktīny api cakṣurādīndriyāṇi parānapekṣāṇy eva kṛtakāryāṇi kāryānyathānupapattyā paścād avasīyante, na caiteṣāṃ jñānaṃ kāryaṃ pratyupayujyate, tasya nirapekṣair evendriyaiḥ kṛtatvāt. evaṃ pramāṇam api pratyakṣādi pratyayāntaragrahaṇāt pūrvaṃ svakārye viṣayaparicchede nirapekṣam eva saṃsthitam atikrāntaṃ svarūpeṇaiva kadācid gṛhyetāpi yadi jighṛkṣyate. na tu tasya grahaṇaṃ prāmāṇya upayujyate. yādṛśaṃ hi rūpam asya pratyayāntareṇā[346]pi grahītavyaṃ tenaiva rūpeṇa tat prāg apy āsīd eva. ghaṭapratyakṣeṇa hi ghaṭo ghaṭo 'yam iti niścitā[347]kāraḥ praveditaḥ. tāvad eva ca tasya pramāṇatvaṃ, pramāṇāntareṇāpi ghaṭo 'munā paricchinna ity eva pravedanīyam, nādhikaṃ kiñcid iti jāyamānam api kṛtakaram eva tat pramāṇāntaram. apramāṇe tu pūrvānavagatarūpajñā[348]nāyārthavat pratyayāntaram iti vakṣyati. saṃsthitam iti pramāṇaparyavasānaṃ darśayati. kāryāntaraniṣpattyā hi pramāṇaṃ santiṣṭhate. saṃsthite cānarthakaṃ pratyayāntaram iti

__________NOTES__________
[346] ṇa gṛhītaṃ te (KA)
[347] tarūpaḥ pra (GA)
[348] jñāpanā (KA)
yataś ca svarūpeṇa pratyayāntaraiḥ pramāṇam avasīyate, tac ca svarūpam avagatapūrvam eva, ato 'sya pramāṇasya pratyayāntareṇa jñāyamānatvaṃ na prāmāṇya{1,105}upayujyate. idaṃ hi tasya prāmāṇyaṃ yat svaviṣayaprakāśanaṃ, tac ca pūrvasmād eva svasmāllabdham ity anarthakaṃ pratyayāntaram ity uktam evārthaṃ vyaktīkartum āha -- tene ti

apramāṇe tu pratya[349]yāntaram arthavad iti yuktaiva tatra tadapekṣety āha -- apramāṇam iti.[350]ayam arthaḥ -- apramāṇaṃ hi svarūpeṇārthaṃ gṛhṇāti. yādṛśaṃ hi jñānasya svarūpaṃ tādṛśam evārthe 'dhyāropayatīti yāvat. idaṃ rajatam iti[351]hi śuktau rajatākāram apramāṇaṃ tām api tadākāratayā gṛhṇāti. ata eva ca tanmithyā bhavati. tac caitanmithyātvam evātmano na tenātmanā praveditam iti tatpravedanāya yuktaivānyāpekṣā. asati hi mithyātvagrāhiṇi pratyayāntare na svārthe jñānasvarūpāropo mithyātvaṃ nivartate. asatyāṃ ca tannivṛttāv apramāṇād eva prāmāṇyavyavahāraḥ pratāyeta. atas tannivṛttaye 'rthavat pratyayāntaram iti

__________NOTES__________
[349] māṇānta
[350] ti. apra (GA)
[351] ti śu
kasmāt punaḥ pratyayāntarair agṛhītaṃ mithyātvaṃ na nivartate, ata āha -- na hī ti. yādṛśaṃ jñānaṃ tathārtho na bhavatīti yo 'yam arthasyātathābhāvaḥ nāyaṃ pūrveṇāpramāṇenopāttaḥ. aparicchinna iti yāvat. pramāṇenaiva hi tathātvaṃ, tasya hi tathātvam arthasya kāryaṃ, tac ca tenaiva prakāśitam iti na tatra parāpekṣā. anyathātvaṃ tv arthasyāpramāṇād asiddham iti tatra pramāṇāntaraṃ sāvakāśam iti.[352]āha -- astu parato mithyātvam, evam api na prāmāṇyaṃ codanānām, anumānena mithyātvāvagamāt. uktaṃ hi --
__________NOTES__________
[352] ti. astu (KA)
svargayāgādisambandhaviṣayāś codanā mṛṣā |
iti, ata āha -- tatrāpī ti. ayam abhiprāyaḥ -- na yataḥ kutaścit parasmān mithyātvam, api tu tatrāpy arthātathābhāve mithyātve 'nyathātvaviṣayaiva{1,106} yā dhīḥ nedaṃ rajatam iti vā śuktir iyam iti vā sā kāraṇaṃ, duṣṭakāraṇaviṣayā vā. yathā vakṣyati -- yasya ca duṣṭaṃ karaṇaṃ yatra ca mithyeti bhavati pratyayaḥ iti

kim eṣa mantraḥ. anumānād api mithyātvam avasīyamānaṃ na kadācid api nigraha[353]sthānam āpādayatīti, ata āha -- tāvate ti. cakāro hetau. nāyaṃ mantraḥ. kin tv anumānān mithyātvam avagantum eva na śakyate, pratihetuviruddhatvād anumānānām. nāstikānām api cābhyupetasvāgamāprāmāṇyaprasaṅgāc ca. śakyate hi tadāgamānām api vākyatvādinā mithyātvam anumātum. codanājanitāsandigdhāviparyāsitajñānaviruddhāś ca hetavo na prāmāṇyam ācchādayitum utsahante codanānām iti tāvataiva kāraṇadvayena mithyātvaṃ gṛhyate, na[354]punaḥ paroktaduruktahetusaṅghāteneti. nanu yad api tadarthānyathātvajñānaṃ duṣṭakāraṇajñānaṃ vā, tad api nāpramāṇaṃ mithyātvaṃ pratiṣṭhāpayati. prāmāṇyaṃ ca pūrvajñānavirodhāt tasyāpi duradhyavasānam iti kathaṃ pūrvasya mithyātvam ata āha -- utpattyavastham iti. tad idam ubhayavidhaṃ mithyātvagrāhi jñānam utpattyavasthitaṃ pramāṇam iti mīyate. yathā pramāṇaṃ bhavati tenātmanā mīyata ity arthaḥ. tat khalūtpattidaśām adhirūḍham iti na tāvadanutpattilakṣaṇenāprāmāṇyena paribhūyate. niścayatvātmakatvāc ca na saṃśayarūpeṇa. na cāsya bādhakāntaram upalabhyata iti pramāṇam eva. atas tena śakyate pūrvasya mithyātvam āpādayitum. tasyāpi bādhakodaye pramāṇetaravibhāgo bhaṇita eveti sūktaṃ dvedhaiva mithyātvam iti

__________NOTES__________
[353] ham ā
[354] na pa (KA)
yataś ca dvedhaiva mithyātvam avagamyate na pramāṇāntareṇa, ataḥ parasmā api mithyātvaṃ pratipādayitukāmenaitad eva mithyātvahetudhvayaṃ vaktum ucitam. na tv apramāṇasādharmyamātraprayojakaṃ, yathā paraiḥ kṛtam ity āha -- ata iti

{1,107} āgamavirodhaś cānumānenāprāmāṇyaṃ sādhayatām ity āha -- codane ti. ayam abhiprāyaḥ -- codanājanitaṃ jñānaṃ trividhā[355]prāmāṇyarahitaṃ svataś ca pramāṇam iti sthitam. atas tenaivāprāmāṇyapratijñā bādhyate. tasmin paripanthini na vākyatvādīnām aprāmāṇyena sambandha eva grahītum śakyata iti

__________NOTES__________
[355] dhadoṣara
atra kiñcid āśaṅkate -- tanmithyātvād iti. ayam abhiprāyaḥ -- pramāṇaṃ saccodanājanitaṃ jñānam anumānam upamṛdgāti. tad eva tu tatpratihataṃ mithyā sat kathaṃ tadbādhāya prabhavatīti. pariharati -- prāptam iti. ayam abhiprāyaḥ -- mithyā satā codanājñānenānumānaṃ na bādhyate. tadabādhitena labdhapratiṣṭhenānumānena mithyā kriyate. atas tanmithyātvād anumānapramāṇatā, tatprāmāṇyāc ca tanmithyātvam (!)itīteratarāśrayam iti. yadi codanājñānasya bādhakāntaraṃ bhaved, evaṃ tadāpāditamithyātvaṃ nānumānabādhāya prabhavatīti itaretarāśrayaṃ ca nāśaṅkyeta. na tv ato bhavaduktād anumānād anyat kiñcid bādhakam astīty āha -- ne ti

nanu pramāṇāntaraiś codanārthasyāparigrahāt saṃvādābhāvād eva codanājanitasya[356]jñānasya siddhaṃ mithyātvam iti netaretarāśrayam ata āha -- na ce ti. uktam idaṃ na saṃvādanibandhanaṃ prāmāṇyam iti mā bhūd rasādijñānāprāmāṇyād abhāvo rasādīnām iti. kathaṃ punas teṣāṃ saṃvādataḥ prāmāṇye 'bhāvo rasādīnām ity ata āha teṣām iti. teṣāṃ rasādīnāṃ jihvādibhir eva grahaṇaṃ niyatam. ata indriyāntarasaṃvādābhāvād rasajñānāprāmāṇye rasādīnām abhāvo bhaved iti

__________NOTES__________
[356] sya si (KA)
{1,108} yadi tu sajātīyajñānāntarasaṃvādād rasajñānaṃ pramāṇam iṣyate, tathā sati dharme 'pi tādṛg vedotthāpitajñānasaṃvādaḥ sambhavatīty āha -- taddhiye ti. idaṃ ca saṃvādataḥ prāmāṇyanirākaraṇārthaṃ prāguktam. idānīm itaretarāśrayaprasañjanāyocyata iti tātparyabhedād apaunaruktyam iti. yadi tūcyate -- asiddham eva naś codanāprāmāṇyaṃ, kathaṃ tayāprāmāṇyapakṣo bādhyata iti. tad ayuktaṃ. utpadyate khalv api vedavacanaśrāviṇāṃ nāstikānām api dharmādharmaviśeṣaviṣayāvabodhaḥ. na ca sandihyate syād vā agnihotrāt svargo naveti. na ca viparyayaḥ. tad idaṃ teṣām api codanājanitaṃ jñānaṃ pramāṇaṃ eva. jñānāpahnavastu satyavādinām ayukta eva. na hi tat sambhavati viditapadapadārthasambandhaś codanāvākyān nārthaṃ budhyata iti. anṛtaṃ tu vadanto nānṛtaṃ vaded iti pratiṣedham atikrāmanto mahāntam anarthaṃ prāpnuyuḥ. ato na pradveṣamātreṇāsiddhavacanaṃ yuktaṃ, tad etad āha -- mame ti. yas tv āha -- satyam utpadyate jñānaṃ, dveṣād eva tadapramāṇam ācakṣmahe. parasparaviruddhasiddhāntāḥ prāyeṇa hi tārkikā dveṣād eva kiñcidapramāṇam ātiṣṭhante. kiñcic cāsmadīyam idaṃ darśanam ityanurāgeṇa pramāṇam iti.[357]ataḥ dveṣāc codanānāṃ prāmāṇyaṃ bādhyate. anyataś ca paricchedān netaretarāśrayam iti, taṃ pratyāha -- dveṣād iri. nāpramāṇateti sambandhaḥ. na dveṣamātreṇāpramāṇatā sidhyati. tathā hi na kiñcit pramāṇaṃ nāmāvakalpate. sarve hi vādinaḥ paraspareṇa siddhāntān vigarhayanto dṛśyante. tatra katamat pramāṇatayādhyavasīyate. ato yathoktalakṣaṇam eva sarvaṃ pramāṇam iti. syān mataṃ - mā bhūd dveṣād aprāmāṇyam. yāvat tu vādiprativādinoḥ sammatiḥ sampratipattir na bhavati. na tāvat prāmāṇyaṃ pratitiṣṭhati. na cāpratiṣṭhitaprāmāṇyaṃ pramāṇaṃ parabādhanāya prabhavati. na ca naścodanāprāmāṇye sampratipattir{1,109}astīti katham anumānabādhaḥ. ata āha -- asammatatvād iti. sa evānvayaḥ. śeṣaṃ pūrvavad iti

__________NOTES__________
[357] ti. dve (KHA)
yathā ca dveṣāsammatibhyāṃ nāprāmāṇyam evaṃ prāmāṇyam api nātmecchābhyanujñābhyāṃ bhavati, yenobhayathāpi prasiddhaprāmāṇyenāprāmāṇyānumānena codanaiva bādhyata ityabhiprāyeṇāha -- na ce ti. aprāmāṇyānumānasya hi prāmāṇyaṃ nāstikair iṣyate. apramāṇeṣu hi vedeṣu duḥkhaprāyo vedavādināṃ siddhāntaḥ parihṛto bhavatīti. prāgbhavīyād dharmānugrahāc ca teṣām iyam abhyanujñā[358]vedāprāmāṇyavādāḥ[359]pramāṇam iti. ubhayaṃ cedaṃ na prāmāṇye kāraṇam. uktam eva tu tatra kāraṇam iti. dveṣād aprāmāṇyaṃ nety atrodāharaṇam āha -- agnīti. yadi dveṣād aprāmāṇyaṃ syād agnidāhādiduḥkham apratyakṣaṃ bhavet, tasya jñānasyāpratyakṣatvād apratyakṣaviṣayasya cāpratyakṣaśabdavācyatvāt. na[360]ceyaṃ dāhaduḥkhasyāpratyakṣateṣyate kaiścit. dveṣatas tv aprāmāṇye sā prasajed iti

__________NOTES__________
[358] jñā yad ve
[359] daḥ (GA)
[360] neyaṃ (KA)
ātmecchayā na prāmāṇyam ity etad darśayati -- na ce ti. ābhilāṣikajñānasya sarvo hi prāmaṇyam abhilaṣati. tathā sati hi sarva evāśāmodakair api tṛptā bhaveyuḥ. na tu tasya prāmāṇyaṃ kaiścid iṣyata iti. ataḥ siddhaṃ codanāviruddham aprāmāṇyānumānam apramāṇam ity upasaṃharati -- tasmād iti tavyam antena. nanv evaṃ bauddhādayo 'pi svāgamān gṛhītvā pratyavatiṣṭheran, ata āha -- bauddhāder iti. bauddhāder āgamād vedānām antaraṃ[361]viśeṣo vakṣyata ity arthaḥ

__________NOTES__________
[361] raṃ va (KHA, GA)
vakṣyamāṇam evāntaram anāgatāvekṣaṇanyāyena sūcayati -- puruṣe ti. bauddhādyāgameṣu prāmāṇyāpavādo 'prāmāṇyaṃ sambhavati. atīndriyam arthaṃ draṣṭuṃ{1,110}puruṣāṇām aśakteḥ. svayam eva ca taiḥ svāgamānāṃ pauruṣeyatvam āśritam iti buddhvātmānaṃ samarpitavantaḥ katham adhunātikrāmanti. apauruṣeyās tu vedā iti vedādhikaraṇe vakṣyāmaḥ. tataś ca doṣābhāvād evam uktena prakāreṇa svataḥpramāṇatā vedasya siddhā bhavatīti pauruṣeyatvam apauruṣeyatvaṃ cāntaraṃ bauddhādyāgamānāṃ vedasya ceti

evaṃ tāvadapauruṣeyatvān nityā vedāḥ svataḥ pramāṇam ity uktam. ye tu naiyāyikādayaḥ prāmāṇyasiddhyarthaṃ kartṛmattvaṃ vedānāṃ kalpayanti, ye ca mithyātvavādino mithyātvasiddhyartham eva, teṣāṃ na tāvad asmaryamāṇakartṛkalpanā pramāṇavatī. api cādṛṣṭakalpanāpi bahvī vinā yuktyā prāpnotīty āha -- kartṛmattve iti kalpyam antena. samyagvādibhis tāvadīśvaraḥ kartā, tasya cāpratighātajñānādayo guṇāḥ --
jñānam apratighaṃ yasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ |
aiśvaryaṃ caiva dharmaś ca saha siddhaṃ catuṣṭayam ||
iti kalpitāḥ. na ca tatkalpanāyāṃ yuktir api sādhīyasī dṛśyata iti sambandhaparihāre vakṣyāmaḥ. evaṃ mithyātvavādinām api doṣavatkartṛkalpanā niṣpramāṇikaiva. tathā sati hi nādya yāvad vedasampradāyo 'nuvarteta. mahatā khalu prayatnena śiṣyācāryaparamparayā vedān dhārayanto dṛśyante, tadarthaṃ[362]cānutiṣṭhantaḥ. tadanāptasandṛbdhānām anupapannaṃ, tathā sati hi jātabādhair acirād eva hīyeran. ato 'smān mahājanaparigrahād avagacchāmaḥ na kartṛmanto vedā[363] iti natarāṃ doṣavatkartṛkā iti. mīmāṃsakais tu na kiñcid dṛṣṭād adhikam iṣyate. śiṣyācāryaparamparayā pratatā hīdānīṃ vedā dṛśyante. īdṛśam eva sarvakāle{1,111}mīmāṃsakairiṣyate. ato na kācinmīmāṃsakānām adṛṣṭakalpanety āha -- mīmāṃsakair iti

__________NOTES__________
[362] rthāṃś cānu
[363] dā na (KHA)
tad asyaivambhūtasya nityasya vedasya jñānaṃ cotpādayataḥ svarūpaviparītatvaṃ viparyayaḥ saṃśayaś ca bhāṣyakāreṇaiva vyaktaṃ[364]nirākṛtāv ity āha -- evambhūtasye ti. ayam abhiprāyaḥ -- etāvad eva hi prāmāṇyaṃ yadutpannam asandigdham abādhitaṃ ca pratyayāntareṇa jñānam iti. codanājanitam api jñānam utpannaṃ tāvat. saṃśayaviparyayāv api bhāṣyakāreṇāsya vāritau. evaṃ hy āha -- na ca svargakāmo yajeteti vacanāt sandigdham avagamyate bhavati vā svargo na veti. na caiṣa kālāntare deśāntare puruṣāntare 'vasthāntare vā viparyeti. tasmād avitatham iti. atas trividhāprāmāṇyavirahāt[365]prāmāṇyaṃ codanājanitajñānā[366]nām iti

__________NOTES__________
[364] ktam eva ni
[365] pramāṇaṃ
[366] nam i
nanv evam api kāraṇadoṣāśaṅkāyām aprāmāṇyam evāta āha -- nivārayiṣyata iti abhāvato 'ntena. puruṣāśrayā hi śabde doṣā ity uktam. te cāpauruṣeyatvapratipādanenaiva vedādhikaraṇe nir[367]ākariṣyanta eva. tac caivambhūtasyetyanena sūcitam iha vivṛtam. vakṣyamāṇa evārthaḥ pūrvam evambhūtaśabdenokta iti veditavyam iti. evañ ca sākṣād anupajātāv api saṃśayaviparyayau kāraṇadoṣāśaṅkayāpi na vede śaṅkitavyāv ity āha -- tene ti

__________NOTES__________
[367] vārayiṣya
evaṃ tāvadākṣiptaṃ bhāṣyam upekṣyaiva tadupoddhātabhūtaṃ svataḥprāmāṇyaṃ prasādhya vedāḥ pramāṇam iti siddhāntitam. idānīṃ yat tu bravītītyādibhāṣyam ākṣiptaṃ, tasyābhiprāyam āha -- tathe ti. ayaṃ bhāṣyābhiprāyaḥ -- atathābhūtapratijñayā codanānām aprāmāṇyaṃ prasādhyate. tac ca[368]trividham ity uktam.{1,112}tad iha tāvat saṃśayaviparyayalakṣaṇam aprāmāṇyaṃ nāstīty anantaram eva vakṣyāmaḥ. pāriśeṣyād buddhyanutpattilakṣaṇam evāprāmāṇyam āśrityātathābhāvaḥ pratijñāta ity āpatati. tatredam uttaraṃ vipratiṣiddham idam abhidhīyate bravīti ca vitathaṃ cetyādi. yadarthaṃ jñāpayati tad bravītī[369]ty ucyate. tad yadi codanā bravīti, katham asāv ajñānātmakena vaitathyenābhibhūyate. evañ ca vyākhyāyamāne na buddhavākyānāṃ prāmāṇyaprasaṅgaḥ. na hy utpattimātreṇa jñānasya prāmāṇyam āśritaṃ, yenāyam upālambho bhavet. tebhyo hi jñānam utpannam api pauruṣeyavākyajanitatvena kāraṇadoṣāśaṅkayā apramāṇaṃ bhavati. na ceha tathā, apauruṣeyatvasya vakṣyamāṇatvāt. ihāpi ca bravītīti ca kartṛvibhaktyā codanāsvātantryasya sūcitatvāt. codanā hi svatantraivārthaṃ bravīti, na tu tayā kaścit puruṣa ity abhiprāya iti

__________NOTES__________
[368] t tu (KHA)
[369] ti cety u
aparam api yat tu laukikaṃ vacanaṃ tac cet pratyayitāt puruṣād indriyaviṣayaṃ vā avitatham eva tat. athāpratyayitāt puruṣād anindriyaviṣayaṃ vā tat puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam iti bhāṣyam,[370]atra pratyayitapadaṃ tāvad vyācaṣṭe -- tathe ti. ayam arthaḥ -- atra bhāṣye pratyayitapadena yathādṛṣṭārthavāditvam abhidhīyate iti. indriyaviṣayaṃ vetyanena tu tasyaiva mūlasadbhāvaḥ pratipādyata ity āha -- indriye ti. tad ayam atra bhāṣyārtho bhavati. yat tu pauruṣeyavākyaṃ nidarśitaṃ, tatra vikalpya dūṣaṇam abhidhīyate. dvedhā hi pauruṣeyaṃ vākyaṃ pratyayitavākyam apratyayitavākyaṃ ca. pratyayitavākyaṃ[371]ca dvividhaṃ pramāṇamūlaṃ bhrāntimūlaṃ ca. pratyayo 'sya saṃjāta ity etasminn arthe hi tārakādismṛteritajantaṃ pratyayitaśabdam abhiyuktāḥ smaranti. dvedhā ca pratyayaḥ pramāṇam apramāṇaṃ ca. tad evam etāvad eva pratyayitarūpam avatiṣṭhate yad asau vadati tatrāvaśyaṃ pratyayo 'sya sañjātaḥ. yathādṛṣṭārthavādīti yāvat. ata evendriyaviṣayaṃ veti sambhavavyabhicārābhyāṃ viśeṣaṇam arthavad bhavati. indriyaśabdena ca pratyakṣadvāreṇa sarvapramāṇāny upalakṣayatīti. pramāṇaviṣayaviṣayam iti luptamadhyamapadaś{1,113}cāyam uṣṭramukhavad bahuvrīhiḥ. tad yadi pramāṇapratipannaviṣayam āptavaco dṛṣṭāntaḥ tadā sādhyavikalaḥ tasyāvaitathyāt. athāpramāṇamūlam anāptavākyaṃ vā tad yadi nāma vaktṛdoṣaduṣṭam apramāṇaṃ, na tenopamānena nityaṃ vedavākyaṃ vitatham. mithyātvahetoḥ puruṣadoṣasya tatrāsambhavāt. puruṣabuddhiprabhavam iti cāprāmāṇyabījakathanam. puruṣabuddhiprasūtaṃ hi tat. ato yādṛśaṃ puruṣeṇa buddhaṃ[372]na tadanurūpaṃ tena vākyaṃ prayuktam anāptena vā vipralipsunā. vipralambhābhiprāyaiva hi tasya buddhiḥ. āptasyāpi bhrāntiḥ. anāptavākyaṃ ca vaktuḥ pramāṇamūlam api śrotur apramāṇam eva, visaṃvādabāhulyād anāśvāsāt. ata eva ca tasya[373]sad api dvaividhyaṃ nopadarśitam asmābhiḥ. anyataravidhānupātino 'py anāptavākyasyāprāmāṇyāt. ata eva vakṣyati śakye 'py asatye mithyātvam iti

__________NOTES__________
[370] ta
[371] kyam api dvi (KHA)
[372] ddhaṃ ta (GA)
[373] saṃviddvai (KHA)
anye tu draṣṭṛtvasatyavāditve pratyayitapadārtha ity āhur ity āha -- draṣṭṛtve ti. yathāvasthitārthadarśī yathādṛṣṭārthavādī ca puruṣaḥ pratyayitapadenābhidhīyata iti. evaṃ ca pratyayitasyāpramāṇajñānāsambhavād anarthakam indriyaviṣayaṃ veti viśeṣaṇam ity apratyayitavacanaviśeṣaṇārtham eva[374]prayuktam. tataś cāyam artho bhavati -- anāptoktir api satyā bhavati yadi dṛśyamānārthavādyanāpto bhavatīty āha -- dṛśyamāne ti

__________NOTES__________
[374] va yu (KA, KHA)
idaṃ tu vyākhyānam anupapannam ity āha -- evam iti. ayam arthaḥ -- atra hy avaitathye pratyayitavākyam indriyaviṣayaṃ cetarasyodāhṛtam. yathāhuḥ -- pratyayitasya vacanam avyabhicāripramāṇāntarapūrvakaṃ yac copalabhyamānaviṣayam anāptasyeti. tad atra pratyayitendriyaviṣayapratyudāharaṇe ekāṅgavaikalyād yā pratyudāharaṇasthitiḥ, sāptatvaindriyakatvayor ekaikābhāvamātra eva bhavet. ubhayābhāve tu dvyaṅgavikalaṃ pratyudāharaṇam āpadyeta

{1,114} yady ekaikābhāvamātre pratyudāharaṇam, tataḥ kiṃ jātam ata āha -- apratyayite ti. asyārthaḥ -- pratyayitapratyudāharaṇe athāpratyayitād ityucyamāne pratyayitābhāvamātreṇa pratyudāharaṇaṃ deyam. tatraindriyakasyendriyaviṣayasyārthasya yat pratipādakaṃ vākyaṃ tasyāpy asatyatā bhavet. pratyayitābhāvamātreṇa hy asatyatā darśanīyā. indriyaviṣayam api cānāptasyāpratyayitavākyam eveti kiṃ nāsatyam. yadi tv anindriyaviṣayam evāpratyayitavākyaṃ pratyudāhriyate, tan na. indriyaviṣayaṃ vety asyānindriyaviṣayaṃ vety anenaiva pratyudāharaṇād, ubhayapratyudāharaṇe[375]ca dvyaṅgavaikalyaprasaṅgāt. evam indriyaviṣayapratyudāharaṇe 'py anindriyaviṣayaṃ vety atrendriyaviṣayābhāvamātreṇāsatyatā darśanīyā. tatra pratyayitabhāṣitam api tathāvidhaṃ sadasatyaṃ prāpnoti, tasyāpy anindriyaviṣayatvāt. apratyayitasyāpy anindriyaviṣayam ityucyamāne pūrvavad dvyaṅgavikalatā. anindriyatvapakṣa iti. yadā pratyayitavākyasyānindriyatvam anindriyaviṣayatā bhavati, tadā tasyāpy asatyatvaṃ prāpnotītyarthaḥ

__________NOTES__________
[375] ṇābhyupagame dvya (KHA)
kim ato yady evam ata āha -- vyāhate ti. ayam arthaḥ -- evaṃ hi pūrvāparaviruddhārthābhidhānena grantho vyāhato bhavati. udāharaṇavelāyāṃ hi pratyayitavākyam anindriyam eva śrotuḥ pramāṇam ity
udāhṛtam āptapratyayāt. tad idānīm indriyaviṣayapratyudāharaṇe 'pramāṇatayocyata iti vyāghātaḥ. evam anāptavākyam api[376]śrotur indriyaviṣayaṃ svapratyayāśrayaṇena satyam ity uktam. tat pratyayitapratyudāharaṇe mithyātvenocyata iti pūrvāparavirodhād agranthatāpattiḥ. ayaṃ cātra vārttikakārasyābhiprāyaḥ -- na tāvat pratyayitaśabdena tathābhūtārthada[377]rśitvam ucyate. yaugiko hy ayaṃ na sāṃvijñā(yi?ni)kaḥ. pratyabhijñāyamānāvayavārthānvayaparityāge kāraṇābhāvāt. pratyayo 'sya sañjāta iti hi prakṛtipratyayavibhāgam abhiyuktāḥ smaranti. dvedhā ca pratyayaḥ samyaṅmithyā ceti.{1,115}ato na yathārthadarśī pratyayitaḥ. kin tu yathādṛṣṭārthavādī. satyavādīti yāvat. eṣaiva hi satyavāditā yo vāṅmanasayor visaṃvādavirahaḥ. ata eva satyaniyame sākṣiṇāṃ
__________NOTES__________
[376] pīndri (KA)
[377] vāditva (GA)
satyaṃ sākṣye bruvan sākṣī[378]lokān āpnoti puṣkalān |
__________NOTES__________
[378] kṣi
iti phalaṃ darśayitvā vyatireke doṣaṃ darśayanto mānavāḥ paṭhanti --
sākṣī dṛṣṭaśrutād anyad vibruvannāryasaṃsadi |
avāṅnarakam āpnoti pretya svargāc ca hīyate ||
iti. atra hi dṛṣṭaśrutābhidhānaṃ satyam itarad asatyam iti gamyate. ataḥ satyavāditaiva kevalaṃ pratyayitapadenocyate na sādhudraṣṭṛtvam iti tasyaivendriyaviṣayaṃ veti viśeṣaṇaṃ, nāpratyayitavacasaḥ, tad dhīndriyaviṣayam apy apramāṇam eva. na cedam avaitathyamātrapradarśanārtham, aprāmāṇyānumānasya dṛṣṭānte sādhyavaikalyapradarśanārthatvāt. tasya ca prāmāṇyapratipādanam antareṇa kartum aśakyatvāt. ata eva[379]bhāṣyānte tat puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam ity āha.[380]evaṃ hi tad upapadyate. yadi pūrvaṃ pramāṇatoktāsīd anāptavākyaṃ ca śrotuḥ pramāṇāntarasaṅgatārtham apy apramāṇaṃ prāganiścayāt upariṣṭād anuvādād āptavākyam api nārthe pramāṇam iti cet, ayam aparo 'sya doṣaḥ. na kvacit puṃvacaḥ pramāṇaṃ, kva sādhyavikalatā pratipādyate. na ca dṛṣṭāntadūṣaṇād arthāntaram asya bhāṣyasya manoharam upalabhāmahe. tad evaṃ tāvan na samudāyaśaktyā pratyayitaśabdaḥ sādhudraṣṭari vartata ity uktam. syād etat -- sañjātapratyaya eva pratyayitaḥ. pratyaya eva tu na samyaktvaṃ vyabhicarati, sarvadhiyāṃ yathārthatvāt ato yathārthavid eva pratyayita iti. tan na. vakṣyate hi vṛttikāragranthavārttike yathārthāyathārthajñānavibhāgaḥ. evaṃ tāvat pratyayitapadārthānusāreṇa nāyam artho bhāṣyasya. yadi[381]tu vikalpavācivāśabdānupapattyaivaṃ vyākhyāyate pratyayitaviśeṣaṇe hīndriyaviṣayaṃ vety asmin samuccayārtho vāśabdo bhaved[382]iti. tan na, anekārthatvān nipātānām. dṛṣṭaṃ hi nipātānām anekārthatvam. na tu pratyayitaśabdasya sādhudarśivacanatvam. api ca samāno 'yamāvayor anuyogaḥ. tavāpi hi pratyudāharaṇagato vāśabdaḥ samuccayārtha{1,116}eva. na hy apratyayitavākyamātram anindriya[383]viṣayamātraṃ vā mithyā, bhavatsiddhānte apratyayitendriyaviṣayānindriyaviṣayapratyayitavākyasamyaktvābhyupagamāt. ato na kaścid viśeṣaḥ. pūrvāparavirodhamātram adhikam evaṃvādibhiḥ svīkṛtam. yadi tūcyate na pratyayitapratyudāharaṇam athāpratyayitād iti. kin tu pratyayitavākyam anapekṣaṃ pramāṇam ity uktam, itarac ca svapramāṇāpekṣaṃ, tad eva tu anindriyaviṣayam apramāṇam iti athāpratyayitād ityādinocyata iti. tad ayuktam. yadaiva hīndriyaviṣayam anāptavākyaṃ pramāṇam ity uktaṃ, tadaivārthād idam uktaṃ bhavati viparītam apramāṇam
iti kiṃ tatpradarśanena. yasya tu pramāṇodāharaṇe viśeṣaṇadvayam upāttaṃ, tasyaiva tadvyatireke[384]tat kathanam arthavat. pratyayitābhāvamātra eva tāvadaprāmāṇyam. apratyayitasya hy[385]apratītavāditayāvadhṛtasya vacanān naitad evam iti viparyayaḥ, kathañcid vā saṃśayo bhavati. ubhayathāpi cāprāmāṇyam eva. yady api cātra na śabdaḥ svamahimnā saṃśayahetuḥ, tathāpi vaktari kvacid vyabhicāradarśanād yathāyathaṃ saṃśayaviparyayau bhavataḥ. tāvatā cāpramāṇam anāptavacaḥ. pratyayitasya tv anindriyaviṣayam apramāṇam eva. tasya hi niścayajanakaṃ vacaḥ svataḥprāptaprāmāṇyam evāpavādadarśanād apramāṇaṃ bhavati. evaṃcobhayapratyudāharaṇopapattiḥ. ataḥ sūktaṃ paramate granthavyāghāta iti. yata idaṃ vyākhyānam anupapannam ataḥ pūrvavyākhyā sādhīyasīty āha -- tasmād iti. asyārthaḥ -- pūrveṇa tac cet pratyayitādity anena pratyayitavākyasya satyatocyate. pareṇa tu indriyaviṣayaṃ vety anena mūlasadbhāvo darśitaḥ. pratyayitasya vaco vaktur eva pramāṇamūlaṃ pramāṇaṃ, na śrotur indriyaviṣayam anuvādaprasaṅgād iti bhāva iti

__________NOTES__________
[379] vānte (KA)
[380] ata eva ta (KHA)
[381] di vi (KA, GA)
[382] vet. tad api na, a (GA)
[383] yamā (GA)
[384] kakatha
[385] hy anūtavāditayā (KHA), hy apratyayitatayā (GA)
nanv evaṃ pratyayitatvena prāmāṇyaṃ vadatā bhāṣyakāreṇa guṇata eva prāmāṇyam uktaṃ bhavati. guṇo hi pratyayitatvam ata āha -- aprāmāṇye ti. doṣābhāva evātra pratyayitatvopanyāsenopavarṇitaḥ, na tu guṇād eva prāmāṇyam iti.{1,117} kasmād evaṃ vyākhyāyate, ata āha -- guṇād iti. varṇitam idaṃ doṣābhāvamātraupayikā guṇāḥ, na guṇatayā prāmāṇye kāraṇam anavasthāprasaṅgād iti. atas tadanusāreṇaiva bhāṣyavyākhyānam ucitam iti

nanu yadīndriyaviṣayatvaṃ pratyayitavākyasya viśeṣaṇam eva na rāśyantarasya, kathaṃ tarhi vikalpārthavācī vāśabdaḥ, ata āha samuccaye ti pūrvasminn antena. pūrvaṃ tāvat samuccayārtha eva vāśabda iti. uttaras tu vikalpārtha evety āha -- uttaratre ti. ubhayoḥ pratyayitendriyaviṣayaviśeṣaṇayor vikalpena pratyudāharaṇe darśayatīti

te eva pratyudāharaṇe darśayati -- śakye 'pī ti.[386]asatye asatyavādini puruṣe śakye 'py arthe yad vākyaṃ tasya mithyātvaṃ śakyate grahītum iti śakye ana[387]tīndriye dṛṣṭārtha ity arthaḥ. dṛṣṭasatyo 'pi pratyayito yadāśaktiko bhavati, pratyāyyamānam arthaṃ grahītum asambhāvitaśaktir iti yāvat. tadā tadvākyam api mithyeti kiṃ punas tathāvidhe 'rthe pratyayito vākyaṃ praṇayati. bāḍham. yadā bhrāmyati yathā śrutivirodhabādhyasmṛtisiddhānte smṛtinibandhanakāraḥ,[388] yathā ca[389]dṛṣṭārthasaṃvyavahāra evāptaḥ kutaścid bhramanimittāt kam api saṃsargam āracayati tad[390]asambhavatpramāṇaṃ vaco mithyā bhavati. vipralipsā tu tasya na sambhavati. na ca na bhrāntir api, brahmarṣīṇām api bhrāntir āśaṅkyate, kim aṅga punararvācīnānām āptānām iti. atrāparaṃ bhāṣyam aśakyaṃ hi tat puruṣeṇa jñātum ṛte vacanāt iti. tatra na vidmaḥ kiṃ tadvṛttena parāmṛśyata iti. vākyaṃ hi prakṛtaṃ, na tad jñātum aśakyaṃ sujñānatvāt. viṣayas tu samāsāntargato na tāvat tadā niṣkṛṣyaparāmarśam arhati. viliṅgatvāc ca. pulliṅgo hi viṣayaḥ nāsau{1,118}napuṃsakaliṅgatacchabdaparāmarśārhaḥ. tasmād vyākhyeyam idam. tad ucyate. jñātum iti sāmānyato jñānasambandhopasthāpitaṃ jñeyaṃ tad iti nirdiśati. etad uktaṃ bhavati -- yat tadindriyāṇām aviṣayabhūtaṃ jñeyaṃ, tat puruṣeṇa[391]narte vacanād jñātuṃ[392]śakyam iti samāsānniṣkṛṣṭa eva viṣayārtho jñeyatayā parāmṛśyate. idaṃ ca sarvajñanirākaraṇaparatayā kaiścid vyākhyātaṃ, tān nirākaroti -- nānene ti. asyābhiprāyaḥ -- na tāvad iha sarvaśabdaḥ śrūyate sarve arthā jñātuṃ na śakyanta iti. na ca sarvajñanirākaraṇaṃ kvacid upayujyate, dharmādharmajñānaniṣedhamātreṇa codanaiveti pratijñāsiddher iti

__________NOTES__________
[386] asatyavādini
[387] nā (KA)
[388] rāḥ. (GA)
[389] vā
[390] vedam asa (KA)
[391] ṇarte
[392] tum aśa
api ca na jñātuṃ śakyata ity uktvā vacanādṛta iti punarapavādo bhāṣyakāreṇāśritaḥ. ato 'vagamyate atīndriyajñānam eva bhāṣyakāro vārayati, na tu sarvajñānam. atīndriyaṃ hi vacanādṛte jñātum aśakyam ityabhiprāyeṇāha -- vacanād iti. api ca bhāvābhāvātmakasya jagataḥ pūrvo bhāgo bhāvapramāṇair uttaro bhāgo 'bhāvapramāṇenāvagamyate iti ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ ṣoḍhā bhinnaṃ sarvaṃ prameyam avagamyata eveti nāyam īdṛśaḥ sarvajño nirākārya evety āha -- yadī ti. nanv avagataṃ tāvad nānena sarvajño nirākriyata iti. kiṃ nāmānena kriyate. pūrveṇa tāvat pauruṣeyāpauruṣeyavākyayor mithyātve hetusadasadbhāvo darśitaḥ. aṃśe ca sādhyavikalatā. tad etāvataiva paryavasite kim[393]aśakyam ityādināśaṅkya nirākriyate iti na jñāyate. ucyate -- pratyayitavākyam atīndriyaviṣayam apramāṇam ity uktam. tatredam āśaṅkyate kim idaṃ pratyayitavacanam atīndriyaviṣayam iti. apratihatadarśanaśaktir eva hy āptaḥ, sa khalu kāṣṭhāprāptajñānaprakarṣo dharmādharmāv apy aparokṣam īkṣata eva, ataś ca na codanaivetyavadhāraṇam upapadyate. tatredam uttaram aśakyaṃ hīti. nāyam etāvān atiśayaḥ kasyacit puruṣasya yadatīndriyaṃ viṣayaṃ draṣṭuṃ vacanam antareṇa śaknotīti. idaṃ ca sūtrakāreṇaiva pratyakṣasūtre{1,119}vakṣyamāṇam anāgatāvekṣaṇena bhāṣyakṛtā pratijñāsamarthanārtham uktam, tad eva tu[394]nyāyakathāyāḥ kṣetram iti tatraiva vistareṇa[395]sarvajñaṃ nirākariṣyāmaḥ

__________NOTES__________
[393] m anenāśa (KHA, GA)
[394] tv asyāḥ ka
[395] ṇa dharmavan nirā (KHA)
nanv astu ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ ṣaṭprameyavit sarvajñaḥ. ekenaiva tu cakṣuṣāsarvagocaraṃ jñānaṃ janyata iti nirākāryam, ata āha -- ekene ti. ayam abhiprāyaḥ -- divyena cakṣuṣā sarvaṃ buddho jānātīti ye vadanti, te nūnaṃ svayam api cakṣuṣā rasādīn pratipadyante. katham aparathā svabhāvaniyamaṃ jānanto buddhacakṣuṣaḥ sarvagocaratām ātiṣṭhante. evaṃ ca santu svayam eva sarvasaṃvidaḥ. kiṃ parapratyayāśrayaṇenety upālabhamāno 'titucchatayā nāyaṃ pakṣo nirākaraṇaṃ prayojayatīti darśayati. eṣa cānirākaraṇacchalena nirākaraṇamārga eva vārttikakṛtā darśitaḥ śiṣyān vyutpādayitum. itarathā tu kriyamāṇo 'saṅgata eva bhaved iti

āha -- yady apy arvācīnānāṃ cakṣur na sarvagocaraṃ, tathāpi buddhacakṣuḥ sātiśayaṃ divyam āsīt sarvagocaram iti kim anupapannam, ata āha -- yajjātīyair iti. asyārthaḥ -- cakṣurādijātīyair hi pramāṇai rūpādijātīyasya sambandhasya vartamānasya cādyatve darśanam upalabhyate, ataḥ kālāntare 'pi tathaivābhūd iti yuktam. evaṃ hi dṛṣṭānusāriṇī kalpanā kṛtā bhavati. prayogaś ca bhavati -- buddhacakṣur nātītādiviṣayaṃ, cakṣuṣṭvād asmadādicakṣurvat. acakṣur vā, atītādiviṣayatvāt śabdavad iti

nanv avagataṃ tāvat pramātṛbhedād dūre dūratare ca cakṣuḥ prakāśayatīti tat kāṣṭhāprāptaprakarṣaṃ sarvaṃ prakāśayiṣyati. jñānasyāpi yathottaraṃ lokaśāstrayor{1,120}atiśayo dṛṣṭaḥ. tat kvacid āśraye samāsāditaparaprakarṣaṃ sarvagocaraṃ bhaviṣyati. bhavati cātra sātiśayaṃ kāṣṭhāprāptam avagataṃ yathā viyati parimāṇam. sātiśayaṃ ca jñānam. atas tenāpi kvacidāśraye pariniṣṭhātavyam. eṣā ca jñānasya pariniṣṭhitiryā sarvaviṣayatā mahāviṣayatayaiva yathottaram atiśayāgamād ity ata āha -- yatrāpī ti sāmarthyam antena. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ ca cakṣuṣaḥ prakarṣo jñānasya ca, na tu svārtham atikramya. unmīlitacakṣuṣo hi[396]pratiyataḥ yady api nīlapītādibhedabhinnam anekam api rūpaṃ prakāśata iti naikatra rūpe cakṣur niyamyate, nānādeśaparimāṇārthaparicchedāc ca na deśaparimāṇābhyām. tathāpi tu na svārtham atikramya cakṣuṣā kiñcit prakāśyate ity asti niyamaḥ. kaś cāsya svārthaḥ, yena sannikṛṣyate. yathā rūpī rūpaṃ rūpaikārthasamavāyinaś ca. rūpiṇā tāvad dravyeṇa saṃyujyate bhautikaṃ hi tad iti pratyakṣasūtre vakṣyate. rūpatadekārthasamavāyibhiś ca saṃyuktasamavāyāt sannikarṣaḥ. na caitāvatā rasādiṣu prasaṅgaḥ, yogyatāsahitā prāptiḥ sannikarṣa iti tatraiva vakṣyate. yogyatā ca kāryadarśanānusāre[397]ṇa yathākāryam avatiṣṭhate. ata evātidūravartino 'pi bhāvā na cakṣuṣaḥ svārthāḥ. evam ajātātivṛttādayaḥ. tad eteṣv eva svārtheṣu cakṣuḥ prakarṣam anubhavet, na paraviṣaye śabdādau. evaṃ śrotre 'pi darśayitavyam. etāvāṃś ca svārthe dṛśyate prakarṣo yadanatidūrān atisūkṣmabhāvaprakāśanam. tad iha svārthāvyabhicārāt tadavacchinnaiva vyāptir avagateti na sarvaviṣayaprakāśanānumānāya ghaṭate. pratihetur varṇita eva. jñānasyāpi cāyaṃ svārtho yatrāsya kāraṇam asti. ṣoḍhāpi ca pramāṇajñānakāraṇaṃ vibhaktaṃ tad yatrāsti, tatra yathāyatham abhyāsavaśād jñānaṃ prakṛṣyata eva, iṣyate ca. ṣaḍbhiḥ pramāṇaiḥ saṃkṣiptaḥ sarvajña ity uktam eva. vistareṇa tu sarve 'rthāḥ pratyakṣam īkṣyante iti naiṣa jñānasya prakarṣaḥ sambhavati, pratyakṣakāraṇānāṃ svaviṣayaprakāśaprakarṣaniyamāt. tadadhīnatvāt tu jñānasya tanniyamād eva niyamaḥ.
ato na svārtham atikramya pratyakṣasya sāmarthyaṃ sambhavati. bhaviṣyadgrahaṇam upalakṣaṇaṃ bhaviṣyaty atīte vartamāne ca. saviśeṣa[398]nikhilabhuvanāvalambini bhāvabhede no khalv asti nāma bhājanam etāvato 'tiśayasya kaścid yo dehasyaivaikasya kasyacillomāni paramāṇūn vā saṅkalayitum alam. (prāg eva sarvaṃ?) nanv avartamānam api cakṣuṣā prakāśyata eva bhrāntāv{1,121}idaṃ rajatam iti. na ca tat smaraṇaṃ, bāhyendriyāpekṣatvāt. na ca śuktikaiva tatra prakāśyata iti yuktaṃ vaktum, anyataraprakāśasyānanyaviṣayatvāt. itarathānāśvāsāt. ataḥ kvacillabdhaprakarṣeṇa cakṣuṣaiva sarvam ajātādi prakāśayiṣyate. astu vā saṃyuktasaṃyogāt sarvārthasannikarṣaḥ. yad eva hi kiñciccakṣuṣā sannikṛṣyate, tenaiva praṇālyā saṃyuktaṃ sarvam iti saṃyuktasamavetānām ivānivāryas tatsaṃyogināṃ sannikarṣaḥ. maivam. evaṃ hi na kaścid[399]asarvajño[400]bhavet, sarvasya tathāvidhasannikarṣāvyabhicārāt. yattvavartamānam api cakṣuṣo viṣaya iti, tan na. śuktir eva hi bhrāntau cakṣuṣo viṣayaḥ prāpyakāritvāt, asannihitarajataprāptyasambhavāt. itarathā tv anapekṣitārthā evāsannihitarajatādivibhramā bhaveyuḥ. nacaivam asti, niradhiṣṭhānavibhramādarśanāt. kathaṃ tarhi taimirikasya keśadarśanaṃ, na hi tat kiñcid grāhyam apekṣate. asatkeśāropapravṛtteḥ. na. tatrāpy ālokāṃśānāṃ tathā pratibhāsāt, sūkṣmatvāc ca teṣām anyad anyākāratayā gṛhītam iti na lakṣyate. katham idānīm anyākāratayā vedanaṃ, doṣebhya iti bhāṣyakāro vakṣyati. samānaṃ cedam itarasyāpi. tavāpi hy avartamānaṃ rajataṃ vartamānatayāvagamyata iti samāno 'nuyogaḥ. yadi doṣataḥ, ko doṣaḥ śuktau rajatānubhavasya. śuktir eva rajatānubhavasya doṣa iti cet, hantaivam arthāpekṣitā copapāditā bhavati. nedaṃ rajatam iti ca prasaktatādrūpyanivāraṇena bādhakajñānam itīdam eva sādhu manyāmahe yad vartamānam avartamānarajatākāreṇāvasīyate, no vartamānam eva rajataṃ vartamānatayā. tasmāt siddhaṃ sannihitavartamānaviṣayam eva cakṣū rajatādīn prakāśayatīti na tāvac cākṣuṣaṃ pratyakṣam anāgatādīnām īkṣaṇāya kṣamate iti.
__________NOTES__________
[396] hi yady a (KA)
[397] riṇī ya (KHA, GA)
[398] ṣe (GA)
[399] t
[400] jño na bha (GA)

syād etat -- astu cakṣuṣo viṣayaniyamaḥ prāpyakāritvāt. manas tu sakalātītādiviṣayaṃ kiṃ neṣyate iti mānasapratyakṣagocarā bhaviṣyadādayo bhāvā bhaviṣyantīti. tan na. manaso bahirasvātantryāt. itarathā tvandhādyabhāvaprasaṅgāt. tasyāpi manaso bhāvāt. kathaṃ tarhi prathamajñānaprakṣayiṇīndriyavyāpāre{1,122}dvitīyakṣaṇopalabdhiḥ na cen mano bahiḥ svatantram. na, tatrāpīndriyavyāpārāvirāmāt tajjñānāvirāmopapatteḥ. kā kathā svapne. tatra khalu vartamānatayā vividhān saṃsargān mano darśayati. na, smṛtitvāt. tatra ca manaso[401]'svātantryasya vakṣyamāṇatvāt. kathaṃ vartamānābhāsaḥ. doṣāt. vyaktaś ca doṣo nidrā. yathā vakṣyati[402]nidrā mithyābhāvasya hetur iti. katham ananubhūte smṛtir iti cet. vakṣyati atrajanmany ekatreti. nanv avagataṃ pratibhāsu manasaḥ svātantryam. keṣām. yady arvācīnānāṃ, na. tāsāṃ liṅgādyābhāsajatvāt. prāyaḥ sahacaritahṛdayaprasādodvegaprabhāvitā hi pratibhā, na tv aikāntikahetukā. ata evāniścayātmikā buddhiḥ. atha lokottarāṇāṃ, na. tāsām asmadādipratibhāsvabhāvānativṛtter iti vakṣyāmaḥ. vimatipadaṃ ca lokottaratvaṃ nāsmadādibhiḥ kvacid āśrayiṣyate. bāhyaliṅgādinirapekṣe ca bahirmanāsi vartamāne sarvasyānapekṣitopāyāntaro manomātranibandhanaḥ prasajan sarvabodhaḥ kenāpavartayituṃ śakyate. adṛṣṭaviśeṣāl liṅgādyanapekṣaṃ bahirvṛttir iṣyata iti ced, na. indriyāntarārambhavaiyarthyāt. tata eva tattadadṛṣṭaviśeṣāhitasaṃskārāt sarvapra[403]tītisiddheḥ. tad api[404]vā vyartham, akaraṇasyaiva vātmano 'dṛṣṭaviśeṣād eva pratītikriyāsiddheḥ. atha nādṛṣṭam anupāyam[405]arthaṃ sādhayatīti mābhūt śarīrārambhavaiyarthyam iti. evaṃ tarhi na liṅgādyanapekṣam api manaḥ kvacid vartamānam upalabdham ity astu tad[406]api bahirbāhyāpekṣam. ato na mānasam api pratyakṣaṃ bhaviṣyad ādau samartham iti[407]siddhaṃ, bhāvanābalajam api sarvajñanirākaraṇakṣetre nirākariṣyāmaḥ, avagataviṣayatvād bhāvanāyāḥ. tathā sati ca bhāvanāvaiyarthyād, adhikasya ca tato 'py asiddheḥ.[408]api ca bhāvanābalajam akṣajaṃ vā, na vā. na tāvadakṣajam ity uktam. sarvākṣaśaktiparikṣayasyānantaram evoktatvāt. anakṣajaṃ tu na pratyakṣam,[409]anvarthatvāt pratyakṣaśabdasya. ata eva na bhaviṣyati pratyakṣasya
sāmarthyaṃ dṛṣṭam ity āha -- bhaviṣyatī ti. pratyakṣasya hi na bhaviṣyadviṣayatā, tadviṣayasya vā na pratyakṣatety abhiprāyaḥ.{1,123}bāhyāntaḥkaraṇa[410]japratyakṣanirākaraṇe 'py ayam eva bhāgo vyākhyeyaḥ. na cākṣuṣasya mānasasya vā bhaviṣyadādau sāmarthyam ity arthaḥ. api ca yogijñānagocaraṃ sarvam abhyupayatā kathaṃ yoginā sarvam anubhūyata iti vācyam. yadatītādy api vartamānatayā yogibhir avasīyata iti, evaṃ tarhy atasmiṃs tadgraho[411]mithyā yogijñānam. atha tu yathāvasthitam eva sarvaṃ yoginānubhūyata ity ucyate, evaṃ tarhi nātītādiviṣayasya pratyakṣatopapattiḥ. anumāne 'pi prasaṅgāt. evañ ca vartamānāvartamānaviṣayaṃ jñānaṃ pratyakṣam[412]ity ardhavaiśasam. syān mataṃ - kalpanāvirahaḥ pratyakṣatvam. atītādiviṣayam api yoginas tad[413]rahitam. ataḥ pratyakṣam iti. tan na. pūrvāparakālasambandhasyāvikalpena grahītum aśakyatvāt. kā ceyaṃ kalpanā. yady abhilāpinī pratītiḥ, śrautram apratyakṣaṃ bhavet. athābhilāpasaṃsargayogyapratibhāsāpratītiḥ, kalpanāsāmānyasvasaṃvedanam apratyakṣaṃ bhavet. yad api āhuḥ -- nainam iyam abhilāpena saṃsṛjati. tathā[414]nṛtter ātmani virodhād iti. tad ayuktam. asaty apy abhilāpasaṃsarge tatsaṃsargayogyasya sāmānyātmanas tatra nirbhāsāt, tāvatā ca kalpanātvānapāyāt kalpanāpoḍhatvānupapattiḥ. athānyarūpāropaḥ kalpanā, yogijñānam apy ajātādiṣu vartamānarūpā[415]ropeṇaiva vartata iti na kalpanāpoḍham. api cānyathāsthitasyānyathābhānād bhrāntam eva yogijñānam abhrāntapadena vyāvartitaṃ kathaṃ pratyakṣam. yathā hi timirādidoṣa[416]vaśaprabhavaṃ keśajñānaṃ bhrāntam ityabhrāntapadena vyāvartyate, evaṃ yoginām api sarvasmin vartamānāvabhāsaṃ bhrāntam evetyabhrāntapadena vyāvartitaṃ na pratyakṣaṃ bhavet. sākṣātkāritā tu nānindriyajasya jñānasya sambhavatīti pratyakṣasūtre vakṣyāmaḥ. api cārthasāmarthyasamudbhavaṃ pratyakṣaṃ yogijñānaṃ cāsad[417]ajātādyarthasamudbhavaṃ kathaṃ pratyakṣam. etad api bhaviṣyattvapratipādanenaiva sarvaṃ darśitam ity anusandhātavyam.
__________NOTES__________
[401] naḥsvā
[402] ti doṣo mi (KA)
[403] pravṛttisi (KA), pratipattisi
[404] pi bāhyārthaṃ
[405] yam asamarthaṃ (KHA)
[406] tarhi idam api (KA)
[407] ti bhā
[408] ddheḥ. bhā
[409] asamartha (KHA)
[410] ṇapra (KA, GA)
[411] hād mi (KA)
[412] kṣam apratyakṣam i (KA, GA)
[413] dgṛhītam.
[414] thāpravṛ (KA)
[415] peṇaiva
[416] ṣajñānapra
[417] ñjātā (KHA)

syān mataṃ - sarvam eva pratyakṣam asannihitāvabhāsaṃ, jñānārthayoḥ kāryakāraṇabhāvenāyaugapadyāt. ato nānena yogijñānaṃ duṣyatīti. yady evaṃ kiṃ tarhi prakāśate. jñānākāra evārthenāhitaḥ. etāvad evārthasya grāhyatvaṃ yajjñānākārārpaṇahetutvam. yady evam arthaikadeśo 'pi nāvasīyate iti dūre sarvajñānam.{1,124}atha jñānākāravedana evārthavedanādhyavasānān nārthahāniḥ, katham anyavedane 'nyavedanādhyavasāyaḥ. avidyayeti cet. aho mahānubhāvaḥ sarvajñaḥ, yasyeyame tāvatī mahāviṣayā avidhyā. varam ekadeśadarśina evaiṣām avidyāpi tāvad[418]alpīyasī. kiñ ca, idaṃ sarvaṃ krameṇāvasīyate yugapad vā, na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ. anantānām utpā[419]davatāṃ pūrvāparakoṭivirahiṇāṃ ca krameṇānubhavitum aśakyatvāt. ata eva[420]na yaugapadyam, anantānām ajātādivṛttapratyutpannānāṃ yaugapadyāsambhavāt. api ca kim idaṃ sarvaṃ nāma yadvidvān sarvajño bhavati, ekena kenacidupādhināvacchinnamodanādi sarvaśabdavācyatayā prasiddham. na caivam ajātādayo 'rthā iti kathaṃ sarvapadārthaḥ. ānantyaṃ sarvateti cet. nanv iyam iyattānavadhāraṇātmikaiveti kathaṃ tadvidaḥ sarvavittā. ataḥ siddhaṃ na kiñcit kasyacit sarvagocaraṃ pratyakṣam iti. yad api prakarṣavatāṃ kāṣṭhāprāptir avagatā yathā viyati parimāṇasyeti jñānam api kvacit pariniṣṭhāṃ gataṃ sarvaviṣayaṃ bhavatīti. tad ayuktaṃ, prakarṣaṃ khalu kāñcit kāṣṭhām adhiṣṭhāya saṅgirāmahe yad viramatīti. asambhāvanīya[421]parāvasthā tu kāṣṭhā iti hetur anaikāntikaḥ. na khalu kāryadravyaṃ ghaṭamaṇikādi sātiśayaparimāṇaṃ viditam apīmāṃ daśām anubhavati, yataḥ paramasambhāvanīya eva mahimā. evaṃ tenaiva[422]niravaśeṣabrahmāṇḍodaraparipūraṇād anavakāśam itaram. atha guṇadharmo 'yam ity ucyate, tan na. evam api pūrvadoṣānativṛtteḥ. guṇo hi garimā. na tasyaitāvantam atiśayaṃ paśyāmaḥ, yataḥ param aparaṃ na sambhavatīti. yadi khalu sarvagurubhiḥ sambhūyaikaṃ kiñcit kāryam ārabhyate, evam etat sambhaved api, na caitad asti. yad api nabhasi parimāṇaṃ nidarśitaṃ, tad ayuktam. parimāṇaṃ nāmāvacchedaḥ. tad yady apy asty ākāśe tatas tad api nāsambhāvanīyaparāvastham iti sādhyavikalatā. athānantam eva nabho 'bhyupagamyate, kathaṃ tarhi tatra parimāṇaṃ nidarśyate,
parimāṇābhāva evāsyānantyam. ato viruddham evedaṃ parimitam anantaṃ ceti sūktaṃ bhaviṣyati pratyakṣam asamartham iti. iha ca pūrvabhāga indriyāṇāṃ sarvaviṣayatvenātiśayo vāritaḥ.[423]uttarasmin{1,125}pratyakṣajñānasyeti viveka iti. pratyakṣāgocare bhaviṣyad ādau sarvasmiṃs tadvyāptaliṅgadarśanāsambhavād anumānam api na sambhavati. sādṛśyānyathānupapadyamānārthadarśanāsambhavāc ca nopamānārthāpattī. abhāvo 'pi na sarvasya kasyacid evāvagamyate, dṛśyādarśanātmako hy abhāvaḥ. na tu sarvaṃ kadācana dṛśyam. śabdenāpi vistareṇa sarvārthāvadhāraṇam asambhāvanīyam evetyabhiprāyeṇāha -- nānumānāder iti

__________NOTES__________
[418] ddavīya (GA)
[419] m utpattimatāṃ
[420] vāyau (KHA)
[421] yakapa (KA, KHA)
[422] va bra (KA)
[423] itara (GA)
atra parair uktaṃ - nanv iyam asambhāvanā nityavedābhyupagame 'pi samānā. na hi sambhavaty akṛtrimaṃ nāma vākyaṃ bhavatīti sarvāgamānāṃ kṛtakatvenāvagateḥ. tad yathedam āgamanityatvam asambhāvanīyam āśrityābhyudayaniḥśreyasārtham ārambho vedavādinām, evam itareṣām apy adṛṣṭapūrvasarvavitprāmāṇyeneti na viśeṣaḥ. ata āha -- sarvajñe ti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam idam uktaṃ paraiḥ. kin tu sampradhāraṇīyam idam asti anayoḥ kalpanayos tulyatvaṃ na veti. yena kāraṇena parais tulyatvam āpāditaṃ tena kāraṇenedaṃ tulyatvam asti nāstīti sampradhāraṇīyam asmābhir iti

tām idānīṃ sampradhāraṇām avatārayati -- sarvajña iti. ayam abhiprāyaḥ -- sādhakabādhakapramāṇatulyatve hi tulyatvaṃ bhavati. na ceha tad asti. sarvajño hi na tāvad asmadādibhir upalabhyate. ata eva nāsmajjātīyaiḥ, svabhāvaniyamāt. etad evābhipretyādiśabdaḥ prayuktaḥ. anyeṣām apy asmadvidhānām asarvavidāṃ na sarvavijñānaṃ sambhavatītyabhiprāyaḥ. etac copariṣṭād vivariṣyata eva. vedānāṃ ca na tāvat kartādyatve dṛśyate, pūrvakoṭer anavagamāt. na ca sambhāvyate, atīndriyārthatvāt. vakṣyaty etat loke sanniyamāt (1.1.26) iti. na cānumīyate, abhāvavirodhāt. asannikṛṣṭārthaviṣayaṃ hy anumānaṃ, vedeṣu cādṛṣṭārthanirmiteṣv avaśyam eva nirmātā smaryeta. ato 'darśanād asmaraṇāc cāvadhṛtābhāvasya na kartur anumānaṃ sambhavati. eṣaiva ca nityatā{1,126} vedānāṃ yaḥ kartur abhāvaḥ. ataḥ pramāṇavatī nityatvakalpanā vedānām. sarvajñakalpanā tu na tatheti sādhakabādhakatulyatvābhāvāt kathaṃ tulyateti. nanu nādarśanamātrād abhāvaḥ sidhyati satsv api viprakṛṣṭeṣu sambhavād anekāntāt. api ca vyāpakanivṛtter vyāpyanivṛttyā vyāptatvāt tathā vyāpyanivṛttir avadhāryetāpi. arthāḥ pramāṇasya vyāpakāḥ. na ca pramāṇam arthānāṃ vyāpakam ahetutvād atādātmyāc ca. ato na pramāṇanivṛttimātreṇābhāvaḥ sarvavido 'vagantuṃ śakyate. ata āha -- nirākaraṇavad iti. ayam abhiprāyaḥ -- pramāṇādhīnā hi vastuvyavasthitayaḥ. na kenacit pramāṇena sarvajña idānīṃ tāvad avagamyate. na ca kālāntare 'bhūd iti kalpayituṃ śakyate yathā nirākartum anumānena kālatvād idānīn tanakālavad iti. kāraṇābhāvasya ca kāryābhāvena niyatatvāt sarvajñānakāraṇābhāvena tadgocarajñānakāryābhāvānumānād, jñānakāraṇābhāvasya cānantaram uktatvāt. ato na pramāṇanivṛttyā sarvajñe saṃśayo 'pi darśayituṃ śakyate. nirākaraṇahetubalīyastvenābhāvāvagamād iti

syād etat -- nāgamagamyasyābhāvaḥ sarvavido 'vagamyate, tadvirodhād eva, ata āha -- na ce ti. kasmād āgamena nāvagamyate. ata āha -- tadīya iti. āgamo hi tadīyo vā tasmin pramāṇaṃ, narāntarapraṇīto vā. na tāvat tadīyaḥ, anyonyāśrayāpatteḥ. siddhe hi buddhasya sarvavittve tadāgamaḥ pramāṇaṃ, tatprāmāṇyāc ca tatsiddhir iti. narāntarapraṇītas tu pramāṇatvenānabhimata evety āha -- narāntare ti

syād etat -- nityāgamagamya eva sarvajñaḥ, śrūyate hi sarvavit sarvasya karteti, ata āha na ce ti. ayam abhiprāyaḥ -- tātparye hi śabdaḥ pramāṇaṃ, na caivamparo nityāgamo labdhuṃ śakyata iti. kim paras tarhy ata{1,127}āha -- nityaś ced iti. ayam abhiprāyaḥ - yāvān[424]kaścit siddhānuvādo[425]vedo dṛśyate, asau vidhyantarārtha ity arthavādādhikaraṇe vakṣyate. tad ayam apy ātmajñānavidhiśeṣa eveti na svarūpe pramāṇam iti tātparye ko doṣaḥ, ata āha -- tatpara iti. na hi nityo vedo naravigraham anityaṃ sarvajñaṃ pratipādayitum arhati, nityānityasaṃyogavirodhāt. tad asāv evamparo 'nitya eva syād iti

__________NOTES__________
[424] vat ka
[425] do dṛ (KA)
ayaṃ ca nityāgamagamyatve doṣa ity āha -- āgamasye ti. yady aṅgīkṛto nitya āgamaḥ, kiṃ sarvajñakalpanayeti. vṛthātve kāraṇam āha -- yata iti. nitya evāgamo dharme pramāṇaṃ bhaviṣyatīti kiṃ sarvajñakalpanāntarāśrayaṇeneti. idaṃ tu nityāgamagamyatānirākaraṇaṃ vedavādinām eva bhrāntim apanetuṃ, na nāstiko vedavedyaṃ sarvajñam icchatīti

yas tu vadati -- kiṃ naḥ sarvajñagraheṇa. buddhāgamasatyatā hi naḥ sādhyā. sā caivam api sidhyaty eva, indriyādisambandhaviṣaye hi jñānamātrakṣaṇikatvādau buddhaḥ satyavādī dṛṣṭaḥ. atas tenaiva dṛṣṭāntena śraddheyārthe 'tīndriyārthaviṣaye 'pi buddhavacasaḥ satyatvam anumīyate. evaṃ caityavandanādīnām api dharmatvaṃ sidhyatīti, tad etad upanyasyati -- yo 'pī ti

etad api dūṣayati -- tene ti.[426]indriyādisambandhaviṣaye hi pramāṇāntarapāratantryeṇa satyatā dṛṣṭeti vyāptibalenātīndriyārthe 'pi pāratantryeṇa pramāṇatā bhavatīti. pāratantrye kāraṇam āha -- prāmāṇyam iti. ayam abhiprāyaḥ -- indriyādisambandhe viṣaye satyateti bruvāṇenārthād idam uktaṃ bhavati indriyāditantraṃ prāmāṇyam iti. svataḥprāmāṇye tadapekṣāyā vaiyarthyāt. etad uktaṃ{1,128}bhavati -- nātra mānāntaram atantrīkṛtya buddhavacanamātrasya satyatāvagatā. pramāṇāntarāpekṣāyāḥ sarvatrāvyabhicārāt. ato na kvacid api svātantryeṇa pramāṇatā sidhyatīti

__________NOTES__________
[426] ti pra (KA, KHA)
pāratantryam eva vivṛṇoti -- yathaive ti. so 'yaṃ dharmaviśeṣaviruddho hetur iti

na kevalaṃ dharmaviśeṣaviruddhaḥ, viruddhāvyabhicārī cāya hetur ity āha -- yathā ce ti. śakyate hi vaktuṃ buddhavacanam atīndriye[427]'nyānavabuddhe 'rthe na pramāṇaṃ, buddhavākyatvāt kṣaṇikādivākyavad[428]eva. tāni hy atīndriye 'rthe 'pramāṇāny eva. ayaṃ caika eva hetur viruddham arthadvayaṃ na vyabhicaratītīdam evai[429]kavacanāntaviruddhāvyabhicāripado[430]dāharaṇam. hetudvayaṃ tu naikavacanāntapadavācyam ityanumāne varṇayiṣyāma iti. na[431]ca vācyaṃ satyatvam api tāvad ayaṃ hetuḥ sādhayatīti siddho naḥ pakṣa iti. na hi vaḥ satyatāmātraṃ sādhyaṃ, śraddheyārthasatyatāyāḥ sādhyatvāt. ata evoktaṃ śraddheyārthe 'pi kalpayed iti

__________NOTES__________
[427] ye 'navabu (KA, KHA)
[428] vat. tā
[429] m eva vi
[430] dārthodā
[431] na vā (KA)
tad ayam aśraddheye satyatāṃ śraddheye cāsatyatāṃ sādhayan neṣṭasādhanāya vaḥ prabhavati. asmākam eva tu śraddheye sisādhayiṣa[432]tām asatyatāṃ buddhavacasaḥ sādhayann ayaṃ hetur anuguṇa ityabhiprāyeṇāha -- aśraddheye ti. viśeṣaviruddhatām eva pūrvoktāṃ vivṛṇoti -- pūrve ti. dṛṣṭāntānusāreṇa hi hetur gamako bhavati. tatra vaḥ pūrvajñānānuvāditā dṛṣṭeti tad vyabhicārāt śraddheyārthasyāpi buddhavacasaḥ{1,129}pūrvajñānānuvāditvam evāyaṃ sādhayet. svātantryaṃ tu pramāṇatāyā viśeṣaṃ virundhyād iti

__________NOTES__________
[432] ṣi (GA)
api ca ya eva kaścid vedabāhyaḥ pāṣaṇḍo 'nena hetunā pauruṣeyāgamānāṃ satyatvaṃ sisādhayiṣati, tasyaiva sapratisādhano 'yam anyonyadṛṣṭāntopadarśanena hetur bhavatīty āha -- api ce ti. buddhavacanam atīndriyārthaṃ mithyā, alaukikārthatve sati puṃvākyatvād digambarāgamavat. so 'pi tata eva mithyā, buddhāgamavad ity anyonyasapakṣateti

aviśeṣitenaiva vā puṃvākyatvena hetunā dharmādharmātirikte 'rthe prāmāṇyaṃ prasajyata ity āha dharme ti. atra ca dharmādharmayoḥ prāmāṇyābhāva eva sādhyaḥ. nātiriktārthe prāmāṇyaṃ, tasya siddhatvād iti. yad api kṣaṇikādivākyaṃ dṛṣṭāntatayoktaṃ, tad api sāṃkhyādiṣu pratipakṣiṣu jīvatsu sādhyavikalam ity āha -- sāṃkhyādiṣv iti. sarvanityatvavādino hi sāṃkhyāḥ. te yāvan na nirjitāḥ, tāvat kathaṃ kṣaṇabhaṅgavākyaṃ satyatayopanyasyate. yathā cedam asat, tathā śabdādhikaraṇe vakṣyāma iti

alaukikārthavāditā vā puṃvākyatvaviśeṣitā satyatvānumānaṃ pratihanti parasparāgamadṛṣṭāntenaivety āha -- alaukike ti. viśeṣaṇaviśeṣyabhāvavyatya[433]yo 'tireka iti

__________NOTES__________
[433] tyayayor ati (KA)
pratihetuprasaṅgenedānīṃ yad api sarvajñaprasādhanārthaṃ parair anumānam uktaṃ sarvajño{1,130}'smīti buddhena yad uktaṃ satyam eva tat taduktatvād yathā jyotiruṣṇamāpo dravā iti, tad api pratihetuviruddham iti sarvajñadūṣaṇam evopasaṅkramyāha -- vaded iti. yo vādī pūrvam asaṅgata evāgatyaivambhūtaṃ vakṣyamāṇaṃ yad vadati tasyāpi eṣa vakṣyamāṇa eva bhavaduktahetusadṛśo bhavantaṃ prati muktasaṃśayaṃ hetur bhavati. prathamasaṅgatir anaikāntikāśaṅkānirākaraṇārthā. cirasaṅgato hi kadācinmithyā bhāṣate iti

pratihetum eva prayogeṇa darśayati -- buddhādīnām iti

kathaṃ punar ayaṃ muktasaṃśayaḥ, ata āha -- pratyakṣam iti. buddho 'sarvajña iti vacaso maduktatvaṃ pratyakṣasiddham asandigdham eva. dṛṣṭānte cāgnyuṣṇatvādivākye tat pratyakṣasiddham eveti sūktam asaṃśayam iti. sarvajño 'smīti vacanaṃ buddhoktaṃ na veti na niścetuṃ śakyam. na khalv etāvad atyuddhatānṛtaṃ prekṣāpūrvakārī bhāṣata iti sambhāvayāmaḥ. seyam asya vacaso dṛṣṭāntānāṃ ca kṣaṇikādivākyānāṃ buddhoktatā nāsādhitā sidhyatīti bauddhena sādhyety āha -- tvayā sādhye ti. kim ato yady evam ata āha -- tene ti. ayam abhiprāyaḥ -- nānayor hetvos tulyatayā saṃśayahetutvam. kin tu asmadīyo hetuḥ svayaṃ siddhaḥ, prasiddhavyāptikaś ca, dṛṣṭāntaś ca na hetuvikala iti siddho naḥ pakṣaḥ. tava tu sandigdhāsiddho hetuḥ, dṛṣṭāntaś ca sandihyamānahetusadbhāva ityaprasiddhāṅgakam anumānaṃ na sādhyasiddhaye prabhavatīty ayam āvayor viśeṣaḥ sampadyata iti

kiñ ca, atisthavīyān ayaṃ sarvajñavādaḥ, yenātyantaprasiddhair api prameyatvādihetubhiḥ śakyate nirākartum ity āha -- pratyakṣe ti. prameyatvādayo hi{1,131} pramāṇāntarāviruddhā buddhe siddhāḥ śaknuvanti tasya sarvajñatāṃ vārayitum. na cātra vipakṣe bādhakapramāṇābhāvād asiddhā vyāptir iti vācyam.[434]sarvajñānakāraṇābhāvena sarvajñāsambhavasyoktatvād iti

__________NOTES__________
[434] cyam, prageyatvasya sarva (KA)
nanv astīyaṃ cirapravṛttā buddhaḥ sarvajña iti dṛḍhā smṛtiḥ, tad asyā eva buddher
draḍhimnaḥ sarvajñapramāṇam anumāsyāmahe, ata āha -- na ce ti. kim iti nānumīyate, ata āha vigānād iti. avigītā hi smṛtir mūlam upasthāpayati. sarvajñasmṛtiṃ tu nāstikā eva parasparaṃ vigāyanti sarvavidbhedānāśrayantaḥ. vedavādinas tv atyantāya sarvajñaṃ nirākurvan[435]tīti. nanu samānam idaṃ vigānaṃ manvādismṛtiṣv api, tā api nāstikā vigāyanti, ata āha -- chinne ti. ayam abhiprāyaḥ -- smṛtir hi pūrvajñānakāryatayāvagatā kāraṇabhūtaṃ[436]pūrvavijñānam anumāpayati. asannikṛṣṭārthagocaraṃ hy[437]anumānaṃ bhavati. iha ca sarvajñānakāraṇābhāvāt[438]chinnaṃ pūrvavijñānaṃ smṛtimūlatayā asambhāvitam iti vaiparītyaparicche[439]dād nānumānāvakāśaḥ. vedasaṃyogas tu traivarṇikānāṃ sambhavatīti sa śakyo manvādismṛtimūlatayā kalpayitum iti. vigānaṃ vivṛṇoti -- kaiścid iti. idaṃ cānvāruhyavacanam. yadi hi sarvāvigānaṃ bhaved, evam api yā kācit kalpanā syāt. na caivam asti, kaiścid eva mahājanaikadeśabhūtair buddhādibhiḥ sarvajñatāyāḥ parigrahād iti

__________NOTES__________
[435] ta iti
[436] taṃ vi
[437] cā (GA)
[438] vāvacchi
[439] chedena nā (KA)
chinnamūlatāṃ vivṛṇoti -- sarvajña iti. smṛtidraḍhimnā hi ekena sarvajño jñāta iti kalpanīyaṃ, sa eva tu sarvajñaṃ jñātuṃ samarthaḥ yaḥ sarvavid vedyaṃ jānāti. yāvad dhy etāvad eva sarvam idaṃ ca buddho jānātīti na jāyate, na tāvad asau sarvajña ity avadhārayituṃ śakyate. na ca buddhādarvācīnaḥ sarvavid{1,132}iti nāsya sarvajñānakāraṇam asti. na cānavagataṃ smartuṃ śakyate. ato 'sambhāvitamūlaivañjātīyāṃ smṛtir apramāṇam eveti

yadi tu buddhād anyo 'pi kaścid ekaḥ sarvajñaḥ tena ca sarvajño buddha iti jñātvā smṛtaṃ tata eṣā smṛtiparamparā pravṛttety ucyate, evaṃ sati tatsarvajñatā vinā sarvajñe(na)nāvagantuṃ śakyate iti sarvajñānantyam ity āha -- kalpanīyā iti. atra kāraṇam āha -- ya eve ti

evaṃ tāvat sārvajñyaṃ durjñānam ity uktam. tadanavagame ca sarvajñāgamaprāmāṇyam api na sidhyatīty āha -- sarvajña iti. sarvajñapraṇītatā hi tadāgamaprāmāṇyamūlaṃ, tadanavagame ca na yādṛśatādṛśapuruṣavākyavat sarvajñāgamaprāmāṇyam adhyavasātuṃ śakyata iti

dūṣaṇāntaram āha -- rāgādī ti. ayam abhiprāyaḥ -- āgamapraṇayanaṃ hi rāgād vā kiñcid anugrahītuṃ dveṣād vā nigrahītuṃ sambhavati. buddhas tu prakṣīṇākhilarāgadveṣa[440]iti nāsyāgamapraṇayane kiñcit kāraṇam upalabhyata ity anyapraṇītaiva dharmātideśaneti vakṣyamāṇena sambandhaḥ. nanv ayaṃ paramakāruṇikaḥ tadvaśa eva duḥkhottarān prāṇino dṛṣṭvā dūraṃ dūyamānamānaso hitāhitaprāptiparihāropāyopadeśān praṇayatīti kim anupapannam ata āha -- nirvyāpāra iti. ayam abhiprāyaḥ -- pratyakṣaṃ hi tad yoginaḥ sarvaviṣayaṃ jñānam iṣyate. tac ca kalpanāpoḍham. ato yadā dhyānastimitalocano jagadakhilam avikalpena vilokayamāno 'vatiṣṭhate, tadāsyāsmṛtaśabdādisambandhasya vivakṣāprayatnatālvādivyāpārāsambhavān na kathañcid apy[441]asmṛtasya deśanāpraṇayanaṃ sambhavatīti kāruṇiko 'py upekṣetaivaityanyapraṇītaiva deśanā bhaved iti. api ca yāvad idaṃ{1,133}vṛttam, idaṃ vartiṣyata iti na pratyavekṣate, na tāvadāgamo nirmātuṃ śakyate. na caitad apy anutthitasya sambhavatītyabhiprāyeṇāha -- ṛta iti. tad iha kāraṇatrayam apy anyapraṇītatve deśanānām uktam ity anusandhātavyam. syād etat. vyutthāyopadekṣyatīti, tan na. vyutthitasya abhilāpinī pratītir bhrāntir iti bhrāntabhāṣitam apramāṇaṃ bhaved iti

__________NOTES__________
[440] ṣābhiniveśa i
[441] py utthitasya (GA)
syād etat -- buddhānubhāvād asatyeva tatprayatnaviśeṣe kuḍyādibhyo 'pi deśanā dharmopadeśā nirgacchantīti. tad idaṃ nāśraddadhānā vedavādino budhyāmahe. vayaṃ hi vastusvabhāvam anatikrāmanto yajjātīyo yataḥ siddhaḥ tatas tatsiddhim anujānīmahe. granthasandarbhaś ca vivakṣāprayatnavāyvīraṇatālvādisaṃyogavibhāgapūrva[442]ka evāvagata iti na dhyānastimitāntaḥkaraṇayogisannidhānād eva sidhyatīti sambhāvayāmaḥ. tad etad āha -- sānnidhye ti sārdhena. (śraddadhānasya kuta ity arthaḥ.?) api ca, āptapratyayānusārī śabdān nirṇaya iti na kuḍyādinissṛtābhyo deśanābhya āśvāso bhaved ity āha -- kuḍyādīti

__________NOTES__________
[442] rva evāgataḥ (KA)
kiñ ca buddhapraṇītatve 'pi nāśvāsaḥ. evaṃ ca saṃśemahe -- kiṃ buddhānubhāvān[443]nismṛtā imā deśanāḥ, āhosvit piśācādibhir durātmabhir adṛśyair īritā ity āha -- kin tv iti. adṛśyātivāhikāyonijadehāḥ piśācā iti purāṇeṣu gīyate. tanmatenedam uktam iti. evaṃ ca saṃśayānebhyo deśanā na pramāṇaṃ bhaveyur iti bhāvaḥ

__________NOTES__________
[443] vani (GA)
anyaddarśanaṃ - bodhasvabhāvaḥ puruṣo bhavāntarīyakarmārjitadehendriyādivaśaḥ{1,134}kvacid eva kiñcic ca jānāti. niravaśeṣitāśeṣakarmāśayas tu vigalitanikhilakaraṇakalebarādiprapañcaḥ kevalībhūto viśvam eva sūkṣmātītādibhedabhinnam aparokṣam īkṣate. tac ca kevale jīve jātaṃ[444]kevalajñānam ācakṣate. evaṃvādibhiś ca muktātmanām eva sarvagocarajñānam āśritaṃ, tad etadupanyasyati -- evam iti

__________NOTES__________
[444] kaivalya jñā (GA)
etad api dūṣayati -- narta iti. ayam abhiprāyaḥ -- subhāṣitam idaṃ mukto viśvaṃ jānātīti. sā khalu jīvānāṃ tādṛśī daśā sa eṣa neti netīti sakalabhedaprapañcavilayanenaiva tāvad upalabhyate vedānteṣv iti tadatiriktātītādijñātavyābhāvāt kathaṃ sarvajñatā. yadi tv avadhīrya vedāntān svāgamaprāmāṇyāśrayaṇena muktānāṃ tathāvidhaṃ jñānam iṣyate, tannāsatyāgam aprāmāṇye sidhyati. na cāsarvajñapraṇīta āgamaḥ pramāṇaṃ sambhavatīti sarvajñasiddhāvāgamaprāmāṇyaṃ, tatsiddhau ca sarvajñasiddhir itītaretarāśrayaṃ bhavatīti. yadi tu kvacit tathāvidhena jñānena vyāptaṃ liṅgam upalabhya[445]te, evamanumānena jñānasiddhāv itaretarāśrayaparihāro bhavet. na tu tasya jñānasya loke kaścid dṛṣṭānto bhavatīty āha -- dṛṣṭānta iti

__________NOTES__________
[445] bhyeta, e (KA)
evaṃ tāvad yaiḥ puruṣātiśayam āśritya tatpratyayenāgamaprāmāṇyam āśritaṃ, tān pratyuktam. idānīṃ ye vadanti -- nitya evāyam āgamaḥ kasyacit prathamam ārṣajñānenāvabuddho bhavatīti, tān pratyāha -- nityāgama iti. kiṃ punar ayaṃ nityāgamavāda eva nirākriyate. atrāpi śabdaikapramāṇakāv eva dharmādharmau. etāvāṃs tu viśeṣaḥ. yad ekasyaiva kasyacidṛṣer apagatasakalakalmaṣasyābhraṣṭabhavāntarīyasaṃskārasyādāv eva vedāḥ prādurbhavanti. te ca tenāparebhyaḥ pratipādyante tair apy anyebhya ity evaṃ śiṣyācāryaparamparayā ābhūtasaṃplavaṃ tiṣṭhanti. evam eva punaḥ sṛṣṭāv apy ārṣadarśanenaiva vedasaṃvyavahāraḥ pravartate{1,135}iti na kaścid viśeṣaḥ. tasmād vācyo nirākaraṇābhiprāyaḥ. sa ucyate -- tat khalu sṛṣṭyādāv ṛṣer jñānaṃ grahaṇaṃ smaraṇaṃ vā. grahaṇam api pramāṇam apramāṇaṃ vā. na tāvad apramāṇād arthatathātvaniścayaḥ. pramāṇaṃ tu nā pratyakṣaṃ sambhavatīti kiṃ tannirākaraṇena. yadi tu sākṣātkāripratyakṣam etadṛṣīṇām āśrīyate, tathā saty anuccāritaśabdaśravaṇād atīndriyadarśanam evāpatitam. ata evāhuḥ --
atīndriyānasaṃvedyān paśyanty ārṣeṇa cakṣuṣā |
ye bhāvān vacanaṃ teṣāṃ ko 'tikrāmitum arhati ||
iti. ato nirākārya evāyaṃ siddhāntaḥ. evaṃ hi tulyanyāyatayā dharmādharmāv api kaścid aparokṣayet, tataś ca codanaiveti pratijñāhāniḥ. ata evoktam -- anayā diśe ti. sarvajñanirākaraṇadiśetyarthaḥ. etena tulyatām anayor darśayati ayam api siddhāntaparipanthīti. smaraṇaṃ tu parastān nirākariṣyata iti. api cedam ārṣadarśanaṃ kṛtakāśaṅkām[446]apy āpādayatīti nirākāryam ity āha -- na hī ti

__________NOTES__________
[446] m āpā
nanu tadvacanād eva niścayo bhaviṣyati, ata āha -- sarvade ti. śrūyate khalu anṛtavādinī vāg iti. jaiminir api prāyānṛtavāditāṃ vāco vakṣyati -- prāyāt ity atra. ato 'dyatve 'nṛtavādibāhulyāt kālāntare 'py avisrambha iti

api ca, etad akasmāt pratibhānaṃ svapnavad bhrāntir ity api vaktuṃ śakyata ity āha -- svapnādī ti. arthagrahaṇaṃ tulyanyāyatayārthapratibhāsasyāpi[447]śaṅkyamānatvāt[448]saśaṅkānāṃ (kṛte?) prāmāṇyaṃ na yujyata ity arthaḥ

__________NOTES__________
[447] pi viśa (KA)
[448] sā (GA)
{1,136} ayam aparo 'smin darśane doṣa ity āha -- puruṣe ti. puruṣasya tāvadatīndriya[449]darśanaśaktir abhyupagataiva yadanuccaritaśabdagrahaṇam aṅgīkṛtam. sā ced aṅgīkṛtā, kim āgamanityatāgraheṇa. evaṃ hi varaṃ yat parair uktaṃ puruṣapratyayād evāgamaprāmāṇyam iti tad evāśritam iti. evaṃ tāvadanuccaritaśabdadarśanaṃ nirākṛtam. smaraṇam idānīṃ nirākaroti -- kalpitam iti. asyātiśayavataḥ puruṣasyādyatanajñāneṣv adṛṣṭapūrvaṃ janmāntarīyajñānanibandhanaṃ vedānāṃ sṛṣṭyādau smaraṇam iti kalpanāmātraṃ, na tu prāmāṇikam. janmāntare nibandhanaṃ kāraṇam asyety arthaḥ. kaḥ punar atra doṣaḥ yajjanmāntarānubhūtā vedāḥ smaryanta iti. grahaṇaṃ hy anuccaritaśabdagocaraṃ na sambhavati, na tu smaraṇam. adyatve 'pi hi tāvacciratarānubhūtānām āntaralikānekāntarāyaparamparātirohitānā bhāvānāṃ nānāvidhānekagada[450]vedanābhir dūraṃ dūyamānamānasair api smaraṇaṃ dṛṣṭam. tad bhavāntarīyasmṛtau kim anupapannam. dehadhvaṃse saṃskārānavasthānam iti ced, na. atadādhāratvāt. tatraitat syāt -- adhriyamāṇeṣu deheṣu kim āśrayāḥ saṃskārā bhavanti na vā bhavanti. kathaṃ bhavāntare phalaṃ bhāvayitum utsahanta iti. tan na, atadādhāratvāt. no khalv api bhavāntarīyapaṭutarānubhavaprabhāvitaṃ bhāvanābījaṃ śarīrādhikaraṇaṃ, yad asya nāśe naśyet. jñānasamānādhikaraṇatvād ātmanaś ca[451]jñānādhāratvāt. ātmāpi parigṛhītadehāntaro 'pi sa evāvatiṣṭhata iti nāśrayānupapattiḥ. api cedānīm api pūrvajātismaraḥ kaścid upalabhyata eva, yo bhavāntarīyarahovṛttavṛttāntaṃ sampādayati. dehanāśāc ca saṃskāranāśe tadanupapattiḥ. jarāmaraṇagarbhavāsajanmavedanāś ca saṃskārocchedahetavaḥ tasyāpi tulyā eva. ato 'vaśyam āśrayaṇīyaḥ ko 'pi prāgbhavīyadharmānugrahāt tasya nāma bhājanam atiśayasya yo 'trāmutra vā viditam[452]apy aśeṣeṇa smaratīti. api cetihāsapurāṇavedavādā api jātismaraṇasadbhāve pramāṇam. bhavati hi gītāsu vāsudevavacanaṃ -
__________NOTES__________
[449] yārthada
[450] rbha
[451] ś ca parijñā
[452] m apy aviśe (KA)
{1,137} bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna |
tāny ahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vetsi parantapa ||
iti. paurāṇikā api --
prathamaṃ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇaṃ brahmaṇā smṛtam |
anantaraṃ ca vaktrebhyo vedās tasya vinismṛ[453]tāḥ ||
__________NOTES__________
[453] rga (KA)
iti paṭhanti. smaraṇābhiprāyam evedaṃ vedavinissaraṇaṃ purāṇeṣu, tatkṛtakatvānabhyupagamāt. vedavādāś ca bhavanti dehāntarapratipattikāle taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca iti. mānave 'pi viśiṣṭakarmaphalatayaiva jātismaratvaṃ darśitam. smaryate hi[454]-
__________NOTES__________
[454] ca (GA)
vedābhyāsena satataṃ satyena tapasaiva ca |
adroheṇa ca bhūtānāṃ jātiṃ smarati paurvikīm ||
iti. tatraitat syāt. anyārthatvā[455]vadhṛtavedābhyāsādisamabhivyāhārāt parṇamayyādiphalārthavādavadarthavāda evāyaṃ na phalakalpanāyai prabhavati. tathā hi -- vedābhyāsas tāvad dhāraṇārtha eva, pratyakṣaṃ hi guṇyamānaṃ na bhraśyatīti. yo 'pi ca aharahaḥ svādhyāyo 'dhyetavyaḥ iti viśiṣṭetikartavyatāyukto brahmayajñavidhiḥ, so 'pi yāvajjīvadarśapūrṇamāsāgnihotrādividhivadupāttaduritakṣayākaraṇanimittapratyavāyaparihāraprayojana eveti nāsamīhitaphalāntarasambandham anubhavati. satyam api śabdārtha[456]bhedabhinnaṃ svargādimahāphalārtham avagatam eveti na phalāntareṇa sambadhyate. tapāṃsy api nānāvidhainoniba[457]rhaṇārthāni svargādiśreyo[458]ntarārthāni ca cāndrāyaṇādīny avadhāritānītyanapekṣāṇy eveti na jātismaraṇaphalakāni bhavanti. adroho 'py ahiṃsā bhūtānāṃ tattatkālabhedena phalārtha eva vihitaḥ. yadi vrataṃ yadi niṣedhaḥ kasya jātismṛtiḥ phalaṃ bhavet. tasmād vedābhyāsādī[459]nām arthavāda eva phalaśrutir na phalakalpanāyāṃ pramāṇam iti. tan na. pratyekaṃ hi vedābhyāsādīnāṃ phalāntaram avagataṃ na samuccitānām. iha tu kraya ivāruṇādīnāṃ satyādīnām ekatra phala upādīyamānānāṃ sāhityaṃ vivakṣitam iti na samuditānāṃ phalāntarasambandho{1,138}nopapadyate. ata eva samuccayavacanam upapannaṃ bhavati. syād etat -- ekena smaryamāṇā vedāḥ kṛtakāśaṅkāṃ janayeyur iti. tan na, anekeṣām api tathāvidhātiśayabhājāmṛṣīṇāṃ bhṛgvaṅgiraḥprabhṛtīnāṃ parasparasaṃvādāśaṅkānivṛtteḥ. na caivaṃ vedārthe prasaṅgaḥ, tasyātīndriyasya bhavāntare 'py ananubhūtasya smṛtyanupapatteḥ. syād etat -- bhavāntarānubhūtasmṛtau janmāntare kṛtakarmāṇa iha phalaṃ labhamānā anvayavyatirekābhyām eva karmaphalasambandhaṃ jānīyuḥ. ataś codanaikapramāṇatā vyāhanyeteti. tad ayuktam. anādau khalu saṃsāre viparivartamānānām anantāni karmiṇāṃ karmāṇi. tatra jātismaro 'pi naitāvad vivektuṃ śakto 'muṣya nāmedaṃ karmaṇaḥ phalam iti. na cāvaśyamānantarabhavānuṣṭhitakarmaphalopabhoga eva saṃsāriṇāṃ, nānājanmasañciteṣu śubhāśubhaphaleṣv ānantyād anavadhṛtaparimāṇeṣu duradhigamaḥ karmaphalasambandhavivekaḥ. tasmānnāgamasmaraṇe kaścid virodho dṛśyata iti kiṃ tannirākaraṇena.

atrocyate -- yadi nāmetihāsapurāṇaprāmāṇyāśrayaṇenāyonijadehā eva kṛtādiyugabhedeṣu kecidṛṣayaḥ smaranti vedān iti saṅgirante. tad astu. naivam api naḥ kācit siddhāntahāniḥ. ekasya kasyacit smaraṇam evāsmābhir nirasyate, tad dhi kṛtrimatvam evāpādayatīti. ata eva vakṣyati -- ekasya pratibhānam iti. ihāpi cāsyety ekavacanenaikasyaiva smaraṇaṃ nirākaroti. bahavo 'py ayonijadehāḥ smartāra iti duṣpratipādam eva. na khalv ayonijaṃ nāma narāṇāṃ śarīraṃ sambhavati, svabhāvaniyamāvisaṃvādāt. visaṃvāde vā sakaladṛṣṭādṛṣṭavyavahārocchedaprasaṅgāt. yonijade[460]hās tu sātiśayā api sāṅgāṃś caturo vedān smarantīti. naivaṃ sambhāvayāmaḥ, janmajarāmaraṇavedanāparibhavo hi mahān saṃskāranāśanidānam iti kathaṃ mahānayaṃ granthasandarbho mātrayāpy anyūnānatiriktaḥ kenacit smaryeta. kiñcid eva bhavāntarīyakam api kecit smarante dṛśyante iti yathādarśanam astu jātismaraḥ, kalpyatāṃ vā mānavānumitajātismaraśrutyanyathānupapattibalād viśiṣṭo yonijavigrahaparigraho bhṛgvādīnām ṛṣīṇāṃ svargakāmaśrutyanyathānupapattikalpitāsādhāraṇātiśayadehendriyādiparigrahavat. śāstrasthā hi vayaṃ yathāśāstram āśra[461]yāmahe. na ca śāstrasāmarthyādāyāto 'tiśayo 'numānena nirākartuṃ śakyate āgamavirodhād eva. janmāntarānubhūtaṃ ca na smaryate iti{1,139}tv atīndriyārthābhiprāyam eva tad astu. sarvathā siddham idam ekasyāgamasmṛtikalpanā na sādhīyasīti

__________NOTES__________
[455] tvād ava
[456] rthavadabhinnaṃ ca sva (KA)
[457] rharaṇā
[458] yorthāntarāṇi ca
[459] der artha (GA)
[460] śarīrās tu
[461] dri (GA)
punar api grahaṇapakṣam evopasaṅkramya dūṣaṇam[462]āha -- grāhyatva iti. nanv āgamasyātīndriyo 'rthaḥ na tv āgama iti kathaṃ tulyatvam ata āha -- yo hī ti. anuccarito hy āgamo 'tīndriya eveti bhāvaḥ

__________NOTES__________
[462] yati -- grā (GA)
nanu tulyatve 'pi tāvad asmadādibhir āgamagrahaṇam āśritam. ko doṣaḥ, ata āha -- pumāṃs tāvad iti. ayam abhiprāyaḥ -- nātra tulyatvam. arthapratibhāne hi puruṣaḥ svatantro bhavati, tadanusāritvād arthaniścayasya. āgamapratibhāne tu puruṣo 'rthaṃ pratyāgamaparatantraḥ. āgamo 'pi svarūpasthitaye[463]tatparatantra iti sāpekṣatvād ubhayāprāmāṇyam iti

__________NOTES__________
[463] ye para (KA)
nanv idam āgamapāratantryaṃ tavāpi samānam. na hi puruṣapratyayādṛte tasya yāthātmyaṃ śakyaṃ śraddadhātum, ata āha -- aneka iti. ayam abhiprāyaḥ -- ekapuruṣapāratantryaṃ doṣāya bhavati, anekadhā saṃśayopajananāt. evaṃ hi tatra saṃśayo bhavati -- kim ayam anenāgamo dṛṣṭaḥ kṛto vā, dṛṣṭo 'pi yathāvasthito 'nyathā veti. evaṃ saṃśayānā na kvacid āśvā[464]sayeyuḥ. anekapuruṣādhāre tu vede na tāvat kṛtakāśaṅkā, nāpy anyathātvam iti vakṣyati. ato 'vyāhatasvātantryo vedaḥ prāmāṇyaṃ labhate iti. api ca yeyaṃ bhavāntareṣv anubhūtānāṃ bhavāntare niravaśeṣasmṛtikalpanā, sāpi vedānāṃ pāratantryam āpādayaty{1,140}eva. evaṃ hi tatra śaṅkyate -- kathaṃ khalv ayaṃ mahān granthasandarbho niśśeṣasaṃskāracchidā maraṇenāntarito 'nena smṛtaḥ. tad ayam asmān vipralabdhukāma eva svayaṃ nirmitam āgamaṃ smṛtam[465]apadiśati. evaṃ ca śaṅkamānā na svātantryeṇāgamaprāmāṇyam adhyavasyeyuḥ. asmākaṃ tu grahaṇasmaraṇayor ekabhavabhāvitvān nāyaṃ doṣo bhavatīty āha -- ekatre ti

__________NOTES__________
[464] śvāseyu. (GA)
[465] m ity apa
athānekapuruṣasthatve ko guṇaḥ, ata āha -- anyathe ti. bahuṣu hi sampradāyapravartakeṣu yā tasya vedasyānyathākaraṇāśaṅkā sā nivartate. ekena hi vināśitaṃ vedam anyo naitad evam iti nivāryānyathā darśayati. ato bahusaṃvādād vedasya yathāvasthitasvarūpāvadhāraṇaṃ bhavatīti. ekasya pratibhānaṃ tu kṛtakavedakalpanāyā na viśiṣyate, ubhayatrā[466]py aviśvāsatulyatvād ity āha -- ekasye ti

__________NOTES__________
[466] trāvi (GA)
ato na yathā vedānām ekaḥ kartā, evaṃ sampradāyapravartako 'pi naikaḥ puruṣa ity upasaṃharati -- ataś ce ti. adyatvavad eva tu purāpi bahavaḥ sabrahmacaryādiparatantrā narā āsann ity āha -- bahava iti. etac ca prayogeṇa darśanīyam iti

evaṃ tāvat puruṣātiśayakalpanā nāpauruṣeyakalpanayā tulyeti sampradhāritam. ato yat parair anayoḥ kalpanayos tulyatvam āpāditaṃ, tadekakalpanīyahānopādānābhyām eveti sāpahāsam āha -- evañ ce ti

{1,141} etad eva spaṣṭayati -- na hī ti. adyavad eva sarvadā vedavyavahāraḥ pratāyate iti jaiminer darśanam. idaṃ ca[467]dṛṣṭānusārīti nālaukikaṃ kiñcij jaimininā kalpitaṃ parair ivādṛṣṭapūrvaḥ puruṣātiśayaḥ. pauruṣeyānumānadūṣaṇaṃ tu pūrvam uktam eveti. vedāprāmāṇyavādinām eva[468]tu dṛṣṭahānir adṛṣṭakalpanā cety āha -- aprāmāṇye ti. doṣo hy aprāmāṇye nimittam. sa cāpauruṣeye vede 'dṛṣṭaḥ kalpanīyaḥ. trividhāprāmāṇyaśūnyasya jñānasya dṛṣṭaṃ prāmāṇyaṃ hātavyam iti. nanv ayaṃ dṛṣṭabādho bhrāntiṣv api samānaḥ. atha tatra bādhakasāmarthyād viparyayaḥ, so 'py atrānumāniko bhaved ity ata āha -- utpanna iti.[469]ayam abhiprāyaḥ -- utpannam idaṃ jñānaṃ samyaktvasandehaviparyayavirahād ity uktaṃ bhāṣye. anumānānām apy āgama[470]virodhaḥ pratihetuvirodhaś cety uktam eva. ato vinaiva kāraṇena balādayaṃ bādhaḥ kalpyate. bhrāntau tu naitad evam iti sphuṭo viparyaya iti

__________NOTES__________
[467] ca dṛṣṭaṃ dṛṣṭā (KA)
[468] va dṛ (GA)
[469] ti. u
[470] mena vi (KA)
yat tu svaparapratyakṣāsaṃvādī kathaṃ śabdaḥ pramāṇam ity uktaṃ, tad ayuktam. yadā hy apauruṣeyā vedā ity upapādayiṣyāmaḥ tadāsyāś codanābuddheḥ pratyakṣeṇa saha viśeṣaṃ nopalabhāmahe. ubhayor apy aduṣṭakāraṇajatvāt. ataḥ kim atra pratyakṣasaṃvādenety āha -- sādhita iti. nirdoṣaṃ ca tajjñānajanma cety arthaḥ

{1,142} atrāparaṃ bhāṣyaṃ - nanv aviduṣām upadeśo nāvakalpate ityādi. tasyābhiprāyam āha -- upadeśa iti. arthāpattir iyaṃ[471]bhāṣyakāreṇoktā. upadeśo hi buddham anvādīnāṃ upalabhyate. na cāyam artham aviduṣām upadeśa upapadyate. ato dṛṣṭa upadeśaviṣayo 'rtho manvādibhir iti kalpyate. manvādigrahaṇaṃ prarocanāyai.[472]evaṃ hi jānāti -- eṣa khalu mīmāṃsako[473]'ṅgīkṛta[474]m anvādyāgamasatyatvaḥ, tad aham enaṃ manvādyupadarśanenaiva tāvadaṅgīkārayāmi yathātīndriyāṇām arthānām asti tāvad draṣṭeti. tataś ca svāgamārthadarśanam api buddhasyānāyāsamupapādayiṣyāmīti

__________NOTES__________
[471] yaṃ ca bhā
[472] ya
[473] ko 'naṅgī
[474] tabāhyāgama (KA)
anumānābhiprāyaṃ vedaṃ bhāṣyam ity āha -- yad ve ti. upadeśitvaṃ hi dṛṣṭārthapūrvatayā vyāptam avagataṃ vaidyopadeśādau. tadatīndriyārthagocaram apy avagataṃ tām anumāpayatīti. nanu ca nātra bhāṣyakāreṇopadeśitvaṃ hetur uktaḥ, kin tu aviduṣām upadeśānupapattiḥ. ataḥ katham anumānābhiprāyavarṇanam, ata āha -- vyatireka iti. ayam abhiprāyaḥ -- vyatirekapradhānavādimatena bhāṣyakāreṇātra vyatirekamukhena hetor gamakatvam uktam. yo hi yan na jānāti sa tannopadiśati, yathā cikitsako dharmādharmau. na ca tathā manvādayo 'tīndriyānarthānnopadiṣṭavantaḥ. ato 'vidvadbhyo vyāvṛttam upadeśitvaṃ vidvattām anumāpayatīti

evam ubhayathā paricodanābhiprāyam uktvā parihārabhāṣyābhiprāyam āha -- anyathe ti. arthāpattyabhiprāyeṇa paricoditaḥ upadeśo hi vyāmohād api bhavatīty anena bhāṣyeṇānyathopapattipradarśanena tadbhaṅgaḥ kathyate. vyāmohenāpy upadeśopapattau nātīndriyajñānaṃ kalpayituṃ śakyata iti. dṛśyate cādyatve 'pi{1,143}vyāmugdhānām anyathāśāstrārthopadeśaḥ prabandharacanā ca nibandhṝṇām iti. yadā punaranumānābhiprāyā paricodanā, tadānumānadoṣo liṅgasya vyabhicāro 'nena kathyata ity āha -- liṅgasyeti. bālo 'jñaḥ. tasyāpy upadeśadarśanenānaikāntiko hetur iti

aparam api asati vyāmohe vedād apīti bhāṣyaṃ, tad vyācaṣṭe -- vedād ity uktam antena. ayam abhiprāyaḥ -- anumānadūṣaṇam evedam. prathamaṃ tāvadanaikāntiko hetur ity uktam. idānīṃ tu siddhasādha[475]natocyate. yad idam upadeśād jñānānumānam uktam, ataḥ siddhaṃ sādhyate. satyam. vedād viditavatām atīndriyārtha[476]viṣaya upadeśaḥ. evaṃ hi veda evātīndriye 'rthe pramāṇaṃ, na svamahimnā puruṣa iti. kathaṃ punaḥ siddhasādhanam. na hi buddhādīnām atīndriyā[477]rthajñānaṃ vedāt sambhavatīti na hi te vedāj jñāpayitavyāḥ, tatsamīpe 'nadhyayanāt. ato vedasvarūpam aviduṣāṃ na vedād jñātvopadeśaḥ sambhavati, ata āha -- manvāder iti. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ ne[478]daṃ buddhādyabhiprāyeṇa siddhasādhanatvam ucyate, kin tu upadiṣṭavantaś ca manvādayaḥ iti bruvāṇena manvādaya upadarśitāḥ. teṣāṃ ca vedād eva jñātvopadeśa iti smṛtyadhikaraṇe vakṣyate. yathā vakṣyati --
__________NOTES__________
[475] dhyato (GA)
[476] rtha u
[477] yajñā
[478] na bu (KA)
bhrānter anubhavāc cāpi puṃvākyād vipralambhanāt |
dṛṣṭānuguṇyasādhyatvāc codanaiva laghīyasī ||
iti. vedaviruddhārthābhidhāyināṃ tu vedād upadeśa ity asambhāvanīya eva. yathā vakṣyati virodhe tv anapekṣyaṃ syāt iti. etat siddhasādhanaṃ manvādisambandhitayepyata ity arthaḥ. aparam api pauruṣeyāpauruṣeyayor viśeṣakathanārthaṃ bhāṣyam -- api ca pauruṣeyād vacanād evam ayaṃ puruṣo vedeti bhavati pratyayaḥ naivam artha iti. viplavate khalv api kutaścit puruṣakṛtād vacanāt pratyayaḥ. na tu vedavacanasya mithyātve kiñcana pramāṇam astīti. asyārthaḥ -- pūrvaṃ hi{1,144}puruṣavākyopamānena nanv atathābhūtam ityādinā vedavacasāṃ mithyātvam upapāditam. tatra mīmāṃsāgotrānusāriṇā svataḥprāmāṇye sthitvā vipratiṣiddham ityādinā siddhāntitam. punaś ca pratyayitagranthenāṃśe dṛṣṭāntasya sādhyavaikalyam aṃśe ca hetvantarādhīnaṃ vaitathyam ity anumānadūṣaṇam uktam. madhye ca prāsaṅgikī kathā pravṛttā. adhunā lokavedavākyayoḥ sa nāma viśeṣaḥ kathyate yena nirapekṣam eva vedavākyaṃ pramāṇaṃ, sāpekṣaṃ pauruṣeyaṃ kiñcic cāpramāṇam eva. evañ ca yat tv athābhūtapratijñāyām antarṇītaṃ pratyayāntarasāpekṣaṃ sarvavākyānāṃ prāmāṇyaṃ, vārttikakṛtā ca pramāṇāntaradṛṣṭaṃ hītyādinā vivṛtaṃ, tat tāvat parihṛtaṃ bhavati. vākyatvasya ca mithyātvahetor antarṇītasyāprayojakatvaṃ mithyātve sādhye darśitaṃ bhavati. yady api ca tat puruṣabuddhiprabhavam apramāṇam ity atra puruṣadoṣāyattam aprāmāṇyam ity uktaṃ, tathāpi pratijñāmātreṇa taduktaṃ na tūpapāditam. adhunā tu bhavaty āśaṅkā -- kathaṃ punar idam avagamyate puruṣādhīnam aprāmāṇyaṃ na vākyasvabhāvānubandhīti. tatredam ucyate -- puṃvākyam api kim api vaktṛpramāṇāvadhāraṇasamutsāritatadīyanikhiladoṣāśaṅkam apy arthe sākṣādanādadhad api niścayaṃ taddvāreṇa pramāṇam eva. yathāha -- evam ayaṃ veda, naivam artha iti. vaktṛpramāṇatirohito 'rthe niścayaḥ na svatantra iti yāvat. vākyasvabhāvānubandhini tv aprāmāṇye na kiñcit puṃvacaḥ pramāṇaṃ bhavet. ato 'vagacchāmaḥ svabhāvataḥ pramāṇam eva vākyaṃ pundoṣād apramāṇaṃ bhavatīti. tad idam uktaṃ viplavate khalv iti. anāptavākyād upajātaḥ pratyayo viplavate. vividhaṃ plavate, evaṃ naivam iti saṃśayātmaka iti yāvat. viparyeti vā. tad evam autsargikaṃ prāmāṇyaṃ
vākyānāṃ doṣair apodyata iti darśitaṃ bhavati. na cātra vaktṛguṇāḥ prāmāṇye kāraṇaṃ doṣanirākaraṇamātre vyāpārāt, itarathā anavasthānād ity uktam. ataḥ svabhāvanirdoṣād vedavacaso jātaṃ jñānaṃ katham apramāṇaṃ bhavatīti. etac cānāgata evāsmin vārttikakṛtā sarvam udgrāhitaṃ śabde doṣodbhava ityādinā. tad idam uktaṃ na tu vedavacanasyeti. tad ayaṃ saṃkṣepārthaḥ -- yeyaṃ pratyayāntarasāpekṣitā sā tadadhīnaniścayānāṃ puṃvākyānāṃ tathā nāma, apramāṇatā ca vaktṛpramāṇatantratvād arthaniścayasya taddoṣād astu nāma. vedavākyebhyas tu svatantrapadārthasāmarthyaprabhāvitā vākyārthabuddhir na jñānāntaram apekṣate, na cāpramāṇam iti

{1,145}imam evārtham asya bhāṣyasya vyākhyāsyannākṣepaṃ tāvad āha -- anyathe ti. yo 'yaṃ vaktṛjñānapūrvakaḥ puṃvākyebhyo 'rthaniścaya uktaḥ, so 'yuktaḥ. tajjñānāvadhāraṇa eva pramāṇābhāvāt. na hy avyabhicaritasvārthagocarajñānaṃ puṃvākyaṃ, yatas tad avagamyate. anāpto hy anyathā vijānann anyathā vivakṣati. vivakṣādhīnā ca vākyaniṣpattiḥ. ato vivakṣāvaśenānyathaiva vākyaṃ niṣpadyate, anyathā ca jñāyata iti naikāntato vākyāj jñānānumānam iti

āsta tāvad vākyāj jñānānumānaṃ, vivakṣāmātram api tato 'vagantuṃ na śakyata ity āha -- bhrāntasye ti. vivakṣā hi tāvadatyantaṃ vākyanirmāṇe sannihitā. tasyām apy anyathā satyāṃ kadācid bhrāntasyānyathā vākyaracanā dṛśyate. ato yathāvivakṣam api vākyaṃ na pravartata eva. katham asatyāṃ vivakṣāyāṃ vākyaracaneti ced, na. vivakṣāntarasa[479]mbhavāt. katham anyavivakṣā anyanirmāṇe hetur iti cet ko doṣaḥ. vivakṣā hi prayatnadvāreṇa vākyaniṣpattau hetuḥ, nādṛṣṭena rūpeṇa. sa ca vivakṣāntaraprayuktenaiva kṛtaḥ kutaṃścid vaiguṇyān na samyak pariniṣpannaḥ. tato 'śaktijanyam anyad eva jātam. yathā kaścit śuṣke patiṣyāmīti kardame patati. sūkṣmavivakṣāstitvaṃ tu sūkṣmadṛśa eva pratipadyante. vivakṣā hi vaktum icchā. sā ced ātmaguṇāntaraṃ, tarhi sukhādivanmānasapratyakṣavedyaṃ katham ajñāyamānam astīti śakyate vaktum. athābhilāṣātmakajñānarūpā, tathāpi kathaṃ vākyāntaraprakāśe 'nyavivakṣāstīti śakyate kalpayitum iti yat kiñcid etat

__________NOTES__________
[479] sadbhāvāt (KA)
evam ākṣiptaṃ bhāṣyaṃ samādadhāti -- vaktṛdhīr iti. ayam abhiprāyaḥ -- dvividho hi vaktā āpto 'nāptaś ca. tatra ya evam avadhārito bhavati {1,146}nāyam anyathājñātam anyathā vadati āpta iti yāvat, tadvākyād evaṃ vedeti vaktṛdhīr avagamyate. anyatra tv anāptavākye viplutir iti viplavata ityādinoktam. tatredam uktaṃ[480]bhavati -- yadā tāvadāptavākyād anāśaṅkam eva jñānaṃ jātaṃ vyavahāraś ca pravṛttaḥ na ca visaṃvādo dṛṣṭaḥ, tadā kalyāṇam eva. jātāśaṅkasyāpi vaktur āptatvam anusmṛtya[481]tajjñānapurassaram evārthe niścayo jāyate. āptasya ca bhramo na tāvad āśaṅkyate. sa hi sunipuṇo na tāvat prāyaśo bhrāmyati. na cāsamyagvidite tasyaitāvatī ceṣṭā bhavati yad asau parapratipattaye vākyaṃ praṇayati. tathāpi vā saṃśayānasya tatparipraśnād eva tatpramāṇaniścayo bhavati. sa eva nirbadhyapṛṣṭo yadi tricaturajñānam ātmana upadiśati, tāvataiva svapramāṇavadanāśaṅkyavyavahārasiddhiḥ. viplavaś cānāptavākyād vividho vyākhyāta eveti. evaṃ tāvad jñānapratyayaviplavau viṣayavyavasthayā vyākhyātau. idānīṃ bhāṣyatātparyaṃ darśayati -- tene ti. yat tāvad vākyatvam atathābhūtatve hetutayoktaṃ tasyānenāprayojakatvam ucyate. āptavākyeṣu hi guṇanirākṛtadoṣeṣūtsargeṇa satyatvaṃ dṛṣṭam. ata eva hi tajjñānānusāryarthaniścayo bhavati. itarathā tasyāpi mithyātvaṃ bhavet. anāptavākyeṣu tu taddoṣād apavādād aprāmāṇyam. evaṃ ca svābhāvikasamyakparicchedaśaktir atra vacasaś śabdasyocyate. mithyātvaṃ caupādhikaṃ na vākyatvena prayujyate paraprayuktavyāptyupajīvi hi tat, niṣiddhatvaprayukta ivādharmatve hiṃsātvam iti

__________NOTES__________
[480] tatraitad uktaṃ
[481] sṛ
vaktṛdhīr āptavākyeṣu gamyata ity uktaṃ, tatra kāraṇam āha -- padārthe ti. śrotur hi vaktrā padārtheṣu viraciteṣu
vākyārthapratyayo jāyate. vaktuś ca racanākṛtir vivakṣāpūrvikā. sā cāptasyāvijñāte[482]na sambhavatīti pūrvajñānam apekṣate. ataḥ pratibandhabalenāptavākyāt pūrvavijñānam avagamyata iti

__________NOTES__________
[482] tena na (GA)
{1,147}vivakṣāvaśatvam eva racanāyā darśayati -- vivakṣāntare ti. pūrvavivakṣāyā yad vivakṣāntarāgamena racanāntaraṃ dṛśyate pūrvottarapadodvāpāvāpabhedena, ato vivakṣādhīnā racanety avagamyata iti

evañ ca yad vivakṣādhīnā racanā sā ca jñānapūrvikā, tena kāraṇena vākyād[483]arthapratyayotpāde śrotur jāte[484]'pi nūnam anenāyam artho vaktrā jñāta iti vaktṛjñāne matir bhavatīty āha -- tene ti. vaktṛpramāṇapūrvatvād racanāyā na svatantro 'rthajñānamātrān niścaya iti bhāvaḥ. tad iha tenotsargāpavādābhyām ity atra svābhāvikī vacasaś śaktir iti bhāṣyatātparyam uktam. padārtharacanāyatta ity ataḥ prabhṛti tenārthapratyaya ity evam antenāptavacasāṃ pratyayāntarāpekṣiteti bhāṣyābhiprāyo vivṛta ity anusandhātavyam iti

__________NOTES__________
[483] kyārtha
[484] te nū
itaś cāptavākyaṃ tajjñānaparatantram avagamyata ity āha -- āptoktir iti. yadāptoktam artham eko 'nutiṣṭhati taṃ cāparo 'nuyuṅkte kim atra te pramāṇam iti, tadā asāv āptoktikārī tam āptam eva tatra mūlatayā darśayati ya evaṃ[485]vādī sa evāpta etaj jānāti nāham iti. svātantrye hi tajjñānaprakāśanam anarthakaṃ bhaved iti

__________NOTES__________
[485] vadati sa
kim idānīm āptavākyam arthe na pramāṇam eva,[486]naivam api tu āptavaktṛpramāṇānavadhāraṇāj jātāśaṅkasya vākyam udāste. yadā hi vaktṛdhiyo hetubhūtam aduṣṭam indriyādyavadhāritaṃ bhavati, tadā doṣāśaṅkānirākaraṇāt prāmāṇyam eva{1,148}sthāpyate. tad ihāvagatihetutayā śabdānāṃ prāmāṇyam upakrāntam aprāmāṇyaśaṅkayā śithilīkṛtaṃ vaktṛpramāṇāvadhāraṇanirākṛteṣu doṣeṣu dāḍhyarthaṃ labhate, tad etad āha -- tajjñāne ti. tajjñānāntaritatvāt vaktṛjñānāntaritatvāt. niścayajanane śabdasyety arthaḥ. tāvacchabdenātyantāprāmāṇyaṃ nirākaroti. kiyatāpi vilambanena prāmāṇyaṃ pratitiṣṭhatīti. nanv evaṃ vaktṛpramāṇānusāriṇi niścaye satyanuvāda eva śabdaḥ prāganiścayād apramāṇam iti kadā pramāṇam. uktam idaṃ svakāla eva tat pramāṇaṃ, doṣāśaṅkānirākaraṇamātre vaktṛjñānasya vyāpāra iti. śrotrā hi prathamam aviditapūrva evārtho 'vagataḥ kvacid vyabhicāradarśanena jātāyām āśaṅkāyāṃ tannirākaraṇena tasyaiva prāmāṇyaṃ pratiṣṭhāpyate. ata eva sthāpanam ity uktam iti

__________NOTES__________
[486] ṇaṃ naivam api ā (KA)
kathaṃ punaḥ prathamaṃ śabdā udāsate. sa hy arthaḥ śabdena[487]prāk pratyāyito na vā. yadi nety āha katham evaṃ vedeti vaktṛjñānam unnīyate. prakārārtho hy evaṃśabdaḥ. na ca nirākāraṃ vijñānam anāśritārthapariṣvaṅge svarūpeṇa prakāravad bhavet. na ca[488]śrotur buddhāvanārūḍho 'rtho vaktṛjñanam evambhāvena viśinaṣṭi. yadi tu pūrvam apy arthapratyayo 'vagamyate, tataḥ pāratantrye kāraṇaṃ vācyam. utpadyamānenaiva hi tena svaviṣayaparicchedaḥ kṛta iti kim anyad apekṣate. niścayārthaṃ vaktṛpramāṇāpekṣeti ced, na. aniścayajñānāsambhavāt. niścaya eva hi jñānaṃ, tac ced asti kathaṃ niścayo nāstīti śakyate vaktum. ato 'nupapannam idam arthajñānagamyaiva vaktṛdhīs tatprāmāṇye kāraṇam iti. ata āha -- artha iti. yat tāvad uktam anavagate 'rthe naivambhāvo bhavatīti, tatrābhyupagamenaivottaram. satyaṃ pūrvaṃ pratīta evārtha iti. yat tu pratīte 'niścayo na ghaṭata iti. tan na, jātāśaṅkasya tadupapatteḥ. yady api na śabdāt saṃśayaḥ, tathāpi vyabhicāradarśanāt saṃśayo jāyata eva. yat tv aniścayātmakaṃ jñānam eva nāstīti jñānotpattau niścaya eva jāyata ity ucyate. tan na. saṃśayasyāpi jñānatvāt. ato{1,149}jāte 'pi[489]jñāne kutaścin nimittāt saṃśayotpattau vaktṛpramāṇāśrayatvān niścayasyārthajñānasamadhigamyāpi saiva vaktṛdhīḥ pūrvajñānaprāmāṇye pūrvabhāg bhavatīti[490]tayā samutsāritāyāṃ doṣāśaṅkāyāṃ prāmāṇyasyādhyavasānād iti

__________NOTES__________
[487] bdaiḥ prā
[488] jñā (KA)
[489] pi vijñā
[490] vati tayā
evaṃ tāvat puruṣavākyeṣu jñānāntarāpekṣayā prāmāṇyaṃ kvacic caupādhikam aprāmāṇyam ity uktam. vedavākye tu svābhāvikatvād eva vacasaḥ samyagarthaparicchedaśakter na mṛṣārthatā sambhavatīti na tu vedavacanasyetyādinoktaṃ, tad etad āha -- ata iti. astu nāma vaktṛdoṣāśaṅkayā puṃvacasām aprāmāṇyaṃ, svabhāvanirdoṣaṃ tu vedavaco na tatsvabhāvam anubhavitum[491]arhatīti

__________NOTES__________
[491] vartitu
vaktṛbuddhyantarayor vyavadhānam api vede nāstīti padārthair eva kevalair nityanirdoṣair vākyārthaḥ pratīyata ity āha -- tadbuddhī ti. ataḥ siddhaṃ na vede pratyayāntarāpekṣā, na cāyathārthatvam iti. prakaraṇārtham upasaṃharati -- ata iti

anyathā bhāṣyābhiprāyam āha -- apramāṇatve ti. vedānām apramāṇatvasiddhaye yat kiñcana laukikaṃ[492]vacanaṃ dṛṣṭāntatayoktaṃ, tasyānena granthena dṛṣṭāntasya sādhyānāsaṅgitā sādhyavikalatocyate iti

__________NOTES__________
[492] kaṃ dṛ (KA)
kathaṃ sādhyānāsaṅgitā, ata āha -- teṣām iti. ayam abhiprāyaḥ -- paramatenedaṃ bhāṣyakāreṇa parān pratyucyate. tathā hi -- yadā{1,150} tāvallokāyatikābhiprāyaḥ prayogaḥ -- codanā mṛṣā pratyakṣādyagatārthatvād īdṛgbuddhādivākyavad iti, tadā bauddhābhiprāyeṇedam ucyate. sādhyānāsaṅgī dṛṣṭānta iti. tanmate hi śabdo nārthe pramāṇam. tathā hi padāni tāvadarthaṃ smārayanti, na tu kvacit kiñcid upanayanty apanayanti vā. vākyam api vyabhicāradarśanān nārthe[493]pramāṇam. ataḥ kathaṃ tat sādhanaṃ bhavet. vaktrabhiprāya eva tu pratibandhabalāt śabdair bodhyate. tathāhuḥ -- na tv etebhyo 'rthasiddhis teṣāṃ tatra pratibandhāsiddheḥ vaktrabhiprāyaṃ tu sūcayeyur iti. ato yad buddhādivacasāṃ kāryaṃ pratipādyam uktaṃ, tatra teṣāṃ samyaktvam evāvyabhicārāt. arthe tu teṣāṃ vyāpāro neṣyata eva. ato na kiñcid vedavākyānāṃ mithyātve kāraṇam[494]astīti pūrvatra pratipāditam iti

__________NOTES__________
[493] rthena pratibaddham a (GA)
[494] ṇam iti (KA)
padārtharacanāyatta ityādinā yat pratibandhabalena vākyād vaktṛjñānānumānam uktaṃ tad darśayatīti yadi ca yatra puṃvākyaṃ vyāpriyate vaktṛjñāne tadatirikte 'rtha eva dṛṣṭāntatayocyate, tataḥ siddhasādhanam ity āha -- svavyāpāre ti. svaviṣayātirekeṇa vedānām api mithyātvam iṣyate. pūrvapakṣārthe mṛṣātvābhyupagamād iti

atrāparaṃ bhāṣyaṃ - nanu sāmānyato dṛṣṭam anumānaṃ bhaviṣyati, puruṣavacanaṃ vitatham upalabhya vacanasāmānyād vedavacanaṃ mithyety anumīyate iti. tasyābhiprāyam āha -- ajñātve ti dṛṣṭam antena. vākyatvaṃ mithyātve na prayojakam iti yo 'yam abhiprāyo bhāṣyakārasya, tam ajñātvāptānāptavākyayoḥ samyaṅmithyātvahetudoṣasadasadbhāvayor uktimātraṃ bhāṣyakāreṇa kṛtam iti jñānāt paraḥ pūrvapakṣavādī nanu sāmānyato dṛṣṭam ityādy abravīt. ato naivaṃ codanīyaṃ kathaṃ hetor aprayojakatva ukte punas tenaiva hetunā pratyavasthānam iti.{1,151}agṛhītābhiprāyasya paricodanāt. evaṃ hi manyate -- bhavatu yathātathā vā puruṣavacasāṃ mithyātvam, evam api pratibandhasiddher hetur gamaka eveti kṛtakākṛtakavākyayoḥ sāmānyatodṛṣṭam ity anvaya iti. atra parihārabhāṣyaṃ na, anyatvād iti, tadākṣipati -- nānyatvād iti. katham adūṣaṇam ata āha -- etasmād iti. vedavākyamithyātve sādhye puṃvākyaṃ dṛṣṭānta uktaḥ. tatra kim ayaṃ doṣaḥ yad anyatvaṃ nāma, pratyuta guṇa evāyam. anyatvād eva hi dṛṣṭānto bhavati. anantyatve sādhyasamatvāpatteḥ. na hi pakṣa eva sapakṣo bhavati. pakṣasya sādhyatvāt, sapakṣasya siddhatvāt. siddhasādhyayoś[495]caikatvavirodhād iti

__________NOTES__________
[495]katra vi (KA)
tasmād upekṣyaiva tāvad granthavyākhyāṃ bhāṣyakārābhiprāyam abhidadhmahe ity āha -- tasmād iti. tam evābhiprāyaṃ varṇayati -- abhyupetye ti vākyatā ntena. ayam arthaḥ -- paramatābhiprāyeṇāpicetyādi bhāṣye vaktṛjñāna eva vākyaṃ pramāṇam, arthe tu na tasya vyāpāra ity uktam. tad abhyupagacchāmaḥ. bhavatu puṃvākyaṃ bāhya evārthe pramāṇaṃ na vaktṛjñāne. bāhyārthāpekṣayaiva cāprāmāṇyavādino dṛṣṭānto 'stu nāma. tathāpi dūṣaṇam ucyate -- vyavadhāne 'pīti. yady api jñānavyavahite 'rthe 'pramāṇam eva puṃvākyaṃ, tathāpi tadviṣayaprāmāṇyābhyupagamenaiva brūmaḥ sādhāraṇānaikāntiko hetur iti. satyeṣv apy āptavākyeṣu vākyatvasya hetor dṛṣṭatvād itīdam atra sāmānyatodṛṣṭānumānadūṣaṇaṃ bhāṣyakārasya manasi viparivartate. anenaivābhiprāyeṇa bhāṣyam api gamayitavyam iti bhāvaḥ. nanv{1,152}atīndriyārthave saty api vākyatvād iti viśeṣayiṣyāmaḥ. pauruṣeyavacanaṃ sarvam atīndriyārtham apramāṇam iti nānaikāntikatvam ata āha - atīndriye ti. atīndriye 'pi hi yadā kaścid yadṛcchayā adṛṣṭapūrvārthe vākyaṃ praṇayati, yathendro 'stīty eko vadati, anyo nāstīti. tatra dvayor anyatareṇa niyogataḥ satyena bhavitavyam ity ekasya vākyasya satyatā. na hīndrasadasadbhāvayor anyatarad api pramāṇāntareṇāvadhāritam. ato 'nāptavākyam api kvacid yadṛcchayā prayuktam atīndriyārthaviṣayam eva satyaṃ dṛṣṭam iti viśiṣṭe 'pi hetāv anaikāntikatvam eveti

evaṃ bhāṣyakārābhiprāyam uktvā tatraiva bhāṣyaṃ yojayati -- nānyatvād ity ābhāso 'ntena. atham arthaḥ -- yādṛśaṃ parair naiyāyikaiḥ sāmānyatodṛṣṭānumānam uktaṃ, tato 'nyad idam anaikāntikahetukaṃ tadābhāsam uktam. ato 'smāt sāmānyatodṛṣṭābhāsāt sādhyaṃ na siddhyati iti. pramāṇabhūtāt sāmānyatodṛṣṭād asya tadābhāsasyānyatvād iti bhāṣyārtha iti vyākhyānāntaram āha -- vipakṣam iti. ayam abhiprāyaḥ -- vākyatvahetur āptavākyeṣu satyeṣv api dṛṣṭa iti vipakṣavṛttir na sādhyaṃ sādhayatīti tad eva dūṣaṇaṃ, yojanāmātraṃ tu bhidyate. mithyātve sādhye vipakṣasya satyatvasya tato 'nyatvāt tadgāmitvāc ca hetor iti bhāvaḥ

anyathā vyācaṣṭe -- yad ve ti. yat tad vākyatvasyāprayojakatvam api cetyādi bhāṣye darśitaṃ yad ajñātvā pareṇa sāmānyatodṛṣṭānumānam uktaṃ, tad eva na anyatvād iti bhāṣyakāreṇoddhāṭitam. anyaḥ khalu aprāmāṇyasya prayojako hetur visaṃvādaḥ, na vākyatvam. na cāsau vede sambhavati, apauruṣeyatvāt. puruṣāśrayatvāc ca śabde doṣāṇām. aduṣṭakāraṇajanityasya ca jñānasya visaṃvādāsambhavāt. naitad evam iti pratyayaviparyāso visaṃvādaḥ katham aduṣṭakāraṇaje bhaviṣyati. anyatvān mithyātvakāraṇasyeti bhāṣyagamaniketi{1,153}vyākhyānāntaram āha -- viṣayasye ti. pūrvaṃ hi paramatena sādhyānāsaṅgī dṛṣṭānta ity uktam. saiveyaṃ sādhyānāsaṅgitā viṣayānyatvād ucyate. anyo hi puṃvākyasya viṣayo vaktrabhiprāyaḥ. na ca tatra mithyātvam abhyabhicārāt. pūrvaṃ tv arthaviṣayavyāpāram upetyānyatvam uktam. adhunā punaḥ paramata eva sthitvā sādhyānāsaṅgitocyata iti

aparam api na hy anyasya vaitathye 'nyasyāpi vaitathyam iti bhāṣyam. tasyārthaṃ darśayati -- na hī ti. na hy anyasyetyādinā bhāṣyeṇa nānyasyānyathātve 'nyasya mṛṣārthatā bhavatīty ucyata iti. etad eva vivṛṇoti -- vivakṣe ti. vivakṣā hi vaktus tatrāyathārthagocaratvān mṛṣārthā. na vākyaṃ, tasya tatpratipādanamātreṇa prāmāṇyāt. tasyāś ca tataḥ pratibandhabalāt siddheḥ. ato na vākyaṃ mṛṣārtham iti[496]siddhā sādhyānāsaṅgiteti. prathamapakṣe[497]pi caivaṃ na hītyādi bhāṣyaṃ vyākhyātavyam. nānyasyānāptavākyasya mṛṣārthatve 'nyasyāptavākyasyāpi tad bhavatīti. satye vipakṣe puṃvākyatvasya bhāvād anaikāntiko hetur iti. evam eva dvitīye tṛtīye ca visaṃvādasya vaitathye sādhye 'nyasya vākyatvasya vaitathyaṃ sādhyaṃ na sambhavatīti vyākhyeyam. caturthe tu vārttikasthā vyākhyeti

__________NOTES__________
[496] ti sā
[497] kṣe caivaṃ (KA)
anyac ca na hi devadattasya śyāmattva ityādi bhāṣyaṃ, tasyābhiprāyam āha -- śyāmatva iti. yathā śyāmatve sādhye puṃstvam anaikāntikaṃ gaurādiṣv abhāvād, evaṃ vākyatvam api satyāptavākyasya sādhāraṇam iti sādhāraṇyapradarśanārthaṃ vedaṃ nidarśanam iti. anye tu duṣṭasādhanaprayoge duṣṭam evottaraṃ deyam iti manvānā vikalpasamā nāma jātir iyaṃ bhāṣyakāreṇa nānyatvād ity uktam{1,154}ity āhur ity āha -- parokter iti. dharmāntaravikalpanāt sādhyadharmavikalpāpādanaṃ vikalpasamā. sā caivaṃ darśanīyā -- vākyam eva kiñcit puruṣavākyād anyad dṛṣṭaṃ yathā vedavākyam. kiñcid ananyad yathā tad eva. evam anyānanyatvayor api vikalpanāt[498]satyamithyātvayor api vākyatvāviśeṣe vikalpo bhaviṣyatīti nāvaśyaṃ vākyatvān mithyātvaṃ sidhyatīti. iyaṃ ca vācyānuktītaroktijanigrahasthānadvayāpatter avācyaiva paramatenopanyasteti[499]veditavyaṃ vikalpasamam uttaram iti

__________NOTES__________
[498] lpāt (GA)
[499] ti parive
evaṃ tāvan nānyatvād iti dūṣaṇoktir iyam ity uktam. idānīṃ sādhana vacanam evedam iti vyākhyānāntaram āha -- yad ve ti. pareṇa hi mithyātve sādhite siddhāntī hetvantareṇa sayatvaṃ sādhayati. pramāṇam anumānam. tadupariṣṭād vakṣyata iti. kīdṛśaṃ punas tat pramāṇam ity āha -- viruddhe ti. yadi tulyabalatvaṃ, viruddhāvyabhicārī nāma saṃśayahetuḥ. atha siddhāntahetur balīyān, tato 'numānabādhaḥ. iha cānumānabādha eva, satyatvahetor[500]balīyastvād anyatvād asatyatvahetūnām iti bhāṣyārtha iti

__________NOTES__________
[500] tuba
tad eva[501]satyatve pramāṇam upanyasyati -- codane ti. idaṃ caikāntikahetukam anumānaṃ sāmānyatodṛṣṭād anaikāntikahetukād balavat. anaikāntikatā ca kevalasya saviśeṣaṇasya ca hetor uktaiva. ato 'nenaiva balavatā mithyātvānumānaṃ bādhyata iti

__________NOTES__________
[501] samyaktve pra (KA)
asminn eva sādhye 'param api hetudvayam āptoktinidarśanenaiva darśayati -- tathe ti. deśakālādibhedādau bādhavarjanād ity anvayaḥ. atra ca{1,155}bādhavarjanād iti hetor liṅgākṣabuddhyor api dṛṣṭāntatā sambhavaty eva. sādhāraṇyena tvāptoktipratyayo nidarśita iti

nanv idam aduṣṭakāraṇajanitatvam anāptāpraṇītoktijanyatvaṃ cāsiddhaṃ, sarvavākyānāṃ kṛtakatvād ata āha -- akartṛkatve ti. sādhayiṣyate hi vedānām[502]akartṛkatvam, ato nāsiddho hetur iti. evamādisatyatvānumānābhiprāyeṇedam anyatvam uktavān bhāṣyakṛd ity āha -- evam iti. ādiśabdena sambandhākṣepoktā hetavo 'nusandhātavyāḥ.
__________NOTES__________
[502] m akṛtrimatvaṃ
bhāṣyavyākhyāvikalpāś ca ṣoḍhādyagranthavat kṛtāḥ |
iti

atrāparaṃ sāmānyatodṛṣṭasyāgamabādhapradarśanārthaṃ bhāṣyam api ca puruṣavacanasādharmyād vedavacanaṃ mithyety anumānaṃ, pratyakṣas tu vedavacane pratyayaḥ iti. tad yadi vākyagocarapratyayābhiprāyaṃ, tad ayuktam. anāptavākye 'pi samānatvāt. tatsvarūpapratyayo 'pi pratyakṣa eva. na ca[503]tanmithyā. arthas tu vedavākyānām atīndriya iti pratyakṣasūtre vakṣyate. ato nārthābhiprāyam idam. atha pratyayasvarūpābhiprāyeṇa pratyakṣatocyate, sāpy ayuktā. śūnyavāde tasyāpy anumeyatāyā vakṣyamāṇatvāt. ato vyākhyeyam, ata āha -- pratyakṣa iti. ayam abhiprāyaḥ -- mukhyapratyakṣatvāsambhavād gauṇaḥ pratyakṣaśabdaḥ. dṛḍhaṃ hi pratyakṣaṃ prathamaṃ ca svataḥpramāṇaṃ parato visaṃvādād apramāṇam. etac catuṣṭayānyatam aguṇavivakṣayā pratyakṣaśabda āgamika eva pratyaye pratyuktaḥ. so 'pi dṛḍhaḥ, saṃśayaviparyayābhāvāt. śrīghrabhāvī ca, mithyātvānumānād dṛṣṭāntādyapekṣāvirahāt. utpannasya cānumānena mithyātvasādhanāt. prāmāṇyāprāmāṇyayoḥ svaparāśrayatvaṃ sarvapramāṇānāṃ sādhitam. ataḥ pratyakṣatulyo 'yam pratyayaḥ katham anyathā bhavati. tad[504]etad viparītārthapratijñānam[505]anena virudhyata iti.{1,156} na ceha vedaprāmāṇyam asmākam asiddham iti pratyavasthātuṃ śakyam. nāstikānām api tacchravaṇe asandigdhāviparyastajñānajanmano 'viśeṣān nityāgamajanitāyāś ca saṃvido duṣṭakāraṇajanitatvāsambhavāt. pauruṣeyāgamavādibhis tv ātmātmanaiva baddhvā samarpita iti na te pareṣāṃ mithyātvaṃ sādhayatām āgamavirodham udbhāvayitum utsahante. puruṣāśrayadoṣāśaṅkayā svāgamānāṃ[506]dūṣitatvāt. sarvaṃ cedaṃ bhāṣyoktam eva vārttikakṛtā prāg evodgrāhitaṃ codanārthānyathābhāvam ityādinety anusandhātavyam iti

__________NOTES__________
[503] tadamithyā (KA)
[504] d eva ta
[505] jñānenaiva vi (GA)
[506] tadāgamānāṃ
mukhya eva vā pratyakṣaśabdo vyākhyeya ity āha -- jñānābhāvaś ce ti. evaṃ mithyātvavādī vaktavyaḥ -- tredhā khalu mithyātvam. iha ca na tāvat saṃśayaviparyayau sta iti bhāṣya evoktam. tad yadi jñānābhāva eva mithyātvaṃ sādhyate, tatra te pratyakṣavirodhaḥ. pratyakṣam eva hi bhavatsiddhānte jñānam. yadi[507]kāmam asyaiva śrotriyasya tadanumeyaṃ[508]tattvaṃ, pratyakṣam eva vedavākyaśravaṇād utpannaṃ jñānaṃ vilokayamānaḥ kathaṃ tadabhāvātmakaṃ mithyātvamattha iti

__________NOTES__________
[507] di paramasyai (GA)
[508] yaṃ tat pra
evaṃ tāvadāgamavirodho 'nena bhāṣyeṇokta iti vyākhyātam. idānīm asyaiva tātparyāntaraṃ darśayati -- yathaive ti. ayam arthaḥ -- etad anena bhāṣyeṇocyate puṃvākyasādharmyād bhavān mithyātvaṃ sādhayati. tad yathaivaitan mithyātvaṃ dṛṣṭaṃ, tathaiva vedavākyenāpi mithyā bhavitavayam. tac ca bādhakādhīnaṃ mithyātvaṃ dṛṣṭam iti vede 'pi tathaiva bhavet. na ca tathā sambhavatīti sādhitam eva. ataḥ pratyakṣo[509]hi dṛḍho vedavacane pratyayaḥ. nāsau kvacid bādhyate. ato viśeṣaviruddho hetur iti

__________NOTES__________
[509] kṣe 'pi dṛ (KA)
{1,157} evaṃ codanālakṣaṇatvam upapādya bhāṣyakāreṇopasaṃhṛtaṃ tasmāc codanālakṣaṇaḥ śreyaskaraḥ iti. atra ca yathāsūtram eva nigantavye śreyaskarapadaprayoge 'bhiprāyam āha -- dharma iti. dharmapadārtham eva vyākhyātuṃ śreyaskaraśabdaḥ prayuktaḥ. tatprayoge hi codyaparihārakrameṇa śreyaskaro dharma ity āveditaṃ bhavatīti

atra bhāṣyakāreṇa evaṃ tarhi śreyaskaro jijñāsitavyaḥ iti paricodanāpūrvam uktaṃ ya eva śreyaskaraḥ sa eva dharmaśabdenocyate iti. tatra kasyānena prakāreṇa dharmatokteti na jñāyate. atas tadvivekārtham āha -- śreya iti. śreyaśśabdo 'yaṃ puruṣaprītau prasiddhaḥ. tatkāraṇāni ca dravyaguṇakarmāṇi codanāsāmarthyād avagamyante. atas teṣv eva śreyaskaratayā dharmatā bhāṣyakāreṇokteti

atrāparaṃ bhāṣyaṃ - yo hi yāgam anutiṣṭhati taṃ dhārmika iti samācakṣate iti. tasyārthaḥ -- śreyaskaro dharmaḥ yatkāraṇaṃ codanāvadhāritaśreyaskaratvayāgādikartari dhārmikaśabdaṃ laukikā upacaranti. tad evam upapadyate yadi yāgādir dharmaḥ, yo hi dharmaṃ carati sa dharmikaḥ. ato yāgāder dharmatvam. ata eva hi taccaritari dhārmikapadaprayogo ghaṭate, nānyatheti. tad ayuktam. nāvaśyam ayaṃ prayogo yāgādīnāṃ eva dharmatāṃ gamayati, nṛguṇāpūrvādidharmatvenāpy asyopapatteḥ. yāgādikāry eva hy apūrvādy api karoti. tat kuto 'yaṃ vivekaḥ yāgacaraṇād ayaṃ dhārmikaḥ nāpūrvādicaraṇād iti, ata āha -- anyad iti. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ, yāgādyanuniṣpādinyapūrvasiddhir iti na tu tadyāgādisādhyam apūrvaṃ prayoktṛbhir nirdiśyate. śaktirūpatvāt tasya. śakteś{1,158}cātīndriyatvāt. atas taddarśanena taccaritari dhārmikapadaprayogo na ghaṭate. tasmād yāgādiyogād eva dhārmikatvasamākhyānam iti niścīyate.
kiṃ punar yāgādīnāṃ svarūpam eva dharmaḥ. yady evaṃ pūrvāparavirodhaḥ. pūrveṇa tāvadukataṃ tādrūpyeṇa ca dharmatvam iti. apareṇa ca
phalasādhanarūpeṇa tadānīṃ[510]yena nāsty asau |
__________NOTES__________
[510] nīṃ nāstīti (KA)
iti. tad api ca rūpaṃ yāgādīnām atīndriyatayā nāpūrvavat pratyakṣādidṛśyam yāgādisvarūpābhidhāne tv anantā[511]ekasya dharmapadasya śaktayaḥ kalpanīyā bhaveyuḥ. kathaṃ khalv ekayaiva śaktyāyaṃ nānājātīyeṣu dravyaguṇakarmasu vartate. syād etat -- sakalānugataprītisādhanatvavacanād adoṣa iti. na. tasyāpy atīndriyatvād ity uktam. viśeṣaṇamātrābhidhānaprasaṅgāc ca. prītisādhanaṃ hi nānabhidhāya prītiṃ śakyate 'bhidhātum iti saiva pūrvataram abhidheyā bhavet. evañ ca tanmātropakṣayiṇy abhidhāvyāpāre na tadvi[512]śiṣṭābhidhānasiddhiḥ. gavādiśabdavat sāmaśabdavac ca. yatra hy akhaṇḍena śabdena viśiṣṭo bodhyate tatra viśeṣaṇam eva śabdasya vācyam iti siddham. ata eva sāmaśabdo gītimātravacano na saktāṃ gītimāheti vakṣyati. vārttikakāreṇāpy apūrvaviśiṣṭaṃ karma dharma iti nirākurvatoktaṃ -
__________NOTES__________
[511] ntās tā e (GA)
[512] śeṣābhi (KHA)
karmāpūrvaviśiṣṭaṃ ced dharma ity abhidhīyate |
viśeṣyaṃ nābhidhāṃ gacchet kṣīṇaśaktir viśeṣaṇe ||
iti. tad idaṃ phalaviśiṣṭābhidhāne 'pi samānam. syān mataṃ vidheyo dharmapadārtha iti. tan na. evaṃ sati vidher atyantapratyāsannā bhāvanaiva vidheyatayā dharmaśabdavācyatām aśnuvīta. sā hi tryaṃśā vidhīyate iti siddhāntaḥ. tadvaram apūrvam eva dharmapadavācyaṃ tadanvayavyatirekānuvidhānād dharmapadasya. tathā hi phalakāle 'saty api karmaṇi apūrvasattayaiva dharmavān ayam ity upacaranto dṛśyante. satsv api yāgādiṣu vaiguṇyād alabdhāpūrvaniṣpattiṣu na dharmapadaṃ prayuñjānā dṛśyante. ato vaktavyo dharmapadārthaḥ.
{1,159} sa ucyate -- dharmaśabdo 'yaṃ pācakādivat sabhāga eva dhṛtisādhane vartate. dhṛtiś ca prītiparyāyaḥ. ayaṃ ca yathopadiṣṭānugatapṛṣodarādimadhye paṭhitaḥ prakṛtipratyayavibhāgenohitavyaḥ. tad iha dhṛñā dhṛtiḥ,[513]maninpratyayena ca tatsādhanam abhidhīyate. na caivamāhāravihārādau prasaṅgaḥ. paṅkajādivad yogarūḍhyabhyupagamāt codanālakṣaṇaśreyaskaramātrābhidhānāt. na ca yoganirapekṣā samudāyaśaktiḥ, yena viśeṣaṇamātre prasaṅgo bhavet. na ca bhāvanāyāṃ prasaṅgaḥ, tasyā atatsādhanatvād, yāgādīnām eva śreyassādhanatvasya codanāpramāṇakatvāt. kevalarūḍhyabhyupagamenaivopādhidvayasyābhidhānam eṣṭavyam. pratītisādhanatvasya vihitatvasya ca prītisādhane vihite ca dharmapadopacārāt. prāyikaṃ caivākhaṇḍasya viśeṣaṇamātrābhidhānam. asatyāṃ tu gatau sarvābhidhānam eva. tulyavac ceha dharmapadāt prītis tatsādhanaṃ ca vihitam avagamyate iti kiṃ na śabdenocyate. yad etad api rūpam adṛśyam ity uktam. tan na, vedād avagamāt. abhyudayasādhanaṃ yāga ity etāvad eva viditavanto 'pūrvam agaṇayitvaiva yāgādikartṛṣu dhārmikaśabdam upacaranto dṛśyante. atas tādrūpyamātreṇaiva te dharmā iti niścīyante. ataḥ siddham abhyudayasādhanaṃ vihitaṃ dharmapadārtha iti. yat tūktaṃ viguṇe prayogābhāvān na yāgādir dharma iti. tan na. tathāvidhasyābhyudayasādhanatvābhāvāt tasya cādharmatvāt kathaṃ tatra dharmaśabdaḥ prayujyate. phalakāle tu dharmapadaprayogo 'bhyudayasādhanābhiprāya eva. asti hi tat tadānīm api. śaktirūpeṇādhriyamāṇam api svarūpeṇa. yathā cāpūrvaṃ na dharmapadavācyaṃ tathā vakṣyata eveti

__________NOTES__________
[513] prītiḥ (GA)
evaṃ tāvallaukikaprayogānusāreṇa[514]yāgādayo dharmā ity uktam. api ca yeyaṃ paśvādiṣu dharmaphalatvaprasiddhiḥ tayāpi yāgādīnām eva dharmatvam avagamyata ity āha -- paśvādīnī ti. ayam arthaḥ -- paśvādīni tāvad dharmaphalatayā prasiddhāni. ato yasyaiva tāni[515]phalāni sa eva dharma iti bhavati matiḥ. citrādiphalatayā caitāni śāstrād avagatānīti citrādayo dharmā iti upasaṃharati -- tasmād iti. na kevalaṃ loke. vede 'pi yāgādiṣv eva dharmapadaprasiddhir{1,160}iti darśayatā bhāṣyakāreṇa darśitaṃ yajñena yajñam ayajanta devāḥ. tāni dharmāṇīti. tad darśayati -- dharmāṇī ti. asyām api śrutau yajñasamānādhikaraṇo dharmaśabda iti tadvacano niścīyata iti. kathaṃ punar viliṅgo visaṅkhyaś ca dharmaśabdaḥ yajñasamānādhikaraṇatayā nirdiśyate. tatsāmānādhikaraṇye hi sa dharma iti bhavet. ekasyaiva yajñasya prakṛtatvāt, pulliṅgatvāc ca tasya, ata āha -- liṅge ti. samujjhitaliṅgasaṅkhyāviśeṣo dharmaśabda evātra bhāṣyakṛtā darśitaḥ. tadvṛttasya prakṛtagrāhitvāt, anyasya cāprakaraṇān niścīyate yajñasamānādhikaraṇo dharmaśabda iti. liṅgasaṃkhyayoś ca chāndaso vyatyaya iti bhāvaḥ. ādyaś cātra yajñaśabdo yajñasādhanalakṣaṇārthaḥ. itaraḥ śrutyartha iti

__________NOTES__________
[514] kapadapra (KHA)
[515] ni sa (KA)
evaṃ tāvad bhāṣyakārānusāreṇa dharmapadārtho vyākhyātaḥ. matāntarāṇīdānīm upanyasya nirasyati -- antaḥkaraṇe ti na dṛṣṭo 'ntena. sāṅkhyā hy antaḥkaraṇasya manaso vṛttiviśeṣaṃ dharmam āśritāḥ. śākyās tu cittasyaiva cittāntareṇa[516]bhāvitāṃ śubhāṃ vāsanām. ārhatās tu kāryārambhakān sūkṣmān mūrtimataḥ pudgalān dharmam āhuḥ. pudgalaśabdas tv ārhatais teṣv eva paribhāṣitaḥ. vaiśeṣikās tv ātmano viśeṣaguṇā dharmā iti pratipannāḥ. mīmāṃsakaikadeśinas tv apūrvajanmany eva dharmaśabdam upacaranti. varṇitaś ca teṣām abhiprāyaḥ. apūrvajanmanīti cāpūrvaśabdanirvacanam. na pūrvaṃ janmāsyety arthaḥ. tad dhi na karmaṇaḥ pūrvaṃ jāyata eva, kṛte karmaṇi tanniṣpatteḥ. eteṣu sarveṣu ca loke dharmaśabdaprayogo na dṛṣṭaḥ. laukikaś ca prayogaḥ śabdād arthāvadhāraṇe mūlam. ato na te dharmāḥ. kathaṃ punar antaḥkaraṇavṛtter dharmatvaṃ nirākriyate. mīmāṃsakair api taddharmatvam iṣyata eva. yāgādyanīkṣaṇādisaṅkalpānāṃ mānasānām eva dharmatvābhyupagamāt.{1,161}naivam. na mānasāḥ saṅkalpāḥ, ātmakartṛkatvād upaniṣatsu tathā darśanāt. śrūyate hi -- ya ātmā apahatapāpmā virajo vimṛtyur viśoko vijighatso 'pipāsaḥ satyakāmaḥ satyasaṅkalpaḥ iti. tathā sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṅkalpād evāsya pitaraḥ samuttiṣṭhantīti. kṛdyogalakṣaṇā kartari ṣaṣṭhī ātmakartṛkatāṃ saṅkalpasya darśayatīti na manovṛtter dharmatvam. cittānāṃ ca vāsyavāsakabhāvānupapattiḥ kṣaṇikāyugapadbhuvāṃ vijñānavāde 'bhidhāsyata eva. tad upekṣyaiva tāvat prayogābhāvān na cittavāsanā dharma ity uktam. puṇyāḥ pudgalā iti yadyaṇavaḥ, na teṣu dharmaśabdaprayogo loke dṛṣṭaḥ. athānye te, tarhi pramāṇābhāvāt kutaḥ setsyanti. kutas tarāṃ ca teṣu dharmaśabdaprayogo 'labdhasadbhāveṣu. puṃguṇas tu nityo vā vaibhavādivat, kāryo vā sukhādivat. nityatve anuṣṭhānavaiyarthyam. kāryaṃ tu nāpūrvādyanyatamam ātmasamavāyinaṃ guṇabhedam upalabhāmahe. apūrvaṃ tu yathā na dharmas tathoktam eva. aprayogād iti vakṣyati ca. yad api ca kartṛphaladāyyātmaguṇaḥ saṃyogajo dṛṣṭaḥ kāryavirodhīti
dharmasya lakṣaṇam uktaṃ, tad ayuktam. adharmasādhāraṇyāt, smṛtihetusaṃskārasādhāraṇyāc ca. tayor apy evaṃlakṣaṇakatvena dharmatvaprasaṅgāt. kartṛphaladāyīti cāvyāpakaḥ. śrāddhe tv akartṝṇāṃ pitrādīnāṃ tṛptiphalaśruteḥ. vaiśvānaryāś ca pitṛkartṛkāyā eva putragāmi phalam iti vaḥ siddhāntaḥ. vaiśvānaraṃ dvādaśakapālaṃ nirvapet putre jāte iti hi vidhāya āmnāyate yasmin jāta etām iṣṭiṃ nirvapati pūta eva sa tejasvyannāda indriyāvī paśumān bhavatīti. śāstraphalaṃ prayoktari (3.7.18) ity utsargataḥ prāptapitṛgāmitā putragāmiphalaśrutyāpodyate. ataḥ siddhaṃ nāntaḥkaraṇavṛttyādayo dharmā iti. nanu śreyassādhane tāvad dharmapadaprayogo bhavadbhir apīṣyate. ete ca śreyassādhanā iti kathaṃ teṣu dharmaśabdaprayogo na dṛṣṭa ity ucyate. ata āha -- na ce ti. na tāvad eṣāṃ phalasādhanatā pratyakṣādigamyā, atīndriyatvāt. na ca codanāgamyā, yāgādīnām eva tayā phalasādhanatāvagater iti

__________NOTES__________
[516] ṇa śu (KA)
{1,162}āha -- astv antaḥkaraṇavṛttyādayo na śreyassādhanatayāvagamyanta iti na dharmā iti. apūrvaṃ tu prītisādhanam eva, atikrānte karmaṇi tata eva phalasiddheḥ. yāgasādhanavādino 'pi hi apūrvaṃ kṛtveti vyācakṣāṇā apūrvasiddhim antarbhāvayanti. parair apy uktam -- ārambhāt svargaḥ karmaṇā cārambhaḥ iti. ārambha ity apūrvam eva samācakṣate. sa hy ārabhyate. ato 'pūrvaṃ dharma ity eva nyāyyaṃ manyante, ata āha -- na ce ti. ayam abhiprāyaḥ -- kim idam apūrvaṃ nāma. yadi tāvat karmaśaktiḥ phalaśaktir vā, nāsau sādhanaṃ sādhyaṃ vā. śakter akārakatvāt, puruṣābhilaṣitaphalānuṣaṅgikatayā siddhatvāc ca. yadi vastvantaram evāpūrvam ucyate, tad apy ayuktam. tasya sādhyasādhanayor anyatararūpānanupraveśitayā pratyetum aśakteḥ. na hi tat svargasya sādhanaṃ yāgasya ca sādhyaṃ śabdād avagacchāmaḥ. nānyataḥ pramāṇāt, tadavedyatvābhyupagamāt. ata eva na śabdāt, pramāṇāntarāgocare vyutpattyabhāvāt. apadārthasya cāvākyaviṣayatvāt. ataḥ sādhyasādhanabhāvād anyathāpi[517]pramāṇāntareṇa na vastvantarabhūtam apūrvaṃ śakyāvagamam. etadrūpadvayarahitasya[518]tasya rūpāntareṇa darśayitum aśakyatvād iti

__________NOTES__________
[517] prakārānta (KA)
[518] sya rū (GA)
api ca yady apūrvaṃ yāgasya sādhyaṃ svargasya ca sādhanam iṣyate, tataḥ śrutahānir aśrutakalpanā cety āha -- śrutasādhane ti. tādrūpyaṃ tena bhāvanā ca vākyārthaḥ. sā ca sādhyasādhanāpekṣiṇī yathā svargayāgāv eva gṛhṇāti tathā bhāvārthādhikaraṇe vakṣyate. ihāpi ca bhāvanāpañjaraprakaraṇe. atas tat tāvad dheyam aśrutaṃ ca. atīndriyasyāvastuno gaganakusumādisannibhasya sādhyasādhanatvaṃ kalpanīyam ity aśrutakalpaneti. anyatararūpānabhyupagame nissvabhāvasyābhāva eva bhaved ityabhiprāyeṇāha -- vyatireke tv arūpate ti

{1,163} idaṃ ca prauḍhipradarśanārtham uktam. na tv etadrūpadvayarahitasya dharmaśabdavācyatopapadyata iti. ato na tattvāntaram apūrvam. kin tu phalaṃ kartum abhipravṛttasya yāgāder eva śaktimātraṃ, paśvāder votpattāv abhipravṛttasya śaktimātram eva sūkṣmāvasthā apūrvam.
na tattvāntaram. na ca karmaśaktir eva phalasādhanaṃ, karmāv āntaravyāpāratvāt. na cāvāntaravyāpāravyavadhirakāraṇatām āpādayati, kāṣṭhādīnāṃ jvalanādivyāpāravyavadhāne tatprasaṅgāt. ataḥ karmaiva śaktaṃ phalasādhanaṃ na śaktir iti śāstrād avagamyamāne kathaṃ śakter dharmapadavācyatetyabhiprāyeṇāha -- tasmād iti

itaś ca phalasādhanaśaktir na dharma ity āha -- śaktaya iti. asyārthaḥ -- bhāvaśaktayaḥ khalu sādhāraṇaśabdair eva yogyatāśaktisāmarthyādibhir dṛṣṭābhidhānāḥ na viśeṣato bhāvaśabdair upākhyāyante. dharmaśabdas tu viśeṣato bhāvaśabdaḥ. anyatraivañ jātīyake 'prayogāt. na hi laukikānāṃ dravyādīnāṃ śaktayo dharmapadenopākhyāyante. ato na yāgādīnāṃ śaktayo dharmapadenopākhyāyanta iti siddham iti

atrāparam arthapadavyākhyānārthaṃ bhāṣyam -- ubhayam iha codanayā lakṣyate artho 'narthaś ca. ko 'rthaḥ, yo niḥśreyasāya jyotiṣṭomādiḥ. ko 'narthaḥ, yaḥ pratyavāyāya śyeno vajra iṣur ityevamādiḥ. tatrānartho dharma ukto mā bhūd ityevamartham arthagrahaṇam iti. asya kilāyam arthaḥ -- yadi codanālakṣaṇo dharma ity etāvad ucyeta, ato 'narthasya codanālakṣaṇasya śyenāder dharmatā bhavet. anarthaś cāsau pratyavāyakaratvena. atas tannivṛttyartho 'rthaśabda iti. tad etad ākṣipati -- purastād iti. asyārthaḥ -- ekāṅgavikalaṃ hi pratyudāharaṇaṃ bhavati.[519] na dvyaṅgavikalam. tad yad eva codanālakṣaṇapadena na vyāvartayitum iṣṭaṃ, tadarthagrahaṇena vyāvartanīyam. anarthaś ca codanālakṣaṇapadena vyāvartitaḥ. vidhāyakasya vākyasya codanātvāt. tena cānarthahetoḥ hiṃsāyā alakṣyamāṇatvāt. prāṇaviyogaphalo hi vyāpāro hiṃsā. sā ca na hiṃsyād iti śrutyā niṣiddhety anarthaḥ. sa ca niṣedhalakṣitaḥ na tu codanālakṣita iti codanālakṣaṇapadenaiva tadvyāvṛttisiddher anarthakam arthapadam iti. purastād iti. codaneti kriyāyāḥ pravartakaṃ vacanam ity atrety arthaḥ

__________NOTES__________
[519] ti. tad ya (GA)
syād etat -- śyenādayo 'tra bhāṣyakāreṇa pratyudāhṛtāḥ, te ca codanālakṣaṇā eveti. tad ayuktam. yadi nāma śyenādayaś codanālakṣaṇāḥ, na tv arthapadena vyāvartayituṃ śakyante. niṣedhapramāṇakatvād anarthatvasya. teṣāṃ ca vidhiviṣayāṇāṃ niṣedhāgocaratvād ity abhiprāyeṇāha -- codane ti. tad iha yo 'nartho hiṃsā nāsau codanālakṣaṇā, niṣedhalakṣaṇatvāt. ye ca codanālakṣaṇāḥ śyenādayaḥ, na te 'narthā ity ubhayataḥpāśā rajjur iti

syād etat -- yadi nāma niṣedhapramāṇakam anarthatvaṃ na. evam api śyenādau na sambhavati, vidhiviṣayāṇām api niṣedhaviṣayatvasambhavādatirātra iva ṣoḍaśinaḥ. ata āha -- yady apī ti. ayam abhiprāyaḥ -- na tāvad vidhyavaruddhe viṣaye niṣedhaḥ sambhavati. yady api kvacid bhavati, tathāpi na tādṛśān niṣedhād anarthatvaṃ vijñāyate. kevalo hi niṣedho 'narthatvam āpādayati, na vidhisahitaḥ yathodāhṛta eva ṣoḍaśini. na hy asāv anarthaḥ, anuṣṭhānavikalpamātrārthatvān niṣedhasya, ubhayathāpi kratuphalasampado 'viśeṣāt.[520]ato yadi nāma śyeno niṣidhyeta naivam apy abhicāravidhinā vihito 'narthatvaṃ pratipadyate. kevalaniṣedhagocarā eva kalañjabhakṣaṇādayo 'narthāḥ, pratyavāyahetutvāt.
__________NOTES__________
[520] t yadi (KA)
{1,165}kiṃ punas teṣāṃ pratyavāyahetutve pramāṇam. yadi niṣedhaḥ, tad ayuktam. nañarthaparyavasāyy eva hi niṣedhavidhir na niṣedhyasyānarthatām āpādayituṃ kṣamaḥ. tāvataiva niṣedhavidhyarthasiddheḥ. niṣidhyamānakriyākartur eva niṣedhavidhiṣv adhikāraḥ. tasyāṃ ca rāgādinā pravṛttaḥ pumān adhikārī labdha eveti nādhikāryantarāpekṣā. evañ ca na tadviśeṣaṇe 'pi. adhikārī hi nānavacchinno viśeṣaṇena boddhuṃ śakyata iti tadviśeṣaṇāpekṣā. tatra svargaputrādiśrutiṣu kāmādhikāreṣu kāmyaparyantatā siddhā. jīvanabhedanādiśrutiṣu nimittādhikāreṣu nimittaparyantateti mīmāṃsākṛtadhiyo dhīrā vibhajante. niṣedhādhikāreṣu na tāvat pratyavāyaparihāraḥ sādhyatayā śrutaḥ. na ca piṇḍapitṛyajñavat kalpayituṃ śakyate. adhikārilābhāt. uktaṃ hi -- niṣidhyamānakriyākartur evādhikāraḥ iti. kiṃ punas tatra viśeṣaṇam. bhakṣayatir eva. nanv asau viṣayaviśeṣaṇam. satyam, viṣayasyaiva viśeṣaṇaṃ gale pātikayā bhakṣayatir adhikāriviśeṣaṇam ākhyāyate. yatra khalu nañarthe puruṣo niyujyate sa viṣayaḥ. na cāsau bhakṣayatinānavacchinno boddhuṃ śakyata iti tadviśeṣaṇatayaiva paryupayuktasya bhakṣayater balād adhikāriviśeṣaṇatā sampatsyate. eṣā hi tatra vacanavyaktiḥ yo bhakṣayet sa neti. evañ ca sampannam ubhayaṃ yaś ca viṣayo nañarthaḥ yaś ca bhakṣayati pravṛtto 'dhikārīti nādhikāryantarāpekṣāyāṃ pramāṇam asti. na ca kiñcid adhikāre hetutayā sambaddhaṃ sādhyatayā sambadhyate. niyogasiddhināntarīyakatvāt phalasiddheḥ. itarathā sādhyadvayāpatteḥ. evaṃ sarvatra. kim idānīṃ pratyavāyakarāṇi. niṣiddhāni mahāpātakopapātakādīni tathā nāma. na tu śrutiparatantrāṇām aśabdārthakalpanā mīmāṃsakānām. kim iti tarhi niṣiddhaṃ na kriyate, vihitaṃ vā kim iti kriyate. vihitatvād iti cet, samānam idaṃ niṣiddhāyāṃ kriyāyām. tad api niṣiddhatvād eva na kriyate. na hi vidhiniṣedhābhyām anyad asti nāma hetvantaraṃ vaidikeṣu pravṛttinivṛttyoḥ. tasmān na kiñcinniṣiddhānāṃ pratyavāyakaratve pramāṇaṃ paśyāmaḥ. kas tarhi duḥkhahetuḥ. kiṃ no viditena kāraṇena. asti tāvad duḥkhahetuḥ tad eva hi nas tatra pramāṇam.
atrābhidhīyate -- niṣedhaśrutāv arthāpattir eva niṣiddhānāṃ pratyavāyakaratve pramāṇaṃ vidhiśrutāv iva vihitānām abhyudayahetutve. tathā vyutpatteḥ. yathā{1,166}khalv ayaṃ pravartito 'py anapekṣitayogakṣemo na pravartate, evaṃ vārito 'pi na tāvac cikīrṣitān nivartate yāvad duḥkhahetur ayam iti na pratipadyate. eṣa hy āsambhavād duḥkhahetum eva trividham ahāsīd iti niṣedhaśrāvī duḥkhahetur ayaṃ niṣedhaviṣaya iti pratipadyate. yat tv adhikārilābhe na kalpanābījam iti. tan na. hitāhitaprāptiparihārārthina eva sarvatrādhikārāt. nityādhikāreṣv apy upāttaduritakṣayākaraṇanimittapratyavāyaparihārārthina eva sarvatrādhikārasamarthanāt. yā tu viṣayaviśeṣaṇatā niṣedhagocarāṇāṃ kriyāṇām uktā, sāpy ayuktā. bhāvārthaviṣayatvād vidheḥ. jañarthasyābhāvārthībhūtasyāvidhiviṣayatvāt. atyantānupākhyeyanañarthavādināṃ ca sutarām avidhiviṣayatvaṃ tadarthasya. ato nātra vidhyarthaḥ sampādyatayāvagamyate. kin tv anāgatānutiṣṭhāsitabhāvavirodha[521]phala evātra nañ. eṣā cātra vacanavyaktiḥ yad dhanyāt tan neti. vakṣyati ca -- bhāvavārikā naño vṛttir iti. ato yeṣām eva nātyantam avastvātmā nañarthaḥ, teṣām eva tāvat tadartho 'bhidhīyata iti yuktam abhidhātum iti. api ca yad etad viṣayaviśeṣaṇatayopayuktasya punaradhikāriviśeṣaṇatvakalpanaṃ, tad api na caturaśram iva manyāmahe. viṣayaviśeṣaṇaṃ hi sarvam apūrvavat sādhyatayāgnīṣomīyasauryādiṣu samadhigacchanto dṛśyante evaṃ yāgaṃ kuryād iti. adhikāriviśeṣaṇaṃ tu siddhaṃ yat svargakāmajīvanabhedanādimān iti. tat katham eka eva bhakṣayatiḥ siddhasādhyabhāvam anubhavatīti sambhāvayāmaḥ. nirdoṣāś ca niṣedhādhikārā iti lokaśāstraviruddham abhidhīyamānaṃ nāstikyam evāpādayati. duḥkhotpattau kiṃ no viditena kāraṇeneti[522]nissaraṇopāyamātram. naivaṃvidhenottareṇa śiṣyāṇāṃ bhrāntir ādhātum ucitā. na tāvad ahetukāni duḥkhāni, abhūtvā bhavanāt. na vihitahetukāni.[523]teṣāṃ śrutāśrutānekavidhābhyudayahetutvāt. na cāvihitāpratiṣiddhahetukāni, teṣām api varjanīyatvāpatteḥ. ko[524]hi prekṣāvān duḥkhahetuṃ na pariharati. pāriśeṣyān niṣiddhānām eva duḥkhahetutvam āstheyam. kathaṃ tadapramāṇam abhidhīyate. pāriśeṣyaṃ
pramāṇam astu[525]na śāstram iti cet. evañjātīyakeṣv anumānasyāpravṛtteḥ. aśrutaphalānāṃ ca vihitānām api nityānāṃ hetutvasambhavān na pāriśeṣyalābhaḥ. tasmāt śabdapramāṇam eva niṣiddhānāṃ pratyavāyakaratvaṃ yathāsmābhir uktam.
__________NOTES__________
[521] dhi
[522] ssāraṇamātram
[523] vihitāni
[524] yo (KA)
[525] tra (GA)

{1,167}yas tu vadati -- brāhmaṇahananādiṣu niṣedhādhikāreṣu hy arthavādopāttā yātanāviśeṣāḥ taṃ śatena yātayād ityādayaḥ sādhyatayā śrūyante. taiś ca militaiva niṣidhyamānakriyādhikāriṇaṃ viśinaṣṭi. ataḥ saṃvalitādhikāra evāyaṃ, śatādiyātanāparihārakāmo hananābhipravṛtto na kuryād iti. dṛṣṭaṃ cārthavādopāttam adhikāriviśeṣaṇaṃ rātrisatre. tad ihādhikārihetvapekṣāyām agṛhyamāṇe viśeṣe tad api hetutayā svīkriyata iti. tad ayuktam. agṛhyamāṇe viśeṣa evaṃ nāma. na ceha tadagrahaṇam. svapadavākyāntaropāttayor mahāviśeṣāt. rātrisatre hi phalāntarāśravaṇād arthavādopāttapratiṣṭhābrahmavarcasādīnāṃ cāgṛhyamāṇaviśeṣāṇāṃ ca yugapadupasthānāt sarvārthavādopāttaphalārthina evādhikāra iti yuktaṃ kalpayitum.[526]evaṃ jāteṣṭāv api samastārthavādopāttapūtādiviśeṣāṇām agṛhyamāṇaviśeṣatvāt putrajanmanaś cādhikāriviśeṣaṇānurūpeṇāśrayaṇād yugapad eva sarvaviśeṣaṇaviśiṣṭo 'dhikārīti kathyate. iha tu na kalañjaṃ bhakṣayed iti samānapadopātto bhakṣayatir adhikāriviśeṣaṇatayāvagata iti nādhikārihetvantarāpekṣā. evaṃ brāhmaṇahananādipratiṣedheṣv apīti na kvacid ārthavādikaphalaviśeṣaṇāpekṣā.[527]yadi tūcyate -- nañarthaviśeṣaṇatayaiva dhātvartho 'vagato yāvadadhikāriviśeṣaṇatayā kalpyate, tāvadarthavādopāttaviśeṣaṇāny upasthitānīti viśeṣāgrahaṇam[528]iti. na, evam api viparītaviśeṣaṇāpatteḥ. dhātvartho hi[529]yadā viṣayaviśeṣaṇatayāvagataḥ[530]puruṣaguṇatayāvakalpyate. arthavādopāttāni tv ananyatropayuktānīti tadviśiṣṭādhikārikalpanaiva nyāyyeti na saṃvalitādhikārasiddhiḥ. evañ ca viṣayaviśeṣaṇasyaiva bhakṣayater galepātikayādhikāriviśeṣaṇatvam ity upekṣitavyam. yad api śatena yātayād ityādividhyupanibandhanaṃ sādhyatvām ācakṣate, tad apy ayuktam. avidhiviṣayatvāt phalānāṃ sādhyabhāvasya. vakṣyate ca tasya lipsārthalakṣaṇeti. kāmyatayaiva phalāni śrutibhir upanīyante, kim atra vidhiśrutyā. ata eva rātrisatre pratiṣṭhākāma iti vipariṇāmāśrayaṇaṃ pratiṣṭhādīnāṃ sādhyatāsiddhyarthaṃ, na tu pratitiṣṭheyur iti vidhyāśrayaṇam iti yat kiñcid etat. ataḥ siddhaṃ niṣedhapramāṇakam anarthatvam iti

__________NOTES__________
[526] nam. e
[527] kṣā iti. ya
[528] ṣaṇāgra
[529] yāvadviṣa
[530] vakalpya (GA)
evaṃ śyenādisvarūpābhiprāyeṇa tatphalābhiprāyeṇa vā na pratyudāharaṇagrantho ghaṭata ity uktam. pūrvāparivirodhād apy ayam agrantha ity āha -- codane ti. ubhayam iha codanayā lakṣyate iti śyenādīnāṃ codanālakṣaṇatvam uktam. punaś ca kathaṃ punar asāv anarthaḥ. hiṃsā hi sā. sā ca pratiṣiddheti yan niṣiddhatvam ucyate, tat tena codanālakṣaṇatvapratijñānena virudhyate. vidhāyakaṃ hi vākyaṃ codanā. ataḥ kathaṃ tallakṣitasya vidheyasya niṣiddhatvaṃ punarabhidhīyate iti. aparam api hiṃsā hi sā. sā ca pratiṣiddheti bhāṣyaṃ, tad dūṣayati -- śyenādāv iti. yo 'yam upadiṣṭaś codanālakṣaṇaḥ śyenādir asau hiṃseti samabhivyāhāro na yujyata iti

kathaṃ na yujyate, ata āha -- hiṃsā hī ti. na śyenādayo hiṃsā. phalaṃ hi teṣāṃ hiṃsā. sā ca svarūpeṇa bhinnā. na tu ta eva hiṃseti svarūpabhedam eva darśayati -- sā hīti. abhicāro hiṃsā māraṇam iti paryāyā iti prāṇaviyojanātmikaiva hiṃsā. na tu tathā śyenādiḥ, tasyāsivaddhiṃsāyāḥ pṛthaktvāt. yathā hy asinā śatrau vyāpādyamāne chedanam evāsijanyaṃ, hiṃsā nāsiḥ, evaṃ śyenādijanyamāyurbhāgyacchedanam eva hiṃsā na śyena iti na tasmin hiṃsābhidhānam upapannam iti

aparam api kathaṃ punar asāv anarthaḥ kartavyatayopadiśyate iti praśnapūrvakam uktaṃ naiva śyenādayaḥ kartavyā vijñāyante, yo hi hiṃsitum icchet tasyāyam abhyupāya iti hi teṣām upadeśaḥ iti. tad api nopapannam ity āha -- upadeśe ti. yadā hi naiva śyenādayaḥ kartavyatā vijñāyanta iti teṣāṃ vidheyatvam apahnutaṃ,[531]tadā katham avidheyeṣv evopadeśābhidhānaṃ teṣām upadeśa iti. vidhyupadeśaśabdayoḥ paryāyatvād iti bhāvaḥ.
__________NOTES__________
[531] ha (GA)
{1,169} syād etat -- avidheyeṣv eva codanālakṣaṇatvamātreṇopadeśavācoyuktiḥ. katham avidheyānāṃ codanālakṣaṇatvam iti cet. kramavad iti brūmaḥ. yathā khalu adhvaryur gṛhapatiṃ dīkṣayitvā brahmāṇaṃ dīkṣayatīti na tāvat kramo vidhīyate. yāgādivad abhāvārthībhūtasyāvidhiviṣayatvāt. na ca dadhyādidravyavat. akārakatvāt. akārakatvaṃ cāmūrtatvāt. na cāruṇādiguṇavad dravyāvacchedena kārakatvam, ekaikapadārthāvacchedakatvenānupalakṣyamāṇatvād anekāśrayatvāt. na ca saṃkhādivad vidhānam, apṛthakpadābhidheyatvāt. pṛthakpadābhidheyā hi saṃkhyā tāṃ caturbhir ādatta iti sā vidhīyetāpi. na caivaṃ kramaḥ, pracayād avagamyatvāt. ataḥ kathaṃ vidhiviṣayo bhavet. tathā vedaṃ kṛtvā vediṃ kuryād iti padārtha eva kartavyabuddhyā gṛhyate na tu kramaḥ. kathaṃ va atadgocaro vidhīyeta. ato 'vidheya eva kramaḥ. atha ca nācodanālakṣaṇaḥ. vidhyanumatatvāt. anumanyate hi vidhirānupūrvyam agnyādhānādibrāhmaṇatarpaṇāvasānaṃ padārthajātam ekatra kartary upasaṃharan. na hy ekaḥ kartā yugapadakhilam upapādayitum alaṃ vidhivitānam. ato vidhyabhyanujñāmātreṇa vidhānaviniyogaśūnyo 'pi kramaḥ śāstrārtha eva. evaṃ śyenādayo 'pi niyogaviṣayatayāvagatāś codanālakṣaṇāḥ, na tu vidhīyante. yad dhi niyogasāmarthyād evopādīyate tad vidheyam iti tantre vyavahāraḥ. kathaṃ tarhi viṣayabhāvaḥ.[532]yasminn arthe sthitvā puruṣo niyujyate niyukto 'smīty adhikāraṃ budhyate sa tu viṣayaḥ, na tu viṣaye niyogo niyuṅkte. ātmany eva niyogāt. vakṣyati cāpūrvādhikaraṇe -- ārambhe hi puruṣo niyujyate na karmaṇīti. ataḥ siddham avidheyā api codanālakṣaṇāḥ śyenādaya iti. evaṃ ca ubhayam iha codanayā lakṣyate iti śyenādisvarūpābhiprāyam eva, śyenasya vidhiviṣayatvena codanālakṣaṇatvāt. avidheyatvāc ca niṣedhaviṣayatvopapattiḥ. ato niṣiddhatvābhidhānam api yuktam eva. phalārthitā hi śyenānuṣṭhāne nimittaṃ, na vidhiḥ. tadabhiprāyeṇa ca tasya lipsārthalakṣaṇeti. aṅgahiṃsā tv aphalasādhanatvād asatyāṃ phalaprayuktau vidhinaivānuṣṭhāpyate iti nāspadaṃ niṣedhasya.{1,170}itikartavyatā hi[533]sā. sā vidhinaivāṅgīkṛtā kathaṃ niṣedhaviṣayo bhavet. hiṃsāhīty api śyenādisvarūpābhiprāyam eva. prāṇaviyogaphalo hi vyāpāro hiṃsā, tathā ca śyenādiḥ
ataḥ so 'pi hiṃsaiva. na ca khaṅgādau prasaṅgaḥ, avyāpārarūpatvāt. na ca śyenasam anantaraṃ nidhanaṃ nopalabhyata iti śyeno na hiṃsā, tāvatāpi tatphalatvānapāyāt. na hi khaṅgādihate vraṇaparipākādinā cirād vipadyamāne khaṅgābhighāto hiṃseti na budhyate. ata eva khādakādayo 'pi ghātakā iti mānavāḥ smaranti. ato hiṃsā śyeno niṣiddhaś cānarthaś ca codanālakṣaṇatvena dharmo mā bhūd ityarthagrahaṇena vyāvartita[534]iti sarvaṃ samañjasam eveti. ata āha -- śyenāder iti. asyābhiprāyaḥ -- yat tāvadavidheyā api kramavaccodanālakṣaṇāḥ śyenādaya iti. tad ayuktaṃ, dṛṣṭāntāsiddheḥ. na hi naḥ kramo na vidhīyate. yatraiva hi vidher anyataḥ puruṣo na pravartate tadvidheyam. apravṛttapravartakatvād vidheḥ. na ca phalād anyatra puruṣo rāgādinā pravartate. na hy asya kramānuṣṭhāne rāgādayaḥ pravartakāḥ. vidhir eva tu niśśeṣaśeṣaśeṣiviṣaye prayoge ekaṃ kartāram āyojayan nānākṣiptānupūrvyaviśeṣaparigraha ātmānaṃ labhata iti ṣoḍhāvibhaktapāñcamikapramāṇasahāyas taṃ tam ānupūrvyaviśeṣaṃ śāstrārthatayā niyacchati ||
__________NOTES__________
[532] yavibhāgaḥ ya (GA)
[533] hiṃsā vi
[534] te (GA)
kim idānīṃ prayogavidhipramāṇaka eva kramaḥ. nanv asau yugapad upasaṃharati. tatra ca kramavirodhaḥ. na. kramānuguṇayaugapadyaparigrahāt. na khalv īśvaro 'pi sāṅgaṃ pradhānam ekatra kṣaṇa upasaṃhartuṃ kṣamaḥ. ata ekopakramāvasānatvam eva śeṣaśeṣiṇāṃ prayogavidhipramāṇakaṃ naikakṣaṇabhāvitvam. avadhṛtasvarūpāṇāṃ prayogo racyate. sakramakāś ca padārthā avadhṛtā iti[535]tadvirodhiny eva yaugapadyakalpanā. yat tu asati viniyoge nāṅgatvam iti. tan na. tārtīyair eva śrutyādibhiḥ kiñcidvilakṣaṇarviniyogāt. api ca aviniyuktam api paśvekatvam aṅgam icchatāṃ kim aparāddhaṃ krameṇa, yad asāv anaṅgam ity āśritam. aupādānikaṃ tasyāṅgatvam iti cet, yadi niyogākṣepa upādānaṃ, nāsāv iha daṇḍavāritaḥ. atrāpi hi kramaṃ prati vidhyākṣepo varṇita eva. abhidheyā saṃkhyā sopādānataḥ śeṣo bhavatīti yuktam. na tv evaṃ krama iti cet, kim atrābhidhānena.{1,171}yad eva kiñcit kathañcid avagataṃ tad eva vidhyananyathāsiddhyā tenākṣipyate. virodhaparihāraś coktaḥ.[536]api ca vaṣaṭkartuḥ prathamabhakṣaḥ ityādāv ananyaparābhidhānāvagatatvād[537]vidher nāvidheyatā sidhyati. tatraiva hi vidhīyate nānyatreti cet. tadardhajaratīyam. yat tu kartavyatā[538]buddhiviṣayo neti. tan na. vedaṃ kṛtvā vediṃ kuryād iti sakramapadārthakartavyatāvagamāt. niṣkṛṣyakartavyatā nāvasīyata iti cet padārthā vā kiṃ tadrahitāḥ kartavyatādhiyā[539]gocarīkriyante yadvidheyatayepyante. sarvathā naḥ sakramakapadārthaviṣayaivānuṣṭhānasaṃvit. padārthāvacchedādevāruṇādivannākārakatvam. yat tv ekaikapadārthāvacchedakatayā nāvagamyata iti.[540]naitāvatā akārakatvaṃ śakyate vaktum. svabhāvo hy ayaṃ kramasya yan nānāśrayatvaṃ dvitvādivat. na hi dvitvādayaḥ saṃkhyā ekaikatra na samavayantīti nāvacchedikā bhavanti. akārakaṃ vā. ataḥ siddhaṃ tāvat kramo vidhīyata iti. evaṃ ca na tannidarśanenāvidheyānām eva codanālakṣaṇatvaṃ śyenādīnām. api ca yadi śyenādayo na vidhīyante, kim anyad vidheyam iti na vidmaḥ. nanv aṅgāni vidhīyanta ity uktam. rāgādibhis teṣu narāṇām apravṛttiviṣayavāt. kiṃ punas teṣu rāgādayo na pravartakāḥ. aprītyātmakatvād iti cet. samānam idaṃ sādhaneṣu. tāny api bahvāyāsasādhyāni

duḥkhātmakāny eveti na naraṃ rañjayantitarām. yadi tu prītisādhanatvāt teṣu rāgādayaḥ pravartakā ity ucyante, aṅgeṣv api prasaṅgaḥ. ananugṛhītasya sādhanatvānupapatteḥ. aṅgajanyatvāc cānugrahasya. evaṃ cāṅgapradhānadvayasyāvidheyatvād aviṣayo vidhir āpadyate. api ca vidhiviṣayāḥ śyenādayo na vidhīyanta iti duradhigamam. vidhiviṣayam eva vidheyavido vidheyaṃ manyante. avidheyasya vidhiviṣayabhāvānupapatteḥ. nanv etāvad eva[541]vidhiviṣayatvaṃ yat tatra vidhir avagamyate. na punas tasya[542]kartavyatā. yathāhuḥ -- kartavyatāviṣayo hi niyogo na tat kartavyatām āheti. kā punaḥ kartavyatā. yāgādayaḥ. eṣaiva hi niyogasya kartavyatā yadyāgānuṣṭhānam. tatprakārāś cetikartavyatāḥ prayājādayaḥ. yady evaṃ kena rūpeṇa yāgādiṣu vidhir avagamyate. yadi yāgaṃ kuryād iti, nanv iyam evāsau kartavyateti kathaṃ na{1,172} yāgādīnāṃ kartavyatām āhety ucyate. nanv ātmany eva pravartayatīty uktam. satyam. na tu yāgātireki kiñcit kāryaṃ kāryatayāvagamyate iti vidhivivaraṇe vakṣyāmaḥ. ato vidheyāḥ śyenādayaḥ priyam, asya bhrātṛvyavadhasya sādhanānīti nānarthatayā pratyudāharaṇam arhantīti. yad api teṣv eva hiṃsāśabdo mukhya ity uktaṃ, tad ayuktam. abhicāraparyāyo hi hiṃsāśabdaḥ. sā ca hiṃsā phalaṃ śyenasya abhicaran yajeteti hi śrūyate. na tu śyenādaya evābhicārāḥ. khādakādiṣu ghātakādipadaprayogo gauṇaḥ. na ceha gauṇahiṃsāpadāśrayaṇe kiñcit kāraṇam. śyenaśabde[543]tu phalalakṣaṇākāraṇaṃ vakṣyāmaḥ. tasmāt sūktam avidheye śyenādau na kiñcid vidheyam iti

__________NOTES__________
[535] tadaviro (KHA)
[536] atrāpi (GA)
[537] tvād nāvi
[538] tāvi
[539] yo (KA)
[540] ti tan na nai (GA)
[541] vādvayasya vidhiviṣayatvāt yat (KA)
[542] sya kartavyatāviṣayo (GA)
[543] bdena tu (GA)
evaṃ tāvadupapattitaḥ śyenādīnāṃ vidheyatvam uktam. idānīm etat parityāge siddhāntahānir apīty āha -- sarvatre ti hā ntena. jānāty evāsau mayaitat kartavyam iti, upāyaṃ tu na vedetyādau sarvatra bhāṣyakārānusāreṇaivāṃśadvayagāmī vidhir avagamyate. tad iha śyenādyavidheyapakṣe bādhyata iti. ayaṃ cāparaḥ śyenādīnām avidheyatve doṣa ity āha -- ye ce ti syur antena. nanu[544]yathā jyotiṣṭomādayo na vidhīyante evaṃ na niṣidhyante te 'pīti.[545]kasmād dharmatā na bhavaty ata āha -- hiṃse ti. yady api jyotiṣṭomādayo na svarūpeṇa hiṃsā, tathāpy agnīṣomīyādipaśuhiṃsā teṣāṃ sādhanam. sā cāṃśadvayagāminy api niṣiddhety uktam. ato niṣiddhāṅgatvena pratyavāyahetutvād adharmatā jyotiṣṭomādīnām iti. api cāṃśadvayāvidhāne tadutkhātir evety āha -- na ce ti. vidher ayaṃ mahimā yat svabhāvasādhyo yāgaḥ phalāṅgaḥ, tathā vakṣyati jaiminiḥ karmāṇy api phalārthatvāt (3.1.4) iti. tathetikartavyatāpi yat phalasādhanāṅgam asāv api vidhimahimnaiva. sā vihitā satī puruṣārthātmakasādhyasambandhamīhamānā phalavatkratvaṅgabhāvam anubhavatīti phalavatsannidhāv aphalaṃ tadaṅgam iti{1,173}vakṣyate. avidhīyamānasya yāgasyāgneyādeḥ pradhānasyāṅgasya vā prayājāder yathākramaṃ na phalāṅgatā tatsādhanāṅgatā vāpi sidhyatīti

__________NOTES__________
[544] nu ye jyo
[545] ta (KA)
syād etat -- sādhanatvena vihitā api na sādhyatayā vidhīyanta ity avidheyā ity ucyante. ata evāha -- naiva śyenādayaḥ kartavyā vijñāyante iti. naiva sādhyatayā vidhīyanta iti yāvad ity ata āha -- sādhanatvene ti. vidhānaṃ hy anarthatvaparipanthi tad yathātathā vā vihitasya na sambhavati. ataḥ kim avāntarabhedāśrayaṇeneti. anvāruhya cedam asmābhir ucyate. na tu sādhyatayā vidhānaṃ sambhavati, svayam eva sādhye puruṣāṇāṃ pravṛtteḥ. tad etad āha -- sādhyatvene ti. sarvaṃ yāgadānajapopavāsādīṣṭasādhanatayaiva vidhīyata iti bhāvaḥ

ato na śyenādinivṛttir arthaśabdasya prayojanam ity anyathā varṇanīyam ity āha tene ti. prayojanavarṇanāṃ pratijñāya tad upoddhātam eva tāvad bhāṣyakārābhiprāyam āha -- pravṛttau ve ti. pravartikā nivartikā cobhayy[546]api codaneti bhāṣyakārasya hṛdaye lakṣaṇaṃ vyavasthitaṃ codanāyāḥ. ato niṣedhacodanālakṣaṇānāṃ dharmatvaṃ nivartayitum arthaśabda ity abhiprāya iti. kathaṃ tarhi pravartakaṃ vākyaṃ codaneti bhāṣyam ata āha -- pravartaka iti. pravartakagrahaṇaṃ pradarśanārtham ity artha iti

__________NOTES__________
[546] yam api (GA)
udāharaṇārthatve kāraṇam āha -- tātparye hī ti. pūrvāparasaṅgato hi grantho vyākhyeyaḥ. yady api pravartakaikapara eva pūrvagrantho bhavet, arthaśabdasyeyaṃ{1,174}vyākhyā codanālakṣaṇānarthanivṛttyartho 'rthaśabda ityevamātmikā nopapadyate. anarthānāṃ[547]pravartakavākyalakṣita nāmacodanālakṣaṇatvāpatter iti bhāvaḥ. arthaśabdasahitasya[548]vā codanāpadasyārtho vyākhyātaḥ.[549]artho hi pravartakavākyalakṣaṇa evetyabhiprāyeṇāha -- arthagrahaṇe ti

__________NOTES__________
[547] nām apra
[548] bdasyāhi
[549] khyeyaḥ a (KA)
athavā dharmapramāṇam atra sūtrakāreṇa sūtritaṃ dharmasya pravartakam eva vākyaṃ pramāṇam iti. tac codanālakṣaṇam eva bhāṣyakāreṇa varṇitam ity āha -- dharme ti. yadā cobhayy api codaneti sthitaṃ tadā vidhicodanābhyas tāvad vidheyānāṃ jyotiṣṭomādīnām arthatvenāvadhāraṇaṃ bhavati. niṣedhacodanābhyaś ca niṣedhyānāṃ brahmahatyādīnām anarthatvena nirṇayaḥ. ubhayor ubhābhyām arthānarthatve lakṣite iti yāvat. tad etad āha -- evaṃ satī ti. yena ca vidhipramāṇakam arthatvaṃ, tena tallakṣitānāṃ jyotiṣṭomādīnām atrārthagrahaṇena dharmatvam uktam ity āha -- tene ti

vidheyārthadharmatve cokte viparītānām adharmatvam arthasiddhatvān na sūtrakāreṇa sūtritam ity āha -- niṣedhyānām iti. evam udgrantham eva bhāṣyakārābhiprāyam uktvā tadanusāreṇobhayam ityādi bhāṣyaṃ yojayati -- tasmād iti. yasmād evaṃ bhāṣyakārābhiprāyaḥ, tasmād ubhayam ihetyādigranthe vidheyapratiṣedhyayor yathākramaṃ yāgādibrahmahatyādivargayor nidarśanaṃ kāryam ity arthaḥ. yadi brahmahatyādivargasyānarthatayā nidarśanaṃ kathaṃ tarhi śyenādyupanyāsaḥ. te hi vidheyāḥ. tata eva ceṣṭasādhanāḥ. mahat khalv idam iṣṭaṃ yaḥ śatruvadhaḥ. na hi tādṛśī{1,175}svarge 'pi narāṇāṃ tṛptiḥ sambhavati yādṛśī śaśruvadhe. ataḥ kathaṃ te 'narthatayodāhriyante, ata āha -- śyenādīnām iti. ayam abhiprāyaḥ -- yathāvagatam āyuṣmatāṃ na svarūpeṇa śyenādayo 'narthā iti. bhāṣyakāreṇāpi na tatsvarūpam anarthatayodāhṛtam. kin tu yat teṣāṃ phalaṃ hiṃsātmakam āyurbhāgyavicchedaḥ, so 'pi vihito niṣiddhaś ca. svayaṃ vihitatvād arthātmako 'py anarthānubandhīti tad idam anarthatvaṃ śyena upacaritaṃ, kāraṇe kāryopacārāt. śyenaśabda eva vā tatphala upacaritaḥ kārye kāraṇopacārād iti bhāvaḥ. kiṃ punarupacārāśrayaṇe kāraṇam ata āha -- pratiṣiddhe ti. bhāṣyakārānusāreṇaivedam upacārāśrayaṇam. evaṃ hi bhāṣyakāro vadati -- pratiṣiddhā hi se ti. na hi śyenādisvarūpābhiprāyaṃ pratiṣiddhā hītīdam upapadyate. tatas tatphalābhiprāya eva śyenādyupanyāsa iti bhāṣyakṛtā sphuṭīkṛtam iti

idaṃ cāparaṃ liṅgadarśanam ity āha -- hiṃsā hī ti. kathaṃ punar asāv anarthaḥ ity uktvā yad uktaṃ hiṃsā hi seti, tato 'vagamyate na śyenādisvarūpamātram anarthatayā vivakṣitam iti. varṇitam idam ākṣepakāle na svarūpeṇa śyeno hiṃseti. ato hiṃsā hīty atra bhāṣyakāreṇaitat sphuṭīkṛtam. tathā śyenenābhicaran yajeteti hi samāmananti nābhicaritavyam ity ante vakṣyate. atrāpy abhicārasyaiva śyenaphalasya niṣedhaṃ darśayann anarthatāṃ sphuṭīkariṣyatīti. śyenādisvarūpābhiprāye tu granthe sarvo 'yam uttaragranthe na saṅgacchata ity āha -- śyenādīnām iti

tatra pratiṣiddhā hīty etat tāvad anupapannam ity āha -- vihitatvād iti. vihitā hiṃsāsādhanatayā śyenādayaḥ. na teṣu pratiṣedho 'vakāśaṃ{1,176}labhata ityākṣepe varṇitam evaitat pradarśanārtham uktam. anye 'py ākṣepoktā evānupapattiprakārā anusandheyā iti. evaṃ tāvad vidhiniṣedhātmikā codanetyāśrityobhayam ityādigrantho vyākhyātaḥ. idānīṃ pravartikā codanety atrāpi pakṣe śakyata eva bhāṣyaṃ vyākhyātum ity āha -- yade ti. ubhayaṃ vidhāyikayā codanayā lakṣyate sādhyaṃ sādhanaṃ cety arthaḥ. kathaṃ punaḥ sādhyasādhanātmakam ubhayaṃ codanayā lakṣyate. na hi sādhyaṃ vidhīyate, svayam eva hi tatra puruṣāḥ pravartante, ata āha -- sādhye ti ubhayor antena. ayam abhiprāyaḥ -- satyam. sādhyasādhanāṅgagocaram eva vidheḥ pravartanam. tathāpi vidhipramāṇakam eva svargayāgādīnāṃ sādhyasādhanasambandha iti autpattikasūtre (1.1.5) vakṣyate. yathā yāgādīnāṃ sādhanabhāvaś codanālakṣaṇaḥ, evaṃ svargādīnāṃ yāgādisādhyatvāvagatir apīti tena rūpeṇa te 'pi codanālakṣaṇā bhavanty eva, yady api teṣu svayaṃ pravṛttaḥ puruṣo na codanayā pravartyata iti. yadi sādhyasādhanābhiprāyam ubhayatvaṃ, tarhi artho 'nartha iti kena sambadhyate, ata āha -- dvividham iti. ayam arthaḥ -- phalasādhanātmakam ubhayaṃ codanālakṣaṇam ity uktam. tatredam ucyate phalam arthānarthātmakatvena dvividhaṃ kratūnām iti

phaladvaividhye kāraṇam āha -- svargādī ti hiṃsādy antena. tatrobhayātmake phale svargādiphalaṃ tāvat jyotiṣṭomādīnām anatikrāntapratiṣedhenaivāvāpyate. tan na niṣiddham iti yāvat. śyenādiphalaṃ tu hiṃsādyatikrāntapratiṣedhenāvāpyate. atas tatsadasadbhāvakāritaḥ phalārthānarthavivekaḥ. asmiṃś ca vyākhyāne ko 'rthaḥ ityādi bhāṣyam evaṃ vyākhyeyam arthātmakaphalasyāpi yat sādhanaṃ so 'py artha iti. antarṇīyaitat pradarśitaṃ ko 'rthaḥ yo niḥśreyasāya jyotiṣṭomādir iti. etad uktaṃ bhavati -- arthātmakaphalasya sādhanasya jyotiṣṭomāder dharmatvaṃ vaktum arthapadaṃ prayuktam iti. tad uktaṃ -
{1,177} tasyāpi sādhanaṃ yat tadartha evābhidhīyate |
vaktuṃ tasyaiva dharmatvam uktam arthaviśeṣaṇam ||
iti. ko 'nartha iti tu śyenādiphalaparo lakṣaṇayā śyenādipadaprayogaḥ, tasya cārthād adharmatvam uktam iti veditavyam iti. nanu śyenādividhisāmarthyād eva śyenādiphalam āsādyamānaṃ kathaṃ pratiṣedhātikrameṇāvāpyata ity ucyate, ata āha -- śāstrāntare ti. ayam abhiprāyaḥ -- satyaṃ śyenacodanālakṣaṇaṃ tatphalaṃ, tad uddiśya tadvidhānāt. kvacit kiñcid vidhīyata iti vidheḥ svarūpaṃ, tatra vidheyam ivoddeśyam api vidhir vigāhata eva. yat tu na hiṃsyād iti śāstrāntaraṃ, tannirīkṣaṇena śyenādiphalasya hiṃsāyāḥ pratiṣiddhatvam avagamyata iti

nanu vidhispṛṣṭe pratiṣedho 'navakāśaḥ. saty api vā pratiṣedhe naivaṃvidhasyānarthatvam ity uktam. tad yadi codanālakṣaṇā hiṃsā, kathaṃ niṣiddhatvād anarthaḥ. codanālakṣaṇatve 'py avidheyatvam iti tu bhavadbhir eva nirākṛtam. ata eva kramo vidheya ity āśritam, ata āha -- phalāṃśa iti vakṣyate 'ntena. ayam abhiprāyaḥ -- uktam idam asmābhiḥ kiñcid vidhātuṃ phalam uddiśyate ity etāvatī codanālakṣaṇatā. na tu phalam eva vidhīyate, bhāvanāyāḥ phalāṃśe pratyayāvidhāyakatvasya vakṣyamāṇatvāt. vakṣyati hi -- jānāty evāsau mayaitat kartavyam iti upāyaṃ tu na vedeti. ataḥ svayam eva kartavyeṣu puruṣāṇāṃ pravṛtter na tadviṣayapravṛttijñāpanaṃ vidheḥ phalam. sādhanopāyayos tv apravṛttaḥ puruṣaḥ pravartyata iti tayor vidheyatvam. krame tu na tāvat kiñcid vidhīyate. so 'pi cen na vidhīyeta, kathaṃ codanālakṣaṇo bhaviṣyati. jaiminer apy etad evābhimatam ity āha -- jaiminir iti. lipsayā pravṛttiṃ lakṣayati, tayā pravṛtteḥ. arthaśabdaḥ prayojanavācī phale pravṛttiḥ prayojanalakṣaṇā na vaidhīti darśitaṃ bhavatīti

{1,178} yataś cāyaṃ sūtrabhāṣyānugataḥ siddhāntaḥ yat phalaṃ na vidhīyata iti, tena kāraṇena na hiṃsyād iti pratiṣedhaḥ śyenaphalopanipātinyāṃ hiṃsāyāṃ sāmānyato 'vataran vidhinā na nivārita iti tasyānarthatām āpādayatītyabhiprāyeṇāha -- tene ti

evaṃ ca niṣedhena śyenaphalasyānarthaprāptihetutve bodhyamāne 'pi na śyenaḥ svarūpeṇānarthaḥ, tatphalam eva tu hiṃsānartha ity āha -- anarthe ti

atrāparaṃ paricodanābhāṣyaṃ kathaṃ punar ityādi. tasyābhiprāyam āha -- paras tv iti. ayam abhiprāyaḥ -- so 'yaṃ sādhanaphalayor vidheyāvidheyabhedo darśitas tam avidvān ubhayam ityādibhāṣye śyenādeś codanālakṣaṇatvābhidhānāt[550]phalasyāpi vidheyatāṃ manvānaḥ, athavā tryaṃśabhāvanāvidhānena phale jātavidheyābhimānaḥ[551]śyenaphalasyānarthatvam ākṣiptavān. ayaṃ ca bhāṣyārthaḥ -- kathaṃ ya kartavyatayopadiśyate so 'narthaḥ. yady api granthāt kartavyatopadeśaparyanuyogo 'vagamyate, tathāpy apauruṣeye upadeśaparyanuyogāsambhavād upadiśyamānasya katham anarthatvam ity eva paryanuyogārthaḥ. ata evoktam -- anarthatvam ākṣipad iti

__________NOTES__________
[550] ṇābhi (GA)
[551] nasyā (KA)
atra parihārabhāṣyaṃ - naiva śyenādayaḥ kartavyatayā vijñāyante iti. tacchyenādikartavyatāniṣedhaparam ivopalabhyate. tac cāyuktam. śyenādividhānasya pūrvoktatvāt. ato bhittvā yojayati -- naive ti. asya śyenaphalasya hiṃsāyā naivety etāvataiva vidheyatvaṃ nirākāryam ity arthaḥ. kiṃ tarhi vidheyam{1,179}iti tūpaskṛtyottaragranthayojanety āha -- kim iti. śyenādayo yāgāḥ kartavyāḥ, na tatphalaṃ hiṃseti

atra ca naiveti bhinne kathaṃ punar anartha ity asya praśnasyāpākaraṇe 'nuṣaktakartavyatāpade phalasya kartavyatāyāṃ pratiṣidhyamānāyāṃ sādhyatāpratiṣedhabhramam apanetum āha -- praśnāpākaraṇa ity arthe ntena. nātra phalasya sādhyatā pratiṣidhyate, tanniṣedhe śyenabhāvanāparisamāpteḥ. kin tu vidheyataiva phalasya pratiṣidhyata iti. anupayukte ca pūrvottarapakṣayoḥ sthāpanabādhane sādhyatvasyety āha -- dvaye 'pī ti. yadi kathaṃ punar iti pūrvapakṣavādinā sādhyatvānupapattir uktā bhavet, evam uttaravādī naiveti tannirākuryāt. na tu sādhyatvasya pūrvapakṣe kaścid upayogaḥ. na ca tannirāsasya siddhānta[552]iti

__________NOTES__________
[552] ntahānir iti (KA)
atrobhayatrānupayogatulyatām eva darśayati -- anarthasyāpī ti. na tāvat pūrvapakṣavādinaḥ sādhyatāpratipādanam upayuktam. arthatvaṃ hi tasyāpādanīyam. ato yad eva tadanuguṇaṃ tad eva vaktavyam. na ca sādhyatāmātrānubandhyarthatvam, anarthasyāpy avidheyasya surāpānādeḥ sādhyatāvagamāt. na ca sādhyatānirākaraṇaṃ siddhānta upayujyate. arthatvaṃ hi tasya phalasya nirākaraṇīyam. tadanuguṇaṃ ca vidheyatānirākaraṇam eva siddhāntinā kāryam. kiṃ sādhyatānirākaraṇena, asādhyasyāpi vidheyasya godohanāder arthatvād iti

yac cedaṃ śyenādiphalābhiprāyam avidheyatvaṃ na svarūpābhiprāyam ity asmābhir ucyate, tad bhāṣyakāreṇa sphuṭīkṛtam ity āha -- śatur iti. yo hi hiṃsitum icchet tasyāyam abhyupāya iti hi teṣām upadeśaḥ. śyenenābhicaran yajeteti{1,180}hi samāmananti nābhicaritavyam iti vadan bhāṣyakāro lakṣeṇe śatur utpattiṃ darśayati, yo hi hiṃsitum icched ity abhicārapravṛttapuruṣānuvādāt. tac cedam abhicaran nābhicaritavyam iti vyaktīkṛtam. lakṣaṇaṃ ca yadvṛttayuktaṃ siddhavad evāvagamyate na vidheyatayā. ato na tāvad dhiṃsā vidhīyate. teṣām upadeśaḥ iti ca spaṣṭam eva śyenādīnāṃ vidhānam uktam. anyathā avidheyasyopadeśānupapatteḥ, vidhyupadeśaśabdayoḥ paryāyatvād iti bhāvaḥ. śyenādaya ityādiśabdasya prayojanam āha -- vidhitvam iti. sādhanāni tāvad vidhīyante. itikartavyatāpi hiṃsātmikā daikṣapaśvādi(?kā/gā) vidhīyate.[553]etena phalāṃśasthaiva hiṃsā na vidhīyata iti darśitaṃ bhavati. vidhitvaṃ vidhiśaktir ity arthaḥ

__________NOTES__________
[553] nte
yato 'ṅgahiṃsā vihitaiva, ataḥ phalāṃśasthaivāvaidikī hiṃsā na hiṃsyād iti niṣidhyate. ataś cānartha ityabhiprāyeṇāha -- tasmād iti.[554]sarvasvāraphalasyedānīṃ kā vārtā. maraṇaṃ tasya phalaṃ, na hiṃsā. tac[555]cāniṣiddham iti ced[556]na. asati bhāgyacchede tadanupapatteḥ. ataḥ phalāṃśopanipātinīsarvasvārahiṃsānartho bhavet. ucyate -- pūrvāparībhūte hi yajñe tārtīyasavanīyārbhavastotrakāle sarvasvadakṣiṇāparivṛto vipadyate dīkṣitaḥ. ato vidhikoṣṭhapraviṣṭaivāsau hiṃsā. anyatra tīrthebhyaḥ iti ca tīrthabahirbhūtaiva hiṃsā niṣiddhā. iyaṃ tu tīrthamadhyagatā vidhispṛṣṭaiveti nānarthaḥ. śyenaphalaṃ tu cirātipanne śyene tajjanyāpūrvavicchinnabhāgyeṣu śatruṣu vipadyamāneṣu jāyate. atas tīrthabahirbhāvād artho na bhavati. tena kratubahirbhūtā phalāṃśahiṃsāvaidikī niṣidhyate. nāntaḥkratv iti vivekaḥ iti. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ sādhanopāyabhūtā na niṣidhyate. sāmānyena na hiṃsyād iti śāstraṃ pravṛttam. ato 'ṅgasādhanahiṃsayor api pratiṣedho bhavet, ata āha -- aṃśadvaya iti. sādhanopāyāṃśadvayagāminī{1,181}hiṃsā pratiṣidhyate iti bruvāṇasya aviśeṣeṇa yacchāstraṃ tat sandigdham anyāyyatvād vikalpasyārād viśeṣaśiṣṭaṃ syāt (10.8.16) iti sūtram uttaram. śirovad iti ca sūtrāntaraikadeśaḥ. atra hy ubhayatrāpi sāmānyaśāstrasya viśeṣaśāstreṇa bādho darśitaḥ. pūrvatra tāvad yathā. jyotiṣṭome śrūyate -- vartmani juhotīti. asti cānārabhyavidhiḥ yadāhavanīye juhvatīti.[557]atra saṃśayaḥ -- kiṃ jyautiṣṭaumike home vartmāhavanīyayor vikalpaḥ, uta bādhyabādhakabhāva iti. tatra vikalpa iti prāptam. tathā hi -- na tāvad ekārthayoḥ samuccayaḥ sambhavati. na ca pākṣikānugrahasambhave ātyantiko bādhaḥ. āhavanīyo hi sāmānyaśāstreṇa vartmahomam apy āskandatīti na tasyātyantabādho nyāyyaḥ. ato vikalpa iti prāpte uktaṃ - yad etad aviśeṣeṇāhavanīyaśāstraṃ tadārād viśeṣaśiṣṭaṃ syād iti. dūre viśeṣaśiṣṭasyety arthaḥ. viśeṣaśiṣṭaṃ vartmahomaṃ nāskandatīti yāvat. kutaḥ. anyāyyatvād vikalpasya. katham anyāyyatā. lakṣaṇayā hi sāmānyaśāstraṃ viśeṣaśāstreṣu pravartate. tat teṣu sandigdham ayaṃ vā viśeṣo 'sya viṣaya iti,
viśeṣaśāstraṃ tu niścitaviṣayam. ato vaiṣamyān na vikalpaḥ. ata eva sāmānyavacanaḥ śabdo durbalaḥ iti vakṣyati. tasmāt siddham āhavanīyo bādhyata iti. tathā kvacit puruṣaśīrṣam upadadhātīti viśeṣavacanasāmarthyāt śavaśarīra[558]sparśanaṃ smṛtipratiṣiddham api kriyata eva, sāmānyaniṣedhadaurbalyād iti śirovad ity uktam iti. idaṃ tv iha vācyam.[559]keyaṃ sādhanāṃśagāminī hiṃseti. yadi śyenādayaḥ na, teṣām ahiṃsātvenoktatvāt. satyam. pradhānapaśuhiṃsaiva tatrodāharaṇam. yathā vāyavyaṃ śvetam ālabheteti. idaṃ ca śyenodāharaṇam asatsu bhāryāpahārādimanyuhetuṣu anarthatayā darśayitavyam. ātatāyivadhe doṣābhāvasmaraṇāt. ṣaṭsvabhicaran na pated iti baudhāyanāḥ paṭhanti. anyatrāpy uktaṃ -
__________NOTES__________
[554] {sarvasvāro nāma maraṇakāmakartavyo yāgaviśeṣaḥ (10.2.23).}
[555] ccāpi ni
[556] t tan na. (GA)
[557] hotī (KA)
[558] śira
[559] vaktavyam (GA)
nātatāyivadhe doṣo hantur bhavati kaścana |
prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā manyus taṃ manyum ṛcchati ||
{1,182}iti. nanv asaty api niṣedhe kimaṃśadvayagāminī hiṃsānartho na bhavatīty ata āha -- niṣedhene ti

atra kāraṇam āha -- pratyakṣāder iti. nānārthatve pratyakṣādīni kramante. na cāpramāṇako 'rthaḥ kalpayituṃ śakyata iti. pratyakṣādyaśaktim eva darśayati -- na hīti. na hi trivṛtpānavirekayor iva sādhyasādhanabhāvo hiṃsāpratyavāyayoḥ pratyakṣaḥ, tadānīṃ pratyavāyādarśanād iti

nanv asaty api doṣadarśane bāhyahiṃsānām anarthatvadarśanāc coditāsv api vicikitsā jāyata eva, ata āha -- bāhye 'pī ti. ayam abhiprāyaḥ -- nātra vicikitsāyāṃ kiñcit kāraṇam. śāstrād eva bāhye 'pi vicikitsā. aṅgahiṃsāpi śāstravihitaiveti nirvicikitsam anuṣṭhātavyeti. nanu pratyakṣam eva hiṃsyamānasya duḥkhitatvam upalabhyate. ataḥ kartur api tato duḥkhitvam anumāsyāmahe. kriyānurūpaṃ hi kartṝṇāṃ phalam iti mahājanaprasiddham. yathā cāhuḥ --
tathā ca nārīṣv api siddham etat karoti yo yallabhate 'py asau tat |
yat karmabījaṃ vapate manuṣyas tasyānurūpāṇi phalāni bhuṅkte ||
iti. ataḥ kriyānurūpyeṇaiva hiṃsānarthakarīty anumāsyate, ata āha -- hiṃsyamānasye ti syād antena. ayam abhiprāyaḥ -- yad etad hiṃsyamānasya duḥkhitvadarśanaṃ, tena kartuḥ duḥkhitvānumānam ayuktam. vyāptaliṅgadarśanābhāvāt. na hi hiṃsyamānasya duḥkhitā kartur bhaviṣyatā duḥkhena vyāptāvagateti. pratyakṣadarśanānusāreṇa tu viparyaya eva tāvadanumātuṃ śakyate, tadānīṃ hi kartuḥ{1,183}sphuṭaṃ sukham evopalabhyate. ataḥ kālāntare 'pi hiṃsā sukhakarī, hiṃsātvād adyavad iti śakyate prayogo vaktum ity abhiprāyeṇāha -- tadānīm iti

atra kaścid anumānakuśala āha -- kriyāviśeṣāḥ khalu viṣayānurūpaphaladāyino dṛṣṭāḥ. yathā dānādayaḥ śāstroktāḥ. dānaṃ hi sampradānāparanāmānaṃ viṣayaṃ sukhayatīti pratyakṣam avagatam. tac ca kālāntare dātuḥ parāṃ prītimādhāsyatīti śāstrād avagamyate. hiṃsāpi ca kriyāviśeṣaḥ. ato yādṛgasyā viṣaye hiṃsye karmaṇi phalaṃ duḥkhātmakaṃ, tādṛg eva[560]kartur anumīyata iti, tad etad upanyasyati -- viṣaya iti

__________NOTES__________
[560] vaktur a (KA)
atra dūṣaṇam āha -- ya evam iti. evaṃvādino hetur anaikāntikaḥ. kriyāviśeṣāṇām api gurvaṅganāgamanādīnāṃ viṣayānurūpaphaladāyitvābhāvāt. duḥkhaphalatvāt teṣām. viṣaye ca gurvaṅganādau tadātve prītidarśanāt. surāpānasyāpi yadi peyā suraiva viṣayaḥ, na tasya duḥkham aduḥkhaṃ veti viṣayānurūpaphaladāyitvam evam ādīnāṃ asiddham iti vipakṣair ebhir vyabhicāritā hetor iti

viruddhaś cāyaṃ hetur ity āha -- viruddhe ti. kathaṃ viruddhatā, ata āha -- yādṛg iti. dṛṣṭāntānusāreṇa hi hetur gamako bhavati. dānaṃ cātra dṛṣṭāntaḥ. ato yādṛśaṃ dāne phalam avagataṃ, hiṃsāyām api tādṛg eva phalaṃ bhaved iti. tādṛktvam eva phalasya darśayati -- vidhigamye ti. dāne hi vidhigamyaphalāvāptir avagatā. tad idaṃ vyāptibalena hiṃsāyām api prāpnotīti. vidhibalena tv arthaphalatvam eva hiṃsāyā avagamyate. ato nānarthatvaṃ sidhyatīti sisādhayiṣitānarthaphalatvaviparītārthaphalatvasādhanād viruddho 'yaṃ hetur ityabhiprāyeṇāha{1,184}-- aduḥkhe ti. tatheti. vidhigamyaphalāvāptau satyām aguḥkhātmatety arthaḥ. na hi duḥkhātmake phale vidhiḥ pramāṇaṃ bhavatīti

evaṃ tāvaddhetudoṣāv uktau. idānīṃ dṛṣṭāntadoṣaṃ darśayati -- na ce ti. viṣayānurūpaphaladāyitā hy atra sādhyate. dāne ca sampradānaṃ viṣayaḥ. na ca dānaṃ dātari tadanurūpaṃ phalam abhiniṣpādayati, tato viśiṣṭatamasya mahato 'bhyudayasya dātari niṣpatteḥ. alpā hi prītir gāṃ gṛhītavato bhavati. dātus tu tāṃ pātrasātkṛtavataḥ savatsaromasammitāni tāni vatsarāṇi svargo bhavatīti śāstrānusāreṇāvagamyate. kvacit tu samadviguṇasāhasrānantāni phalāny abrāhmaṇabrāhmaṇaśrotriyavedapāragebhyaḥ iti sādhyahīno dṛṣṭānta iti. api caikārthenaiva sādhyapadena pakṣasapakṣayor vyāptiḥ kathyate. iha ca dṛṣṭānte dāne sampradānaṃ viṣayaśabdasyārthaḥ. hiṃsane tu hiṃsyamānaṃ karma. na caitad yuktam ityabhiprāyeṇāha -- sampradānam iti vaiṣamyam antena. yadi tu vaiṣamyaparihārārthaṃ pakṣe 'pi sampradānam eva viṣayaśabdasyārtho bhavet, tataḥ sisādhayiṣitānarthaviparītapratijñānād viruddhaḥ pakṣo bhaved ity āha -- sampradāne iti. viruddhatām eva sphuṭayati -- prīyata iti. agnīṣomadevatāsampradānako hi paśuyāgaḥ. tatra cāgnīṣomau devatā[561]prīyate[562]iti viṣayānurūpaphalapratijñāne hiṃsākartur api prītikarī hiṃseti pratijñātaṃ bhavet. evañ ca nānarthakaratvaṃ sidhyati, prītiphalasyānarthatvāsambhavāt. ato viruddhaḥ pakṣo bhaved iti. kiṃ punar idaṃ devatādhikaraṇaviparītavigrahavattvam ihābhipretya devatā[563]prīyata[564]ity ucyate. yady api anirākaraṇātmakaṃ sampradānaṃ devatā syāt, tathāpi nāsau prīyate.{1,185}śrutisamavāyitvāt karmasu. ata āha -- iti sthitaṃ tave ti. satyaṃ, nāyaṃ siddhāntaḥ. tava tu sāṅkhyasya sthitam idaṃ[565]yad devatā prīyata iti. atas te pakṣo viruddha iti

__________NOTES__________
[561] te
[562] ye
[563] tāḥ
[564] nta (GA)
[565] iyaṃ de (KA)
pūrvaṃ tāvad ubhayatra sampradāne viṣayaśabdārthe doṣa uktaḥ. karmavacanatve doṣam āha -- dṛṣṭānta iti. yadi hi dāne karmaiva viṣayo bhavet, tatas tasya dīyamānasya gavāder na kiñcit phalam iti na tadanurūpaphalasādhanaṃ yuktam ity abhiprāyaḥ. viruddhāvyabhicārī cāyaṃ hetur ity āha -- japahomādī ti. japādayo hi kriyāviśeṣā na pareṣāṃ pīḍānugrahayor vartante. coditatvamātreṇaiva[566] tu te 'rthatayāvagatāḥ. atas taddṛṣṭāntenaiva coditā hiṃsā artha iti śakyate sādhayitum. ato viruddhāvyabhicāritā. na cātra viṣayānurūpam etat phalam iti śakyate vaktum. viṣaye phalādarśanāt. japasya yadi tāvajjapyamānaṃ viṣayaḥ, kiṃ tasya phalam. anyasya tu na kasyacit pīḍānugrahau dṛśyete. ata evoktaṃ parapīḍādivarjanād iti. evaṃvidhaṃ dṛṣṭāntam āsādya coditatvasya hetutvaṃ sambhavatīti viruddhāvyabhicārī hetur bhavati. bhavati ca prayogaḥ -- daikṣapaśuhiṃsā arthaḥ, vihitatvāj japādivad iti

__________NOTES__________
[566] ṇa tu (GA)
api ca vidhiniṣedhapramāṇakayor dharmādharmayor anumānopanyāso 'tidūram apabhraṣṭa ity āha -- vihite ti

api ca viṣayānurūpaphalavādinā pīḍānugrahanibandhanaṃ dharmādharmatvam āśritam. evañ ca jape śīdhupāne cānyatarābhāvād ubhayānugrahatā na syād ity āha -- anugrahād iti

{1,186} gurudāragāmināṃ[567]ca parānugrahād eva mahān dharmo bhaved ity āha -- krośate ti. gurudārābhigāmino hi sasādhvasasya hṛdayaṃ śabdāyata iveti krośatety uktam. yadi brūyād gurvaṅganāgāmino hi brāhmaṇam iva ghnato hṛdayakrośanam upalabhyate. hiṃsā ca viṣayānurūpaphaladāyitayānartha iti sthitam. ato 'narthaphalakarmānuṣṭhāyinām eva hṛdayakrośanopagamyata[568]iti gurudārābhigāmino 'py adharmotpattir avagamyata iti. tatredam uttaraṃ krośatā hṛdayenāpīti. evaṃ hi manyate -- viṣayānurūpaṃ cet karmaṇāṃ phalam, evaṃ sati krośatāpi hṛdayena gurvaṅganāgāmī viṣayasyāṅganāyā mahāntam upakāraṃ janayatīti dhārmiko bhavet. hṛdayakrośanād asyādharmo 'py anumīyata iti ced, na tarhi viṣayānurūpaṃ (phalaṃ) kriyāṇām iti vyāptyasiddhiḥ. ataś cānaikāntiko hetuḥ. viruddhārthahetudvayasamāveśe[569]ca dharmādharmatvasaṃśayo bhavet. ato na pīḍānugrahanibandhanaṃ dharmādharmatvam iti

__________NOTES__________
[567] rābhigā
[568] śanād avaga
[569] śāc ca dha (GA)
api ca anumānapradhānasyāsya vādino 'napekṣitaniṣedhaśāstrasya hṛdayakrośane 'pi na kāraṇam upalabhāmahe. adharmānuṣṭhānabuddhyā hi tad bhavati. ānumānikadharmādharmavādinaś ca nādharmabuddhau kiñcin nibandhanam asti. śāstrānusāreṇa hi tanniścayaḥ. ucchāstraṃ pravartamānasyādharmam ācarāmīti hṛtkampo na jāyate. itarathā tu paropakāritvād asya hṛdayasya prasāda eva jāyata ity āha -- anumāne ti

nanu yad eva svasmin parasmin vānuṣṭhīyamānaṃ pīḍām āvahati, sa evādharmaḥ. ata evātmahiṃsāpy adharmaḥ. tad iha yad api paropakāro dṛśyate, svasya{1,187}tu hṛdayakrośāt pīḍopalabhyata ity adharmatvam. evañ cādharmatve pīḍopapattir ity ata āha -- pīḍāta iti. anapekṣitaśāstrasya prāgadharmajñānotpattinimittābhāvāt kiṃkṛtā pīḍeti vaktavyam. adharmatvabuddhikṛteti cet, tad eva kin nimittam. saiva pīḍā adharmatve nimittam iti cet, tad iha pīḍādharmatvayor ekatarasyāpi mūlāntarāsambhavād duruttaram itaretarāśrayam aśāstraparatantrasyāpadyata iti

api ca[570]yadi saty api paropakāre kartur udvegadarśanād gurvaṅganāgamanam adharmaḥ, tarhi yasyāto mlecchāder udvego na jāyate tasyādharmotpattir na syād ity āha -- evamādāv iti. śāstrajñasyaiva śāstrānusāryudvego jāyate. tadanabhijñasya tadabhāvād apramāṇako 'dharmayoga iti

__________NOTES__________
[570] ca sa (KA)
ato vimucyānugrahapīḍe tadabhāvaṃ ca dharmādharmajñānārthibhir vidhiniṣedhāv evānusartavyāv ity upasaṃharati -- tasmād iti. ayam arthaḥ -- nānugraho dharmatve kāraṇaṃ pīḍā vā adharmatve, anugrahābhāvo vā pīḍābhāvamātraṃ vā dharmādharmatva iti

atra vadanti -- nānumānena hiṃsādīnām adharmatvaṃ sādhyate. kin tu śāstrānusāreṇaiva. niṣedhaśāstreṇa hiṃsāyāḥ pratyavāyaśaktir avagatā. sarvā ca{1,188}tīrthātīrthagatā hiṃsaiva. ataḥ kathaṃ hiṃsā satī kācit pratyavāyaṃ na janayiṣyati. na hi daikṣapaśuhiṃsāvidhānaṃ vastunaḥ śaktim utsārayitum utsahate vidyamānadravya[571]guṇādiśaktimātropadeśitvāt śāstrāṇām. naiṣāṃ śaktyāvāpodvāpayor vyāpāraḥ. atas tad evedaṃ na hiṃsyād iti śāstropadarśitapratyavāyahetutvaṃ daikṣapaśuhiṃsāka(?rme/rmaṇī)ti[572]śāstrānudhāvanenaiva hiṃsādīnām adharmatvaṃ kalpyata iti. tad etad upanyasyati -- kvacid iti trayeṇa. kvacid bāhyahiṃsāyāṃ niṣiddhatvāt pratyavāyahetutve hiṃsāyāḥ śaktir bodhitā na vidhānād apagacchatīti sambandha iti

__________NOTES__________
[571] vyādi (KA)
[572] strādhāva (GA)
evam upanyasya nirasyati -- evam iti dvayena. evaṃvādino hi na surāṃ pibed iti niṣedhaśāstrāt surāpānasya pratyavāyaśaktir avagateti śūdro 'pi tāṃ piban pratyaveyāt. tathā vaiśyastomena vaiśyasya yajamānasya vidhinābhyudayasiddhir darśiteti vaiśyastomaśaktyanusāreṇa viprarājanyayor api tatphalaṃ bhavet. na caitad iṣyate. tathā kālabhedena śaktibhedo dṛṣṭaḥ. iṣṭyor darśapūrṇamāsayoḥ parvaṇi śakteḥ pañcamyāṃ cāśakteḥ. agnihotrasya sāyaṃprātaranuṣṭhitasya phalasādhanatvān madhyāhne ca tadabhāvāt. ato yathāśāstram eva śaktisadbhāvo 'bhyupeyata iti

tasmāt śāstrānusāreṇaiva karmaṇāṃ phalaśaktir āstheyety upasaṃharati. -- tasmād iti

evaṃ sādhanopāyāṃśadvayātiriktāyāṃ hiṃsāyāṃ na hiṃsyād iti pratiṣedhāj{1,189}jātaṃ pratyavāyahetutvajñānam anyatra tīrtheṣu yo dīkṣitaḥ yad agnīṣomīyaṃ paśum ālabhetetyādividhinā vāryata ity āha -- hiṃse ti

yat tūktaṃ na vastuśaktyāvāpodvāpayoḥ śāstrasya vyāpāra iti, tad iṣyata eva. kevalaṃ śāstrānusāreṇaiva tattatkriyābhedavyavasthitā eva śaktayo 'vagamyante. ato nātiprasaṅga ityabhiprāyeṇāha -- jñānam iti

katham ekasya karmaṇaḥ śaktibhāvābhāvāv iti cet. laukikāni karmāṇi vidāṅ kurvantu bhavantaḥ. yathā tāvad ekam eva bhojanaṃ svasthātur akartṛkaṃ bhinnaśaktikaṃ dṛṣṭam. svasthena hi tat kriyamāṇaṃ rasalohitamāṃsapariṇāmaparamparayā śarīraṃ vardhayati. ātureṇa tu kriyamāṇam asamyagdhātupariṇāmāt kṛśī karoti. evam adṛṣṭārtheṣv api karmasu bhaviṣyatītyabhiprāyeṇāha -- vyavasthā iti

yathā bhojanatvābhede 'pi svasthātur akartṛbhedanibandhanaṃ[573]vyaktibhedam āśritya tatra śaktibhedaḥ samādhīyate, evam ihāpi hiṃsātvenābhede 'pi rūpasyeyam aṅgahiṃsā iyaṃ bāhyahiṃseti vyaktibhedāvagater upapannaḥ śaktibheda ityabhiprāyeṇāha -- rūpābheda iti

__________NOTES__________
[573] vyavasthābhe (KHA)
yadi tv avāntarabhedam anaṅgīkṛtya rūpābhedamātreṇaikaphalatvam iṣyate, evaṃ sati sarvalaukikavaidikakriyāṇāṃ kriyātvād ekaphalatvaṃ syāt. tatredaṃ svargaphalam idaṃ putraphalam ityādyasaṅkaro na sidhyatītyabhiprāyeṇāha -- tathāpī ti. āstāṃ tāvanmahāsāmānyenaikatvāt phalasaṅkaro bhavatīti. yajitvādyavāntarasāmānyābhedād api citrādīnāṃ karmaṇāṃ phalatulyatā bhaved ity āha -- yajitve ti

yadi tu tatra vyavasthāvāntarabhedāśrayābhidhīyate, sehāpi samānety āha -- bhedād iti. nanu vihitā nāmāṅgahiṃsā. tathāpi kiṃ nānarthaḥ. na vidhinānarthaphalena na bhavitavyam iti rājājñā. ata āha -- vidhīnām iti. ayam abhiprāyaḥ -- neyaṃ rājājñā. śabdaśaktir eva. vidhir hi kartavyatābuddher hetuḥ. iṣṭābhyupāyaṃ ca kartavyatayā loko budhyate. ato 'vaśyam eva sākṣād vyavahito[574]'pi vā vidheyānāṃ puruṣārthaḥ phalam ity avasīyate. sākṣāt pradhānānāṃ, vyavahito 'ṅgānām. tasmān nāto vidher anarthaphalatvam avasīyate. vidhibalād avagamyamānaṃ vidhīnāṃ phalam ity āheti. api ca, anarthakaryaṅgahiṃseti nedaṃ sāndṛṣṭikam. na cānarthasamabhivyāhāro 'syāḥ śrūyate. ataḥ katham anarthasādhanam ity āha -- na caiṣv iti. nanv aśrūyamāṇo 'pi kalañjabhakṣaṇādivat kalpayiṣyate, ata āha -- niṣedhād iti. tatra niṣedhaḥ kalpanāyāṃ kāraṇaṃ, nāsāv iha sambhavati. abhāvād eva vidhānadarśanād iti

__________NOTES__________
[574] to vā (KA)
api cāṅgahiṃsānāṃ puruṣārthatve siddhe kadācid anartho 'pi phalatayā kalpyate. na ca tāsāṃ puruṣārthaḥ phalam. prakaraṇe pāṭhāt. prakaraṇavidhiviniyogena kratvarthatvād ityabhiprāyeṇāha -- na ce ti. kiṃ nāma[575]tat kalpyam ata āha -- karmopakāra iti. yat khalu prakaraṇasthaṃ, tataḥ pradhānakarmopakāra eva kalpyate dṛṣṭo 'dṛṣṭo vā. yathāvaghātasya vrīhīṇāṃ vituṣībhāvo vidhyapekṣito dṛṣṭaḥ. adṛṣṭo vā yathā prayājādijanya iti

__________NOTES__________
[575] mātaḥ ka (GA)
{1,191} ato nātrānarthakalpanāvasaro 'stīty āha -- kalpane ti. nāṅgahiṃsāsu phalam apekṣitaṃ, kratūpakāreṇa nirākāṅkṣatvād iti bhāvaḥ. kratvarthe 'pi cāyaṃ viśeṣaḥ yad ayaṃ paśusaṃskāra eva, na tu prayājādivadārād upakāro 'ṅgahiṃsā, tatpurassaraṃ viśasanādisaṃskārānuṣṭhānāt. ata eva saṃjñapane paśur vrīhivat pradhānatayā śrutaḥ paśuṃ saṃjñapayatīti. tad etad āha -- kratvartha iti. sannipatyopakārapradarśanena[576]kratvarthataiva balīyasīti darśitaṃ bhavati. ārād upakārakatve yāvān kleśo bhaved na ca tāvān apy astīti

__________NOTES__________
[576] nenaiva kra
saṃskāratve 'pi cāsyāyaṃ viśeṣaḥ yad ayaṃ dṛṣṭārtha evāvaghātādivat. na tu[577]prokṣaṇādivadadṛṣṭārthaḥ, kratvapekṣitaikādaśāvadānaniṣpatteḥ. daikṣe hi paśau hṛdayasyāgre 'vadyati. atha jihvāyāḥ. atha vakṣasaḥ ityādibhir ekādaśāvadānasādhyo yāga uktaḥ. na cāsati hiṃsāsaṃskāre paśor ekādaśāvadānaniṣpattiḥ sambhavati. ato dṛṣṭārthatvād aṅgahiṃsāyā nānarthakalpanāvasaro 'stītyabhiprāyeṇāha -- dṛṣṭe ti. evaṃ tāvajjyotiṣṭomopāyāṃśasthā hiṃsā nādharma ity uktam. ye cābhicārayajñāḥ śyenādayaḥ, tatrāpy ekāhānāṃ jyotiṣṭomaprakṛtitvāc codakaprāptāṅgahiṃsā nādharma ity āha -- abhicāra iti

__________NOTES__________
[577] ca (KA)
ato 'naṅgabhūtāyām eva phalāṃśasthāyāṃ hiṃsāyām etad anarthatvam ity upasaṃharati -- tasmād iti. nanu ca phalāṃśasthāpi hiṃsā śyenādyuddeśena vidhīyamāṇā[578]katham anarthaḥ ata āha -- uddeśād iti. ayam abhiprāyaḥ -- nātra śyenoddeśena phalaṃ vidhīyate, phalatvena hiṃsāyā evoddeśāt. phalaṃ hy uddiśya sādhanaṃ vidhīyate, na tu viparyayaḥ. nanūddeśyayor api deśakālayor vidhānam{1,192}iṣyata eva. satyam. anyatas tayor aprāpteḥ. phale tu rāgataḥ pravṛttaḥ puruṣo na vidhinā pravartyata ity uktam eveti

__________NOTES__________
[578] natvāt ka (KA, GA)
kathaṃ punas tryaṃśabhāvanāvidhāne vidheyāvidheyabhedaḥ śakyate[579]vaktum. ata eva bhāvanāntargatatvād[580]anarthatvākṣepo nidarśitaḥ. tatrottaram āha -- bhāvane ti. ayam abhiprāyaḥ -- vidhir hi haṃsa ivodakāt kṣīraṃ vivicya prāptaparihāreṇāprāptaṃ gṛhṇāti. tathā ca vakṣyati -- tadguṇās tu vidhīyerann avibhāgād vidhānārthe[581]na ced anyena śiṣṭāḥ (1.4.9) iti. ato viśiṣṭabhāvanāvidhāv api sādhanetikartavyatāmātraparatvāt phalāṃśān nivartata iti. ataḥ siddhaṃ na svarūpeṇa śyeno dharmaḥ. nāpy adharmaḥ. phalasyaiva tv anarthānubandhitvāt taddvāreṇānartha ity upacaryata ity upasaṃharati -- ata iti

__________NOTES__________
[579] kartum (GA)
[580] d arthākṣepo darśi
[581] ne 'rthe (KA)
nanu ca vidhīnāṃ puruṣārthaphalatvāt śyenasya ca vidhiviṣayatvāt tadbalenārthātmakam eva phalāntaraṃ viśvajidādivat kiṃ na kalpyate. ataḥ svarūpeṇa dharmo bhaviṣyatīty āha -- nirākāṅkṣasye ti. ayam arthaḥ -- bhrātṛvyavadhenaikena svargād api priyatareṇa nirākāṅkṣasya śyenasya na phalāntarakalpanā sambhavati. bhāvanākāṅkṣā hi tatkalpanābījam. ekā ca bhāvanaikenaiva bhāvyena nirākāṅkṣeti na bhāvyāntarasambandhaṃ labhate. tathā ca vakṣyati -- ekaṃ vā codanaikatvāt (4.3.14) iti. ataḥ siddham{1,193}anarthaphalasya taddvāreṇānarthatvam ity āha -- tasmād iti. kiṃ punaḥ kāraṇaṃ, phalānarthānubandhitvāt śyeno na dharma ity ata āha -- phalata iti. īdṛśe karmāṇi loke dharmaśabdaḥ prasiddha iti[582]

__________NOTES__________
[582] ti bhāvaḥ || (KA)
atra codayati -- nanu ce ti. ayam abhiprāyaḥ -- kiṃ punaḥ kāraṇaṃ svato na dharmatvaṃ śyenādeḥ, nāpy adharmateti. iṣṭābhyupāyo hi codanālakṣaṇo dharmaḥ. tathā śyenaḥ phalasyānarthānubandhitve 'pi. ato dharma ity evāyaṃ vaktavya iti. atrobhayarūparahitaḥ śyena ity abhipretya sampradhāraṇām avatārayati -- phalam iti. sthitaṃ tāvat śyenaphalaṃ hiṃsā. hiṃsā ca na dharma iti. śyenādisvarūpam idānīṃ lokaprasiddhyanusāreṇāvadhārayāmaḥ dharmo 'dharmo veti

tatrānyataranirdhāraṇāya pakṣadvayam upanyasyati -- yadī ti dvayena. lokaprasiddhir hi naḥ sarvaśabdārthāvadhāraṇe mūlam. tad asāv eva nirūpaṇīyā. tatra yady aniṣṭānubandharahiteṣṭābhyupāyaś codanālakṣaṇo dharma iti lokenocyate, tataḥ śyenādīnām adharmatvena varjanaṃ, paramparayānarthānubandhitvāt. yadi tv anādṛtya paramparayānarthānubandhitvam āhatya prītiphalaṃ laukikā dharmaśabdenopacaranti codanāsamadhigamyaṃ, tathā sati śyeno 'pi tādṛśatvād dharmo bhavet. kāryākāryānapekṣayeti. yad eva hi prītimātrānubandhi tat kāryam iti vivekino budhyante, viparītam akāryam iti bhāvaḥ. prasiddhivibhāgakathanenaiva cātra nirdhāraṇam uktam. yathāprasiddhi tāvad dharmaśabdo 'bhyupagantavya iti sthitam. prasiddhiś cāniṣṭānanubandhīṣṭasādhanaviṣayaiva dharmaśabdasyeti śyenādivarjanam evāvasīyata iti

{1,194} nanv evam adharma evāniṣṭānubandhitvāt śyenaḥ phaladvāreṇa, ata āha -- yadī ti. ayam abhiprāyaḥ -- adharmapadaprayogo 'pi laukikānāṃ sampradhāraṇīyaḥ kiṃviṣaya iti. tad yadi codanārtho 'pi sākṣād vyavadhānena vāprītihetur adharma iti prasiddhaḥ, tataḥ śyeno 'py adharmaḥ. atha vedavihite nādharmaśabdam aprītikare 'pi paramparayā lokaḥ prayuṅkte, tato nādharmaḥ. na ca vedavihitagocaro 'dharmaśabdaprayogo laukikānāṃ dṛṣṭa iti nādharmaḥ svarūpeṇa śyenādaya iti bhāvaḥ

yas tu vadati -- vihitā nāmāṃśadvayagāminī hiṃsā. tathāpi pratibaddhaliṅgadarśanena tasyānarthahetutvam anumāsyāmahe. tathā hi hiṃsātvam anarthatvena pratibaddhaṃ bāhyahiṃsāsv avagataṃ, tad dhi vihitāsv api dṛśyamānam anarthatvam anumāpayayatīti. tad etad upanyasya dūṣayati -- yas tv iti. ayaṃ cāgamabādho 'numāne prapañcayiṣyata iti

āgamānādare tv anavasthā bhavatīty āha -- tam iti

nanv āgamānusāreṇa kratugatānām api hiṃsānām adharmatvam avagamyate. tathā hi -- santi hi kecana mantrārthavāde[583]tihāsādayaḥ ye kratuvartinīm api hiṃsāṃ nindanti.[584]yathā japastutau
__________NOTES__________
[583] dāḥ ye
[584] ta
vidhiyajñāj japayajño viśiṣṭo daśabhir guṇaiḥ
iti hiṃsā[585]ṅgatvenaiva vidhiyajñanindā smaryate. ata āha -- gīte ti. asyārthaḥ -- pratyakṣo 'tra śrutibādhaḥ. kratau vidhānadarśantāt anyatra tīrthebhyaḥ iti ca śruteḥ.[586]
__________NOTES__________
[585] sākaratve (GA)
[586] smṛ (KA)
{1,195} yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ svayam eva svayambhuvā |
yajñā hi bhūtyai lokasya tasmād yajñe vadho 'vadhaḥ ||
iti[587]ca. anyaparatayārthavādo vyākhyeyaḥ. yathā vakṣyati -- na hi nindā nindyaṃ nindituṃ, kiṃ tarhi ninditāditaraṃ praśaṃsitum iti

__________NOTES__________
[587] ti. a (KA)
atrāparaṃ bhāṣyaṃ - nanv aśaktam idaṃ sūtram imāv arthāv abhivadituṃ codanālakṣaṇo dharmaḥ nendriyādilakṣaṇaḥ, arthaś ca dharmo nānartha iti. bhidyeta hi tadā vākyam iti. evaṃ vākyabhedaparicodanāṃ kṛtvā parihārabhāṣyam -- ucyate. yatra vākyād evārtho 'vagamyate tatraivam. tat tu vaidikeṣu na sūtreṣu. anyato 'vagate 'rthe sūtram evam artham ity avagantavyam iti. tadākṣipati -- śiṣyān iti. asyārthaḥ -- anyatoviditavedārthebhyo jijñāsubhyaḥ sūtrāṇi jaimininā na praṇītāni. atas tāni teṣāṃ vedavākyatulyāni ubhayaṃ ca vedasūtrātmakaṃ vākyabhedādidoṣād asamartham. na cāśaktam arthapratyāyane pramāṇam. ato na vedasūtrayoḥ kaścid viśeṣa iti na sūtreṣv iti bhāṣyoktam anuttaram iti

atra parihāram āha -- prāgukte ti. asyārthaḥ -- satyam. vākyabhedādinā sūtrāṇām apy aśaktiḥ śiṣyāṃś ca pratyaviśeṣaḥ. kin tu yā pūrvaṃ sati sambhava iti parisaṃkhyoktā, tasyāḥ phalam etad bhāṣyakāreṇa pratipādyate. evaṃ hi nyāyābhāsabhrāntāḥ śiṣyā bhāṣyakāreṇa śikṣitāḥ yad vivakṣitāsambhave vākyabhedādibhir api sūtrāṇi gamayitavyānīti. tad ihaiva tāvac codanāsūtre pradarśyate yad vākyabhedenāpi codanāsūtrārtho bodhyata iti. anayeti. bhāṣyoktayā pramāṇāntarapratipannārthaviṣayatayā yuktyety arthaḥ. eṣety api ca bhāṣyoktaiva vākyabhedagatiḥ pratyavamṛśyate. yathāha -- bhinnayor eva vākyayor{1,196}imāv ekadeśāv iti. tad anena śiṣyān pratyaviśeṣe 'pi vyākhyātṝṇām eva vyākhyāprakāro bhāṣyakāreṇokta iti darśitam. vyākhyākārā hi ciraparicitanyāyasāmastyasmaraṇakṣamā nyāyabalena vākyabhedādibhir api sūtrāṇi vyācakṣata iti

yataś ca pramāṇāntarānusāreṇa vākyabhedādibhir api sūtreṣv avagatiḥ sambhavati, tasmād āvṛttyā vā tantreṇa vedaṃ sūtraṃ vyākhyeyam ity āha -- tasmād iti. āvṛttau tāvat sakalam eva sūtraṃ dviḥ paṭhitavyam. tatraikasya codanālakṣaṇo dharma ity atra tātparyam. aparasya cārtho dharma ity atra. anyaparatve 'nyatarasambandho 'nuvādaḥ. sūtrabhedena cobhayavidhānāt tatsiddher ubhayānuvādopapattiḥ. tantraṃ codanālakṣaṇādīnāṃ trayāṇām anyatamam. tadupariṣṭād vakṣyate. tasmin pakṣe na vākyabhedaḥ. tathā hi -- tripadam idaṃ sūtram. padatrayasyāpi cetaretarasambaddho 'rtho vākyārthaḥ. tad yad eva trayāṇām ubhayasandhānārtham[588]āvartyate tad eva vākyaṃ bhinatti. tantreṇa tūbhayasambandhe na vākyabhedaḥ. sakṛdvacanāt. sakṛduktasyaiva yogyatayobhayasambandhe śaktibhedāt. tad iha dharmapadaṃ vā tantroccaritam ubhābhyāṃ sambadhyate. sidhyati cobhayaṃ codanālakṣaṇo dharmo 'rtho dharma iti ca. madhyapadaṃ vādyantābhyām. evam api ceṣṭaṃ sidhyati artho dharmaḥ sa codanālakṣaṇa iti. ādyam eva vottarābhyām. codanālakṣaṇo 'rthaḥ sa eva ca dharma iti. idam ekam eva vākyaṃ trayāṇām anyatamasya tantreṇobhayasambandhād dvyartham ity avagantavyam. āha ca --
__________NOTES__________
[588] sambandhārtha
codanālakṣaṇādīnāṃ tantreṇaikasya saṅgatau[589]|
__________NOTES__________
[589] teḥ (GA)
dvābhyāṃ sahārthavācitvād dvyartham ekaṃ bhaviṣyati ||
iti

bhāṣyakāreṇa bhinnayor eva vākyayor imāv ekadeśāv iti vadatā sūtradvayam{1,197}evedaṃ darśitam. tad upanyasyati -- ekadeśe ti. artho dharma ity ekaṃ sūtram, aparaṃ codanālakṣaṇa iti. tena codanālakṣaṇāvayavenānumitenānantarasūtrasthena dharmapadenaikaṃ niṣpadyate codanālakṣaṇo dharma iti. tad idam uktam -- ekadeśānumānād iti. nanv artho dharma iti codanālakṣaṇācodanālakṣaṇayor anyatarasyā[590]nupādānāt tadapekṣāyām acodanālakṣaṇo 'py upatiṣṭhamānaḥ kena vāryate. evaṃ codanālakṣaṇo dharma ity atrāpy anarthaprasaṅgo darśayitavyaḥ. ata āha -- itaretare ti. etāv eva codanālakṣaṇārthaśabdāv itaretarasamīpyāt parasparaṃ sūtradvaye 'pi viśeṣaṇatvena vākyaśeṣatayā kalpyete. ato nācodanālakṣaṇānarthāvayavakalpaneti. anuvādatvena cātra codanālakṣaṇārthāvayavasambandho bhinnayoḥ sūtrayor darśayitavyaḥ, yadartho dharma ity ekasūtreṇoktaṃ taccodanālakṣaṇa iti, yaccodanālakṣaṇo dharma ity atroktaṃ tadartha iti

__________NOTES__________
[590] rānu
aparam api athavā arthasya sataś codanālakṣaṇasya dharmatvam ity ekārtham eveti bhāṣyam. tadākṣipati -- viśiṣṭe ty evā ntena. arthaviśeṣaṇaviśiṣṭacodanālakṣaṇānuvādena dharmavidhānaṃ darśitam. evam api viśeṣaṇaviśeṣyobhayaparatvena vākyaṃ bhidyata[591]eva, yathaikatvaviśiṣṭagrahānuvādena sammārgavidhau. ataḥ kena viśeṣeṇā[592]thaveti parihārāntaram uktam iti. yataś cāyam aparihāraḥ, tasmāt pūrvoktam eva padatrayatantratvaṃ vākyabhedaparicodanāyām uttaram ity āha -- itī ty arthaśabdayor antena.
etac ca tantratrayaṃ vyākhyātam eva. saṃjñāśabdena dharmapadam ucyate.[593]tad dhi codanālakṣaṇasyārthasyālaukikī saṃjñā bhūvādīnām iva{1,198}dhātuśabdaḥ. pūrvācāryāṇāṃ matena caitad uktam. yady avaśyaṃ[594]vākyabhedaḥ[595]parihartavyaḥ, tatas tantreṇa dvyartham ekaṃ vākyaṃ vyākhyeyam. na ca prakārāntareṇa vākyabhedaparicodanā parihartuṃ śakyata iti

__________NOTES__________
[591] dyetaiva (GA)
[592] ṇa pari
[593] te. sā hi co (KA)
[594] śyam avā
[595] do vaktavyaḥ
atra codayati -- dharma iti. ayam abhiprāyaḥ -- dve kilātra vacanavyaktī. codanālakṣaṇānuvādena dharmavidhānaṃ viparītaṃ vā. tatrādye tāvat pakṣe codanālakṣaṇatvasyārthatvavyabhicārād yuktam eva viśeṣaṇam. yadā tu sāmānyataḥ siddhadharmānuvādena pramāṇam anena kathyate, tadā arthatvaṃ prāptam eva, arthasyaiva śreyassādhanasya dharmatvaprasiddheḥ. sarve hi vādinaḥ prītisādhanaṃ dharma ity atrāvipratipannāḥ, tadviśeṣeṣv eva vivādaḥ. mīmāṃsakā hīṣṭāpūrtayor dharmatvam icchanti. saṅghaṭṭavandanādau saugatāḥ. sāmānyaṃ tu prītisādhanaṃ dharmasvarūpaṃ sarvavādinām avivādasiddham eva.[596]eṣaiva ca prāg api sāmānyasiddhir uktā. ata eva ca viśeṣa[597]siddhijijñāsāyāṃ pramāṇaviśeṣavidhānaṃ, tata eva tatsiddheḥ. vedāgame hi pramāṇe yāgādayo dharmāḥ. buddhāgame tu caity avandanādayaḥ. ko dharma ity atrāpi viśeṣajijñāsayaiva praśnaḥ. vakṣyati ca viśeṣasya ca jijñāseti. tasmād eṣaivātra vacanavyaktir mukhyā. ata evādye prathamam uktvā satsūtreṇa ca pratyakṣādinirākaraṇād eṣaiva vacanavyaktiḥ sūtrakārābhimatā lakṣyate. yo dharmaḥ sa codanālakṣaṇaḥ iti pratijñāte 'nyalakṣaṇanirākaraṇaṃ saṅgacchate, nānyathā. tasmād eṣaivātra vacanavyaktiḥ. asyāṃ cārthāvyabhicārād arthaviśeṣaṇam anarthakam iti

__________NOTES__________
[596] va. prā (KA)
[597] ṣamātraji (GA)
pariharati -- codane ti. ayam abhiprāyaḥ -- satyam. eṣaiva cātra vacanavyaktiḥ. iyam eva tu nāsatyarthaviśeṣaṇe sidhyatīti phalavadarthagrahaṇam.{1,199}asati hi tasmin vacanavyaktyantarasandeho bahvet. evaṃ hi tadā sambhāvyate, yaś codanālakṣaṇaḥ sa dharma iti. atra tu vakṣyamāṇo doṣaḥ. nityānuvādabhūte tv[598]arthagrahaṇe naivaṃ vacanavyaktiḥ sambhavati, arthagrahaṇasya vidhyanuvādayor asambhavāt. vidhau tāvad vākyabhedād asambhavaḥ. anuvādasya cāprāpteḥ. na hi codanālakṣaṇam arthasambandhaṃ na vyabhicarati anarthasyāpi tallakṣitatvāt. ato nānuvādaḥ. na caitat parityāgena vākyārthatvam anarthakatvād vākyaikadeśasya. ato yatarasmin pakṣe 'rthapadānvayo ghaṭate, tataraḥ pakṣo 'vadhāryeta. dharmānuvādena pramāṇavidhau sambhavati nityānuvādabhūto 'rthaśabda iti sa eva pakṣo niścīyate. ato vidhyanuvādasūcanārtha evārthaśabdo na viśeṣaṇam. viśeṣaṇād vinā caitad iti ca spaṣṭam eva sūtrārtha iti darśayiṣyati

__________NOTES__________
[598] py a (GA)
syād etat. sambhāvitavacanavyaktiparigrahe ko doṣa[599]iti, ata āha -- tathe ti. codanālakṣaṇānuvādena dharmavidhāvadharmāṇām api niṣedhacodanayānarthasādhanatvena lakṣitānāṃ brahmahatyādīnāṃ codanālakṣaṇatvād dharmatvaṃ bhavet. na caitad iṣṭam. ato na vidheyārtham api vidhiphalam arthavad[600]arthapadagrahaṇam. ato neyaṃ vacanavyaktiḥ sādhīyasīti

__________NOTES__________
[599] ṣaḥ a
[600] rthagra (KA)
atas tatparityāgenātra sā[601]nāma vacobhaṅgyāśrayaṇīyā, yasyām arthaś ca dharmatayā na tyajyate, ekaś ca vākyārtho bhavati. sā ca dharmānuvādena pramāṇavidhiḥ, tasyāṃ hi dharmasyārthatvāvyabhicārād artho na tyajyate. eka eva vākyārtho bhavati, sāmarthyalakṣyatvād arthasya. iyaṃ cārthānuvādād eva sidhyati, [602]nānyathety uktam evety āha -- tasmād iti

__________NOTES__________
[601] sādhanām eva
[602] na tv anya (GA)
{1,200} yady eṣaivātra vacanavyaktiḥ, kathaṃ tarhi bhāṣyakāraḥ ubhayam ihetyādigranthenārthapadasya viśeṣaṇatāṃ darśayati. vispaṣṭaṃ hi tatroktaṃ tatrānartho dharma ukto mā bhūd ity evam artham arthagrahaṇam iti, yad api cedam athavetyādi bhāṣyam ākṣiptaṃ tasyāpy adyayāvan na kiñcit samādhānam upalabhāmahe, ata āha -- viśeṣaṇād iti. anena bhāṣyadvayam api samāhitam. yat tāvadubhayam ihety uktaṃ tadarthaviśeṣaṇād vinaivārthasāmarthyakāritam eva bhāṣyakāreṇa kathitam. kim idam arthasāmarthyakāritam iti. etad uktaṃ bhavati -- yad dharmānuvādena pramāṇavidhānād[603]evānarthānāṃ hiṃsādīnām adharmatvena varjanaṃ bhavati, pramāṇānuvādena ca dharmavidhau teṣām api dharmatāpadyeta. tad ihānartho dharma ukto mā bhūd ityevamartham arthagrahaṇam iti vadatā vacanavyaktiviśeṣaparigrahārtho 'rthaśabda iti darśitam. ākṣiptabhāṣyasamādhāne 'py ayam eva grantho vyākhyeyaḥ. nedam athaveti śabdasāmarthyakāritaṃ bhāṣyakārīyam uttaram. tathā hi vākyabhedo bhavati. iha tu vinaiva viśeṣaṇād arthasāmarthyakāritam evedam ucyate. tac ca vacanavyaktiviśeṣāśrayaṇena darśitam. na cārthād āpadyamāno vākyabhedam āpādayati. aśabdapramāṇakatvād, vākyabhedasya ca śabdadoṣatvāt. ato 'thavetyādinā dharmoddeśena pramāṇavidhānam atra bhāṣyakṛtā darśitam. tatra cārthaśabdasyānuvādatvād[604]vākyabhedaḥ suparihara eva. yad etad anarthānāṃ hiṃsādīnāṃ varjanam, idaṃ dharmānuvādena pramāṇavidhānavacanavyakter evārthasāmarthyakāritaṃ phalaṃ bhāṣyakāreṇa kathyata ity artha iti