મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 2

__________નોતેસ્__________
[200] ર્ગિણાં ચા
[201] પ્રદર્શનેના
[202] ત્વાદ્ અપ (ખ)
ઇત્ય્ ઉપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
પ્રથમસૂત્રં સમાપ્તમ્ ॥02ચોદનાસૂત્ર
{1,59} ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મઃ ઇતિ શાસ્ત્રારમ્ભસૂત્રમ્. તદ્ વ્યાચષ્ટે -- ધર્મ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પ્રથમસૂત્રે હિ વિશેષ[203]ધર્મજિજ્ઞાસા પ્રતિજ્ઞાતા, તદભિપ્રાયેણ કો ધર્મ ઇતિ પૃષ્ટમ્. વિશેષશ્ ચ પ્રમાણવિશેષાત્ સિધ્યતિ. પાષણ્ડાગમે હિ પ્રમાણે ચૈત્યવન્દનાદયઃ ક્રિયાવિશેષા ધર્મા ભવન્તિ. વેદાગમે તુ યાગાદયઃ. તદ્ ઇહ સામાન્યતઃ સિદ્ધધર્મોદ્દેશેન પ્રમાણવિશેષશ્ ચોદના વિધીયતે. તતશ્ ચ ધર્મવિશેષસિદ્ધિઃ. યસ્ તુ સામાન્યાત્મા ધર્મસ્ય પ્રીતિસાધનત્વં, સો ઽવિવાદસિદ્ધ એવ સર્વવાદિનામ્. ન હીહ કેચિદ્ વિવદન્તે યઃ પ્રીતિસાધનં ધર્મ ઇતિ. તથા ચ નૃગુણવાદિનો યતો ઽભ્યુદયનિઃશ્રેયસસિદ્ધિઃ સ ધર્મઃ ઇત્ય્ આહુઃ. શુભા ચિત્તવાસનેતિ સૌગતાઃ. પુણ્યાઃ પુદ્ગલા ઇત્ય્ આર્હતાઃ. સર્વે ચૈતે પ્રીતિસાધનતયૈવ તૈર્ ધર્મા ઇષ્યન્તે. અત એવ ચાસ્યાં વચનવ્યક્તાવ્ અર્થશબ્દો ઽનુવાદ ઇતિ વક્ષ્યતિ લભ્યતે ઽર્થાનુવાદેન ઇતિ. એષૈવ ચાત્ર વચનવ્યક્તિર્ વાર્ત્તિકકારસ્યાભિમતા. ઇતરથા અર્થશબ્દસ્ય વિધ્યનુવાદયોર્ અસમ્ભવઃ ઇતિ વક્ષ્યતિ.[204]નનુ ચ સ્વરૂપવિશેષે ઽપેક્ષિતે પ્રમાણવિશેષ[205]વિધાનમ્ અસઙ્ગતમ્, અત આહ -- સ્વરૂપાદેર્ ઇતિ. ધર્મપદાર્થસ્યેદં પ્રમાણમ્ ઇત્યુક્તે પ્રમાણાધીનત્વાત્ પ્રમેયસિદ્ધેર્ અર્થાદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ યચ્ચોદનાપ્રવેદિતં તદ્ ધર્મસ્વરૂપમ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન તદાભાસમ્ ઉપાદત્ત ઇતિ. યસ્ તુ વિવક્ષિતતિરોધાનમુક્તમ્ ઇતિ મન્યતે, તં પ્રત્યાહ -- સ્વરૂપમ્ ઇતિ. સામાન્યતઃ સિદ્ધધર્મસ્ય સ્વરૂપવિશેષ ઇહ સૂત્ર્યતે ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[203] ષજિ (ક)
[204] તીતિ
[205] ષાભિધાન (ખ)
નન્વ્ એવમ્ અન્યતરવિધાવ્ અન્યતરસ્યાશ્રૌતત્વાત્ કો ધર્મઃ કથંલક્ષણ ઇત્ય્ એકેનૈવ સૂત્રેણ વ્યાખ્યાતમ્ ઇતિ ભાષ્યં નોપપદ્યતે, અત આહ -- દ્વયમ્ ઇતિ. એકત્ર શ્રુત્યુપાત્તે અપરમ્ અર્થાદ્ વ્યાખ્યાતં ભવતીતિ{1,60} પ્રમાણવિધાવ્ અર્થાત્ સ્વરૂપસિદ્ધિર્ ઉક્તા. સ્વરૂપવિધાવ્ અપિ પ્રમાણમ્ અર્થાત્ સિધ્યતીત્ય્ આહ -- સ્વરૂપ ઇતિ. યશ્ ચોદનાલક્ષણઃ સ ધર્મ ઇત્યુક્તે ઽર્થાચ્ ચોદના ધર્મે પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. ન હ્ય્ અપ્રમાણકં વસ્તુ સ્વરૂપકૢ[206]પ્ત્યૈ પ્રભવતીતિ

__________નોતેસ્__________
[206] સિદ્ધ્યૈ પ્ર
અત્ર ભાષ્યકારેણ ચોદનેતિ ક્રિયાયાઃ પ્રવર્તકં વચનમ્[207]ઇતિ ચોદનાપદાર્થો વ્યાખ્યાતઃ. તદ્ અયુક્તં, પ્રવર્તકસ્ય ચોદનાત્વાત્ પ્રત્યયસ્ય લિઙાદેસ્ તત્ત્વાદ્ અત આહ -- કિમ્ આદી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યં પ્રત્યયમાત્રસ્ય પ્રવર્તનાત્મકો વિધિર્ અર્થઃ. ન તુ તાવન્માત્રસ્ય પ્રવર્તકત્વં, સ્વવ્યાપરે હિ પુરુષઃ કર્તૃત્વેન નિયુજ્યતે. અંશત્રયાત્મિકા ચ ભાવના તદ્વ્યાપારઃ. અતઃ સમાનપ્રત્યયોપાદાનશ્રુતિબલપ્રતિલબ્ધભાવનાપરિરમ્ભો વિધિરાતદીયનિખિલવિશેષ[208]ણલાભાદ્ ન નરં પ્રવર્તયિતુમ્ ઉત્સહતે. સકલતદ્વિશેષણલાભશ્ ચ નર્તે વાક્યાત્ સિધ્યતીતિ યુક્તમુક્તં પ્રવર્તકં વાક્યં ચોદનેતિ.[209]એવં ચાવયવાર્થઃ કિમ્ ઇતિ સાધ્યાકાઙ્ક્ષાં નિર્દિશ્યાદિશબ્દેન સાધનેતિકર્તવ્યતાકાઙ્ક્ષે નિર્દિશતિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- કિં કેન કથમ્ ઇત્ય્ અનેનાત્મનાપેક્ષિતૈઃ સાધ્યાદિભિઃ પૂર્ણઃ પ્રત્યયઃ પ્રવૃત્તિપર્યન્તે વિધૌ સમર્થઃ, તદ્રહિતસ્ય ભાવસ્યાનુષ્ઠાનાયોગ્યત્વાત્. તત્પૂરણં ચેદમ્ અનેનેત્થં કુર્યાદ્ ઇતિ વાક્યાદ્ ઇતિ વાક્યમ્ એવ ચોદનેતિ

__________નોતેસ્__________
[207] મ્ આહુર્ ઇતિ
[208] ષસમ્પદો ન (ક)
[209] ષ ચા
અત્ર ભાષ્યકારેણ ચોદનાયાસ્ તદિતરેષાં ચ પ્રમાણાનાં ધર્મે પ્રામાણ્યા[210]પ્રામાણ્યપ્રદર્શનાર્થમ્ ઉક્તં ચોદના હિ ભૂતમ્ ઇત્યાદિ. તદ્ અયુક્તં, સૂત્રકારેણ સદૌત્પત્તિકસૂત્રાભ્યાં વક્ષ્યમાણત્વાદ્ ભાષ્યકારસ્યાપિ તત્રૈવ તદ્વિવરણમ્ ઉચિતમ્.[211]અતઃ કિમ્ અત્રાક્ષેત્રે ક્લેશેનાત આહ -- ચોદને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ચોદનાલક્ષણ ઇતિ સમાસપદમ્. સમાસશ્ ચ સતિ સામર્થ્યે ભવતિ. વિશેષણવિશેષ્યાર્થવચનં ચ પદાનાં સામર્થ્યમ્. ન ચ વ્યવચ્છેદાદૃતે{1,61}પદાનાં વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ. અતશ્ ચોદનાલક્ષણત્વયોર્ ઇતરેતરવ્યવચ્છેદાત્ ચોદનૈવ પ્રમાણં, પ્રમાણમ્ એવ ચોદનેત્યવધારણદ્વયમ્ અત્ર વિવક્ષિતમ્. તચ્ ચોપપત્તિસાકાઙ્ક્ષમ્ ઇતિ મીમાંસાગોત્રાનુસારી ભાષ્યકારો ઽનુપપત્તિકાર્યં વચનં ક્ષણમ્ અપ્ય્ અક્ષ[212]મમાણઃ પ્રતિજ્ઞાસૂત્ર એવ સમ્ભાવનાપ્રસિદ્ધ્યર્થમ્ અવધારણદ્વયે યુક્તિલેશમ્ અસ્પૃશદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[210] ણ્યપ્ર
[211] ત (ખ)
[212] સહમાનઃ પ્ર
તત્ર પ્રમાણમ્ એતેત્ય્ અવધારણાયાં તાવદ્ યુક્તિલેશમ્ આહ -- સમ્ભાવ્યત ઇતિ. એવંવિધેષ્વ્ અતીન્દ્રિયેષ્વ્ અપ્ય્ અર્થેષુ શબ્દસ્ય પ્રામાણ્યં સમ્ભાવ્યતે. અતઃ પ્રતિજ્ઞાયાં સમ્ભાવિતં પ્રામાણ્યં હેતુનોપપાદયિષ્યત ઇતિ. ચોદનૈવેત્યવધારણે યુક્તિલેશં દર્શયતિ -- ઇન્દ્રિયાદેર્ ઇતિ. વક્ષ્યતિ હિ સત્સૂત્રેણેન્દ્રિયાદેર્ અસામર્થ્યં તદનાગતાવેક્ષણેન[213]ભાષ્યકૃતેહ કથિતમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[213] ન ક
કથં પુનઃ શબ્દસ્ય પ્રામાણ્યં સમ્ભાવ્યતે, અત આહ -- અત્યન્તે તિ. અર્થગોચરજ્ઞાનજનનશક્તિર્ હિ પ્રમાણાનાં[214]પ્રામાણ્યમ્. સા ચૈવં નામ શબ્દાનાં વ્યાપિની યદત્યન્તાસત્ય્ અપિ ગગનકુસુમસંસર્ગાદૌ ધિયમ્ ઉપજનયતીતિ યુક્તા તેષુ પ્રામાણ્યસમ્ભાવનેતિ. નન્વ્ એવં તદ્વદ્ એવાપ્રમાણ્યમ્ આપદ્યત ઇતિ પ્રામાણ્યં સાધયતો ઽપ્રામાણ્યમ્ આપતિતમ્, અત આહ -- તેને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ઉત્સર્ગો હિ જ્ઞાનજનનેન[215]પ્રામાણ્યમ્. તત્ પૌરુષેયેષુ શબ્દેષુ વન્ધ્યાસુતો યાતીત્યાદિષુ. તદ્ દોષાદ્ અપોદ્યેતાપિ. અપૌરુષેયે તુ[216]શબ્દે પુન્દોષાભાવાત્ સ્વયમદુષ્ટત્વાચ્ ચ પ્રમાણતૈવાનપોદિતા સેત્સ્યાતીતિ

__________નોતેસ્__________
[214] પ્રમાણત્વં સા (ખ)
[215] ને પ્રા
[216] તુ પુ (ક)
અત્ર ચોદના હિ ભૂતમ્ ઇત્યાદિભાષ્યે[217]ચોદનાપદેન શબ્દમાત્રં વિવક્ષિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- ચોદને તિ. કારણમ્ આહ -- ન હી તિ. વિધાયકો હિ{1,62}શબ્દો મુખ્યશ્ ચોદનાપદાર્થઃ. ન ચાસૌ ભૂતાદિવિષયઃ સમ્ભવતીતિ શબ્દસામાન્યં લક્ષયતીતિ

__________નોતેસ્__________
[217] ષ્યં તદ્ ઇહ ચો (ખ)
ઇતશ્ ચૈતદ્ એવમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઇન્દ્રિયે તિ. સમાનજાતીયયોર્ એવ સ્પર્ધાર્હત્વાત્ શબ્દમાત્રમ્ એવ પ્રત્યક્ષાદિસામાન્યેન સ્પર્ધામ્ અર્હતિ, ન તદ્વિશેષઃ. ભવતિ હિ સમ્પ્રધારણા કિં લૌહમાનીયતામ્ ઉત દારવમ્ ઇતિ. ન તુ કિં લૌહમ્ ઉત ખાદિરમ્ ઇતિ

અત્ર ભાષ્યકારેણ લક્ષ્યતે યેન તલ્લક્ષણમ્ ઇતિ લક્ષણપદાર્થો વિવૃતઃ. તદ્ ઇદં નિમિત્તાભિપ્રાયં પ્રમાણાભિપ્રાયં વેત્ય્ આહ -- નિમિત્તમાત્રમ્ ઇતિ. પ્રમાણં વેત્ય્ અત્રાપિ પક્ષે શિષ્યબુદ્ધિપ્રથિમ્ને પ્રમાણવિકલ્પાન્ આહ -- પ્રમાણં વે તિ. પ્રમાણં વેત્ય્ અત્રાપિ પક્ષ ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રમાણં હિ કારકવિશેષઃ. વિવક્ષાતશ્ ચ કારકપ્રવૃત્તિઃ. અતો યદ્ એવ શબ્દાદીનાં વાક્યાર્થજ્ઞા[218]નાવસાનાનાં મધ્યે પ્રકૃષ્ટસાધક[219]તયા વિવક્ષ્યતે તત્ પ્રમાણમ્ ઇતિ. પ્રમાણપ્રસઙ્ગેન ફલમ્ અપિ દર્શયતિ -- પૂર્વેષામ્ ઇતિ. શબ્દાદીનાં પ્રામાણ્યે વાક્યાર્થજ્ઞાનં ફલમ્. આન્તરાલિકં તુ કરણવ્યાપારતયા પ્રતિપાદયિતવ્યમ્. વાક્યાર્થજ્ઞાને તુ પ્રમાણે હાનાદિબુદ્ધિઃ ફલમ્ ઇતિ વિવેચનીયમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[218] જ્ઞાનાનાં (ખ)
[219] ન
નનુ પ્રમાણપક્ષે જ્ઞાનમ્ અપિ લક્ષણપદાર્થઃ. તદ્ ધિ પ્રમાણમ્.[220]અતઃ કથં શબ્દવિશેષવાચિના ચોદનાપદેન સામાનાધિકરણ્યમ્ અત આહ -- જ્ઞાન {1,63}ઇતિ. અસ્યાર્થઃ - ન[221]તાવદ્ જ્ઞાનમ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇતિ નિયમઃ. વિવક્ષાવશેન હિ શબ્દાદીનાં પ્રામાણ્યમ્ ઉક્તમ્ એવ. અપિ ચ યદિ જ્ઞાનમ્ એવ પ્રમાણં તદ્વિવક્ષયા ચ લક્ષણશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ, તથાપિ ચોદનાશબ્દેન તદ્ગોચરં જ્ઞાનં તત્કાર્યં લક્ષ્યતે યદિ તદ્વિવક્ષયા લક્ષણશબ્દપ્રયોગઃ. અથ તુ પદાર્થજ્ઞાનાદિવિવક્ષયા, તદા શબ્દકાર્યસ્ય[222]જ્ઞાનસ્ય યદ્ અપરં[223]કાર્યં પદાર્થજ્ઞાનાદિ તચ્ ચોદનાપદેન લક્ષ્યતે. અસ્તિ હિ કાર્યકાર્યસ્યાપિ પરમ્પરયા સમ્બન્ધો લક્ષણાબીજમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[220] ણં તત્ ક (ક)
[221] નાવશ્યજ્ઞા
[222] સ્ય ય
[223] પરં પ
નિમિત્તાર્થે તુ લક્ષણપદે શબ્દે ચ પ્રમાણે મુખ્યાર્થયોર્ એવ દ્વયોર્ અપિ સામાનાધિકરણ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- નિમિત્તે તિ

અત્ર ચોદનૈવેત્યવધારણે ધર્મસ્યેન્દ્રિયાદિગોચરત્વમ્ અપાકૃતમ્. તદ્ અયુક્તં, દ્રવ્યાદિર્ હિ ધર્મઃ. સ ચૈન્દ્રિયિક એવેતિ પ્રત્યક્ષસૂત્રે વક્ષ્યતે, અત આહ -- દ્રવ્યે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- સત્યં દ્રવ્યાદયો ધર્માઃ. ન તુ સ્વરૂપેણ કિન્ તુ શ્રેયસ્સાધન[224]તારૂપેણ. અતો ન તદૈન્દ્રિયિકમ્ ઇતિ ન ધર્મસ્યેન્દ્રિયગોચરત્વાપત્તિઃ. આદિશબ્દેનાકૃતેર્ ઉપાદાનમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[224] નરૂ
કેન તર્હિ રૂપેણામી ધર્માઃ યદ્ વેદવેદ્યમ્ ઇતિ, તદ્ દર્શયતિ -- શ્રેય ઇતિ ત્વમ્ અન્તેન. શ્રેયસ્સાધન[225]શક્ત્યાત્મના હિ દ્રવ્યાદયો ધર્માઃ. ન તદ્રૂપમ્ અમીષાં વેદાદૃતે શક્યતે ઽવગન્તુમ્. ન હિ ગોદોહનેન પશુકામસ્ય પ્રણયેત્ ઇત્યાદિશ્રુતિમ્ અન્તરેણ ગોદોહનાદયઃ શ્રેયસ્સાધના ઇતિ પ્રમાણાન્તરં પ્રક્રમત ઇતિ. પ્રકૃતમ્ અનૈન્દ્રિયિકત્વં ધર્મસ્યોપસંહરતિ તસ્માદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[225] નત્વાત્મ (ખ)
{1,67} અત્ર ભાષ્યકારેણ નાન્યત્ કિઞ્ ચ નેન્દ્રિયમ્ ઇતીન્દ્રિયમાત્રમ્ અશક્તં ધર્મ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ન ચૈતાવતા ચોદનૈવેત્યવધારણોપપત્તિઃ. અનુમાનાદિશાક્તિપ્રસક્તેર્ અનિવારિતત્વાત્, અત આહ -- પ્રદર્શનાર્થમ્ ઇતિ. યથા હિ સૂત્રકારેણ સર્વપ્રમાણાનિમિત્તત્વે વિવક્ષિતે તત્પ્રત્યક્ષમ્ અનિમિત્તમ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષમાત્રસ્યાનિમિત્તત્વમ્ ઉક્તં, તથા તચ્છીલમ્ અનુવિદધાનેન ભાષ્યકા[226]રેણ પ્રદર્શનાર્થમ્ ઇન્દ્રિયમાત્રાશક્તિર્ ઉપવર્ણિતેતિ. નાન્યત્ કિઞ્ચેતિ વા પ્રમાણસામાન્યનિરાકરણાય ભાષ્યં છેત્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- નાન્યદ્ ઇતિ. કથં પૂર્વસ્માદ્ વિચ્છિન્નં નેન્દ્રિયમ્ ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ અત આહ -- તદ્ ઇતિ. ઇન્દ્રિયપૂર્વકં હિ સર્વમ્[227]ઇતરદિન્દ્રિયાશક્તાવશક્તમ્ ઇતિ ભાવઃ. નાન્યદ્ ઇતિ વા સર્વાર્થં છિત્ત્વા કિઞ્ચેતિ હેતું પૃષ્ટ્વા નેન્દ્રિયમ્ ઇતિ પૂર્વવદ્ધેતુતયા વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- કિઞ્ચે તિ

__________નોતેસ્__________
[226] કૃતા પ્ર
[227] મ્ ઇન્દ્રિ (ખ)
નન્વ્ અનુમાનમ્ એવઞ્જાતીયકેષુ સમર્થમ્, અનુમીયતે ખલ્વ્ અઙ્ગારેભ્યો ભૂતો ઽગ્નીન્ધનસંયોગઃ. તથાચેન્ધનાગ્નિસંયોગાદ્ ભવિષ્યદઙ્ગારાવગમઃ. વિપ્રકૃષ્ટશ્ ચ ધૂમાદ્ અગ્નિઃ. કુડ્યાદિવ્યવહિતશ્ ચ સ્વરેણ પુત્રઃ. ગન્ધાચ્ ચ સૂક્ષ્મદ્રવ્યાવગમઃ. અતઃ કથં સર્વનિષેધસિદ્ધિર્ અત આહ -- યદ્ય્ અપી તિ દ્વયેન. સત્યં ભૂતાદાવ્ અનુમાનં સમર્થં, ન તુ તદ્ વિના સમ્બન્ધબોધમ્ ઉભવતિ. સમ્બન્ધશ્ ચ[228] ક્વચિત્ સામાન્યતો ઽવગમ્યતે, યથાગ્નિસામાન્યેન ધૂમસામાન્યસ્ય.[65]ક્વચિદ્વિશેષતઃ, યથા રોહિણીકૃત્તિકયોઃ. ન ચ દ્વિધાપિ કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગં નિત્યાતીન્દ્રિયેણ ધર્મેણ સમ્બદ્ધમ્ ઉપલબ્ધં, યેનાનુમાનં ભવેદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[228] ન્ધબોધશ્ ચ (ક)
અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. શબ્દો ઽપિ નાગૃહીતસમ્બન્ધઃ
પ્રતિપાદકઃ, બાલાનામ્ અનવગતેઃ. અતઃ કથં શબ્દમયી ચોદના ધર્મે પ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ. પરિહરતિ -- પદમ્ ઇતિ. તતઃ કિમ્ અત આહ -- ન ત્વ્ ઇતિ. [229]કસ્ તર્હ્ય્ અસૌ અત આહ -- વાક્યાર્થ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[229] કો ઽસૌ
નનુ ચ ન વાક્યમ્ અપિ સકલવર્ણપદોપસંહારાતિક્ર[230]મેણ કિઞ્ચિદતીન્દ્રિયં તત્ત્વમ્, અપિ તર્હિ સંહત્યાર્થમ્ અભિદધતિ પદાન્ય્ એવ. અતઃ કથમ્ અગૃહીતસમ્બન્ધં વાક્યં વાક્યાર્થસ્ય વાચકં ભવિષ્યતીતિ, અત આહ -- વાક્યસ્યે તિ. સ્યાદ્ અયં દોષો યદિ વાક્યં વાચકમ્ ઇત્ય્ અભ્યુપેયતે, ન ત્વ્ એતદ્ એવમ્ ઇતિ. કુતસ્ તર્હિ વાક્યાર્થાવગતિઃ, અત આહ -- પદાર્થાનામ્ ઇતિ. તે વા કથમ્ અગૃહીતસમ્બન્ધાસ્ તં ગમયિષ્યન્તિ. ન હ્ય્ અન્યસ્ય દર્શને ઽન્યકલ્પના યુક્તા, અતિપ્રસઙ્ગાત્. અન્યમ્ અપિ તત્પ્રતિબદ્ધં[231]વિદ્વાન્ અન્યમ્ અનુમિનોતિ ઇતિ પ્રતિબન્ધબલાદ્ ઉચિતમ્ અત આહ -- સમ્બન્ધે તિ. સમ્બન્ધદર્શનનિરપેક્ષાણામ્ એવ પદાર્થાનાં વાક્યાર્થે જ્ઞાતવ્યે તદ્ભાવભાવેન તદ્ભૂતાધિકરણે હેતુત્વમ્ ઉપપાદયિષ્યત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[230] રેકેણ
[231] ન્ધં વિ
અત્રાપરં ભાષ્યં, નન્વ્ અતથાભૂતમ્ અપ્ય્ અર્થં બ્રૂયાચ્ ચોદના, યથા યત્ કિઞ્ચન લૌકિકં વચનં નદ્યાસ્ તીરે ફલાનિ સન્તીત્ય્ એવમાદિ. તદ્ અયુક્તમ્. કથં હિ યાદૃશતાદૃશ[232]રથ્યાપુરુષવાક્યમ્ ઉપમાનં ચોદનાયાઃ. અપૌરુષેયી હિ સા. પુરુષાશ્રયા હિ શબ્દે દોષાશઙ્કા. અતઃ કથમ્ અતથાભાવશઙ્કા.
__________નોતેસ્__________
[232] શાનુગુણર (ખ)
અત્ર કેચિદ્ આહુઃ -- શબ્દશક્તિનિરૂપણદ્વારેણ પ્રતિજ્ઞાક્ષેપાર્થમ્ ઇદં ભાષ્યમ્. અત્ર કિલ ચોદનાસૂત્રેણ કાર્યરૂપો વેદાર્થ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતં[66]તદ્ અનેનાક્ષિપ્યતે. અર્થાસંસ્પર્શિનિ હિ શબ્દે કેયમ્ અર્થવિશેષપ્રતિજ્ઞા ચોદનાનામ્. સર્વે શબ્દાઃ ખલુ ન સ્વભાવતો ઽર્થં સ્પૃશન્તિ. યદ્ એવ હિ યાદૃશમ્ એકદૈકેન પ્રયુક્તં વાક્યમ્ અર્થવદ્ આસીત્, તદ્ એવ હિ તાદૃશમ્ અપગતસકલકલાધ્માતાદિદોષમ્ અન્યદા ભવતિ વિતથમ્. ન ચૈતદ્ અવૈલક્ષણ્યે યુક્તમ્. યદાહુઃ -- લક્ષણયુક્તસ્ય બાધાસમ્ભવે તલ્લક્ષણમ્ એવ બાધિતં ભવતીતિ. ન ચાર્થવતાં[233]પ્રત્યક્ષાદીનામ્ એષ ધર્મો દૃશ્યતે. ન હિ તિમિરાદિદોષરહિતં ચક્ષુઃ સમ્યગસમ્યક્ ચ જ્ઞાનં જનયતીતિ દૃષ્ટપૂર્વમ્. અપિ ચ સ્વાભાવિકે ઽર્થસમ્બન્ધે કથમ્ અસત્ય્ અર્થે જ્ઞાનં જનયતિ.[234]તથા હિ બાધિતો ઽપિ સંસર્ગઃ શતકૃત્વઃ શબ્દાદ્ અવગમ્યતે અઙ્ગુલ્યગ્રે હસ્તિયૂથશતમ્ ઇતિ. ન ચેદમ્ અન્યત્ર દૃષ્ટમ્. ન હિ ચક્ષુષા શુક્તૌ રજતમ્ ઇતિ વેદિતાયાં નેદં રજતમ્ ઇતિ બાધકોદયે ચક્ષુર્ એવ પુનારજતમ્ ઇતિ બોધયતિ. શબ્દ એવ તુ નિરઙ્કુશઃ સ્વગોચરમ્ અન્યગોચરં વા પ્રમાણાન્તરેણ બાધિતમ્ અપિ બોધયતીતિ. નૂનમ્ અસમીક્ષિતપારમાર્થિકાર્થસદ્ભાવો બોધયન્ન્ અપ્ય્ અર્થમ્ અનર્થક ઇતિ[235]પ્રતિજાનીમહે. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ - અર્થા[236]સંસ્પર્શિ યત્ પ્રમાણં તસ્ય બાધકોત્પત્તૌ સત્યાં ન પુનઃ પ્રતિપક્ષવિજ્ઞાનં તન્નિમિત્તમ્ એવોપલભ્યતે. શબ્દે પુનઃ સ્પષ્ટે ઽપિ બાધકજ્ઞાને પુનઃ શબ્દનિમિત્તમ્ એવ પ્રતિપક્ષવિજ્ઞાનમ્ ઉદેતિ અઙ્ગુલ્યગ્રે હસ્તિયૂથશતમ્ ઇતિ. કથં તર્હિ શબ્દાદ્ અર્થાવગતિઃ, સામયિકીતિ વદન્તિ. યદાહુઃ --
__________નોતેસ્__________
[233] તા
[234] તીતિ બા (ખ)
[235] તિ જા
[236] ર્થ
અના[237]ગમશ્ ચ સો ઽભ્યાસઃ સમયઃ કૈશ્ચિદ્ ઇષ્યતે ।
__________નોતેસ્__________
[237] ભ્યા (ક)
અભ્યાસાત્ પ્રતિભાહેતુઃ સર્વશબ્દઃ સમાસતઃ ॥
ઇતિ. ઇમં ચાક્ષેપમ્ અપનેતુમ્ ઇદં ભાષ્યં વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ઇદમ્ અભિધીયતે બ્રવીતિ ચ વિતથં ચ ઇત્યાદિ. તસ્ય ચાયમ્ અર્થઃ -- અર્થમ્ અવબોધયતિ અર્થાસંસ્પર્શિ ચેતિ ચિત્રમ્. ન હિ પ્રત્યાય્યપ્રત્યાયકભાવાદ્ અન્યઃ શબ્દાર્થયોર્ અસ્તિ સમ્બન્ધઃ. સ ચેદમ્ અર્થમ્ અવબોધયતિ, કથમ્ અર્થાસંસ્પર્શી સ્યાત્. સ્યાદ્ એતત્. બાધકજ્ઞાનસમધિગમ્યમ્ અર્થાસંસ્પર્શિત્વમ્. ઉક્તં ચેદં સત્ય્ અપિ બાધકજ્ઞાને લૌકિકેષુ વાક્યેષુ શબ્દાદ્ એવ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે અઙ્ગુલ્યાદિવાક્યેભ્ય ઇતિ. મૈવમ્. અનભિજ્ઞો ભવાન્ બાધ્યબાધકભાવસ્ય. અઙ્ગુલ્યગ્રે હસ્તિયૂથશતમ્ ઇતિ પ્રમાણાન્તરદર્શનમ્ અત્ર બાધિતં, ન પુનર્હસ્તિયૂથશતમ્ ઇતિ. પ્રમાણાન્તરદૃષ્ટં[67]હ્ય્ અર્થં પરસ્મૈ પ્રતિપાદયિતું પુરુષાઃ પ્રયુઞ્જતે વાક્યાનિ. તતશ્ ચ પ્રમાણાન્તરેણાયમ્ અનેન દૃષ્ટ ઇત્ય્ એતાવચ્ ચ શબ્દાદ્ અવગમ્યતે. અતો ઽત્ર પ્રમાણાન્તરેણ તસ્યાર્થસ્ય યદ્ દર્શનં તદ્ એવ બાધિતં ભવતિ. હસ્તિયૂથે તુ શબ્દો ન પ્રમાણમ્ ઇતિ તચ્છબ્દાદ્ અપ્રસક્તમ્ એવેતિ ન તદ્ બાધ્યતે. કથં તર્હિ હસ્તિયૂથસંસર્ગાવગમઃ. પદાનાં સન્નિધાનદોષાત્ પદાર્થવિવેકાગ્રહણનિબન્ધનો ઽયં ભ્રમઃ. ન પુનરાભિધાનિકઃ [?]સંસર્ગઃ. યોગ્યતા હિ[238]નિબન્ધનમ્ અન્વિતાભિધાને ઽભિહિતાન્વયે વા. ન ચાઙ્ગુલ્યગ્રસ્ય કરિધારણયોગ્યતા સમ્ભવતિ. તસ્માન્ નાર્થાસંસ્પર્શી શબ્દ ઇતિ સૂક્તમ્ અર્થવિશેષપ્રતિજ્ઞાનં ચોદનાલક્ષણો ઽર્થો ધર્મ ઇતિ.
__________નોતેસ્__________
[238] હિ તન્નિબ (ક)
ઇમૌ ત્વાક્ષેપપરિહારૌ ન મૃષ્યામહે. તત્ર યત્ તાવદુક્તં કાર્યરૂપો વેદાર્થ ઇતિ ચોદનાસૂત્રેણ પ્રતિજ્ઞાતમ્ ઇતિ, તદ્ અયુક્તં, ભાષ્યવિરોધાત્. ભાષ્યકારો હિ કો ધર્મઃ કથંલક્ષણ ઇત્ય્ એકેનૈવ સૂત્રેણ[239]વ્યાખ્યાતમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સૂત્રમ્ અવતારયતિ. તત્પ્રમાણસ્વરૂપયોર્ એકં શ્રૌતમ્ અન્યદાર્થમ્ ઇત્ય્ એવ વક્તું યુક્તમ્. ઉક્તં ચ તદ્ વાર્ત્તિકકૃતા કાર્યાર્થતાપ્રતિજ્ઞાનં પુનર્ અશાબરમ્ અજૈમિનીયં ચેતિ. ન હિ ચોદનાસૂત્રે તાદૃશઃ પદાર્થાનામ્ અન્વયો દૃશ્યતે. ન ચ પદાર્થાન્વયનિરપેક્ષો વાક્યાર્થો યુક્તઃ. કથં ચ પ્રમાણ[240]લક્ષણે કાર્યાર્થતાપ્રતિજ્ઞાનં સઙ્ગચ્છતે. નનુ ચ પ્રામાણ્યમ્ એવ કાર્યાર્થતાં વિના ન સમ્ભવતીતિ પ્રમાણલક્ષણાનુગુણૈવ કાર્યાર્થતાપ્રતિજ્ઞા. ન હ્ય્ અકાર્યાર્થં વચઃ પ્રામાણ્યમ્ અર્હતિ. અનપેક્ષાલક્ષણં હિ તત્. ન ચ સિદ્ધાર્થં વચનમ્ અનપેક્ષં ભવતિ. તસ્ય હિ સાધકબાધકયોર્ અન્યતરોપનિપાતઃ સમ્ભવતિ. તત્ર સાધકસમ્ભવે ઽનુવાદત્વમ્, ઇતરત્ર બાધિતવિષયત્વાદ્ અપ્રમાણત્વમ્. અત એવ ચાપૌરુષેયત્વમ્ અપિ વેદવાક્યાનામ્. પ્રમાણાન્તરપ્રતિપન્નવિષયતા હિ પૌરુષેયતા, ન પુનઃ પદવર્ણાદિકાર્યતા. ન ચાતીન્દ્રિયમ્ અર્થં પુરુષાઃ શક્નુવન્ત્ય્ અવગન્તુમ્. અતઃ કથમ્ અતીન્દ્રિયાર્થાન્ શબ્દાન્ નિબન્ધીયુર્ ઇતિ પ્રયોજનવદર્થવિશેષપ્રતિજ્ઞાનમ્ ઇતિ.
__________નોતેસ્__________
[239] ણ વક્ષ્યત ઇત્ય્ ઉ
[240] ણજ્ઞાનલ (ખ)

અત્ર વદામઃ -- યત્ તાવત્ સિદ્ધાર્થત્વાદ્ અનુવાદત્વમ્ ઇતિ, તદ્ અયુક્તમ્. યદિ પ્રમાણાન્તરસિદ્ધો ઽયમ્ અર્થ ઇતિ સિદ્ધમ્ અર્થં બોધયતિ, ભવતુ તત્ સાપેક્ષત્વાદ્ અપ્રમાણમ્. ભૂતાર્થમ્ અપિ તુ યદ્ જ્ઞાનાન્તરાગોચરતયા સ્વગોચરમ્{1,68}અવગમયતિ, ન તત્ સાપેક્ષમ્. અથ મતં પરિનિષ્પન્નવિષયાણિ ખલુ પ્રત્યક્ષાદીનિ, તાનિ તાદૃશવિષયવિશેષે સમ્ભવન્તીતિ પ્રમાણમ્ અનુવાદીકુર્વન્તિ ઇતિ. તન્ ન. ન હિ પ્રમાણાન્તરસમ્ભાવનયા પ્રમાણમ્ અનુવાદો ભવતિ, અતિપ્રસઙ્ગાત્. દૂરસ્થો હિ વહ્નિરનુમાનાદ્ અવગતઃ શક્ય આસીદતા પ્રત્યક્ષયિતુમ્ ઇતિ ન તસ્યાનુવાદત્વમ્ આપદ્યતે. યત્ તુ બાધિતવિષયત્વાદ્ અપ્રમાણત્વમ્ ઇતિ, તદ્ અસ્તુ યદા[241]તુ નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ વિપર્યયઃ. અબાધિતાર્થં તુ સિદ્ધાર્થગોચરમ્ અપિ કિમ્ અપ્રમાણં ભવિષ્યતિ. તદ્ અપિ બાધકસમ્ભાવનયાપ્રમાણમ્ ઇતિ ચેદ્, અસ્તુ તાવત્ પૌરુષેયેષુ. અપૌરુષેયં તુ સિદ્ધાર્થમ્ અપિ કથં બાધ્યતયા સમ્ભાવ્યેત. ન હ્ય્ અદુષ્ટકારણજં જ્ઞાનં બાધ્યતે. શબ્દે ચ ન સ્વાભાવિકા દોષાઃ. પુરુષો હ્ય્ અયથાર્થજ્ઞાનાનુરોધેન શબ્દં દૂષયતિ. નનુ સિદ્ધાર્થમ્ અપૌરુષેયમ્ ઇત્ય્ એવં દુર્ભણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. કિમ્ ઇદાનીમ્ અતીન્દ્રિયાર્થત્વમ્ અપૌરુષેયત્વમ્. હન્તૈવં સુરભિ ગગનકુસુમમ્ ઇત્ય્ અપિ વાક્યમ્ અપૌરુષેયમ્ આપદ્યેત. તસ્યાપિ ન કેનચિદ્ ઇન્દ્રિયેણાર્થો ઽવગમ્યતે. સ્યાદ્ એતત્. અસદર્થમ્ એવેદં વાક્યં, સદર્થં ચાતીન્દ્રિયાર્થમ્ અપૌરુષેયમ્ ઇતિ. વૈદિકં વાક્યં કાર્યાર્થં કથં સદર્થં, તસ્યાપિ ન પ્રમાણાન્તરેણાર્થો ઽનુભૂયતે. માનુભાવિ. ન તુ પ્રતિક્ષિપ્યતે, શબ્દાદ્ અવગમ્યતે ચ. ગગનકુસુમવાક્યં તુ પ્રમાણાન્તરપ્રતિક્ષિપ્તાર્થમ્ એવ, નાસ્તીતિ હિ તદર્થમ્ અવગમયતિ. કેન પુનઃ પ્રમાણાન્તરેણાસ્યાર્થઃ પ્રતિક્ષિપ્યતે. ન તાવદ્ ભાવપ્રમાણૈઃ, ભાવવિષયત્વેનાભાવાનવભાસનાત્. અભાવસ્ તુ પ્રમાણમ્ અનભિમતમ્ એવ ભવતામ્. નન્વ્ અસ્તિ તાવદ્ નાસ્તીતિ જ્ઞાનં તત્ પ્રતિક્ષેપ્સ્યતિ. તદ્ ભોઃ કિં પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં વા. નાપ્રમાણં પ્રતિક્ષેપાયાલમ્. પ્રમાણત્વે ચ ષષ્ઠપ્રમાણાપત્તિઃ. નનુ ચ ગગનકુસુમમ્ અસ્તિ નાસ્તીતિ ચ વ્યાહન્યતે. અતો વ્યાઘાતાદ્ ગગનકુસુમવાક્યમ્ અસદર્થમ્. કિમ્ અત્ર વ્યાહન્યતે. સદસત્ત્વં હિ વસ્તુનઃ સિદ્ધસ્ય પરસ્પરવિરુદ્ધમ્ અવગમ્યમાનં વ્યાઘાતસંવિદમ્ ઉપજનયતિ. ન ચેહ પરસ્પરવિરુદ્ધસદસત્ત્વાવગમઃ, નિસ્સ્વભાવત્વાદ્ અભાવસ્ય ભવત્સિદ્ધાન્તે. નન્વ્
અસ્તિ તાવન્ નાસ્તીતિ શબ્દપ્રયોગઃ. મા ભૂજ્ જ્ઞાનમ્ અતઃ સ નભસ્સુમનસ્સત્તાં પ્રણોત્સ્યતિ. ન, અર્થનિબન્ધનત્વાચ્ છબ્દાના વિરોધસ્ય. ન ચ નાસ્તીતિ કશ્ચિદ્ અસ્યાર્થો દૃશ્યતે. ન ચાનર્થકઃ શબ્દો ઽર્થાન્તરં વિરુણદ્ધિ. નનુ નાયમ્ અનર્થકઃ, વિવિક્તં હિ કુસુમેન ગગનમ્ એવ તસ્યાર્થઃ. વિવિક્તમ્{1,69}ઇત્ય્ અવાચ્યમ્ અનધિકાર્થત્વાત્. ગગનં તુ ગગનપદપ્રવેદિતમ્ ઇતિ પુનરુક્તં નાસ્તીતિ પર્યાયતાપત્તિશ્ ચ. દૃશ્યતે પ્રતિયોગિનિ કુસુમે કેવલગગનોપલમ્ભો નાસ્તીત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ ચેત્, સ તર્હિ નાસ્તીતિ કુસુમવદ્ ગગનમ્ અપિ ન સ્યાદ્ એવ. નાસ્તીતિ પદાસ્પદમ્ એવાસદ્ ઇતિ લૌકિકા મન્યન્તે. તસ્માન્ નાસ્તીતિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં વા શબ્દો વા નાસ્તીતિ ગગનકુસુમં ન પ્રતિક્ષિપતીતિ તદ્ અપિ સ્વશબ્દાદ્ અવગતં સદ્ એવ સ્યાત્. યદિ તુ તથાવિધમ્ એવ નાસ્તીતિ વક્તુમ્[242]ઇચ્છા, ન શબ્દપ્રયોગં વારયામઃ. વસ્તુસત્તા તુ ન નિવારયિતું શક્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અતઃ સદતીન્દ્રિયાર્થં ગગનકુસુમવાક્યમ્ અપૌરુષેયમ્ આપન્નમ્ આયુષ્મતામ્. યથા[243]ચેદમ્ અસદર્થં, તથા વૈદિકમ્ અપ્ય્ અતીન્દ્રિયકાર્યાર્થમ્ અસદર્થમ્. ન હિ પ્રમાણા[244]ગોચરં વસ્ત્વ્ અસ્તીતિ શક્યતે વક્તુમ્. ન ચ કાર્યં પ્રત્યક્ષાદિગોચરમ્. ન ચ શબ્દગમ્યમ્, અપદાર્થસ્યાવાક્યાર્થત્વાત્. અગૃહીતસમ્બન્ધસ્ય ચાપદાર્થત્વાત્. પ્રમાણાન્તરાગોચરે ચ સમ્બન્ધસ્ય ગ્રહીતુમ્ અશક્યત્વાત્. પ્રપઞ્ચયિષ્યતે ચૈતદૌપત્તિકસૂત્રે[245]ઇત્ય્ અલમ્ અનેનાતિપરિસ્પન્દેન.
__________નોતેસ્__________
[241] યત્ર નૈ (ખ)
[242] રિ
[243] યથા ત્વ્ ઇદમ્ અનુપપન્ન તથા (ખ)
[244] ણાન્તરાગો (ક)
[245] વાર્ત્તિકે ઇ
અતઃ સિદ્ધમ્ ઇદં ન કાર્યાર્થત્વાદ્ અપૌરુષેયત્વમ્ ઇતિ. કથં તર્હિ, પૂર્વાપરકોટિવિરહાત્. યસ્ય ખલુ ન પૂર્વાપરકોટી પ્રસંખ્યાયેતે, તન્નિત્યં યથા ગગનમ્. એવઞ્ ચ વેદાઃ[246]ઇતિ નિત્યાઃ. કા પુનર્ ઇયં નિત્યતા વેદાનામ્. યદિ નિત્યવર્ણપદારમ્ભઃ, સમાનો ઽયં લૌકિકવાક્યેષુ. અથાનુપૂર્વ્યનિત્યત્વાત્ તાન્ય્ અનિત્યાનિ, તુલ્યં તદનિત્યત્વં વેદવાક્યાનામ્. અતો ન પુરુષપ્રમાણગોચરાગોચરાર્થત્વાદ્ અન્યત્ પૌરુષેયાપૌરુષેયત્વં પુંવેદવચસામ્. વાચ્યો વા વિશેષઃ. સ ઉચ્યતે. ક્રમવન્તિ હિ પદાનિ વાક્યમ્ ઉચ્યતે. તદ્ યત્ર સ્વતન્ત્ર એવ પુરુષઃ ક્રમમ્ આરચયતિ તત્ પૌરુષેયમ્. યત્ર તુ ક્રમરચનાયામ્ અસ્વતન્ત્રઃ પુરુષઃ યથૈવ પૂર્વપૂર્વાધ્યેતૃભિર્ ઉક્તઃ ક્રમસ્ તથૈવ વિવક્ષતિ, તદપૌરુષેયમ્. અનિત્ય[247]ત્વે ઽપિ ચ ક્રમવ્યક્તીનામ્ અવાન્તરજાતિતસ્ તત્ત્વાન્યત્વવ્યવસ્થા શબ્દાધિકરણે વક્ષ્યતે. પદનિત્યત્વે ચૈષ એવ પ્રકારસ્ તત્રૈવ દર્શયિષ્યતે. પૂર્વાપરકોટિવિરહ એવ વેદે ઽપિ કથમ્ ઇતિ યો મન્યતે{1,70}સ વક્તવ્યઃ. ન તાવત્ પૂર્વાપરકોટી વેદાનાં પ્રત્યક્ષેણોપલભ્યેતે. ન ચાનુમીયેતે, વિપરીતાનુમાનાત્. એવં હ્ય્ અત્રાનુમીયતે અનાગતઃ કાલો ન વેદશૂન્યઃ, કાલત્વાદ્ ઇદાનીન્ તનકાલવદ્ ઇતિ. એવમ્ અતીતે ઽપિ કાલે પ્રયોગો દર્શયિતવ્યઃ. ન ચ પ્રાગભાવો વેદાનાં કૈશ્ચિદુપલબ્ધઃ. જગદાદૌ વેદા મહેશ્વરેણ પ્રણીતા ઇતિ ચેદ્, ન. જગદાદેર્ અભાવાત્. નચાર્વાચીન એવ કાલે કેનચિદ્ વેદાઃ સન્દૃબ્ધા ઇતિ કર્તૃસ્મરણમ્ અસ્તિ. નચાસ્મર્યમાણો ઽપિ જીર્ણકૂપાદિવદ્ આસીત્ કર્તેતિ યુક્તં વક્તુમ્. તત્ર હિ પ્રયોજનાભાવાદ્ ઉપપદ્યેતાપિ કર્તુર્ અસ્મરણમ્. અદૃષ્ટાર્થનિર્મિતેષુ વેદેષુ પ્રત્યયિતતરનિર્માતૃસ્મરણમ્ અન્તરેણ કે શ્રદ્દધીરન્. વક્ષ્યતિ ચ --
__________નોતેસ્__________
[246] ઇતીતિ (ખ)
[247] ન્યત્વે ચ (ક)
વૈદિકો વ્યવહારસ્ તુ ન કર્તૃસ્મરણાદૃતે ।

ઇતિ. તદ્ એવં પૂર્વાપરકોટિવિરહાદ્ એવાપૌરુષેયત્વં, ન કાર્યાર્થતયેતિ વ્યર્થં તત્પ્રતિજ્ઞાનમ્. અવ્યાપકં ચ, મન્ત્રાર્થવાદોપનિષદામ્ અતાદર્થ્યાત્. નનુ ચ તેષામ્ અપિ કાર્યાર્થતા દ્વિતીયે પાદે વક્ષ્યતે -- વિધિના ત્વ્ એકવાક્યત્વાત્ -- (1.2.7) ઇતિ. ઇહાપિ ચ ભાષ્યકારેણોક્તં ચોદના હિ ભૂતં ભવન્તમ્ ઇત્યાદિશક્નોત્ય્ અવગમયિતુમન્તેન. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- કાર્યમ્ એવ પ્રતિપાદયન્તી ચોદના ભૂતાદિકમ્ અપ્ય્ અવગમયતિ, ન તુ પ્રતિપાદયતિ. તદ્ ઉક્તં શક્નોત્ય્ અવગમયિતુમ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે -- ન તાવદર્થવાદાનાં કાર્યાર્થતા અર્થવાદાધિકરણે ઉક્તા. અપિ તુ ભૂતાર્થાનામ્ એવ સ્તુત્યા વિધ્યન્વયો દર્શિતઃ. ચોદના હિ ભૂતમ્ ઇત્યાદિભાષ્યાભિ[248]પ્રાયસ્ ત્વ્ અનન્તરમ્ એવ વાર્ત્તિકકારેણ વ્યાખ્યાતઃ. યસ્ ત્વ્ અયમ્ અસ્યાર્થો વર્ણ્યતે ચોદના હિ ભૂતાદિકં ગમયતિ, ન તુ પ્રતિપાદયતીતિ. તન્ ન. યદિ ભૂતાદિકં ગમયતિ. કથં ન પ્રતિપાદયતિ. ન હિ ગમકત્વાદ્ અન્યત્ પ્રતિપાદકત્વમ્. અથ કાર્યપરત્વમ્ અનેન પ્રકારેણ વર્ણ્યતે, સર્વં હિ પદજાતં કાર્યપરં ન ભૂતાદિસ્વરૂપે પ્રમાણમ્ ઇતિ કથમ્ અનાદ્યનન્તં વિજ્ઞાનમ્ આનન્દં બ્રહ્મોપનિષદ્ભ્યઃ સેત્સ્યતિ.[249]કસ્મિંશ્ ચ કાર્યાર્થે પ્રામાણ્યમ્ ઉપનિષદામ્. નનુ તાસામ્ અપિ પ્રતિપત્તિકર્તવ્યતાપરત્વમ્ એવ.[250]અસ્તિ ચ જ્ઞાનવિધાનમ્ આત્મા જ્ઞાતવ્ય ઇતિ. તદ્ અયમ્ અર્થો ભવતિ -- વિજ્ઞાનમ્ આનન્દમ્ આત્માનં જાનીયાદ્ ઇતિ. નન્વ્ એવમ્ અસ્વરૂપપરાચ્ છબ્દાત્ કથમ્ આત્મરૂપસિદ્ધિઃ. ન હ્ય્ અન્યપરઃ શબ્દો ઽર્થાન્તરે પ્રમાણં, પ્રત્યુત વિપરીતમ્{1,71}અપિ સમ્ભાવ્યેત. અતદ્રૂપ એવ હિ તદ્રૂપજ્ઞાનકર્તવ્યતાવચનં લોકે દૃશ્યતે. તથા અપિતર્યેવ પિતરં જાનીયાદ્ ઇતિ. વેદે ચાનુદ્ગીથ એવોઙ્કારે ઉદ્ગીથોપાસનાવિધાનમ્ ઓમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અક્ષરમ્ ઉદ્ગીથમ્ ઉપાસીતેતિ. સ્યાદ્ એતત્. પ્રમાણાન્તરાદ્ એવાત્મસ્વરૂપસિદ્ધિર્ ઇતિ. કેષાં પ્રમાણાન્તરાત્. સંસારિણો હિ ન તાવત્ કાર્યકરણસઙ્ઘાતાતિરિક્તં સચ્ચિદાનન્દં બ્રહ્માપરોક્ષમ્ ઈક્ષન્તે. તે હિ દેહમ્ એવાત્માનં મન્યમાનાઃ દુઃખિનમ્ અનિત્યં જડં ચ પુરુષં જાનન્તિ. યે પુનરપવર્તિતનિખિલાનાદ્યવિદ્યાનુબન્ધોપદર્શિતશરીરેન્દ્રિયાદિપ્રપઞ્ચાઃ સમુત્ખાતસકલમિતિમાતૃમેયમાનવિભાગમ્ અપરિસ્પન્દમ્ આનન્દં ફલભૂતં બ્રહ્માધિરૂઢાઃ, તે કિં કેન[251]પશ્યેયુઃ. અતો ન કથઞ્ચિદાત્મસ્વરૂપં સિધ્યેત્. તસ્માદ્ ઉપપત્તિતો ગ્રન્થતશ્ ચ ન કાર્યાર્થતા પ્રતિજ્ઞાતું શક્યતે.
__________નોતેસ્__________
[248] ર્થસ્ ત્વ્ અ
[249] તિ ન કસ્મિં
[250] વાવગમ્યતે. અ (ખ)
[251] કે પ
યચ્ ચ નન્વ્ અતથાભૂતમ્ ઇત્ય્ અર્થાસંસ્પર્શિતયા શબ્દાનાં પ્રતિજ્ઞાક્ષિપ્યત ઇતિ, તદ્ અયુક્તમ્. તથા હિ -- કો ઽયમ્ અર્થાસંસ્પર્શઃ. યદિ તાવત્ સંયોગાદ્યન્યતમસમ્બન્ધાભાવઃ, સો ઽનુજ્ઞાયત એવ. ન હ્ય્ અસૌ શબ્દાર્થયોઃ સંયોગાદિલક્ષણઃ સમ્બન્ધો ઽભ્યુપેયતે. અથાર્થાનવબોધકત્વં, કુતો ઽર્થસંવિત્. સમયાદ્ ઇતિ ચેદ્, નન્વ્ અયં સમ્બન્ધપરિહાર એવ પ્રતિમર્ત્યાદિપક્ષાસમ્ભવાત્ સમયો નિરાકરિષ્યતે. કિં તન્નિરાકરણાર્થમ્ અત્ર પ્રયસ્યતે. યચ્ ચાર્થાસંસ્પર્શિતાનિરાકરણાર્થમુક્તં પ્રમાણાન્તરદર્શનમ્ અત્ર બાધ્યતે. ન પુનર્હસ્તિયૂથમ્ ઇતિ. તસ્ય કો ઽર્થ ઇતિ ન વિદ્મઃ. પ્રમાણાન્તરદૃષ્ટાર્થવિષય એવ લૌકિકઃ શબ્દઃ. સ કથં પ્રમાણાન્તરબાધેન બાધ્યતે. સ્યાન્ મતં - દેશકાલવિશેષાવચ્છિન્નમ્ અર્થં પ્રમાણાન્તરાણિ બોધયન્તીદમ્ ઇદાનીમ્ અત્ર ચેતિ. અતો નદ્યાદિવિશેષફલસંસર્ગબાધે તાનિ બાધિતાનિ ભવન્તિ. શબ્દસ્ તુ દેશકાલાનવચ્છિન્નમ્ અર્થમ્ આચક્ષાણો ન સંસર્ગવિશેષબાધે બાધિતો ભવતીતિ. તદ્ અયુક્તમ્. ય એવ સંસર્ગો યદા વક્તુર્ ઇષ્ટસ્ તમ્ એવ તદાનીં શબ્દો ઽભિધત્તે, ન સંસર્ગમાત્રમ્. ન હિ નાનાવિધાનેકનદીતીરફલસંસર્ગવિશેષવર્તિ સામાન્યમ્ અસ્તિ, યઃ શબ્દાર્થઃ સ્યાત્. ન ચાવિવક્ષિત એવ સંસર્ગઃ શબ્દેનાભિધીયત ઇતિ સામ્પ્રતમ્. વક્તૃવાચકયોર્ અસંપ્રતિપત્ત્યા વ્યવહારાસિદ્ધેઃ. નર્મદાતીરે ફલાનિ સન્તીતિ વા વિશેષવચને કઃ પરિહારઃ. તત્રાપ્ય્ આસન્ ભવિષ્યન્તિ વેતિ ચેત્. ન. સન્તીતિ વર્તમાનાપદેશાત્. અપિ ચાત્યન્તાસમ્ભાવી[252]વન્ધ્યાસુતાદિસંસર્ગઃ{1,72}કદા કુત્ર વા ભવિષ્યતિ, યઃ શબ્દાર્થબાધપરિહારાય ઘટિષ્યતે. સંસર્ગાવગમાપલાપસ્ તુ સંવિદ્વિરુદ્ધ એવ. યદિ તૂચ્યતે -- સર્વમ્ એવ લૌકિકવાક્યમ્ અર્થે ન પ્રમાણં વક્તૃજ્ઞાને ઽપ્રામાણ્યાત્. એવ હ્ય્ આહ -- અપિ ચ પૌરુષેયાદ્ વચનાદ્ એવમ્ અયં પુરુષો વેદેતિ ભવતિ પ્રત્યયઃ. નૈવમ્ અર્થ ઇતિ. અતો ન ક્વચિચ્છબ્દાર્થબાધ ઇતિ. સાધુ પરિહૃતમ્ એવંવાદિના શબ્દાનામ્ અર્થાસંસ્પર્શિત્વમ્, અર્થે ન પ્રમાણં સ્પૃશતિ ચાર્થમ્ ઇતિ. અપિ ચ મા નામ ભવત્વ્ અર્થે પ્રમાણમ્. વક્તૃજ્ઞાને તાવત્ પ્રમાણમ્ એવ. અતઃ સ એવ શબ્દાર્થ ઇતિ તદ્બાધે ઽપિ શબ્દાર્થબાધો દુષ્પરિહર એવ. સ્યાન્ મતં - ન વક્તૃજ્ઞાને શબ્દો વાચકતયા પ્રમાણં, લૈઙ્ગિકત્વાત્ સંવિદઃ, સંવિત્કારણકો હિ શબ્દઃ કાર્યભૂતો ઽવગત્ઃ કારણભૂતાં
સંવિદમ્ અનુમાપયતિ, કાર્યાચ્ ચ કારણબુદ્ધિર્ અનુમાનમ્ ઇત્ય્ અવિવાદમ્. આહ ચ -- ન પ્રસિદ્ધકારણત્વાત્ સંવિદ્ ઇતિ. ઇદં તદર્થાસંસ્પર્શિતાપરિહારરહસ્યમ્. કિમ્ અત્ર વાચ્યમ્ અપરં, શબ્દો નાર્થે ન જ્ઞાને વા પ્રમાણં તસ્માન્ નાર્થાસંસ્પર્શીતિ. અથોચ્યેત -- ન મઃ શબ્દો નાર્થે પ્રમાણમ્ ઇતિ. સ્વાભાવિકો હિ વૃદ્ધવ્યવહારે શબ્દાર્થયોર્ અવધૃતઃ સમ્બન્ધઃ. લોકે તુ ક્વચિદ્ વ્યભિચારદર્શનાદ્ વક્તૃપ્રમાણપરતન્ત્રત્વાદ્ વાક્યાનાં વક્તૃજ્ઞાનપર્યવસાનં, નાર્થે નિશ્ચયજનકત્વમ્. વેદે તુ વક્તુર્ અભાવાન્ નાર્થે પ્રામાણ્યં વિહન્યતે. ન હિ તત્ર પ્રમાણાન્તરપરતન્ત્રઃ શબ્દો વર્તત ઇતિ. તન્ ન. ન હિ ક્વચિદ્ વ્યભિચારદર્શનેન પ્રમાણમ્ અનર્થવિષયં ભવતિ. ન હિ શુક્તૌ રજતજ્ઞાનં બાધિતમ્ ઇતિ સ્વગોચરમ્ અન્યગોચરં વા ભવતિ. અર્થમ્ એવ તુ દોષાદ્ અન્યથા[253]સ્થિતમ્ અન્યથા બોધયતીતિ વૃત્તિકારગ્રન્થે વક્ષ્યામઃ.
__________નોતેસ્__________
[252] વિતવ (ખ)
[253] થા બો (ક)

તદ્ ઇહાપિ સર્વં શાબ્દમ્ અર્થવિષયમ્ એવ. કિઞ્ચિદ્ એવ તુ દોષવશાદ્ વિપર્યેતીતિ યુક્તં વક્તુમ્. અપિ ચ યદિ પુંગિરામ્ અર્થે ન પ્રામાણ્યં, કુતસ્ તર્હિ વિશિષ્ટા વક્તૃધીર્ અનુમાસ્યતે. ન હ્ય્ અનાસાદિતાર્થવિશેષપરિષ્વઙ્ગાઃ સ્વરસેન સંવિદો[254]ઽપ્ય્ અનુમીયન્તે. તદવશ્યમાસાં વિશેષમ્ અનુમિત્સતા અર્થવિશેષપરિરમ્ભો વક્તવ્યઃ. ન ચાનારૂઢો બુદ્ધાવ્ અર્થો વક્તૃબુદ્ધિં વિશિનષ્ટિ. યદ્ અપ્ય્ એકે મન્યન્તે -- પુંવાક્યેષુ તાવત્ ક્વચિદ્ વ્યભિચારદર્શનાદ્ અર્થે નિશ્ચયો ન જાયતે. ન ચાનિશ્ચિતો ઽર્થો જ્ઞાતો ભવતિ. ન હિ જ્ઞાનમ્ અનિશ્ચયાત્મકં કિઞ્ચિદ્ અસ્તિ.{1,73}તસ્માદ્ અજ્ઞાતે ઽપિ વાક્યાર્થે શ્રોતુર્ અયં વિમર્શો ભવતિ. અયમ્ આપ્તો ઽન્યોન્યાન્વયયોગ્યાર્થમ્ એવ પદજાતં બ્રવીતિ, તેન નૂનમ્ અમુનામીષામ્ અન્વયો જ્ઞાત ઇતિ વક્તુર્ એવાન્વયજ્ઞાનમ્ અનુમિનોતિ. શ્રોતુસ્ તુ વિમર્શમાત્રમ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. કથં હિ શ્રોતા બુદ્ધાવનારૂઢમ્ એવાન્વયવિશેષં વક્તૃજ્ઞાનવિશેષણતયા કલ્પયતિ. તાલ્વાદિવ્યાપારાદ્ એવાપ્તસ્ય પ્રતીત્યાન્વયમયં વાક્યં રચયતીત્યન્વય?ધિયમ્ અનુમિનોતીતિ ચેત્. ન. અન્વયજ્ઞાનમાત્રાનુમાનાત્. વિશિષ્ટાન્વયજ્ઞાનાનુમાનં તુ વક્તરિ નાત્મીયવિશેષજ્ઞાનમ્ અન્તરેણોપપદ્યતે. યત્ તુ કથમ્ અનિશ્ચિતો ઽર્થો જ્ઞાત ઇતિ. અત્ર બ્રૂમઃ -- ત્રેધા ખલ્વ્ અપિ વક્તારો નિરૂપિતાપ્તભાવો નિરૂપિતાનાપ્તભાવો ઽનિરૂપિતોભયરૂપશ્ ચ. સર્વત્ર ચ શબ્દાન્ નિર્ણય એવ. પરં નિરૂપિતાપ્તભાવે સમ્યગ્ એતદ્ અવગતમ્ અનેનેતિ વક્તરિ નિશ્ચય એવ પ્રતિતિષ્ઠતિ. વિપરીતે વિપર્યેતિ. અનિરૂપિતાન્યતરરૂપે ઽપિ શબ્દાન્ નિશ્ચય એવ. ક્વચિદ્ વ્યભિચારાત્ તાવદાગન્તુકઃ સન્દેહઃ. ન ક્વચિદ્ અપિ શબ્દઃ સંશયહેતુઃ. નનુ તથાપ્ય્ આપ્તપ્રમાણાનુસારી શબ્દાન્ નિશ્ચય ઇતિ પૂર્વમ્ ઉત્પન્નમ્[255]અપિ જ્ઞાનં વ્યભિચાર[256]દર્શનભૂવ સંશયેન પ્રતિબદ્ધં ન પ્રમાણમ્, ઉત્તરકાલં ચાપ્તપ્રમાણાનુસારિણિ નિર્ણયે ઽનુવાદ ઇતિ કદા પ્રમાણં ભવિષ્યતિ. સ્વકાલ ઇતિ બ્રૂમઃ. સ્વકાલે ચ તેનોત્પત્તિમતા સંશયાત્મના ચાસાવ્ અર્થઃ પરિચ્છિન્નઃ. એતાવચ્ ચ પ્રમાણાનાં પ્રામાણ્યમ્. અતઃ કથમ્ અપ્રમાણં ભવિષ્યતિ. યદિ પરં શાઙ્કેતવ્યભિચારનિવૃત્ત્યર્થમ્ આપ્તત્વેન દોષાભાવમાત્રમ્ આશ્રીયતે, સર્વપ્રમાણસાધારણં ચેદં શઙ્કિતદોષનિવૃત્ત્યા ઔત્સર્ગિકં પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ. ન ચ પ્રમાણાન્તરાપ્રતીતમ્ અપૂર્વમ્ અર્થં પ્રતિ[257]યતઃ શ્રોતુર્ અનુવાદઃ શાબ્દ ઇતિ યુક્તમ્.
ન હ્ય્ આરાચ્ ચૈત્રો ઽયમ્ ઇતિ નિશ્ચિતે પુનશ્ ચ કુતશ્ચિન્ મૈત્રસાદૃશ્યાત્ સન્દિગ્ધે સ એવાયમ્ ઇતિ નિશ્ચિતે પૂર્વં ચૈત્રજ્ઞાનમ્ અપ્રમાણં ભવતિ. અતો વક્તૃપ્રમાણનિશ્ચયેન પ્રમાણમ્ એવૈતદ્ અભૂદ્ ઇતિ શ્રોતા નિશ્ચિનોતિ. તસ્માદ્ દ્વયમ્ અપ્ય્ એતત્ પ્રમાણં યચ્ ચ શબ્દાદ્ જ્ઞાનં, યશ્ ચ વક્તૃપ્રમાણાનુસારી નિશ્ચયઃ. પ્રથમમ્ અપૂર્વાર્થપરિચ્છેદાત્.[258] પરં તુ શઙ્કાનિરાકરણાત્. ઉક્તં ચ વાર્ત્તિકકૃતા --
__________નોતેસ્__________
[254] દો વ્યતિભિદ્યન્તે (ક, ખ)
[255] ન્નં વિજ્ઞા (ક)
[256] રભુવા
[257] તી (ક, ખ)
[258] દ્ ઉત્તરં (ખ)
પ્રામાણ્યસ્થાપનં તુ સ્યાદ્ વક્તૃધીહેતુસમ્ભવાત્ ।
ઇતિ. યદ્ અપિ નાનિશ્ચયાત્મકં જ્ઞાનમ્ અસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્ અપ્ય્ અસ્માન્ પરાજિત્ય{1,74}વક્તુમ્ ઉચિતમ્. પ્રમાણં ભ્રમઃ સંશયઃ સ્મરણં સંવાદ ઇતિ પઞ્ચધા જ્ઞાનં વિભજામહે. તસ્માત્ સર્વમ્ એવ શાબ્દમ્ અર્થગોચરં પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં ચ. દોષસદસદ્ભાવનિબન્ધનશ્ ચ પ્રમાણેતરવિભાગઃ પ્રત્યક્ષાદિવદ્ એવ. યદાહ -- યસ્ય ચ દુષ્ટં કરણં યત્ર ચ મિથ્યેતિ ભવતિ પ્રત્યયઃ, સ એવાસમીચીનઃ પ્રત્યયઃ નાન્યઃ ઇતિ. ન હીદમ્ અક્ષજજ્ઞાનમાત્રાભિપ્રાયં, સ એવાસમીચીનઃ પ્રત્યય ઇતિ પ્રત્યયમાત્રપરિગ્રહાત્. પૌરુષેયશ્ ચ શબ્દઃ સ્વયમ્ અદુષ્ટો ઽપિ વક્તૃદોષાદ્ એવ દુષ્યતિ. નનુ ચ જ્ઞાનકારણમ્ એવ દુષ્ટં જ્ઞાનં દૂષયતિ. શબ્દે ચ શબ્દો જ્ઞાનકારણં ન વક્તા. સ હિ શબ્દવ્યક્તાવ્ એવોપયુક્તઃ. દુષ્ટેનાપિ વક્ત્રાભિવ્યક્તઃ શબ્દો વિગલિતનિ[259]ખિલકલાધ્માતાદિદોષ એવ કથમ્ અસમીચીનપ્રત્યયોત્પાદકારણં ભવિષ્યતિ. ન હિ તિમિરાદય ઇવ ચક્ષુરાદીનાં દુષ્ટેનાપિ વક્ત્રોચ્ચરિતાનાં શબ્દાનાં દોષા ઉપલભ્યન્તે. ન. દોષવૈચિત્ર્યાત્. ન હ્ય્ એકરૂપા એવ સર્વે દોષાઃ. કાર્યદર્શનાત્ તુ કિઞ્ચિદ્ એવ ક્વચિદ્ દોષપક્ષે નિક્ષિપ્યતે. તદ્ ઇહ મણેર્ ઇવારુણ્યબોધે જપાકુસુમસન્નિધાનમ્ અનાકાઙ્ક્ષિતાયોગ્યપદસન્નિકર્ષ એવ શાબ્દે દોષઃ. તથાભૂતોચ્ચારણેન દુષ્ટઃ પુમાઞ્ શબ્દં દૂષયતિ. તતઃ સિદ્ધો દોષસદસદ્ભાવનિબન્ધનઃ શાબ્દે પ્રમાણેતરવિભાગઃ. નન્વ્ અઙ્ગીકૃતે શબ્દાદ્ અર્થબોધે યત્ તદર્થાસંસ્પર્શિતાસિદ્ધ્યર્થમ્ ઉક્તં બાધિતે ઽપ્ય્ અર્થે શબ્દનિબ[260]ન્ધનમ્ એવ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ. તત્ર કઃ પરિહારઃ શબ્દાદ્ અર્થબાધપરિહારેણ. તદ્ અસ્માભિઃ પરિજિહીર્ષિતમ્. કિમ્ અત્ર દુષ્પરિહરમ્. ન હિ બાધિતવિષયા અપિ દ્વિચન્દ્રદિઙ્મોહાલાતચક્રપીતશઙ્ખપ્રતિબિમ્બાદિવિભ્રમા ન પુનરાવિર્ભવન્તિ. યાવદ્દોષભાવિનો હિ તે પુનર્ અપિ ચક્ષુષૈવોપજન્યન્તે. તદ્ ઇહાપિ યાવદ્ અયોગ્યાન્વયપદસન્નિધાનમ્ અયથાર્થજ્ઞાનોદય ઇતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. તસ્માન્ન્ એતાવ્ આક્ષેપપરિહારાવ્ ઇતિ.
__________નોતેસ્__________
[259] સકલ (ખ)
[260] મિત્તમ્ એવ (ખ, ગ)
અન્યથા વર્ણયિષ્યન્નાક્ષેપભાષ્યાભિપ્રાયં તાવદ્ આહ -- નિત્યત્વાદેર્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- બૌદ્ધલોકાયતિકયોર્ ઇદં પ્રત્યવસ્થાનમ્. ન હિ તે નિત્યાન્ વર્ણાન્ પદાનિ વેદવાક્યાનિ વા મન્યન્તે. ન ચોન્મત્તપ્રલપિતપ્રાયાણિ{1,75}પ્રજાપતિવપોત્ખનનાદીનિ વાક્યાનિ વિધ્યેકવાક્યતયા પ્રાશસ્ત્ય્ અપ્રતિપાદનેન પ્રમાણમ્ આહુઃ. અતો યુક્તં યાદૃશતાદૃશરથ્યાપુરુષવાક્યોપમાનં ચોદનાનામ્. તત્સાધર્મ્યાદ્ વૈતથ્યાનુમાનમ્ ઇતિ. અથવા નિત્યત્વમ્ અભ્યુપેત્ય પ્રસઙ્ગમ્ આપાદયન્તીત્ય્ આહ -- અભ્યુપેત્યે તિ. એવં હિ મન્યતે -- યદિ નિત્યા વેદાઃ, સુતરામ્ અપ્રમાણં ભવિષ્યન્તિ. પૌરુષેયવાક્યં હિ કદાચિદ્ ગુણવદ્વક્તૃપ્રણીતં પ્રમાણં ભવતિ. નિત્યં તુ કુતઃ પ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ

નનુ પૌરુષેયમ્ અપિ ન વક્તૃગુણાપેક્ષયા પ્રમાણમ્. અપિ તુ સ્વભાવાદવે. કથં હ્ય્ ઉત્પન્નમ્ અવિપર્યસ્તમ્ અસન્દિગ્ધં ચ જ્ઞાનમ્ અપ્રમાણં ભવિષ્યતિ. અતઃ કિમ્ અપૌરુષેયતયા સુતરામ્ અપ્રામાણ્યમ્ આપદ્યતે, અત આહ -- પ્રમાણાન્તરે તિ. પ્રમાણાન્તરદૃષ્ટાર્થગોચરં હિ પુંવચઃ કથં સ્વમહિમ્ના પ્રમાણં ભવિષ્યતિ. ન હિ પ્રમાણાન્તરપરતન્ત્રા સ્મૃતિઃ સ્વતઃ પ્રમાણં ભવતિ. ભવતિ ચાત્ર પ્રયોગઃ. ન સ્વતઃપ્રમાણં પુંવચઃ, પ્રમાણાન્તરપ્રાપ્તાર્થપ્રાપણાત્. સ્મૃતિવદ્ ઇતિ

નનુ ચ નિરપેક્ષ એવાપ્તપુરુષવાક્યમાત્રાદ્ વ્યવહારઃ પ્રતાયમાનો દૃશ્યતે. સ કથમ્[261]અસ્વતઃપ્રમાણાદ્ ઉત્પત્સ્યતે, અત આહ -- નૂનમ્ ઇતિ એવં હિ મન્યતે -- વક્તૃગોચરાર્થં હિ પુંવચઃ. અતઃ સ્વયમ્ અદૃષ્ટે ઽપ્ય્ અર્થે નૂનમ્ અયમ્ અર્થો વક્ત્રનુભૂત ઇતિ વક્ત્રનુભવપુરસ્સરમ્ એવાપ્તોક્તિનિબન્ધના પ્રામાણિકસ્ય મતિર્ યુક્તા. ન પુનરાપ્તત્વમ્ અદૃષ્ટેન રૂપેણ પ્રામાણ્યકારણમ્. યસ્ ત્વ્ અનપેક્ષિતપ્રમાણાન્તર એવ પૌરુષેયાદ્ વ્યવહરતિ, સ પ્રતિહન્યેતાપીતિ

__________નોતેસ્__________
[261] થં ન સ્વ (ખ)
{1,76} કસ્માદ્ એવં બુદ્ધિર્ યુક્તા, અત આહ -- નાત્મીયાદ્ ઇતિ દૃષ્ટા ન્તેન. તદ્ એવં લોકવાક્યેષુ પ્રમાણાન્તરપરતન્ત્રં પ્રમાણ્યમ્ ઉપપાદિતં ચોદનાસ્વાપાદયતિ -- તથે તિ

કથં પુનરુત્પન્નમ્ અસન્દિગ્ધમ્ અવિપર્યસ્તં પ્રમાણાન્તરેણ જ્ઞાનમ્ અપ્રમાણં ભવિષ્યતિ, અત આહ -- તેને તિ. યદા હિ પ્રમાણાન્તરપરતન્ત્રં સર્વશબ્દાનાં પ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ ઉપપાદિતં, વેદે ચાભ્યુપેતનિત્યત્વે વક્તૃપ્રમાણાન્તરાભાવઃ. તદા કથં પ્રમાણં ભવિષ્યતિ. ન હિ સ્વતન્ત્રમ્ અનિયતનિમિત્તં જ્ઞાનં પ્રમાણં ભવિષ્યતિ. ન હિ પ્રતિભા જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નમ્ ઇત્ય્ એતાવતા પ્રમાણમ્ ઇષ્ટમ્. અતો વેદાદ્ ઉત્પન્નં જ્ઞાનમ્ અપ્રમાણં, સ્વાતન્ત્ર્યાત્ પ્રતિભાદિવદ્ ઇતિ

દર્શયિતવ્યં પ્રયોગાન્તરમ્ આહ -- સ્વર્ગે તિ. પ્રત્યક્ષાદ્યગતાર્થત્વાદ્ ઇતિ હેતુસિદ્ધ્યર્થમ્ ઉક્તં સ્વર્ગયાગાદિસમ્બન્ધવિષયા ઇતિ. યો હિ મન્યતે -- ભાવના હિ વાક્યાર્થઃ. સ ચ સ્પન્દો વા પ્રયત્નો વા. સર્વથા પ્રત્યક્ષાદિભિર્ અવગમ્યત ઇત્ય્ અસિદ્ધો હેતુર્ ઇતિ. તં પ્રત્યુચ્યતે. કસ્યચિત્ કેનચિત્ ક્રિયા ભાવના, સા સ્વરૂપેણ પ્રત્યક્ષાપિ સાધ્યસાધનસમ્બન્ધાત્મના શબ્દાદ્ એવાવગમ્યતે. અત એવ ધર્મસ્યાતીન્દ્રિયત્વમ્ અપિ સેત્સ્યતિ. સાધ્યસાધનસમ્બન્ધ એવ શબ્દસ્ય વિષયઃ. ન હ્ય્ અનાસાદિતયાગસ્વર્ગાદિસાધ્યસાધનસમ્બન્ધવિશેષો ભાવયેદ્ ઇતિ શબ્દાર્થઃ. અતઃ સિદ્ધં પ્રત્યક્ષાદ્યગતાર્થત્વાદ્ ઇતિ. અત્ર ચ લોકાયતિકપ્રયોગે બુદ્ધવાક્યં દૃષ્ટાન્તઃ, તત્પ્રયોગે લોકાયતિકવાક્યમ્ ઇતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ

{1,77} એતસ્મિન્ન્ એવ સાધ્યે[262]દૃષ્ટાન્તહેત્વન્તરમ્ આહ -- યદ્ વે તિ. સિદ્ધં ચ નિત્યાનાં વેદાનામ્ આપ્તાપ્રણીતત્વમ્ ઇતિ વેદાનામ્ એવ વાપ્રમાણત્વં નિત્વત્વાદ્ વ્યોમાદિવદ્ ઇતિ. યે ચ બૌદ્ધા નિત્યં વ્યોમેતિ સઙ્ગિરન્તે તેષામ્ અયં પ્રયોગ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[262] દૃષ્ટાન્તાન્તરમ્ આહ (ખ)
ઇદાનીં શ્વવરાહકલહન્યાયેન નૈયાયિકાદિમતાનુજ્ઞયા તાવન્નાસ્તિકમતસ્થ એવ[263]વાદી મીમાંસકં પ્રતિ પ્રયોગમ્ આહ -- યદિ વે તિ. યદ્ય્ અવશ્યં વેદાઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ વક્તવ્યં પરં યથા વૈશેષિકૈર્ ઉક્તં તદ્વચનાદ્ આમ્નાયસ્ય પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ તથોચ્યતામ્. યત્ પુનર્ ઇદં મીમાંસકૈર્ ઉક્તં નિત્યા વેદાઃ પ્રમાણં ચેતિ. તદતિદૂરમ્ અપભ્રષ્ટં ચેતિ ભાવઃ. સર્વશબ્દેન ચ દૃષ્ટાર્થપુરુષોપદેશૈર્ મન્વાદ્યુપદેશૈશ્ ચ સિદ્ધસાધનતાશઙ્કાં નિરાકરોતિ. તદ્ અયમ્ અર્થો ભવતિ -- દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થા અપિ વૈદિક્યશ્ ચોદના ધર્મિણ્યઃ. પુરુષાધીનપ્રામાણ્યા ઇતિ સાધ્યમ્. વાક્યત્વાત્ પુરુષોક્તિવદ્ ઇતિ. સ્વતો વા ન પ્રમાણમ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય તાવ્ એવ હેતુદૃષ્ટાન્તાવ્ ઇત્ય્ આહ -- સ્વતો વે તિ

__________નોતેસ્__________
[263] વ મી (ક)
પ્રામાણ્યં વા ધર્મીતિ પ્રતિજ્ઞાય નરાપેક્ષમ્ ઇતિ સાધયિતવ્યમ્. શબ્દૈઃ સમ્બધ્યમાનત્વાદ્ અપ્રામાણ્યવદ્ ઇતિ હેતુદૃષ્ટાન્તૌ વાચ્યાવ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રામાણ્યં વે તિ. અત્રાપિ સર્વશબ્દસ્ય[264]તદ્ એવ પ્રયોજનં, નરાપેક્ષપ્રામાણ્યવાદિનાં ચાપ્રામાણ્યં તદપેક્ષમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્ એવેતિ

__________નોતેસ્__________
[264] તદ્વદે (ખ)
અપિ ચ યદ્ એવ યત્કારણકં તસ્યૈવ તદ્વિપર્યયાદ્ વિપર્યયો દૃષ્ટઃ,{1,78} યથાતેજઃકારણકસ્ય ધર્મસ્ય તદ્વિપર્યયે જલે શૈત્યમ્. એવં શબ્દપ્રામાણ્યસ્યાપિ વક્તૃગુણવિપર્યયાદ્ વિપર્યયો દૃશ્યતે. તસ્માદ્ ઇદમ્ અપિ તત્કારણકમ્. અથવા યન્ ન યત્કારણકં તન્ ન તદ્વિપર્યયાદ્ વિપર્યેતિ, આલોકવિપર્યયાદ્ ઇવ ઘટઃ. ન ચ તથા વક્તૃગુણવિપર્યયે પ્રામાણ્યં ન વિપર્યેતિ. તસ્માદ્ તત્કારણકમ્ ઇતિ વીતાવીતપ્રયોગૌ હૃદિ નિધાયાહ -- ન સ્યાદ્ ઇતિ. એષા ચ પ્રયોગપરમ્પરા તાર્કિકાણાં ચિત્તમ્ અનુરઞ્જયિતું વાર્ત્તિકકૃતા પ્રણીતેતિ વેદિતવ્યમ્. સર્વત્ર ચાત્ર પ્રયોગાર્થે નન્વ્ અતથાભૂતમ્ ઇત્યાદિભાષ્યં સુવ્યાખ્યાનમ્ ઇતિ ન પ્રતિપ્રયોગં વિવૃતમ્ ઇતિ

યદિ તુ નિરાકૃતસ્વપક્ષો મીમાંસકઃ સિધ્યતુ તાવન્નરાપેક્ષમ્[265]એવ વેદપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ બ્રૂયાત્, સ વક્તવ્યઃ -- નૈવં સિધ્યતિ. પ્રસિદ્ધે હિ વક્તૃગુણભાવઃ સિધ્યત્ય્ અપિ. ન ચ વેદાનાં પ્રણેતુર્ ગુણસદ્ભાવે પ્રમાણમ્ અસ્તિ, પ્રત્યક્ષાદ્યભાવાત્. આગમસ્ય ચ તત્પ્રણીતત્ય તદ્ગુણસદ્ભાવે ઽપ્રામાણ્યાન્ નિત્યપ્રામાણ્યસ્ય ચાનન્તરમ્ એવ નિરાકૃતત્વાત્. સર્વં ચેદમ્ અભિપ્રેત્ય નન્વ્ ઇતિ ચોદિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- એવં સ્થિત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[265] મ્ એવેદં પ્રા
એવમ્ આક્ષેપભાષ્યાભિપ્રાયમ્ ઉક્ત્વા પરિહારભાષ્યાભિપ્રાયં વિવરિષ્યન્નાક્ષિપતિ તાવત્ -- તત્રે તિ. એવં હિ ભાષ્યકારેણોક્તં - વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ઇદમ્ અભિધીયતે બ્રવીતિ ચ વિતથં ચેતિ. તદ્ અયુક્તં, ન હિ પ્રત્યય ઉત્પન્ન ઇત્ય્ એવ પ્રમાણં ભવતિ. યદિ હિ તથા સ્યાદ્, બુદ્ધવાક્યે ઽપિ મૃષાત્વેન મીમાંસકઃ પક્ષીકૃતે શક્યમ્ ઇદં વક્તું. વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ઇદમ્ અભિધીયતે બ્રવીતિ ચ વિતથં ચેતિ. તત્ર મીમાંસકાઃ પ્રતિહન્યેરન્. તસ્માજ્ જાત્યુત્તરમ્ ઇદમ્. જાતિર્ નામ વાદિના સ્થાપનાહેતૌ પ્રત્યુક્તે યઃ પ્રતેષેધા[266]યાસમર્થો હેતુઃ.[267]જાત્યુત્તરં{1,79}ચ કેચિત્ ક્વચિદ્ વિષયવિશેષે સાધ્વ્ એવ મન્યન્તે. એવં હ્ય્ આહુઃ -- દુષ્ટસાધનપ્રયોગે દુષ્ટમ્ એવોત્તરં દેયમ્ ઇતિ. તચ્ ચાયુક્તં, નિગ્રહસ્થાનદ્વયાપત્તેઃ. યો હિ સન્તં દોષમ્ અનુક્ત્વા અન્યમ્ અસન્તં જલ્પતિ, તસ્ય પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણનિરનુયોજ્યાનુયોગાખ્યે દ્વે નિગ્રહસ્થાને સ્યાતામ્. તસ્માદ્ અનુત્તરમ્ એવેદમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[266] ધાસ (ખ)
[267] તુઃ સા જાતિઃ જા (ખ, ગ)
અત્રાનન્તરમ્ આક્ષિપ્તભાષ્યસમાધાનમ્ ઉપેક્ષ્યૈવ તાવદૌપોદ્ધાતિકીં કથામ્ અવતારયતિ -- સર્વવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. એવં હિ મન્યતે -- યદા હિ સર્વસંવિદામ્ ઔત્સર્ગિકં પ્રામાણ્યં, બાધકારણદોષાધીનં ચાપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ સિદ્ધં ભવિષ્યતિ. વેદે ચાપૌરુષેયે તદુભયાભાવાદ્ અસન્દિગ્ધાર્થપ્રવેદનાચ્ ચ પ્રામાણ્યે સિદ્ધે યદિ પરં જ્ઞાનાનુત્પત્તિતો વૈતથ્યમ્ આશઙ્ક્યેત, તત્ર વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ઇદં બ્રવીતિ જ્ઞાનં જનયતિ વિતથં ન જનયતીતિ સમઞ્જસમ્ એવોત્તરં ભવિષ્ય[268]તીતિ. નનુ[269]તથાપિ પરાધીનં શબ્દપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ પૂર્વપક્ષિતે તન્માત્રસ્યૈવ સ્વતઃપ્રામાણ્યપ્રતિપાદનેન સિદ્ધાન્તયિતુમ્ ઉચિતં, કિં મહાવિષયવિચારેણ. ઉચ્યતે -- પ્રાસઙ્ગિકં સર્વવચનમ્. અપિ ચ યાવજ્જ્ઞાનસ્વભાવાનુબન્ધિ પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ સામાન્યતો ન સાધ્યતે, તાવત્ તદ્વિશેષે ક્વચિત્ સાધિતમ્ અપિ પ્રામાણ્યં ન પ્રમાણં સ્વતઃ શાબ્દજ્ઞાનં જ્ઞાનત્વાદ્ જ્ઞાનાન્તરવદ્ ઇત્ય્ અભિભૂયેતાપિ. યજ્જાતીયાનુબદ્ધં હિ યદ્રૂપં તજ્જાતીયાન્તરમ્ અપિ નાતિક્રામતિ, ઔષ્ણ્યમ્ ઇવાગ્નિજાતીયમ્. અતો યદિ જ્ઞાનજાત્યાનુબદ્ધં પરતઃપ્રામાણ્યં, તત્ કથં શાબ્દમ્ અપ્ય્ અતિક્રામેત્. આહ ચ --
__________નોતેસ્__________
[268] ષ્યતિ
[269] નુ પ (ક)
સામાન્યાનુગતા શક્તિર્ યા કાચન નિરૂપિતા ।
તદન્વિતો વિશેષો ઽપિ તદ્દ્વારવ્યપદેશભાક્ ॥
ઇતિ. સર્વજ્ઞાનાનુબન્ધિ સ્વતઃપ્રામાણ્યમ્ આગન્તુનાપ્રામાણ્યેનાપોદ્યત ઇતિ સાધિતે નિરપવાદં વેદાનાં પ્રમાણ્યં સેત્સ્યતીતિ સૂક્તમ્ એવ સર્વવચનમ્. એષા ચાત્ર મીમાંસા -- કિં પ્રમાણત્વાપ્રમાણત્વે દ્વે અપિ સ્વતઃસિદ્ધે, અપિ વા પરતઃ,[270]અપ્રામાણ્યં સ્વતઃ[271]પ્રામાણ્યં પરતઃ, વિપર્યયો વેતિ પૂર્વપક્ષપ્રતિક્ષેપેણાન્ત્યપક્ષપરિગ્રહેણ સિદ્ધાન્તો ભવિષ્યતીતિ

__________નોતેસ્__________
[270] તઃ પ્રામાણ્યં વા પરતો ઽપ્રા
[271] તઃ વિ (ખ)
{1,80} તદ્ એવં વાદિવિપ્રતિપત્ત્યા સંશય્યાદ્યપક્ષં ગૃહ્ણાતિ -- સ્વતો ઽસતામ્ ઇતિ. સત્કાર્યવાદિનો હિ સર્વમ્ એવ કાર્યજાતં સદુત્પદ્યત ઇતિ મન્યમાનાઃ પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યાત્મકમ્ અપિ દ્વયં સ્વત એવાસ્થિષત. એવં હિ મન્યન્તે -- યત્ સ્વતો ઽસત્ તન્ ન સાધ્યં, યથા શશવિષાણમ્. ન ચ ઘટાદયો ન સાધ્યાઃ તસ્માત્ સ્વતઃ સન્ત ઇત્ય્ આવીતહેતુઃ. અપિ ચોપાદાનનિયમદર્શનાત્ કસ્યચિત્ ખલુ ઘટાદેર્ વિકારસ્ય કિઞ્ચિદ્ એવ મૃદાદ્યુપાદાનકારણમ્ ઇતિ નિયમો દૃશ્યતે. તચ્ ચૈતદસદુત્પત્તાવ્ અન્યાય્યમ્, અસત્ત્વાવિશેષેણ હિ સર્વં સર્વસ્માદ્ ઉત્પદ્યેત. તત્રોપાદાનનિયમો ન સ્યાદ્ મૃદેવ ઘટસ્ય, કટસ્ય વીરણમ્ ઇતિ. તત્ર સર્વાર્થી સર્વત્ર પ્રવર્તેત, અવિશેષાત્. શક્તિતો નિયમ ઇતિ ચેદ્, ન. અવિશેષાત્. તત્રૈતત્ સ્યાત્ -- યસ્ય ભાવસ્ય યદ્ ઉત્પત્તિશક્તિર્ અસ્તિ તામ્ અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં નિશ્ચિત્ય યો યદર્થી સ તદુપાદત્ત ઇતિ. તચ્ ચ નૈવમ્, અવિશેષાત્. વયં હિ બ્રૂમઃ શક્ત્યાત્મના વિકાર ઉપાદાને ઽસ્તીતિ. ભવન્તો ઽપિ વિકારોત્પત્તિશક્તિર્ ઉપાદાને ઽપ્ય્ અસ્તીતિ. તદ્ અત્ર વાચોયુક્તિમાત્રં ભિદ્યતે, નાર્થવિશેષઃ કશ્ચિદ્ ઉપલભ્યત ઇતિ. અપિ ચ, ઉપાદાનનિયમદર્શનાદ્ ઉપાદાનનિમિત્તાસમવાયિભ્યસ્ ત્રિભ્યઃ ખલ્વ્ અપિ કારણેભ્યો ભવતાં કાર્યમ્ ઉત્પદ્યતે. ત્રિષ્વ્ અપિ ચ તન્ નાસ્તિ. અસદ્ એવોત્પન્નં તત્. કુતો ઽયં કારણવિધા[272]નિયમઃ ઇદમ્ ઉપાદાનમ્ ઇદં નેતિ. યત્ર કાર્યં વર્તતે તદુપાદાનમ્ ઇતિ ચેદ્, વૃત્તિનિયમ[273]હેતુર્ વક્તવ્યઃ. તત્ ખલુ સર્વસ્માદ્ અસદ્ એવ જાતમ્ ઇતિ કિંકૃતો વૃત્તિનિયમઃ. અસ્તિ સ નામોપાદાનસ્ય કો ઽપ્ય્ અતિશયવિશેષઃ યત્ તત્રૈવ કાર્યં વર્તત ઇતિ ચેત્. સ તર્હિ શક્તિભેદો વક્તવ્યઃ. નિમિત્તમ્[274]અસમવાયિ ચ[275]નોભયમ્ અનભ્યુપગમાત્. દણ્ડાદયો હિ ઘટસ્ય નિમિત્તકારણમ્. અસમવાયિકારણં મૃદવયવસંયોગવિશેષ ઇતિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ. સ ઉપાદાનમ્ ઇતિ ચેદ્, ન. વ્યતિરેકાવ્યતિરેકવિકલ્પાનુપપત્તેઃ. સ્યાદ્ એતત્. ઉપાદાનકારણં શક્તિભેદ ઇતિ. મૈવમ્. સ હ્ય્ ઉપાદાનાદ્ વ્યતિરિચ્યતે, ન વા. વ્યતિરેકે ઉપાદાનસ્ય પૂર્વવદ્ ભાવાદ્ અનુપાદાનત્વમ્, તસ્યાપિ તતો ભિન્નસ્ય તત્ત્વં દુર્ભણમ્ એવ. અવ્યતિરેકે તુ વસ્તુમાત્રમ્ અનતિશયમ્{1,81}ઉપાદાનમ્ ઇતિ વસ્તુત્વાવિશેષાત્ સર્વોપાદાનત્વાપાતઃ. તસ્માદ્ વિકારોત્પત્તિશક્તિમ્ ઉપાદાનેષુ સઙ્ગિરમાણૈર્ વિકારા એવોપાદને શક્ત્યાત્મના સન્તીતિ સંગીર્યન્તે. વયમ્ અપિ ચાવ્યક્તાન્ એવ વિકારાનુપાદાનેષુ સંગિરામહે, ન સ્થૂલાન્ ઇતિ નાવયોર્ વિશેષ
ઇતિ. સત્ત્વે કારકવ્યાપારાનર્થક્યમ્ ઇતિ ચેદ્ ન. અભિવ્યક્તિફલત્વાત્. તત્રૈતત્ સ્યાત્ -- સન્તિ ચેદ્ વિકારા ઉપાદાનેષુ તદર્થિનાં કારકવ્યાપારો ઽનર્થકઃ સ્યાત્. તે હિ તદા સતામ્ એવોત્પાદનાય[?] નેહેરન્. તસ્માદ્ અસન્તો વિકારા ઇતિ. તચ્ ચ નૈવમ્, અભિવ્યક્તિફલત્વાત્. સન્તો ઽપિ હિ વિકારાઃ પૂર્વમ્ અનભિવ્યક્તાઃ કારકવ્યાપારૈર્ અભિવ્યજ્યન્તે. અતો ઽર્થવત્ત્વં કારકવ્યાપારાણામ્. અભિવ્યક્તાવ્ ઉત્પત્તિશબ્દો ઽનર્થક ઇતિ ચેદ્, ન. અભિવ્યક્તિભેદાત્. તત્રૈતત્ સ્યાત્ -- યદિ પૂર્વં સન્ત એવ મૃદાદિષુ ઘટાદયો ગૃહોદરેષ્વ્ ઇવ દીપાદિભિઃ કુલાલાદિવ્યાપારૈર્ અભિવ્યજ્યન્તે, કો ઽયં વિભાગઃ દીપો ઘટમ્ અભિવ્યનક્તિ, કુલાલસ્ તૂત્પાદયતીતિ. તચ્ ચ નૈવમ્, અભિવ્યક્તિભેદાત્. દ્વેધા ખલ્વ્ અભિવ્યક્તિઃ. એકા અપ્રતિબદ્ધાકારસ્ય વસ્તુનો બોધનિમિત્તસ્ય તન્નિમિત્તભાવો યેન પ્રતિબધ્યતે તદુત્સારણં, યથા ઘટસ્યાન્ધકારતિરોહિતસ્ય તદુત્સારણમ્ અભિવ્યક્તિઃ. અન્યા તુ પ્રતિબદ્ધાકારસ્યાકારપ્રતિબન્ધકોત્સારણં, યથા મૃદિ ઘટાકારઃ પૂર્વાકારેણ પ્રતિબદ્ધઃ તસ્ય પૂર્વસ્યાકારસ્ય પ્રોત્સારણં ઘટાભિવ્યક્તિઃ. અભિવ્યક્તિવિશેષ એવાયમ્ ઉત્પત્તિશબ્દઃ, બ્રાહ્મણવિશેષ ઇવ કઠાદિશબ્દોપચાર ઇત્ય્ અનવદ્યમ્. સ્યાન્ મતમ્ અભિવ્યક્તિસત્ત્વાન્
ન પ્રસઙ્ગપરિહાર ઇતિ. ન, અસત્ત્વાત્. યો મન્વીત -- સત્કાર્યવાદિનો હિ ભાવાન્તરવદભિવ્યક્તિર્ અપિ સતીતિ કારકવ્યાપારાનર્થક્યપ્રસઙ્ગો દુષ્પરિહર ઇતિ. સ વક્તવ્યઃ. ન, અસત્ત્વાત્ સ્યાદ્ અયં દોષઃ યદ્ય્ અભિવ્યક્તિર્ અપિ સતી ઘટાદિવદ્ ઇષ્યતે. સા ત્વ્ અસતી કારકવ્યાપારેણ ભાવ્યત ઇતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્. તદસત્ત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ ચેદ્, ન. પ્રસઙ્ગસામ્યાત્. તત્રૈતત્ સ્યાત્ -- યદિ કિલાભિવ્યક્તિર્ અસતી કુલાલેન ક્રિયતે, કિમ્ અપરાદ્ધં ઘટેન યન્ ન ક્રિયત ઇતિ. તચ્ ચ નૈવં, તુલ્યો ઽયમ્ આવયોર્ અતિપ્રસઙ્ગઃ. તવાપ્ય્ અન્ધકારતિરોહિતસ્ય ઘટસ્યાભિવ્યક્તાવ્ અભિવ્યક્તિર્ અસતી ઘટસ્ તુ સન્નેવેતિ સિદ્ધાન્તઃ. તત્ર શક્યં પ્રસઞ્જયિતુમ્ અભિવ્યક્તિવદ્ ઘટો ઽપિ જન્યેત, તદ્વદ્ વાભિવ્યક્તિર્ અપિ સતી સ્યાદ્ ઇતિ પ્રસઙ્ગસાધારણ્યેનાન્યતરો ઽપર્યનુયોજ્યઃ. અતઃ સિદ્ધમ્ એવોપાદાનેષુ સન્ત એવ સર્વે ભાવાઃ કારકવ્યાપારૈર્{1,82}અભિવ્યજ્યન્ત ઇતિ, પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યે સ્વતસ્સતી એવેતિ સત્કાર્યવાદિનાં સિદ્ધાન્ત ઇતિ. મતાન્તરમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- અપર ઇતિ. એવં હિ મન્યતે -- સર્વં ખલ્વ્ અપિ કારણાધીનાત્મલાભં કાર્યં તત્કારણગુણદોષાભ્યાં શુદ્ધમ્ અશુદ્ધં ચ ભવતિ. તદ્ યાવદિન્દ્રિયાદિજ્ઞાનકારણવશાદ્ ઉત્પન્નૌ ગુણદોષૌ ન જ્ઞાનસ્ય સ્વતો ઽવધાર્યેતે, ન તાવત્ પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યયોર્ અન્યતરન્ નિશ્ચીયતે, નચાનિશ્ચિતયોર્ વ્યવહારાઙ્ગત્વં, તદર્થં ચ પ્રમાણાનુસરણમ્. અતઃ કારણોત્પન્નગુણદોષાવધારણાદ્ એવ દ્વયમ્ આહુર્ ઇતિ સમ્બન્ધ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[272] ધાનનિ (ક)
[273] મે
[274] મ્ એવાસ
[275] વા (ગ)
સ્વતો દ્વયમ્ ઇતિ તાવન્ નિરાકરોતિ -- સ્વત ઇતિ. કારણમ્ આહ -- વિરોધાદ્ ઇતિ. ઇદમ્ અત્રાકૂતં - યત્ તાવદ્ ઉક્તમ્ અસતઃ શશવિષાણાદ્ વ્યાવૃત્તં સાધ્યત્વં ઘટે દૃશ્યમાનં સત્તાં ગમયતીતિ. તદ્ અયુક્તમ્. અભાવવિરોધાત્. અસન્નિકૃષ્ટાર્થવિષયં હ્ય્ અનુમાનં, તત્ કુતો મૃદિ યોગ્યાનુપલમ્ભનિરાકૃતસદ્ભાવવિષયં ઘટં વિષયીકરિષ્યતિ. ઉપાદાનનિયમસ્ તુ શક્તિભેદાદ્ ઉપપન્ન એવ. કિઞ્ચિદ્ એવ હિ મૃત્તન્ત્વાદિ કસ્યચિદ્ એવ ઘટાદેર્ ઉત્પાદને શક્તં ન સર્વં સર્વસ્યેતિ, યો યદર્થી સ તદુપાદત્ત ઇતિ કિં નોપપદ્યતે. યદિ મતં ન કાર્યકારણાન્તરાલપતિતાં પરાં શક્તિમ્ ઈક્ષામહ ઇતિ. ન, શક્તિસિદ્ધિમ્ અર્થાપત્તિગ્રન્થે વક્ષ્યામઃ. યત્ તૂક્તં વિકારા એવ શક્ત્યાત્મના સન્તસ્ તદુત્પત્તિશક્તિર્ વોપાદાનેષ્વ્ અસ્તીતિ નાવયોર્ વિશેષ ઇતિ. તન્ ન. મહાનયં વિશેષઃ યદ્ વિકારસત્તામ્ અભાવો બાધતે, શક્તિં તુ સૂક્ષ્મામ્ અર્થાપત્તિઃ સાધયતીતિ. તે ઽપિ હિ શક્ત્યાત્મના સન્તો ન યોગ્યાનુપલબ્ધ્યા નિરાકર્તું શક્યન્ત ઇતિ ચેત્, કેયં શક્ત્યાત્મતા. યતસ્ તે ઽસન્તો ઽપિ જનિષ્યન્ત ઇતિ ચેત્. તદ્ ઇષ્ટમ્. અનભિવ્યક્તિર્ ઇતિ ચેદ્, ન. સાક્ષસ્યાપ્ય્ આલોકે ઽનુપલમ્ભાત્. નન્વ્ આલોકે ઽપિ નાવૃતમ્ ઉપલભ્યતે. કિમ્ ઇદાનીમ્ આવૃતો મૃદિ ઘટઃ. સત્યમ્. કેન. ન તાવદ્ ઉપાદાનં કાર્યમ્ આવૃણોતિ, નિત્યાવરણપ્રસઙ્ગાત્. મૃદાકાર આવૃણોતીતિ ચેત્. કો ઽયં મૃદાકારઃ. યદિ તજ્જાતિઃ, સોપરિષ્ટાદ્ અપ્ય્ અનુવર્તત ઇતિ નિત્યાવૃતિર્ એવ[276]પ્રાપ્નોતિ. પ્રાચ્યો મૃત્પિણ્ડસન્નિવેશ ઇતિ ચેત્. સ વા કિમ્{1,83}ઉપરિષ્ટાન્ ન ભવિષ્યતિ, યન્ ન ઘટમ્ આવરિષ્યતિ. હન્ત સો ઽપ્ય્ અનુત્પત્ત્યવિનાશધર્માસદ્વાદિભિર્ ઇષ્યત ઇત્ય્ અનિવાર્યૈવ નિત્યાવૃતિઃ. સૂક્ષ્માશ્ ચ મૃદવયવસન્નિવેશવિશેષા ન મહાન્તં ઘટમ્ આચ્છાદયિતુમ્ ઉત્સહન્તે ઇતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્. યત્ તુ ત્રિભ્યો ઽપિ કારણેભ્યઃ સદુત્પત્તૌ કિંકૃતો વિધાનિયમ ઇતિ. શક્તિભેદકૃત એવ. કિઞ્ચિદ્ એવ તથા નામ શક્તં, યદ્ વિકારભાવમ્ અનુભવતિ. કિઞ્ચિત્ તુ બહિર્ એવ સત્ તદુત્પત્તૌ વ્યાપ્રિયતે. સ ચાયં શક્તિભેદઃ કાર્યદર્શનસમધિગમ્ય એવેતિ નાપ્રમાણકઃ. ભેદાભેદૌ તુ ન ક્વચિદ્ આત્યન્તિકાવ્ ઇતિ નાપ્રસઙ્ગાતિપ્રસઙ્ગૌ. યત્ તુ પૃષ્ટમ્ ઉપાદાનનિમિત્તાસમવાયિનાં કા શક્તિર્ ઇતિ. તદતિદૂરમ્ અપભ્રષ્ટમ્. શક્તિર્ હિ શક્તિર્ એવ, ન કારણં, તદ્વતો દ્રવ્યસ્ય કારણત્વાત્. કારણવચ્ ચ કારણશક્તિર્ અપિ કાર્યસિદ્ધિમ્ અનુધાવતીતિ
પ્રમાણબલાદ્ ઉપપત્સ્યતે. કારકવ્યાપારાનર્થક્યં ચ દુષ્પરિહરમ્ એવ. અભિવ્યક્ત્યર્થો વ્યાપાર ઇતિ. અત્ર તૂક્તો દોષઃ. અપિ ચાભિવ્યક્તિસત્ત્વે તુલ્યમ્ આનર્થક્યમ્. અસત્ત્વે ચ સર્વત્ર પ્રસઙ્ગઃ શક્યમ્ અનુમાતુમ્.[277]સર્વં હિ વિમતિપદં[278]કાર્યમ્ અસત્, કાર્યત્વાદ્ અભિવ્યક્તિવત્. કાર્યં ચાભૂત્વા ભવનાત્ તદ્વદ્ એવાભૂત્વા ભવતિ, ઉપલબ્ધિયોગ્યત્વે સત્ય્ અનુપલમ્ભાદ્ અભિવ્યક્તિવદ્ એવ. યત્ તુ અભિવ્યક્તૌ પ્રસઙ્ગ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્ અયુક્તમ્. પ્રત્યભિજ્ઞાનં હિ બલવદભૂતપ્રાદુર્ભાવં ઘટસ્ય વારયતિ. વિપરીતં ચ તત્ સત્કાર્યવાદિનામ્ ઇતિ કિમ્ અનેનાતિનિર્બન્ધેન ભ્રાન્તભાષિતેન. પ્રકૃતે ચ વિરોધાત્ કથં હ્ય્ એકજ્ઞાનજાત્યનુબન્ધિની પ્રમાણત્વાપ્રમાણત્વે ભવિષ્યતઃ, વિરુદ્ધધર્માવેશસ્ય ભેદનિબન્ધનત્વાત્. અતો યથા નૈકસ્યાગ્નેઃ શીતોષ્ણત્વમ્, એવં ન જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણત્વાપ્રમાણ[279]ત્વમ્ ઇતિ. સો ઽયં પ્રકૃતાપ્રકૃતગોચરે તન્ત્રેણ વિરોધો વ્યાખ્યાતવ્યઃ. પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યાત્મકદ્વયં ન સ્વતઃ, સ્વભાવવિરોધાત્. કાર્યકારણાત્મકત્વં ચ દ્વયં ન સ્વતઃ સિદ્ધં, કાર્યસત્તાયા અભાવવિરોધાદ્ ઇતિ. પરતો[280]દ્વયમ્ ઇતિ નિરાકરણાર્થમ્ આહ - પરત ઇતિ. કારણમ્ આહ -- નિઃસ્વભાવત્વમ્ ઇતિ. એવમ્ ઉભયપરાધીનવાદી વક્તવ્યઃ -- કિં ખલુ કારણોત્પન્ન-ગુણદોષાવધારણાત્ પ્રાગ્ જ્ઞાનં ન જાયત એવ, જાતમ્ અપિ વા[281]રૂપાન્તરેણાવતિષ્ઠત ઇતિ. ન તાવજ્જ્ઞાનં{1,84}જાયતે, સંવિદ્ધિરોધાત્. જાતં તુ કેનાત્મનાવસ્થાસ્યતે. ન હ્ય્ એતદ્રાશિદ્વ-યાતિરિક્તમ્ અસ્તિ રાશ્યન્તરં યેનાવતિષ્ઠેત. અન્યતરધર્મકમ્ એવ તદુત્પન્નં પ્રાગનવધૃતતથાભાવમ્ ઉપરિષ્ટાદ્ અવધાર્યત ઇતિ ચેદ્. ન. ગુણાવધારણાધીનનિશ્ચયાભ્યુપગમાત્. તદવધારણાદ્ ધિ પ્રાઙ્ નિશ્ચય એવ નાસીત્. કથં પ્રામાણ્યમ્ આસીદ્ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્. અથ પૂર્વં[282]અપિ નિશ્ચિતાકારમ્ એવ જ્ઞાનં, કિં ગુણાવધારણેન. દોષાનાશઙ્કમાનસ્ તુ તન્નિરાકરણાર્થમ્ એવ યતત ઇતિ યુક્તમ્.[283]એતચ્ ચ વક્ષ્યત એવેતિ સૂક્તં નિઃસ્વભાવત્વમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[276] વ પ્રાચ્યો (ગ)
[277] તુમ્ ઇતિ સ
[278] દાસ્પદં કા
[279] ણસ્વભાવત્વ (ગ)
[280] તો ઽપિ દ્વ (ખ)
[281] વા સ્વરૂ (ક, ખ)
[282] ર્વમ્ એવ નિ (ક, ખ)
[283] ક્તમ્ એવ. તચ્ ચ
સ્વતો ન દ્વયં વિરોધાદ્ ઇતિ યદ્ ઉક્તં, તત્ પ્રકૃતગોચરે વિવૃણોતિ -- કથમ્ ઇતિ. ઉક્તમ્ ઇદમ્ અસ્માભિઃ નૈકસ્યાં જ્ઞાનજાતૌ પરસ્પરવિપરીતયોઃ પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યાત્મનોઃ સમ્ભવઃ સમાવેશઃ સમ્ભવતીતિ. એકસ્ તુ સ્વભાવ ઉપાધ્યન્તરસન્નિધાનાદ્ અભિભૂતો ભવતિ, અપ્સ્વ્ ઇવાગ્નિસંયોગે શૈત્યમ્. તદપેક્ષશ્ ચ તાસ્વ્ ઔષ્ણ્યભ્રમઃ. સ્વાભાવિકોભયવાદિનસ્ તુ નાન્યાનપેક્ષસ્ય જ્ઞાનસ્યોભયાત્મકતા સમ્ભવતીતિ. પરતો ન દ્વયં નિસ્સ્વભાવત્વપ્રસઙ્ગાદ્ ઇત્ય્ એતદ્ વિવૃણોતિ -- કિમ્ આત્મકમ્ ઇતિ. સર્વં હિ જગદ્ રાશિદ્વયે શક્યમ્ અન્તર્ભાવયિતું પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં ચેતિ. તદ્ અત્રોભયપરાધીનત્વવાદિનો જ્ઞાનમ્ ઉન્મુક્તોભયરૂપં કેન રૂપેણ નિરૂપ્યત ઇતિ

સ્વતો ન દ્વયં વિરોધાદ્ ઇત્ય્ અત્ર કિઞ્ચિદ્ આશઙ્કતે -- વિજ્ઞાને તિ. એવં હિ મન્યતે -- યદિ જ્ઞાનજાતેર્ એવાયં સ્વભાવભેદો ઽભ્યુપેયતે, એકસ્માદ્ એવ વા જ્ઞાનવ્યક્તૌ, તતઃ સ્યાદ્ અપિ વિરોધઃ. યદા તુ શીતોષ્ણસ્વભાવતોયતેજોદ્રવ્યવત્ પ્રમાણાપ્રમાણજ્ઞાનવ્યક્તિભેદાભ્યુપગમઃ, તદોભયોર્ વ્યધિકરણયોઃ કસ્ય કેન વિરોધ ઇતિ. પરિહરતિ -- તથાપી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- તોયતેજસોર્ હિ ભિન્નજાતીયયોઃ સ્વભાવભેદો યુક્તઃ. જ્ઞાનવ્યક્તયસ્ ત્વ્ એકજાતીયાઃ. તત્ર[284]ન તાવદ્ આસાં જાત્યનુબન્ધી સ્વભાવભેદો ન્યાય્યઃ. વ્યક્ત્યનુબન્ધી તુ તત્કારણાદ્ ભવતીતિ યુક્તં[285]વક્તુમ્. તદનપેક્ષત્વે તુ પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યયોઃ{1,85} કિં કુત્ર ભવિષ્યતીતિ દુરધિગમમ્. સમાનં હિ દ્વયોર્ અપિ જ્ઞાનત્વમ્. સ્વાભાવિકે ચોભયસ્મિન્ ન બાહ્યચિહ્નાપેક્ષાસ્તીતિ[286]દુર્ભણઃ પ્રમાણાપ્રમાણવિવેક ઇતિ સાધૂક્તં સ્વતો ન દ્વયં વિરોધાદ્ ઇતિ. કિં પુનર્ ઉભયોઃ પરાધીનત્વં સ્વાભાવિકત્વં વા ચોદનાપ્રામાણ્યપરિપન્થિ યેન પ્રયસ્યતા નિરસ્યતે. નન્વ્ એવમ્ અપિ ચોદનાનાં સ્વત એવ પ્રામાણ્યં ભવિષ્યતિ પ્રથમપક્ષે. દ્વિતીયે ઽપિ પરાધીન ઉભયસ્મિન્ દોષાભાવાદ્ અપૌરુષેયા વેદાઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ કિમ્ ઉભયનિરાકરણેન. અપ્રામાણ્યં સ્વતઃ પ્રામાણ્યં પરત ઇત્ય્ એતદ્ એવ તુ વેદપ્રામાણ્યપરિપન્થીતિ તન્ નિરાકર્તુમ્ ઉચિતમ્. તચ્ ચ નિરાકરિષ્યત એવ. સત્યમ્. આદ્યયોર્ અપિ પક્ષયોર્ અપ્રામાણ્યમ્ આપદ્યત એવ. તથા હિ -- સ્વાભાવિકે તાવદ્ ઉભયસ્મિન્ન્ અન્યતરનિર્ણયકારણં બાહ્યમ્ અપશ્યતાં નૈકત્રાપિ વિશ્વાસો ભવેત્. વ્યવહારાર્થં ચ પ્રમાણાનુસરણમ્, અવિશ્વાસે ચ તદભાવાત્ ફલતો ઽપ્રમાણત્વમ્. એવમ્ ઉભયપરાધીનત્વે ઽપ્ય્ અસત્ય્ અપ્ય્ અપ્રામાણ્યકારણે પ્રામાણ્યકારણસ્યાપ્ય્ અભાવાત્ તદ્વ્યવહારો ન જાયત ઇત્ય્ અપ્રમાણમ્ એવેતિ સાધ્વ્ એવોભયનિરાકરણમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[284] તન્ ન તા (ગ)
[285] ક્તં ત (ક, ખ)
[286] દુર્લભઃ પ્રા (ગ)
એવમ્ ઉભયં સ્વતઃ પરતો વેતિ નિરાકૃતે પૂર્વપક્ષાન્તરમ્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ[287]ક્ષમન્તેન. તેષાં જ્ઞાનાનાં સ્વાભાવિકમ્ અપ્રમાણત્વમ્, પરાપેક્ષં ચ પ્રામાણ્યમ્. અયં ચાત્રાભિપ્રાયઃ -- દૃષ્ટવ્યભિચારો હિ જાતે ઽપિ વિજ્ઞાને ન તાવન્નિર્વિચિકિત્સં વ્યવહરમાણો દૃશ્યતે, યાવદ્ ગુણવદ્ ઇન્દ્રિયાદિકરણત્વં સંવાદો વા ન દૃષ્ટઃ. વ્યવહારફલં ચ પ્રામાણ્યમ્, અતઃ સ્વતો ઽપ્રમાણમ્ એવ પરાધીનં પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ. એષ ચાત્ર સ્વતો ઽપ્રમાણત્વે પરતશ્ ચ પ્રમાણત્વે ન્યાયો ઽભિધીયત ઇત્ય્ આહ -- અત્રે તિ.

__________નોતેસ્__________
[287] તિ તે (ક, ખ)
સ્વતો ઽપ્રામાણ્યે તાવન્ન્યાયં દર્શયતિ -- અપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ. ન્યાયસ્ તર્કઃ. સ ચાનુમાનમ્. એષ ચાત્ર પ્રયોગો ભવતિ -- અપ્રામાણ્યં ન કારણવદ્, અવસ્તુત્વાત્. યદ્યદ્વસ્તુ તત્તન્ ન કારણવત્. યથા શશવિષાણમ્.{1,86}કારણદોષત ઇતિ ચ કારણદોષાણામ્ એવ પરૈર્ અપ્રામાણ્યકારણત્વેનાશ્રયણાદ્ ઉક્તમ્. યદ્ એવ મીમાંસકા મન્યન્તે કારણદોષેભ્યો ઽપ્રામાણ્યં જાયત ઇતિ. તન્ ન. અકારણકત્વાદ્ અવસ્તુન ઇતિ. પરાપેક્ષં પ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ અત્ર પ્રયોગમ્ આહ -- વસ્તુત્વાદ્ ઇતિ. તેષાં કારણાનાં ગુણૈઃ પ્રામાણ્યં જન્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રયોગશ્ ચ ભવતિ -- પ્રામાણ્યં કારણવદ્ વસ્તુત્વાદ્ ઘટવત્. ન ચાકાર્યં નામ કિઞ્ચિદ્ બૌદ્ધાનાં વસ્ત્વ્ અસ્તિ, યેનાનૈકાન્તિકો હેતુર્ ભવેત્. નભસો ઽપ્ય્ આવરણાભાવમાત્રસ્યાવસ્તુત્વાત્. ગુણૈર્ ઇતિ ચાનુવાદમાત્રમ્. કારણગુણા હિ પ્રામાણ્યે કારણમ્ ઇતિ મન્યન્તે. ન પુનર્ એતે વ્યાપ્તાવ્ અનુપ્રવેશનીયાઃ. કે પુનર્ અમી ગુણા[288]નામ, યે પ્રામાણ્યસ્ય કારણમ્. ન હીન્દ્રિયાદિવ્યતિરિક્તા ગુણાઃ કેચિદ્ ઉપલભ્યન્તે. યદિ મતં - ભેષજભેદૈર્ આહિતાતિશયવિશેષા ગુણા ઇતિ. તન્ ન. એવં હિ તૈર્ અનાહિતાતિશ[289]યવિશેષાણાં ન પ્રામાણ્યં જાયેત. અતો વક્તવ્યા ગુણાઃ. ત ઉચ્યન્તે. વિશુદ્ધિર્ ઇન્દ્રિયાદીનાં ગુણપદાર્થઃ. વાતાદિધાતૂનાં સામ્યમ્ ઇતિ યાવત્. સામ્યેન હિ ત ઇન્દ્રિયેષુ વર્તમાના ગુણા ઉચ્યન્તે. તથા સ્થિતાશ્[290]ચ પ્રામાણ્યં જનયન્તિ. વિષમં તુ વર્તમાનેષુ ધાતુષુ તદ્દોષસમુત્થાસ્ તિમિરાદયો દોષા જાયન્તે. શબ્દે ઽપિ વક્તુર્ આશયવિશુદ્ધિર્ ગુણઃ. વિપ્રલમ્ભાભિપ્રાયાદયો દોષાઃ. તેષાં ચ પ્રામાણ્યાભાવાત્મ[291]ન્ય્ અવસ્તુન્ય્ અપ્રામાણ્યે કારણત્વાસમ્ભવાન્ ન તજ્જન્યમ્ અપ્રામાણ્યમ્. પ્રામાણ્યં ત્વ્ અર્થનિશ્ચયો વસ્ત્વાત્મક ઇતિ યુક્તં યદ્ગુણેભ્યો જાયતે જ્ઞાયતે ચેતિ. સર્વમ્ ઉત્પત્તાવ્ અનિશ્ચયાત્મકમ્ અપ્રમાણમ્ એવ જ્ઞાનમા ગુણસંવાદજ્ઞાનોદયાત્, પરતસ્ તુ તદ્વશેન પ્રામાણ્યં જાયતે તસ્ય. નન્વ્ ઇદાનીમ્ અસદ્ એવાતિવૃત્તં જ્ઞાનમ્ ઇતિ કિં પ્રમાણી[292]ભવિષ્યતિ. યદા તાવત્[293]તદાસીત્ તદા સહજેનાપ્રામાણ્યેનાભિભૂતમ્ ઉત્તરકાલં ચ તદસદ્ એવેતિ કિમ્ અન્યતઃ પ્રામાણ્યં ભવિષ્યતિ. સત્યમ્ એવમ્. અન્યદ્ એવ ગુણસંવાદજ્ઞાનોત્તરકાલભાવિપ્રમાણમ્. અવગતે હિ ક્વચિદર્થે પ્રાગ્દૃષ્ટવ્યભિચારો
જ્ઞાનસ્વભાવાલોચનેનાજાતવિશ્વાસો ન તાવન્નિર્વિચિકિત્સં વ્યવહરતિ યાવદિન્દ્રિયાદિગુણાવધારણપુરસ્સરમ્ એવમ્ એવૈતદ્ ઇતિ ન નિશ્ચિનોતિ. ગુણાવધારણાત્ સંવાદજ્ઞાનાદ્ વા પ્રમાણે જાતે ઽવગતે ચ તસ્ય{1,87}પ્રામાણ્યે વ્યવહારાઃ પ્રવર્તન્તે. તસ્યાપિ ન જ્ઞાનસ્વભાવાલોચનેન પ્રામાણ્યં, તદ્રૂપસ્યાપ્રામાણ્યપ્રતિબન્ધાત્. કિન્ તુ ગુણાવધારણાદ્ એવ. અતઃ સૂક્તં ગુણૈઃ પ્રામાણ્યં જન્યત ઇતિ. યદાહુઃ -- નિશ્ચયાત્મકપ્રામાણ્યોત્પાદનં તુ વસ્તુરૂપત્વાત્ સંવાદકારણગુણજ્ઞાનકાર્યત્વેન સ્વધ્યવસાનમ્ ઇતિ તદ્ એવાશ્રીયતે ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[288] ણાઃ યે
[289] શયાનાં ન
[290] સ્ તુ પ્રમાણં જ (ખ)
[291] ત્મવ
[292] ણં ભ (ક)
[293] વદા (ગ)
કિઞ્ ચ ઇતશ્ ચ ન સ્વતઃ પ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રામાણ્યં [294] હી તિ. અયમ્ અર્થઃ -- યદિ જ્ઞાનસ્વભાવાનુબન્ધ્યૌસર્ગિકં પ્રામાણ્યમ્, એવં સતિ પ્રામાણ્યાભાવસ્યાવસ્તુનો ઽકૃત્રિમત્વાન્ ન પરાધીનત્વમ્ ઇતિ સર્વજ્ઞાનાનામ્ અપિ પ્રમાણત્વપ્રસઙ્ગઃ.[295]સ્વપ્નાદિજ્ઞાનાનામ્ અપિ જ્ઞાનત્વાવિશેષાત્, તન્માત્રાનુબન્ધિત્વાચ્ ચ પ્રામાણ્યસ્ય. અપ્રામાણ્યસ્ય ચાવસ્તુનો ઽકાર્યત્વાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[294] ણ્યમ્ ઇતિ
[295] ઙ્ગઃ, તદા સ્વ
કથં નામાપ્રામાણ્યમ્ અકૃત્રિમમ્. દોષભાવે હિ તસ્ય ભાવઃ, તદભાવે ચાભાવો દૃશ્યતે. કામિલી પીતમ્ ઇદમ્ ઇતિ શઙ્ખં જાનાતિ, તદ્[296]અપગમે શુક્લમ્. અતો જાનીમઃ યથાદોષભાવભાવ્યપ્રામાણ્યં તત્ કાર્યમ્ ઇતિ, અત આહ -- મત્પક્ષ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાત્ર દોષૈર્ અપ્રામાણ્યં જન્યતે. સત્સુ તુ દોષેષ્વ્ અસન્તો ગુણા ન સ્વકાર્યં પ્રામાણ્યં જનયન્તીતિ નાવસ્તુનો ઽપ્રામાણસ્ય હેતુમત્ત્વપ્રસઙ્ગદોષ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[296] દભાવે શુ (ખ)
કિં પુનઃ પ્રામાણ્યે કારણં, યદભાવાત્ તસ્યાનુત્પત્તિઃ, અત આહ -- ઇન્દ્રિયાદી તિ કારણમ્ અન્તેન. આદિશબ્દેનાર્થપુરુષાદીનાં ગ્રહણમ્. ઇન્દ્રિયપુરુષગુણાશ્ ચ વ્યાખ્યાતા એવ. અર્થસ્યાપિ સ્થૂલત્વાદયો ગુણાઃ સૂક્ષ્મત્વાદયો દોષા ઇતિ. સમધિગતં તાવદિન્દ્રિયાદિગુણાઃ પ્રામાણ્યે{1,88}કારણમ્ ઇતિ. કથં[297]તુ તદભાવઃ, અત આહ -- તદસદ્ ઇતિ. તે એવ વિધે દર્શયતિ -- દુષ્ટત્વાદ્ ઇતિ. દોષા હ્ય્ આગન્તવો ગુણાનુત્સારયન્તિ. ઇન્દ્રિયાદીનામ્ અન્યતમસ્યાભાવે નિરાશ્રયા ગુણા ન ભવન્તિ, યથા નિત્યવેદવાદિનામ્ અસતિ કર્તરિ તદ્ગુણા ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[297] કિં તત્ર તદ
યત એવ દોષૈર્ ગુણા નિરાક્રિયન્તે, અત એવ મીમાંસકાનામ્ અયં ભ્રમો દોષૈર્ મિથ્યાત્વધીર્ જન્યત ઇતિ. પરમાર્થેન તુ ગુણવિરોધિનો દોષાસ્તાનેવ નિવારયન્તિ. અતઃ કારણાભાવાદ્ અસતિ પ્રામાણ્યે સ્વાભાવિકમ્ અપ્રામાણ્યમ્ અવતિષ્ઠત ઇત્ય્ આહ -- અત એવે તિ

અતઃ[298]સિદ્ધં શુદ્ધિપર્યાયગુણાવધારણાધીનં પ્રામાણ્યમ્. સ્વભાવતશ્ ચ જ્ઞાનાનામ્ અપ્રામાણ્યં, શુદ્ધ્યભાવેન તલ્લક્ષ્યતે. અસતિ હિ શુદ્ધત્વે કારણાભાવનિરાકૃતેન પ્રામાણ્યેનાનપોદિતમ્ અપ્રામાણ્યં લક્ષ્યત ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[298] તઃ શુ (ખ)
ઇતશ્ ચ દોષતો નાપ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- અન્વયે તિ. અસ્યાર્થઃ -- ત્રિવિધમ્ અપ્રામાણ્યમ્ અજ્ઞાનસંશયવિપર્યયૈઃ. તત્રાજ્ઞાનાત્મકં તાવદપ્રામાણ્યં કારણાભાવમાત્રસમધિગમ્યમ્ એવ, ન દોષાનપેક્ષત ઇતિ મીમાંસકૈર્ અભ્યુપગન્તવ્યમ્. અતો દોષવ્યતિરેકે ઽપિ કારણાભાવમાત્રાન્વયે ઽપ્રામાણ્યદર્શનાન્ ન દોષતો ઽપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ

એવં ચ ગુણાધીનપ્રામાણ્યાભ્યુપગમાન્ નિત્યવેદવાદિનાં ચ પુરુષાભાવાદ્, અનાશ્રયગુણાસમ્ભવાત્, કર્તૃમદ્વેદવાદિનામ્ અપિ કર્તૃગુણેષુ{1,89}પ્રમાણાસમ્ભવાદ્ અસન્[299]મૂલભૂતેષુ કર્તૃગુણેષુ ન ચોદનાનાં પ્રામાણ્યમ્ અવકલ્પત ઇત્ય્ આહ -- તતશ્ ચે તિ

__________નોતેસ્__________
[299] સત્સુ મૂ (ખ)
એવં તાવત્ પરતઃ પ્રામાણ્યેન કૃતઃ પૂર્વપક્ષઃ. સિદ્ધાન્તમ્ ઇદાનીમ્ આરભતે -- સ્વત ઇતિ. કારણમ્ આહ -- ન હી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન તાવદ્ ગુણજ્ઞાનાત્ સંવાદજ્ઞાનાદ્ વા પ્રાગ્ જ્ઞાનં ન જાયત એવ. નવોત્પન્નમ્ અપિ સંશયાત્મકમ્ અવભાસતે. ન હિ સ્યાદ્ વા ઘટો ન વેતિ ઇન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટં ઘટં બુધ્યામહે, અપિ તર્હિ ઘટ એવાયમ્ ઇતિ નિશ્ચયાત્મકમ્ એવ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. અત એવ જ્ઞાનોત્પત્તેર્ અનન્તરમ્ એવ સર્વપ્રમાતૄણાં વ્યવહારપ્રવૃત્તિર્ ઉપલભ્યતે. ભ્રાન્તિસંવિદિતરજતો ઽપિ હિ સમ્યગ્રજતબોધ ઇવાર્થક્રિયાયૈ ઘટમાનો દૃશ્યતે. તદ્ અસ્ય સંશયાનસ્ય નોપપન્નમ્. અતો જાતો[300]નિશ્ચયઃ. કિમ્[301]અન્યત્ પ્રામાણ્યં ભવિષ્યતિ. સત્ય્ અપિ સંવાદે ગુણજ્ઞાને વા તાવદ્ એવ પ્રામાણ્યસ્ય તત્ત્વં નાધિકં કિઞ્ચિદ્ ઇતિ કિં નસ્ તદુપેક્ષણેન. તાદૃશસ્યૈવ વ્યભિચારાદ્ અસ્તિ પરાપેક્ષેતિ ચેદ્, ન. એવમ્ અપિ જ્ઞાનસ્યાનપેક્ષત્વાદ્, વિપ્રલબ્ધપૂર્વસ્યાપિ નિરપેક્ષમ્ એવ નિશ્ચયાત્મકં જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. પ્રમાતા તુ વિપ્રલમ્ભકબુદ્ધિસાદૃશ્યાત્ તથાત્વમ્ આશઙ્કતે. સાશઙ્કસ્યાપિ ન પ્રામાણ્યશક્તિર્ અવસીદતિ, પૂર્વવત્ પ્રમેયપરિચ્છેદાત્. પ્રમાતુસ્ તુ આશઙ્કા દોષદર્શનપ્રભ[302]વા. તદ્ અસૌ તદ્ભાવાભાવયોર્ અન્યતરનિશ્ચયે નિવર્તતે, ન સંવાદજ્ઞાનમ્ અપેક્ષતે. સત્ય્ એવ હિ ઘટજ્ઞાને જાતાશઙ્કઃ કિં ઘટજ્ઞાનાન્તરેણ કરિષ્યતિ. ન હ્ય્ અસ્યાસ્ તન્નિવર્તકં, તસ્મિન્ સત્ય્ એવ ભાવાત્. અતઃ સ્વાભાવિકમ્ એવ સર્વસંવિદાં નિશ્ચયાત્મકત્વમ્. આશઙ્કા તુ યદિ નામ જાતુ જાયતે, એવમ્ અપિ તન્નિરાકરણાર્થમ્ અપવાદસદ્ભાવાભાવાવ્ અનુસર્તવ્યૌ, ન સંવાદગુણજ્ઞાને. તદુ[303]પેક્ષાયાં હિ પ્રામાણ્યમ્ એવ નાવતિષ્ઠેત. ગુણસંવાદજ્ઞાનયોર્ અપ્ય્ એવમ્ એવ, સાપેક્ષત્વેન પ્રથમજ્ઞાને પ્રામાણ્યશક્ત્યાધાના[304]શક્તેર્ અપ્ય્[305]અનવસ્થાપાતાદ્ ઇત્ય્ એતત્ પરસ્તાત્ પ્રપઞ્ચયિષ્યત ઇતિ. એવં તાવત્ પ્રકૃતાભિપ્રાયો વ્યાખ્યાતઃ. અપિ{1,90}ચ સર્વભાવાનામ્ એવ સ્વકાર્યજનનશક્તિર્ અસતી નાન્યેન ક્રિયેત. અભિવ્યક્તિમાત્રકરણાત્. નન્વ્ આતુરસ્ય રોગાપહૃતશક્તેર્ અસત્ય્ એવ ભોજનાદિશક્તિર્ ભેષજભેદૈર્ આધીયતે. મૈવમ્. તિરોહિતાભિવ્યક્તેઃ. ઇતરથા પૂર્વશક્તિવિનાશાપૂર્વોત્પાદધર્મિકલ્પનાભિર્ અતિગૌરવં ભવેત્. અત એવ નષ્ટશક્તીનાં ભેષજભેદૈર્ અપિ ન પ્રતીકારઃ. અસતી તુ શક્તિસ્ તેષામ્ અપિ જન્યેતૈવ, અવિશેષાત્. અતઃ સર્વે
ભાવાઃ સ્વહેતુભ્યઃ શક્તિમન્તો જાતા એવ કુતશ્ચિદાગન્તુકાદ્ ધેતોસ્ તિરોહિતશક્તયઃ સામગ્રીવિશેષૈર્ અભિવ્યક્તશક્તયઃ કાર્યમ્ આરભન્તે. ન ચૈવં જ્ઞાને ઽપ્ય્ અભિવ્યક્ત્યપેક્ષા સમ્ભવતિ, અર્થાવગ્રહાદ્, રૂપાન્તરેણ જ્ઞાનસ્યાનિરૂપણાદ્ ઉત્પત્તાવ્ એવા[306]ર્થપરિચ્છિત્તેર્ અવશ્યમ્ભાવાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[300] જ્ઞા (ક, ખ)
[301] મ્ અપ્રમાણં ભ
[302] ભાવાત્ તદ્ અસૌ
[303] દ (ગ)
[304] ન (ક)
[305] વ્યવ (ખ)
[306] વ પ (ખ)
નનુ સ્વતઃપ્રામાણ્યવાદિનાપિ ગુણવદિન્દ્રિયાદિકારણિકૈવ પ્રમાણોત્પત્તિર્ આસ્થેયા. તદ્ યદિ ગુણાઃ પ્રમાણોત્પત્તૌ કારણમ્. એવં સતિ તત્કાર્યે ઽપ્ય્ અર્થનિશ્ચયે તદધીનતૈવ યુક્તા. તદાયત્તપ્રામાણ્યાશ્રયણાદ્, અત આહ -- આત્મલાભ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પ્રમાણોત્પત્તાવ્ અપિ ન ગુણા ગુણા ઇત્ય્ એવાપેક્ષ્યન્તે; કિન્ તુ દોષનિરાકરણૌપયિકતયા. દોષા હિ પ્રમાણોત્પત્તિં વિઘ્નન્તિ. તે ગુણૈર્ ઉત્સારિતા ન તાં વિહન્તુમ્ ઉત્સહન્તે ઇતિ. અત એવાસત્સ્વ્ અપિ વક્તૃગુણેષુ કારુણિકત્વાદિષુ વેદે દોષાભાવમાત્રાદ્ એવ પ્રામાણ્યં સિધ્યતિ. અપિ ચ કારણં નામ ગુણઃ પ્રમાણોત્પત્તૌ. નૈતાવતા પ્રમાણકાર્યે ઽપ્ય્ અર્થનિશ્ચયે તદપેક્ષા યુક્તા. આત્મલાભમાત્ર એવ હિ ભાવાઃ કારણમ્ અપેક્ષન્તે, ન કાર્યનિષ્પત્તૌ. ન હિ મૃત્પિણ્ડદણ્ડાદિકારણાપેક્ષો જન્મનિ ઘટ ઇતિ ઉદકાહરણે ઽપિ તસ્ય તદપેક્ષા દૃષ્ટા. લબ્ધાત્મનસ્ તુ સ્વયમ્ એવ કારણનિરપેક્ષા પ્રવૃત્તિર્ અવગતા. અતઃ સર્વથા તાવદર્થવ્યવસ્થાપનાયામ્ અન્યાન્ અપેક્ષમ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્ ઇતિ

સ્વતો ઽસતી શક્તિર્ અન્યેન કર્તું ન શક્યત ઇતિ યદ્ ઉક્તં તત્ પ્રપઞ્ચયતિ -- જાતે ઽપી તિ ત્રિભિઃ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પ્રામાણ્યસ્ય હ્ય્ અન્યાનપેક્ષત્વમ્{1,91}એવ નિબન્ધનમ્. યદિ જાતે ઽપિ વિજ્ઞાને કારણગુણાવધારણાધીનં પ્રામાણ્યં ભવેત્, તતઃ શુદ્ધિજ્ઞાનોત્પાદઃ કારણાન્તરાત્ પ્રતીક્ષિતવ્યઃ. તસ્યાઃ શુદ્ધેર્ અપરિચ્છિન્નાયા અસત્સમત્વાત્ તસ્યાપિ શુદ્ધિજ્ઞાનસ્ય કારણશુદ્ધૌ સત્યાં તસ્યાઃ શુદ્ધેર્ જ્ઞાને ચ સતિ પ્રમાણતા ભવતિ. એવમ્ એવ મૂલકારણશુદ્ધિજ્ઞાનસ્યાપરાપરશુદ્ધિજ્ઞાનાપેક્ષાયામ્ અનવસ્થાપાતાન્ ન કથઞ્ચિત્ પ્રામાણ્યમ્ આપદ્યત ઇતિ ॥ 49-51 ॥
સ્વતસ્ તુ પ્રામાણ્યે નાનવસ્થેત્ય્ આહ -- યદે તિ. કારણમ્ આહ -- નિવર્તત ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અર્થનિશ્ચયસ્ તાવજ્જ્ઞાનસ્વભાવાદ્ એવ સિદ્ધઃ. મિથ્યાત્વશઙ્કા તુ તદ્ધેતુભૂતદોષાજ્ઞાનાદ્ અયત્નેનૈવ નિવર્તતે. ન હિ દોષાણામ્ અજ્ઞાનં પ્રાગભાવો યત્નસાધ્યઃ. નનુ નાજ્ઞાનમાત્રાદ્ અભાવઃ સિધ્યતિ. સત્ય્ અપિ[307]તસ્મિન્ ભાવાત્. ન ચ દોષાભાવાવધારણમ્ અન્તરેણ પ્રામાણ્યં સિધ્યતિ. સત્યં, તદ્ અપિ ત્વ્ અયત્નસાધ્યમ્ એવ, પ્રાયેણ તાવત્ પ્રમાતૄણામ્ અનાશઙ્ક એવ જ્ઞાનોત્પત્તૌ વ્યવહારો દૃશ્યતે. જાતાશઙ્કસ્યાપિ પ્રસિદ્ધા એવ શઙ્કાનિરાકરણોપાયાઃ, દાહચ્છેદાદયઃ સ્વર્ણાદાવ્ ઇતિ. તાવતૈવ નિશ્ચયોત્પાદાન્ નાતિદૂરગમનમ્. એતચ્ ચોપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યત એવેતિ

__________નોતેસ્__________
[307] પિ ભાવાત્ તસ્મિન્ ચ ન (ક)
તસ્માદ્ બોધસ્વભાવાનુબન્ધિ જ્ઞાનાનામ્ ઔત્સર્ગિકં પ્રામાણ્યં કારણદોષાર્થાન્યથાત્વજ્ઞાનાભ્યામ્ અપોદ્યત ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. અર્થાન્યથાત્વજ્ઞાનં{1,92}ચ દ્વેધા. નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ પૂર્વાવગતરૂપોપમર્દનેન, તત્ત્વપ્રકાશનેન વા. હેતવો જ્ઞાનાનામ્ ઇન્દ્રિયાદયઃ. તેષુ વાતાદિસમુત્થાસ્તિમિરાદયો દોષાઃ તજ્જ્ઞાનેનોત્સર્ગતઃ પ્રાપ્નુવતી પ્રમાણતાપોદ્યત ઇતિ

યત્પુનરપ્રામાણ્યમ્ અવસ્તુત્વાન્ ન કારણૈર્ જન્યત ઇત્ય્ ઉક્તં, તત્ પરિહરતિ -- અપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ. યદિ નામ ત્રેધા ભિન્નમ્ અપ્રામાણ્યં તતઃ કિં જાતમ્ અત આહ -- વસ્તુત્વાદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ત્રિવિધં ખલ્વ્ અપ્રામાણ્યં જ્ઞાનાભાવસંશયવિપર્યયૈઃ. તત્ર સંશયવિપર્યયૌ પ્રતિ અવસ્તુત્વાદ્ ઇતિ હેતુર્ અસિદ્ધઃ, જ્ઞાનાત્મકવસ્તુત્વાત્ તયોર્ ઇતિ

જ્ઞાનપ્રાગભાવસ્ ત્વ્ અવસ્તુતયા સિદ્ધ એવ. ન ચાસ્માકમ્ અપ્ય્ અસૌ દોષૈર્ જન્યતે, જ્ઞાનકારણાભાવાદ્ એવ ત્વદુક્તિવત્ તત્સિદ્ધેઃ. અતસ્ તસ્મિન્ન્ અકારણકે સાધ્યમાને સિદ્ધસાધ્યતૈવેત્યભિપ્રાયેણાહ -- અવિજ્ઞાન ઇતિ. ન ચાપ્રામાણ્યશબ્દ[308]વાચ્યતામાત્રેણ સંશયવિપર્યયયોર્ અપ્ય્ અકારણકત્વં શક્યમ્ અનુમાતુમ્, અજ્ઞાનવદ્, વાચો ઽપિ ગોશબ્દવાચ્યતયા વિષાણિત્વાપ[309]ત્તેર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[308] બ્દા (ખ)
[309] ત્વાનુમાનાપત્તેઃ (ગ)
નન્વ્ ઇયમ્ અનવસ્થા પ્રામાણ્ય ઇવ પરાશ્રયે ઽપ્રામાણ્યે ઽપીષ્યમાણે આપદ્યત એવ, પારતન્ત્ર્યં હ્ય્ અનવસ્થામ્ આપાદયતિ. અતઃ કો વિશેષઃ, અત આહ -- દોષત ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- સ્વતઃપ્રામાણ્યવાદિનાં મીમાંસકાનાં દોષતો ઽપ્રમાણત્વે નાનવસ્થા ભવતિ. દોષેષુ જ્ઞાતવ્યેષુ યથા ગુણજ્ઞાને ઽનવસ્થાપાદિતેતિ

{1,93} સ્વતઃપ્રામાણ્યવાદિનામ્ ઇતિ ચાનવસ્થાપરિહારબીજમ્ ઉક્તં, તદુદ્ધાટયતિ -- સાક્ષાદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સજાતીયાપેક્ષાયાં હ્ય્ અનવસ્થા ભવતિ. યથા[310]પ્રામાણ્યસ્ય પ્રમાણાપેક્ષાયામ્ ઉક્તમ્. અપ્રામાણ્યં તુ સ્વતઃ પ્રમાણેન નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ સાક્ષાદ્ વિપર્યયજ્ઞાનેન યત્ર તાવદવગમ્યતે, તત્ર લઘુતરમ્ એવ ગૃહીતમ્ ઇતિ ન પરાશ્રયત્વમાત્રમ્ અનવસ્થામ્ આપાદયતીતિ. નનુ સ્વતઃપ્રામાણ્યે પૂર્વમ્ અપિ જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નમ્ અસન્દિગ્ધમ્ ઇતિ કિમ્ અપ્રમાણં ભવિષ્યતિ યેન પરેણ પૂર્વં બાધ્યતે. તેનૈવ તુ કિં ન પરં બાધ્યતે, અત આહ -- પૂર્વે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યમ્, ઉત્સર્ગતઃ પૂર્વસ્યાપિ પ્રામાણ્યં પ્રાપ્તમ્ એવાપવાદભૂતેન તૂત્તરેણ બાધ્યમાનં તદપ્રમાણં ભવતિ. યત્ તુ તેનૈવ કિં નોત્તરં બાધ્યત ઇતિ. તન્ ન, ન હીચ્છામાત્રેણ બાધ્યબાધકભાવો વ્યવસ્થાપ્યતે. યદ્ ધિ યદ્બાધ[311]કમ્ અવભાસતે તત્ તસ્ય બાધકમ્ અભિધીયતે. નચાનાગતોત્તરબાધકરૂપેણ પૂર્વમ્ અવભાસત ઇતિ નચાનાગતબાધેનેત્ય્ અત્રૈવ વક્ષ્યતિ. ઉત્તરસ્ય તુ પૂર્વજ્ઞાનબાધમ્ અન્તરેણોત્પત્તિર્ એવ ન સમ્ભવતિ. ઉત્પન્નં ચ તત્. અતસ્ તદ્ એવ પૂર્વસ્ય બાધકમ્. તચ્ ચ સ્વત એવ પ્રમાણમ્ ઇતિ ન કાચિદનવસ્થેતિ

__________નોતેસ્__________
[310] પ્રમાણસ્ય (ગ)
[311] ધમાનમ્ અ (ક)
નન્વ્ અસ્તુ સાક્ષાદ્ વિપર્યયજ્ઞાનેન પરેણ પૂર્વસ્ય બાધઃ, ઉભયોર્ અપિ સમાનવિષયોપનિપાતાત્. યત્ર તૂત્તરં કારણદોષવિષયં ભવતિ, તત્ર વિષયભેદાન્ ન બાધો યુક્ત ઇતિ દુરુક્તં હેતૂત્થદોષજ્ઞાનાત્ પ્રામાણ્યમ્ અપોદ્યત ઇત્ય્ અત આહ -- દુષ્ટે તિ બાધો ઽન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્ય્ અપિ દુષ્ટકારણબોધે વિષયભેદઃ પીતશઙ્ખાદિવિભ્રમેષુ, તથાપ્ય્ અર્થાત્ તુલ્યાર્થતાં પ્રાપ્ય બાધો ભવત્ય્ એવ. શઙ્ખે હિ પીત ઇતિ વિદિતે પરતશ્ ચ જ્ઞાનકારણદોષે ઽવગતે ઽર્થાત્ પીતિમા શઙ્ખસ્ય પ્રતિક્ષિપ્તો ભવતિ. યત્કારણાધીનાત્મલાભં હિ યત્ કાર્યં, તત્ તદ્દોષે દુષ્યતિ. એષ ચ જ્ઞાનસ્ય દોષઃ યદન્યથાસ્થિતસ્યાન્યથાપ્રકાશનમ્. અતઃ કારણદોષે ઽવગતે ઽર્થાન્યથાત્વમ્ એવાવગતં ભવતિ. એવં ચ{1,94}સાક્ષાદ્વિપર્યયજ્ઞાનેન તુલ્યત્વમ્ ઇતિ. અત્રૈવ વૈદિકન્યાયમ્ ઉદાહરતિ -- ગોદોહનાદિવદ્ ઇતિ. દર્શપૂર્ણમાસયોઃ ક્રત્વર્થેન ચમસેનાપાં પ્રણયને વિહિતે ભવત્ય્ અપરો ગુણફલસમ્બન્ધવિધિઃ. યથા ગોદોહનેન પશુકામસ્ય પ્રણયેદ્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- ગોદોહનેન પશૂન્ ભાવયેદ્ ઇતિ. તદ્ ઇદં પુરુષાભિલષિતપશ્વર્થ[312]તયા પુરુષાર્થમ્ એવ[313]સદ્ ગોદોહનં ક્રત્વર્થસ્ય ચમસસ્ય બાધકમ્ ઇષ્યતે. તત્રાપિ ચ સ્ફુટો વિષયભેદઃ. ક્રતૂપકારો હિ ચમસસ્ય સાધ્યઃ. પશવો ગોદોહનસ્યાર્થાદ્ એવ તુલ્યાર્થતયા તત્રાપિ બાધો વક્ષ્યતે. ગોદોહનં હિ દ્રવ્યમ્. ન તત્ ક્રિયામ્ અનાશ્રિતમ્ ઉદાસીનં ફલં ભાવયિતુમ્ અલમ્ ઇતિ યાંકાઞ્ચિત્ ક્રિયામ્ આશ્રયતયા સમીહમાનં સન્નિહિતં ક્રત્વર્થમપાં પ્રણયનં ગૃહ્ણાતીતિ તદાશ્રિતેન પશવો ભાવયિતવ્યા ઇતિ શાસ્ત્રાર્થો ઽવતિષ્ઠતે. એવં ચ તેનૈવ ક્રત્વર્થમપાં પ્રણયનં સિદ્ધમ્ ઇતિ ચમસો નિવર્તતે. નન્વ્ અસાવ્ એવ ક્રતૌ વિનિયુક્ત ઇતિ કથં તત્પરિત્યાગેન ગોદોહનેન ક્રતૂપકારો ભાવ્યતે. સત્યમ્. પશુકામપ્રયોગે તુ ક્રતુર્ અપિ ગોદોહનમ્ એવ સ્વોપકારસાધનતયાનુજાનાતિ. કાર્યાર્થો હિ સ્વગુણં પ્રત્યાદરઃ, ન સ્વીયતયા. તચ્ ચ કાર્યં ફલાર્થત્વાદ્ એવ ગોદોહનાદ્ આસાદિતં ક્રતુનેતિ કિમ્ આદરેણ સ્વગુણે. આહ ચ --
__________નોતેસ્__________
[312] ર્થં
[313] વ ગો (ગ)
સર્વસ્યૈવ હિ કાર્યાર્થઃ સ્વગુણગ્રહણાદરઃ ।
અન્યાર્થગુણસિદ્ધે તુ કાર્યે ઽસ્યાઃ સ્વગુણેન કિમ્ ॥
ઇતિ. તદ્ ઇહ યથા પુરુષાર્થેનૈવ ગુણેન ભિન્નવિષયો ઽપિ ક્રત્વર્થશ્ ચમસો ઽર્થાત્ તુલ્યાર્થતયા બાધ્યતે, એવમ્ અત્રાપીતિ ન દોષ ઇતિ

કિમ્ એષ એવોત્સર્ગઃ યત્ સર્વદા પરેણ પૂર્વં બાધ્યતે. નેત્ય્ આહ -- તત્રે તિ. યદિ તત્ર દુષ્ટકારણબોધે નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ વિપર્યયે વા પરા બાધધીર્ ન ભવતિ કારણદોષજ્ઞાનં વા, તદા પૂર્વસ્ય બાધો ભવતિ ન ત્વ્ અન્યથેતિ. અથોભયોર્ અન્યતરોદ્ભૂતૌ કિં નામ ભવિષ્યતિ, અત આહ -- તદુદ્ભૂતાવ્ ઇતિ. તદા બાધકે સાપવાદે પ્રથમમ્ એવ નિરપવાદમ્ ઔત્સર્ગિકં પ્રામાણ્યં લભત ઇતિ

{1,95} નનુ પ્રમાણેન સતા તૃતીયેન બાધકં બાધ્યતે. તદ્ એવ તુ કથં પ્રમાણમ્ અત આહ -- સ્વત ઇતિ. સર્વં ખલુ વિજ્ઞાનં જાતં સ્વત એવ પ્રમાણમ્ અવિજ્ઞાયમાનદોષમ્. તથા ચ તૃતીયમ્. અતસ્ તેન બાધકબાધને કૃતે ભવત્ય્ આદ્યસ્ય માનતેતિ. નન્વ્ અસત્સ્વ્ અપિ[314]દોષેષુ દોષાશઙ્કા યથા આદિમે જાતા, એવમ્ અન્તિમે ઽપીતિ પ્રામાણ્યં નાવતિષ્ઠતે, અત આહ -- દોષે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- જાતે દોષજ્ઞાને સમ્ભાવિતા દોષાઃ પ્રામાણ્યં વિઘ્નન્તિ. તૃતીયે તુ દોષજ્ઞાનં ન તાવદુત્પન્નમ્. શઙ્કા તુ નોત્પ્રેક્ષામાત્રેણ કર્તુમ્ ઉચિતા, સર્વવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્.
__________નોતેસ્__________
[314] ષાશ
અત એવ ચ ગીતાસુ નરં નારાયણો ઽબ્રવીત્ ।
નાયં લોકો ઽસ્તિ કૌન્તેય ન પરઃ સંશયાત્મનઃ ॥
ઇતિ. યસ્ય તુ તૃતીયે વિજ્ઞાને દોષજ્ઞાનં બાધક[315]જ્ઞાનં વા જાયતે, તસ્યાસ્ તુ ચતુર્થજ્ઞાના[316]વસાનો નિર્ણયઃ. ન ત્વ્ એતદ્ એવં, પ્રાયેણ હિ પ્રથમજ્ઞાનજન્મન્ય્ એવ નિરપવાદો નિર્ણયો દૃશ્યતે. ક્વચિત્ તુ બાધકા[317]વસાનસ્ તૃતીયજ્ઞાનોદયો ઽપિ નાતિપ્રચુરઃ. નતરાં ચરુર્થજ્ઞાનજન્મ. સત્ય્ અપિ તુ તસ્મિન્ ન સ્વતઃપ્રામાણ્યં વિહન્યતે ઇત્ય્ એવમ્ પરતયૈવેદમ્ અસ્માભિર્ ઉક્તમ્. અસ્તુ ચતુર્થજ્ઞાનાન્ નિર્ણય ઇતિ વાર્ત્તિકકારો ઽપ્ય્ અત એવ એવં ત્રિચતુરજ્ઞાનજન્મન ઇતિ વક્ષ્યતીતિ. કિં પુનઃ કારણમ્ અનુત્પન્ને દોષજ્ઞાને નાશઙ્કેતિ. ન હિ પ્રયોજનાનુવર્તીનિ પ્રમાણાનિ. દૃષ્ટવ્યભિચારસ્ય હિ પ્રમાતુર્ એકત્રાપિ નાશ્વાસો ભવેદ્ યદિ ચૈવમ્ ઉચ્છિદ્યન્તે વ્યવહારાઃ. કામં પ્રમાણતો હિ તે પરિનિસ્તિષ્ઠન્તિ. ન તેભ્યઃ પ્રમાણમ્ અત આહ -- નિષ્પ્રમાણિકે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યાવદ્ ધિ દોષાણામ્ અભાવો નાવધાર્યતે, તાવત્ પ્રમાણેતરસાધારણધર્મદર્શિનો ભવત્ય્ આશઙ્કા પ્રમાણવતી. દોષાભાવાવધારણે તુ જાતે તાનાશઙ્કમાનસ્યાભાવવિરોધ એવ.[318]અર્થેન્દ્રિયાદયો હિ જ્ઞાનકારણમ્. તદ્દોષા દૂરત્વતિમિરાદયઃ. તદ્ યથા દૂરે સન્તસ્તરવો વનમ્ ઇત્ય્ એકાકારતયા પરિગૃહીતાઃ સન્નિકર્ષે નાના દૃશ્યન્તે. તદા દૂરત્વદોષાદ્ એકત્વબુદ્ધિર્ ઉપજાતેતિ નિશ્ચીયતે. નાનાત્વબુદ્ધેસ્ તુ ન કશ્ચિદ્ દોષો દૃશ્યત ઇતિ કથમ્ આશઙ્ક્યતે.{1,96} એવં સન્તમસે ગવ્યશ્વભ્રમે સ એવ દોષઃ. દિવા તુ ગોજ્ઞાને ન કશ્ચિદ્દોષઃ સમ્ભાવ્યત ઇતિ તત્પ્રમાણમ્. એવં ચક્ષુરાદિદોષાણાં તિમિરાદીનામ્ અભાવે ઽવગતે નિષ્પ્રમાણિકૈવ દોષાશઙ્કા. યત્રાપિ સાદૃશ્યચલત્વાદયો વિષયદોષા ભ્રાન્તિહેતવઃ, તત્રાપિ ભેદકધર્માવધારણે નિશ્ચલત્વે ઽવગતે ચ ન કાચિદ્ દોષાશઙ્કેતિ ન તત્સમયભાવિનો જ્ઞાનસ્યાપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[315] કો વા
[316] નાન્ નિર્ણયઃ (ક); નાદ્ જ્ઞાનોદયો નિર્ણયઃ (ખ)
[317] કાધીનસ્ તૃ (ક)
[318] આત્મે (ખ)
એવં ત્રિચતુરૈર્ એવ જ્ઞાનૈર્ દોષાભાવસિદ્ધેર્ ન તતો ઽધિકા મતિઃ પ્રાર્થનીયા પ્રામાણ્યસિદ્ધયે, યેનાનવસ્થા ભવેત્. યાવદ્ એવ તુ તૃતીયં ચતુર્થં વા જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં, તાવદ્ એવૈકં પૂર્વમ્ ઉત્તરં વા નિરપવાદં સ્વતઃપ્રામાણ્યમ્ આપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- એવમ્ ઇતિ

સમધિગતં તાવત્ સર્વપ્રમાણાનાં સ્વતઃપ્રમાણત્વં દોષતશ્ ચાપ્રમાણત્વમ્ ઇતિ. પ્રકૃતમ્ ઇદાનીં વેદાનાં પ્રામાણ્યં યથા સિધ્યતિ તથા પ્રતિપાદનીયમ્. તદર્થં ચ વક્ત્રધીના એવ શબ્દે દોષા ન સ્વાભાવિકા ઇત્ય્ આહ -- શબ્દ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદા વક્ત્રધીનાઃ શબ્દે દોષા ઇતિ સમધિગતં ભવતિ, તદા વેદે વક્તુર્ અભાવાન્ નિરાશ્રયા દોષા ન સમ્ભવન્તીતિ નિરપવાદં પ્રામાણ્યમ્ ઉપ[319]પન્નં ભવતિ વેદાનામ્. સ્થિતં ચેદં યત્ પરાધીનઃ શબ્દે દોષ ઇતિ, સ હિ ના(?ર્થા।ર્થ)સંસ્પર્શીતિ પૂર્વમ્ ઉપપાદિતમ્. પુરુષ એવ ભ્રામ્યન્ન્ અન્યદ્ અન્યથા બુદ્ધ્વા તથૈવ પરસ્મૈ[320]પ્રતિપાદયન્ શબ્દં દૂષયતિ. ક્વચિચ્ ચાન્યથૈવ જ્ઞાત્વા વિપ્રલિપ્સયાન્યથા વદતિ, તત્રાપિ તદધીનૈવ શબ્દે દોષાવગતિઃ. સ્થાનકરણાદિદોષાદ્ વા કલાધ્માતામ્બૂકૃતૈણીકૃતાદિદોષદુષ્ટઃ શબ્દો લક્ષ્યતે. સર્વથા પરાધીન એવ શબ્દે દોષાવગમઃ, ન પુનર્ અસુરભિગન્ધવત્ સ્વભાવદુષ્ટઃ શબ્દ ઇતિ. સ ઇદાનીં વક્ત્રધીનો દોષો ગુણવદ્વક્તૃપ્રયુક્તે વા ક્વચિત્ પૌરુષેયે વાક્યે ન ભવતીત્ય્ આહ -- તદભાવ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[319] ત્પન્નં (ક)
[320] કથયઞ્ છબ્દં (ખ, ગ)
{1,97} નનુ વક્તૃગુણા વક્તર્ય્ એવ દોષાનુત્સારયન્તિ, કથં તૈર્ નિરસ્તૈઃ શબ્દો નિર્દોષો ભવત્ય્ અત આહ -- તદ્ગુણૈર્ ઇતિ. ઉક્તં વક્તૃદોષા એવ શબ્દં દૂષયન્તીતિ. સ ચેદ્ ગુણૈર્ ઉત્સારિતો દોષઃ, કઃ પ્રસઙ્ગઃ શબ્દે દોષાણામ્. ન હિ વક્તર્યનાશ્રિતાનામ્ એવ દોષાણાં શબ્દે સઙ્ક્રાન્તિઃ સમ્ભવતીતિ ફલતઃ સઙ્ક્રાન્તિવાચોયુક્તિર્ ઇતિ. વક્ત્રભાવાદ્ એવ વા નિરાશ્રયા દોષા નોત્સહન્તે ભવિતું નિત્યવેદવાક્ય ઇત્ય્ આહ -- યદ્ વે તિ. દોષાભાવાચ્ ચ ન સ્વતઃપ્રામાણ્યં વેદાનાં વિહન્યત ઇતિ ભાવઃ

નન્વ્ અઙ્ગીકૃતં તાવદ્ ભવતાપિ પુંવાક્યેષુ ગુણેભ્યો દોષાભાવ ઇતિ. એવં ચ કુતો ઽયં વિવેકઃ દોષનિરાકરણ એવ ગુણા વ્યાપ્રિયન્તે ન તુ પ્રામાણ્ય ઇતિ, અત આહ -- પૌરુષેયે ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- સત્યં પૌરુષેયવાક્યેષુ દોષાભાવગુણાત્મકમ્ ઉભયં દૃશ્યત એવ. યથા તુ ગુણતો ન પ્રામાણ્યં તથા પ્રામાણ્યં પ્રાગુક્તમ્ એવ અનવસ્થા હિ તથા સ્યાદ્ ઇતિ. અતો દોષાભાવમાત્રૌપયિકા ગુણા ન સ્વરૂપેણ પ્રામાણ્ય ઉપયુજ્યન્ત ઇતિ

એતદ્ એવોપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. અપ્રામાણ્યસ્ય હિ દ્વયં કારણં કારણદોષજ્ઞાનં બાધકપ્રત્યયો વા. ગુણનિરાકૃતેષુ ચ દોષેષુ પુંવાક્યેષુ નોભયમ્ અપિ સમ્ભવતિ. ન હ્ય્ અસનતો દોષા ગ્રહીતું શક્યન્તે. ન ચાદુષ્ટકારણજનિતસ્ય જ્ઞાનસ્ય બાધકઃ પ્રતિતિષ્ઠતિ. અતો ઽપ્રામાણ્યસ્ય યત્ કારણદ્વયં તદસત્ત્વાદ્ ઉત્સર્ગતઃ પ્રામાણ્યમ્ અનપોદિતમ્ ઇતિ

અસતિ ચાપવાદે ન પ્રત્યયજનકત્વેનોત્સર્ગતઃ પ્રાપ્તં પ્રામાણ્યં પુંવાક્યાનામ્ અપનીયત ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યયોત્પત્તિર્ ઇતિ. અત્ર ચોદયતિ -- દોષાભાવ {1,98}ઇતિ. યદ્ય્ આપ્તવાક્યેષુ ગુણનિબન્ધનો દોષાભાવઃ, એવં તર્હિ ગુણજ્ઞાનાધીન ઇવ પ્રામાણ્યે ઽનવસ્થૈવ. કઃ ખલ્વ્ અત્ર વિશેષઃ, ગુણજ્ઞાનાધીનં વા પ્રામાણ્યં તદધીનો વા દોષાભાવ ઇતિ. યદ્ એવ હિ દોષાભાવં ગ્રહીતું ગુણજ્ઞાનમ્ અપેક્ષ્યતે, તસ્યૈવ હિ ગુણજ્ઞાનાધીનો દોષાભાવઃ, તસ્યાપ્ય્ એવમ્ ઇતિ સૈવ પૂર્વોક્તાનવસ્થા. તથશ્ ચ પ્રામાણ્યોત્ખાતિર્ ઇતિ

પરિહરતિ -- તદે તિ.
અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદિ જ્ઞાતા એવ ગુણા દોષાનુત્સારયેયુઃ, એવમ્ અનવસ્થા ભવેત્. ન ત્વ્ એતદ્ એવમ્ ઇતિ. કથં નામ વ્યાપ્રિયન્તે અત આહ -- દોષાભાવે ઇતિ. સન્માત્રતયા ગુણા દોષાનુત્સારયન્તિ.[321]અતો ઽસન્તો દોષા ન જ્ઞાતા ઇતિ સહજં પ્રામાણ્યમ્ અવતિષ્ઠત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[321] ત
તદ્ એવં તાવદ્ ગુણનિરાકાર્યદોષેષ્વ્ અપિ પુંવાક્યેષુ દોષપરિહાર ઉક્તઃ. અકર્તૃસન્દૃબ્ધે તુ વેદે નિરાશ્રયા દોષાઃ શઙ્કામ્ અપિ નાધિરોહન્તીત્યપ્રામાણ્યશઙ્કાપિ નાસ્ત્ય્[322]એવેત્ય્ આહ -- તત્રે તિ. પ્રામાણ્યસ્યૌત્સર્ગિકસ્યાપ્રામાણ્યમ્ અપવાદભૂતં તન્નિર્મુક્તિર્ વેદે લઘીયસી ન પુંવાક્યવદ્ ગુણાપેક્ષિ[323]તયા ગુર્વીતિ ભાવ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[322] સ્તીત્યા
[323] ક્ષ (ક)
યતઃ પુંવાક્યેષ્વ્ અપિ ન ગુણાપેક્ષં પ્રામાણ્યમ્, અતો ન શબ્દાનાં પ્રમાણતા વક્ત્રધીના. તદ્ગુણાપેક્ષાયાં તુ તદધીનતા ભવેત્. ન ચૈતદ્ એવમ્ ઇતિ વર્ણિતમ્ એવ. અતો યદ્ નૈયાયિકાદિભિઃ પ્રામાણ્યસિદ્ધ્યર્થં વેદે વક્તુર્ ઉપાસનં કૃતં મહેશ્વરેણ વેદાઃ પ્રણીતા ઇત્ય્ આશ્રિતં તદ્ અયુક્તં, દોષાભાવાદ્ એવ તેષાં સ્વતઃ પ્રામાણ્યસિદ્ધેર્ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- અત ઇતિ ન યુક્તમ્ અન્તેન.{1,99}અપ્રમાણત્વાનુગુણૈવ દોષાશઙ્કામ્ ઉપજનયન્તી કર્તૃકલ્પનેત્ય્ આહ -- અપ્રમાણત્વે તિ

અત એવ ચ યદ્ અપિ નાસ્તિકૈર્ આપ્તાપ્રણીતત્વેનાપ્રામાણ્યપ્રસઞ્જનં કૃતં, તદ્ અપ્ય્ અત્ર નિત્યે વેદે દોષાય ન જાયત ઇત્ય્ આહ - તતશ્ [324] ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પૌરુષેયવાક્યમ્ આપ્તાપ્રણીતત્વેન દુષ્યતિ. તદ્ ધિ તદપ્રણીતમ્ અર્થાદનાપ્તપ્રણીતં ભવેત્. તતશ્ ચ તદ્દોષદુષ્ટમ્ અપ્રમાણં ભવેત્. નિત્યં તુ યદિ નામાપ્તાપ્રણીતમ્, એવમ્ અપિ નિર્દોષમ્ એવેતિ ન તસ્યાપ્તાપ્રણીતત્વેન પ્રામાણ્યં વિહન્યતે. પૌરુષેયમ્ અપિ હિ નાપ્તાપ્રણીતત્વેનાપ્રમાણમ્, અપિ તુ અનાપ્તપ્રણીતતયા. સા ચ નિત્યે નાસ્તીતિ કિમ્ અપ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ. નનુ વ્યાપ્તિબલેન પરૈર્ આપ્તાપ્રણીતત્વેનાપ્રામાણ્યં સાધિતં બાલાદિવાક્યનિદર્શનેન યદ્ વાપ્તેનાપ્રણીતત્વાદ્ ઇત્ય્ અત્ર. અતો હેતુદોષા એવ વિરુદ્ધાસિદ્ધાદયો ઽભિધીયન્તામ્. કિં સ્વગોત્રાનુસારિણા વચનેન, અત આહ -- પ્રયોગાણામ્ ઇતિ. ન પરમસ્ય પ્રયોગસ્ય, સર્વેષામ્ એવ પ્રયોગાણામ્ ઉત્તરત્ર પ્રતિસાધનં વક્ષ્યામ એવ ચોદનાજનિતા બુદ્ધિર્ ઇત્યાદિના. અતઃ પ્રતિહેતુવિરુદ્ધા અપ્રામાણ્યહેતવઃ સંશયજનકતયા નાપ્રામાણ્યં નિશ્ચાયયન્તિ યદિ તુલ્યબલાઃ. અથ તુ પ્રામાણ્યહેતવો બલીયાંસઃ, તતસ્ તદ્બાધિતા નતરામાત્માનમ્ અપ્રામાણ્યહેતવો લભન્ત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[324] ત ઇતિ (ક)
કથં પુનરાપ્તાપ્રણીતત્વં ન દોષાય, આપ્તો હિ પ્રમાણેનાર્થં પ્રતિપદ્ય વાક્યમ્ આરચયતિ. તચ્ ચ માનાન્તરસંવાદાદ્ એવ હિ પ્રમાણં ભવતિ. આપ્તાપ્રણીતં હ્ય્[325]અસન્મૂલપ્રમાણાન્તરં કથં પ્રમાણં ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ -- પૌરુષેયે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વેદવાક્યં મૂલાન્તરાનપેક્ષમ્ એવ સ્વાર્થે પ્રમાણં, કિં તસ્ય પ્રમાણાન્તરેણ. પૌરુષેયે તુ વચસિ પ્રમાણાન્તરં મૂલકારણમ્ ઇતિ તત્ તદભાવે દુષ્યતીતિ

__________નોતેસ્__________
[325] ત્વ (ખ, ગ)
{1,100} યત્ તુ અસન્મૂલાન્તરાણામ્ અસમ્ભવત્સંવાદાનાં કથં પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ, તદ્ અયુક્તમ્. યેનૈવ હિ કારણેન પ્રમાણાન્તરમૂલા ન ચોદનાઃ, તેન યેયમ્ અસઙ્ગતિસ્ તાસાં પ્રમાણાન્તરૈઃ, સૈવ સુતરાં પ્રામાણ્યકારણમ્. અત એવ અર્થે ઽનુપલબ્ધે ઇતિ વક્ષ્યતિ. અપ્રાપ્તે શાસ્ત્રમ્ અર્થવદ્ ઇતિ ચ. પ્રમાણાન્તરમૂ[326]લત્વે ઽનુવાદત્વમ્ એવાસામ્ આપદ્યતે, ન પ્રામાણ્યમ્. ન હિ નો ગન્તૃમાત્રં પ્રમાણમ્ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- તેને તિ.

__________નોતેસ્__________
[326] પ્રાપ્તવિષયત્વે (ખ)
યદ્ અપિ તાવત્ પ્રમાણાન્તરગોચરાર્થં પુંવચનં, તસ્યાપિ પ્રામાણ્યે ન સંવાદઃ કારણમ્. કિમઙ્ગ પુનઃ પ્રમાણાન્તરાગોચરાર્થાનાં વેદવાક્યાનામ્ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- અન્યસ્યાપી તિ. તદ્ અપિ સ્વત એવ પ્રમાણમ્ ઇતિ ભાવઃ. નન્વ્ એક એવાર્થો ઽનેકેભ્ય આપ્તવાક્યેભ્યો ઽવગમ્યતે. સર્વાણિ ચ તાનિ પ્રમાણાનિ. યથા -- અષ્ટવર્ષં બ્રાહ્મણમ્ ઉપનયીત
ગર્ભાષ્ટમે ઽબ્દે[327]કુર્વીત બ્રાહ્મણસ્યોપનાયનમ્
__________નોતેસ્__________
[327] વા
ઇતિ ચ. અતઃ કથમ્ ઉચ્યતે પ્રમાણાન્તરાગોચરાર્થત્વમ્ એવ પ્રામાણ્યે કારણમ્ ઇતિ, અત આહ -- તુલ્યાર્થાનામ્ ઇતિ. એકાર્થોપનિપાતિનાં હિ વ્રીહ્યાદીનાં વિકલ્પો વક્ષ્યતે એકાર્થાસ્ તુ વિકલ્પેરન્ (12.3.10) ઇતિ. અતો ઽત્રાપિ પ્રમાતૃભેદાદ્ વ્યવસ્થિતવિકલ્પ એવ પ્રમાણાનાં, શાખાદિવિકલ્પવત્. ન પુનરન્યોન્યસંવાદઃ પ્રામાણ્યે કારણમ્. તથા હિ -- ગૌતમીયગોભિલીયે છન્દોગાનાં, યાજ્ઞવલ્કીયં વાજસનેયિનાં પ્રમાણં વિકલ્પ્યત્વાત્. વિકલ્પનીયત્વાદ્ એકૈકં સ્મૃતિવાક્યમ્ એકૈકસ્ય પ્રમાતુર્ બોધકં ન ત્વ્ અન્યોન્યસંવાદાત્[328]પ્રામાણ્યમ્, ધર્મદ્રોણાધ્યાયિનામ્ અપિ નાન્યોન્યસંવાદઃ પ્રામાણ્યે કારણમ્. એકસ્માદ્ ધિ તમ્ અર્થં વિદિતવતો ઽન્યદનુવાદ એવ. અન્યસ્યૈવ તુ તત્ પ્રમાણમ્. એવં ભિષગ્વિદ્યાસ્વ્ અપિ દર્શયિતવ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[328] દઃપ્રામાણ્યે કારણમ્. ધ (ખ, ગ)
{1,101} યત્ર તર્હિ પ્રમાતુર્ એકસ્યૈવૈકાર્થગોચરા નાનાપ્રમાણૈઃ પરિચ્છેદા જાયન્તે તત્ર કથમ્. યથા કશ્ચિદ્ દૂરે સન્તમ્ અગ્નિં પ્રથમમ્ આપ્તવાક્યાદ્ અવગચ્છતિ, પુનશ્ ચોપસર્પન્ ધૂમાદ્ અનુમિનોતિ, તતઃ પુનરત્યન્તમ્ આસીદન્ પ્રત્યક્ષયતિ. તત્ર હિ સર્વાણ્ય્ એવ પ્રમાણાનિ, પરસ્પરસઙ્ગતાર્થાનિ ચ. અતઃ કથં ન સંવાદઃ પ્રામાણ્યે કારણમ્ ઇત્ય્ અત આહ -- યત્રાપી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદિ તાવદનધિકવિષયાણ્ય્ એવ તાનિ સર્વાણિ, તત એકમ્ એવ તત્રાદ્યં પ્રમાણમ્. ઇતરાણિ ત્વ્ અનુવાદભૂતાનિ. નચૈતાન્ય્ અનધિકવિષયાણિ. ન હ્ય્ અસાવ્ અર્થઃ પૂર્વેણ પ્રમાણેન તથાવગતઃ યથોત્તરૈર્ અવગમ્યતે, ઉત્તરોત્તરકાલસમ્બન્ધાતિરેકાત્. અપિ ચાપ્તવાક્યાત્ પર્વતો ઽગ્નિમાન્ ઇતિ સામાન્યતો ઽવગ[329]મ્યતે. પુનસ્ તદેકદેશવિશેષો[330]ધૂમાનુમાનાદ્ અવગમ્યતે. અસાધારણધૂમદર્શનાચ્ ચ કાષ્ઠાદિભેદભિન્નઃ પ્રત્યક્ષેણ ચ સમુન્મી[331]લિતાખિલવિશેષો[332]વિશદતરમયમ્ ઇત્ય્ અપરોક્ષમ્ અવસીયતે ઇત્ય્ અધિકાધિકવિષયાણાં ન સંવાદતઃ પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[329] ગતે
[330] ષો ઽનુ
[331] દિતા
[332] ષો ઽપિ વિ (ખ)
સંવાદનિબન્ધને ચ પ્રામાણ્યે ઽનવસ્થાપદ્યત ઇત્ય્ આહ -- સઙ્ગત્યે તિ

નન્વ્ અવિસંવાદિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્ અર્થક્રિયાસ્થિતિશ્ ચાવિસંવાદ ઇતિ જાતાયામ્ અર્થક્રિયાયાં કિં પ્રમાણાન્તરાપેક્ષયા. યથાહુઃ --
પ્રમાણમ્ અવિસંવાદિ જ્ઞાનમ્ અર્થક્રિયાસ્થિતિઃ ।
અવિસંવાદનમ્
ઇતિ. પ્રત્યક્ષમ્ અનુમાનં ચ દ્વે એવ પ્રમાણે ઇતિ પ્રતિજ્ઞાય ન હ્ય્ આભ્યામ્ અર્થં પરિચ્છિદ્ય પ્રવર્તમાણો ઽર્થક્રિયાયાં વિસંવાદ્યતે ઇતિ ચ. અતો ઽર્થક્રિયાવસાનૈવ પ્રમાણસ્થિતિર્ ઇતિ ન જ્ઞાનાન્તરાપેક્ષાયામ્ અનવસ્થા. અત આહ -- કસ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અર્થક્રિયાજ્ઞાનમ્ અપિ[333]ન તાવદપ્રમાણમ્[334]અર્થક્રિયાં વ્યવસ્થાપયિતુમ્{1,102}અલમ્ ઇતિ તત્પ્રામાણ્યાર્થમ્ અપરાપરાર્થક્રિયાનુસરણેનાનવસ્થૈવ. યદિ ત્વ્ અનપેક્ષિતજ્ઞા[335]નાન્તરમ્ એવ તત્ પ્રમાણમ્, એવં સતિ પ્રથમમ્ અર્થજ્ઞાનમ્ એવ કિમ્ અનપેક્ષં ન પ્રમાણમ્ ઇષ્યતે. ન હ્ય્ અનયોર્ અવબોધરૂપત્વે ઽસંશયાત્મકત્વે ચ[336]કશ્ચિદ્ વિશેષો દૃશ્યતે. અપિ ચ પ્રમાણેનાર્થં પરિચ્છિદ્ય પ્રવર્તમાનો ઽર્થક્રિયાયામ્ અવિસંવાદં મન્યતે. તત્રાર્થક્રિયાસ્થિતેઃ પ્રાગવિસંવાદાનવગતેર્ ન પ્રાંઆણ્યનિશ્ચય ઇતિ કથં પ્રવૃત્તિઃ. અપ્રવૃત્તસ્ય વા[337]કથમ્ અર્થક્રિયાસ્થિતિઃ. તદ્ ઇહોભયસ્મિન્ન્ અન્યોન્યાધીને દુરુત્તરમ્ ઇતરેતરાશ્રય(ત્વ)મ્. અથ સન્દેહાદ્ એવ પ્રવૃત્તો ઽર્થક્રિયાસ્થિત્યા અવિસંવાદં બુદ્ધ્વા પ્રામાણ્યં મન્યતે, કૃતં તર્હિ પ્રમાણેન. અર્થક્રિયાર્થમ્ એવ હિ તદ્ અર્થ્યતે. સા ચેત્ સન્દેહાદ્ એવ જાતા, સ એવ સાધીયાન્. તસ્યૈવ વ્યવહારૌપયિકત્વાત્. અતો યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારયોર્ નિયમેન સમ્યગ્જ્ઞાનપૂર્વકત્વાદ્ અવિદુષાં તદ્વ્યુત્પાદનાર્થં પ્રમાણનિશ્ચયપ્રણયનમ્ ઇતિ, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. અતત્પૂર્વકત્વાત્ તયોઃ. અપિ ચાસ્મિન્ મતે સકૃજ્જાતવિનષ્ટેષુ વિદ્યુદાદિભાવેષુ ન કાચિદર્થક્રિયા જાતેતિ તજ્જ્ઞાનં પ્રમાણં ન સ્યાત્. અથ[338]તત્રાપિ શબ્દપ્રયોગો ઽર્થક્રિયેત્ય્ ઉચ્યતે, તર્હિ નિર્વિકલ્પકે અપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ. તસ્માદ્ અવિસંવાદિ પ્રમાણમ્ ઇતિ મન્યામહ એવ. અર્થક્રિયા[339]સ્થિતિસ્ તુ અવિસંવાદ ઇતિ ન મૃષ્યામહે. અર્થાન્યથાત્વહેતૂત્થદોષજ્ઞાનાભ્યામ્ એવ તૂત્પન્નસ્ય જ્ઞાનસ્ય વિસંવાદઃ. તદભાવાચ્ ચાવિસંવાદઃ. તાવતા ચ પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ સિદ્ધં ન સંવાદાપેક્ષં પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[333] પિ તાવદપ્ર
[334] ણં નાર્થ (ગ)
[335] પ્રમાણાન્ત (ક)
[336] વા
[337] ચ (ખ)
[338] થવા ત (ગ)
[339] યા તુ અવિ (ક)
અપિ ચ સંવાદાપેક્ષિણિ પ્રામાણ્યે શ્રોત્રજા બુદ્ધિર્ ઇન્દ્રિયાન્તરજન્યાભિર્ બુદ્ધિભિર્ અસંવાદાદ્ અપ્રમાણમ્ આપદ્યતે ઇત્ય્ આહ -- શ્રોત્રે તિ. યદિ ત્વ્ અસ્યાઃ શ્રોત્રજ્ઞાનાન્તરસંવાદાદ્[340]એવ પ્રામાણ્યમ્ ઇષ્યતે, તથા સતિ વેદે ઽપિ તત્તદ્વાક્યોચ્ચારણાનુગામિની શતકૃત્વો બુદ્ધિર્ ઉત્પદ્યત ઇતિ સાપિ નાપ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- સ્યાચ્ ચેદ્ {1,103}ઇતિ. પ્રમાણાન્તરજન્યા તુ સંવાદબુદ્ધિર્ ન પરં વેદે, શ્રોત્રે ઽપિ પ્રત્યક્ષે ચ નાસ્તીત્ય્ ઉક્તમ્ એવેત્ય્ આહ -- પ્રમાણે તિ

__________નોતેસ્__________
[340] દાત્ પ્રા (ખ)
તદ્ એવં સ્થિતે યદ્ય્ એકેન્દ્રિયાધીનજ્ઞાનસંવાદાત્ શ્રોત્રં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે; એવં સતિ વેદે ઽપિ[341]તત્તદ્વાક્યોદ્ભાવિતબુદ્ધિસંવાદાદ્ દુર્વારં પ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- યથે તિ. પૌનરુક્ત્યં ત્વ્ અત્રાનવહિતા મન્યન્તે ઇતિ, કિં તદાક્ષેપપરિહારાભ્યામ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[341] તદ્વા (ક)
યત એતે સંવાદાપેક્ષિણિ પ્રામાણ્યે દોષાઃ, તસ્માદ્ વિમુચ્ય સંવાદગ્રહણં યદુત્પન્નં દૃઢમ્ અસન્દિગ્ધં જ્ઞાનાન્તરેણ ચ નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ ન વિસંવાદ્યતે. વિજ્ઞાનં વિશિષ્ટવિષયં જ્ઞાનમ્, અધિકવિષયમ્ ઇતિ યાવત્. એતેન સ્મરણં વ્યવચ્છિનત્તિ. તદ્ ધિ પૂર્વજ્ઞાનાદ્ અવિશિષ્ટમ્ અનધિકવિષયત્વાત્. તદ્ એવ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

ક્વ પુનઃ પ્રમાણાન્તરાસ[342]ઙ્ગતાર્થં વચઃ પ્રમાણં દૃષ્ટં, યેન વેદવાક્યાનાં પ્રામાણ્યમ્ આશ્રીયતે. પૌરુષેયં હિ સર્વં પ્રમાણાન્તરપ્રતિપન્નાર્થમ્ એવ, અત આહ -- ન ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાનુમાનસાધ્યપ્રામાણ્યાનિ પ્રમાણાનિ, યેન ક્વ દૃષ્ટમ્ ઇતિ પર્યનુયુ[343]જ્યામહે. અનુમાને હિ દૃષ્ટાન્તાપેક્ષા ભવતિ. સ્વત એવ ચ પ્રમાણાનાં પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ ન તેષામ્ અનુમાનેન પ્રામાણ્યં સાધનીયમ્ ઇતિ. અનુમાનેન ચ પ્રામાણ્યસાધને તસ્યાપ્ય્ અનુમાનાન્તરાપેક્ષાયામ્ અનવસ્થેત્ય્ આહ -- સર્વસ્યે તિ

__________નોતેસ્__________
[342] ગોચરાર્થં (ગ)
[343] યો (ક)
{1,104} અત્ર ચોદયતિ -- નન્વ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યથા અપ્રમાણમ્ અપ્રમાણતયા ના[344]વસીયત ઇતિ પરાપેક્ષમ્, એવં પ્રમાણમ્ અપિ પ્રમાણતયા ન પ્રકાશત ઇતિ તદ્ અપિ પરાપેક્ષમ્ આપદ્યતે. ન હિ પ્રમાણત્વેનાગૃહીતં પ્રત્યક્ષાદિ વ્યવહારાય[345] કલ્પતે. તદર્થં ચ પ્રમાણાનુસરણં ન વ્યસનેનેતિ

__________નોતેસ્__________
[344] નાધ્યવ
[345] યાવક (ગ)
પરિહારતિ -- પ્રમાણમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યથા અવિદિતસ્વરૂપશક્તીન્ય્ અપિ ચક્ષુરાદીન્દ્રિયાણિ પરાનપેક્ષાણ્ય્ એવ કૃતકાર્યાણિ કાર્યાન્યથાનુપપત્ત્યા પશ્ચાદ્ અવસીયન્તે, ન ચૈતેષાં જ્ઞાનં કાર્યં પ્રત્યુપયુજ્યતે, તસ્ય નિરપેક્ષૈર્ એવેન્દ્રિયૈઃ કૃતત્વાત્. એવં પ્રમાણમ્ અપિ પ્રત્યક્ષાદિ પ્રત્યયાન્તરગ્રહણાત્ પૂર્વં સ્વકાર્યે વિષયપરિચ્છેદે નિરપેક્ષમ્ એવ સંસ્થિતમ્ અતિક્રાન્તં સ્વરૂપેણૈવ કદાચિદ્ ગૃહ્યેતાપિ યદિ જિઘૃક્ષ્યતે. ન તુ તસ્ય ગ્રહણં પ્રામાણ્ય ઉપયુજ્યતે. યાદૃશં હિ રૂપમ્ અસ્ય પ્રત્યયાન્તરેણા[346]પિ ગ્રહીતવ્યં તેનૈવ રૂપેણ તત્ પ્રાગ્ અપ્ય્ આસીદ્ એવ. ઘટપ્રત્યક્ષેણ હિ ઘટો ઘટો ઽયમ્ ઇતિ નિશ્ચિતા[347]કારઃ પ્રવેદિતઃ. તાવદ્ એવ ચ તસ્ય પ્રમાણત્વં, પ્રમાણાન્તરેણાપિ ઘટો ઽમુના પરિચ્છિન્ન ઇત્ય્ એવ પ્રવેદનીયમ્, નાધિકં કિઞ્ચિદ્ ઇતિ જાયમાનમ્ અપિ કૃતકરમ્ એવ તત્ પ્રમાણાન્તરમ્. અપ્રમાણે તુ પૂર્વાનવગતરૂપજ્ઞા[348]નાયાર્થવત્ પ્રત્યયાન્તરમ્ ઇતિ વક્ષ્યતિ. સંસ્થિતમ્ ઇતિ પ્રમાણપર્યવસાનં દર્શયતિ. કાર્યાન્તરનિષ્પત્ત્યા હિ પ્રમાણં સન્તિષ્ઠતે. સંસ્થિતે ચાનર્થકં પ્રત્યયાન્તરમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[346] ણ ગૃહીતં તે (ક)
[347] તરૂપઃ પ્ર (ગ)
[348] જ્ઞાપના (ક)
યતશ્ ચ સ્વરૂપેણ પ્રત્યયાન્તરૈઃ પ્રમાણમ્ અવસીયતે, તચ્ ચ સ્વરૂપમ્ અવગતપૂર્વમ્ એવ, અતો ઽસ્ય પ્રમાણસ્ય પ્રત્યયાન્તરેણ જ્ઞાયમાનત્વં ન પ્રામાણ્ય{1,105}ઉપયુજ્યતે. ઇદં હિ તસ્ય પ્રામાણ્યં યત્ સ્વવિષયપ્રકાશનં, તચ્ ચ પૂર્વસ્માદ્ એવ સ્વસ્માલ્લબ્ધમ્ ઇત્ય્ અનર્થકં પ્રત્યયાન્તરમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવાર્થં વ્યક્તીકર્તુમ્ આહ -- તેને તિ

અપ્રમાણે તુ પ્રત્ય[349]યાન્તરમ્ અર્થવદ્ ઇતિ યુક્તૈવ તત્ર તદપેક્ષેત્ય્ આહ -- અપ્રમાણમ્ ઇતિ.[350]અયમ્ અર્થઃ -- અપ્રમાણં હિ સ્વરૂપેણાર્થં ગૃહ્ણાતિ. યાદૃશં હિ જ્ઞાનસ્ય સ્વરૂપં તાદૃશમ્ એવાર્થે ઽધ્યારોપયતીતિ યાવત્. ઇદં રજતમ્ ઇતિ[351]હિ શુક્તૌ રજતાકારમ્ અપ્રમાણં તામ્ અપિ તદાકારતયા ગૃહ્ણાતિ. અત એવ ચ તન્મિથ્યા ભવતિ. તચ્ ચૈતન્મિથ્યાત્વમ્ એવાત્મનો ન તેનાત્મના પ્રવેદિતમ્ ઇતિ તત્પ્રવેદનાય યુક્તૈવાન્યાપેક્ષા. અસતિ હિ મિથ્યાત્વગ્રાહિણિ પ્રત્યયાન્તરે ન સ્વાર્થે જ્ઞાનસ્વરૂપારોપો મિથ્યાત્વં નિવર્તતે. અસત્યાં ચ તન્નિવૃત્તાવ્ અપ્રમાણાદ્ એવ પ્રામાણ્યવ્યવહારઃ પ્રતાયેત. અતસ્ તન્નિવૃત્તયે ઽર્થવત્ પ્રત્યયાન્તરમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[349] માણાન્ત
[350] તિ. અપ્ર (ગ)
[351] તિ શુ
કસ્માત્ પુનઃ પ્રત્યયાન્તરૈર્ અગૃહીતં મિથ્યાત્વં ન નિવર્તતે, અત આહ -- ન હી તિ. યાદૃશં જ્ઞાનં તથાર્થો ન ભવતીતિ યો ઽયમ્ અર્થસ્યાતથાભાવઃ નાયં પૂર્વેણાપ્રમાણેનોપાત્તઃ. અપરિચ્છિન્ન ઇતિ યાવત્. પ્રમાણેનૈવ હિ તથાત્વં, તસ્ય હિ તથાત્વમ્ અર્થસ્ય કાર્યં, તચ્ ચ તેનૈવ પ્રકાશિતમ્ ઇતિ ન તત્ર પરાપેક્ષા. અન્યથાત્વં ત્વ્ અર્થસ્યાપ્રમાણાદ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ તત્ર પ્રમાણાન્તરં સાવકાશમ્ ઇતિ.[352]આહ -- અસ્તુ પરતો મિથ્યાત્વમ્, એવમ્ અપિ ન પ્રામાણ્યં ચોદનાનામ્, અનુમાનેન મિથ્યાત્વાવગમાત્. ઉક્તં હિ --
__________નોતેસ્__________
[352] તિ. અસ્તુ (ક)
સ્વર્ગયાગાદિસમ્બન્ધવિષયાશ્ ચોદના મૃષા ।
ઇતિ, અત આહ -- તત્રાપી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન યતઃ કુતશ્ચિત્ પરસ્માન્ મિથ્યાત્વમ્, અપિ તુ તત્રાપ્ય્ અર્થાતથાભાવે મિથ્યાત્વે ઽન્યથાત્વવિષયૈવ{1,106} યા ધીઃ નેદં રજતમ્ ઇતિ વા શુક્તિર્ ઇયમ્ ઇતિ વા સા કારણં, દુષ્ટકારણવિષયા વા. યથા વક્ષ્યતિ -- યસ્ય ચ દુષ્ટં કરણં યત્ર ચ મિથ્યેતિ ભવતિ પ્રત્યયઃ ઇતિ

કિમ્ એષ મન્ત્રઃ. અનુમાનાદ્ અપિ મિથ્યાત્વમ્ અવસીયમાનં ન કદાચિદ્ અપિ નિગ્રહ[353]સ્થાનમ્ આપાદયતીતિ, અત આહ -- તાવતે તિ. ચકારો હેતૌ. નાયં મન્ત્રઃ. કિન્ ત્વ્ અનુમાનાન્ મિથ્યાત્વમ્ અવગન્તુમ્ એવ ન શક્યતે, પ્રતિહેતુવિરુદ્ધત્વાદ્ અનુમાનાનામ્. નાસ્તિકાનામ્ અપિ ચાભ્યુપેતસ્વાગમાપ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગાચ્ ચ. શક્યતે હિ તદાગમાનામ્ અપિ વાક્યત્વાદિના મિથ્યાત્વમ્ અનુમાતુમ્. ચોદનાજનિતાસન્દિગ્ધાવિપર્યાસિતજ્ઞાનવિરુદ્ધાશ્ ચ હેતવો ન પ્રામાણ્યમ્ આચ્છાદયિતુમ્ ઉત્સહન્તે ચોદનાનામ્ ઇતિ તાવતૈવ કારણદ્વયેન મિથ્યાત્વં ગૃહ્યતે, ન[354]પુનઃ પરોક્તદુરુક્તહેતુસઙ્ઘાતેનેતિ. નનુ યદ્ અપિ તદર્થાન્યથાત્વજ્ઞાનં દુષ્ટકારણજ્ઞાનં વા, તદ્ અપિ નાપ્રમાણં મિથ્યાત્વં પ્રતિષ્ઠાપયતિ. પ્રામાણ્યં ચ પૂર્વજ્ઞાનવિરોધાત્ તસ્યાપિ દુરધ્યવસાનમ્ ઇતિ કથં પૂર્વસ્ય મિથ્યાત્વમ્ અત આહ -- ઉત્પત્ત્યવસ્થમ્ ઇતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉભયવિધં મિથ્યાત્વગ્રાહિ જ્ઞાનમ્ ઉત્પત્ત્યવસ્થિતં પ્રમાણમ્ ઇતિ મીયતે. યથા પ્રમાણં ભવતિ તેનાત્મના મીયત ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્ ખલૂત્પત્તિદશામ્ અધિરૂઢમ્ ઇતિ ન તાવદનુત્પત્તિલક્ષણેનાપ્રામાણ્યેન પરિભૂયતે. નિશ્ચયત્વાત્મકત્વાચ્ ચ ન સંશયરૂપેણ. ન ચાસ્ય બાધકાન્તરમ્ ઉપલભ્યત ઇતિ પ્રમાણમ્ એવ. અતસ્ તેન શક્યતે પૂર્વસ્ય મિથ્યાત્વમ્ આપાદયિતુમ્. તસ્યાપિ બાધકોદયે પ્રમાણેતરવિભાગો ભણિત એવેતિ સૂક્તં દ્વેધૈવ મિથ્યાત્વમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[353] હમ્ આ
[354] ન પ (ક)
યતશ્ ચ દ્વેધૈવ મિથ્યાત્વમ્ અવગમ્યતે ન પ્રમાણાન્તરેણ, અતઃ પરસ્મા અપિ મિથ્યાત્વં પ્રતિપાદયિતુકામેનૈતદ્ એવ મિથ્યાત્વહેતુધ્વયં વક્તુમ્ ઉચિતમ્. ન ત્વ્ અપ્રમાણસાધર્મ્યમાત્રપ્રયોજકં, યથા પરૈઃ કૃતમ્ ઇત્ય્ આહ -- અત ઇતિ

{1,107} આગમવિરોધશ્ ચાનુમાનેનાપ્રામાણ્યં સાધયતામ્ ઇત્ય્ આહ -- ચોદને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ચોદનાજનિતં જ્ઞાનં ત્રિવિધા[355]પ્રામાણ્યરહિતં સ્વતશ્ ચ પ્રમાણમ્ ઇતિ સ્થિતમ્. અતસ્ તેનૈવાપ્રામાણ્યપ્રતિજ્ઞા બાધ્યતે. તસ્મિન્ પરિપન્થિનિ ન વાક્યત્વાદીનામ્ અપ્રામાણ્યેન સમ્બન્ધ એવ ગ્રહીતુમ્ શક્યત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[355] ધદોષર
અત્ર કિઞ્ચિદ્ આશઙ્કતે -- તન્મિથ્યાત્વાદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પ્રમાણં સચ્ચોદનાજનિતં જ્ઞાનમ્ અનુમાનમ્ ઉપમૃદ્ગાતિ. તદ્ એવ તુ તત્પ્રતિહતં મિથ્યા સત્ કથં તદ્બાધાય પ્રભવતીતિ. પરિહરતિ -- પ્રાપ્તમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- મિથ્યા સતા ચોદનાજ્ઞાનેનાનુમાનં ન બાધ્યતે. તદબાધિતેન લબ્ધપ્રતિષ્ઠેનાનુમાનેન મિથ્યા ક્રિયતે. અતસ્ તન્મિથ્યાત્વાદ્ અનુમાનપ્રમાણતા, તત્પ્રામાણ્યાચ્ ચ તન્મિથ્યાત્વમ્ (!)ઇતીતેરતરાશ્રયમ્ ઇતિ. યદિ ચોદનાજ્ઞાનસ્ય બાધકાન્તરં ભવેદ્, એવં તદાપાદિતમિથ્યાત્વં નાનુમાનબાધાય પ્રભવતીતિ ઇતરેતરાશ્રયં ચ નાશઙ્ક્યેત. ન ત્વ્ અતો ભવદુક્તાદ્ અનુમાનાદ્ અન્યત્ કિઞ્ચિદ્ બાધકમ્ અસ્તીત્ય્ આહ -- ને તિ

નનુ પ્રમાણાન્તરૈશ્ ચોદનાર્થસ્યાપરિગ્રહાત્ સંવાદાભાવાદ્ એવ ચોદનાજનિતસ્ય[356]જ્ઞાનસ્ય સિદ્ધં મિથ્યાત્વમ્ ઇતિ નેતરેતરાશ્રયમ્ અત આહ -- ન ચે તિ. ઉક્તમ્ ઇદં ન સંવાદનિબન્ધનં પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ મા ભૂદ્ રસાદિજ્ઞાનાપ્રામાણ્યાદ્ અભાવો રસાદીનામ્ ઇતિ. કથં પુનસ્ તેષાં સંવાદતઃ પ્રામાણ્યે ઽભાવો રસાદીનામ્ ઇત્ય્ અત આહ તેષામ્ ઇતિ. તેષાં રસાદીનાં જિહ્વાદિભિર્ એવ ગ્રહણં નિયતમ્. અત ઇન્દ્રિયાન્તરસંવાદાભાવાદ્ રસજ્ઞાનાપ્રામાણ્યે રસાદીનામ્ અભાવો ભવેદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[356] સ્ય સિ (ક)
{1,108} યદિ તુ સજાતીયજ્ઞાનાન્તરસંવાદાદ્ રસજ્ઞાનં પ્રમાણમ્ ઇષ્યતે, તથા સતિ ધર્મે ઽપિ તાદૃગ્ વેદોત્થાપિતજ્ઞાનસંવાદઃ સમ્ભવતીત્ય્ આહ -- તદ્ધિયે તિ. ઇદં ચ સંવાદતઃ પ્રામાણ્યનિરાકરણાર્થં પ્રાગુક્તમ્. ઇદાનીમ્ ઇતરેતરાશ્રયપ્રસઞ્જનાયોચ્યત ઇતિ તાત્પર્યભેદાદ્ અપૌનરુક્ત્યમ્ ઇતિ. યદિ તૂચ્યતે -- અસિદ્ધમ્ એવ નશ્ ચોદનાપ્રામાણ્યં, કથં તયાપ્રામાણ્યપક્ષો બાધ્યત ઇતિ. તદ્ અયુક્તં. ઉત્પદ્યતે ખલ્વ્ અપિ વેદવચનશ્રાવિણાં નાસ્તિકાનામ્ અપિ ધર્માધર્મવિશેષવિષયાવબોધઃ. ન ચ સન્દિહ્યતે સ્યાદ્ વા અગ્નિહોત્રાત્ સ્વર્ગો નવેતિ. ન ચ વિપર્યયઃ. તદ્ ઇદં તેષામ્ અપિ ચોદનાજનિતં જ્ઞાનં પ્રમાણં એવ. જ્ઞાનાપહ્નવસ્તુ સત્યવાદિનામ્ અયુક્ત એવ. ન હિ તત્ સમ્ભવતિ વિદિતપદપદાર્થસમ્બન્ધશ્ ચોદનાવાક્યાન્ નાર્થં બુધ્યત ઇતિ. અનૃતં તુ વદન્તો નાનૃતં વદેદ્ ઇતિ પ્રતિષેધમ્ અતિક્રામન્તો મહાન્તમ્ અનર્થં પ્રાપ્નુયુઃ. અતો ન પ્રદ્વેષમાત્રેણાસિદ્ધવચનં યુક્તં, તદ્ એતદ્ આહ -- મમે તિ. યસ્ ત્વ્ આહ -- સત્યમ્ ઉત્પદ્યતે જ્ઞાનં, દ્વેષાદ્ એવ તદપ્રમાણમ્ આચક્ષ્મહે. પરસ્પરવિરુદ્ધસિદ્ધાન્તાઃ પ્રાયેણ હિ તાર્કિકા દ્વેષાદ્ એવ કિઞ્ચિદપ્રમાણમ્ આતિષ્ઠન્તે. કિઞ્ચિચ્ ચાસ્મદીયમ્ ઇદં દર્શનમ્ ઇત્યનુરાગેણ પ્રમાણમ્ ઇતિ.[357]અતઃ દ્વેષાચ્ ચોદનાનાં પ્રામાણ્યં બાધ્યતે. અન્યતશ્ ચ પરિચ્છેદાન્ નેતરેતરાશ્રયમ્ ઇતિ, તં પ્રત્યાહ -- દ્વેષાદ્ ઇરિ. નાપ્રમાણતેતિ સમ્બન્ધઃ. ન દ્વેષમાત્રેણાપ્રમાણતા સિધ્યતિ. તથા હિ ન કિઞ્ચિત્ પ્રમાણં નામાવકલ્પતે. સર્વે હિ વાદિનઃ પરસ્પરેણ સિદ્ધાન્તાન્ વિગર્હયન્તો દૃશ્યન્તે. તત્ર કતમત્ પ્રમાણતયાધ્યવસીયતે. અતો યથોક્તલક્ષણમ્ એવ સર્વં પ્રમાણમ્ ઇતિ. સ્યાન્ મતં - મા ભૂદ્ દ્વેષાદ્ અપ્રામાણ્યમ્. યાવત્ તુ વાદિપ્રતિવાદિનોઃ સમ્મતિઃ સમ્પ્રતિપત્તિર્ ન ભવતિ. ન તાવત્ પ્રામાણ્યં પ્રતિતિષ્ઠતિ. ન ચાપ્રતિષ્ઠિતપ્રામાણ્યં પ્રમાણં પરબાધનાય પ્રભવતિ. ન ચ નશ્ચોદનાપ્રામાણ્યે સમ્પ્રતિપત્તિર્{1,109}અસ્તીતિ કથમ્ અનુમાનબાધઃ. અત આહ -- અસમ્મતત્વાદ્ ઇતિ. સ એવાન્વયઃ. શેષં પૂર્વવદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[357] તિ. દ્વે (ખ)
યથા ચ દ્વેષાસમ્મતિભ્યાં નાપ્રામાણ્યમ્ એવં પ્રામાણ્યમ્ અપિ નાત્મેચ્છાભ્યનુજ્ઞાભ્યાં ભવતિ, યેનોભયથાપિ પ્રસિદ્ધપ્રામાણ્યેનાપ્રામાણ્યાનુમાનેન ચોદનૈવ બાધ્યત ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- ન ચે તિ. અપ્રામાણ્યાનુમાનસ્ય હિ પ્રામાણ્યં નાસ્તિકૈર્ ઇષ્યતે. અપ્રમાણેષુ હિ વેદેષુ દુઃખપ્રાયો વેદવાદિનાં સિદ્ધાન્તઃ પરિહૃતો ભવતીતિ. પ્રાગ્ભવીયાદ્ ધર્માનુગ્રહાચ્ ચ તેષામ્ ઇયમ્ અભ્યનુજ્ઞા[358]વેદાપ્રામાણ્યવાદાઃ[359]પ્રમાણમ્ ઇતિ. ઉભયં ચેદં ન પ્રામાણ્યે કારણમ્. ઉક્તમ્ એવ તુ તત્ર કારણમ્ ઇતિ. દ્વેષાદ્ અપ્રામાણ્યં નેત્ય્ અત્રોદાહરણમ્ આહ -- અગ્નીતિ. યદિ દ્વેષાદ્ અપ્રામાણ્યં સ્યાદ્ અગ્નિદાહાદિદુઃખમ્ અપ્રત્યક્ષં ભવેત્, તસ્ય જ્ઞાનસ્યાપ્રત્યક્ષત્વાદ્ અપ્રત્યક્ષવિષયસ્ય ચાપ્રત્યક્ષશબ્દવાચ્યત્વાત્. ન[360]ચેયં દાહદુઃખસ્યાપ્રત્યક્ષતેષ્યતે કૈશ્ચિત્. દ્વેષતસ્ ત્વ્ અપ્રામાણ્યે સા પ્રસજેદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[358] જ્ઞા યદ્ વે
[359] દઃ (ગ)
[360] નેયં (ક)
આત્મેચ્છયા ન પ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ -- ન ચે તિ. આભિલાષિકજ્ઞાનસ્ય સર્વો હિ પ્રામણ્યમ્ અભિલષતિ. તથા સતિ હિ સર્વ એવાશામોદકૈર્ અપિ તૃપ્તા ભવેયુઃ. ન તુ તસ્ય પ્રામાણ્યં કૈશ્ચિદ્ ઇષ્યત ઇતિ. અતઃ સિદ્ધં ચોદનાવિરુદ્ધમ્ અપ્રામાણ્યાનુમાનમ્ અપ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ તવ્યમ્ અન્તેન. નન્વ્ એવં બૌદ્ધાદયો ઽપિ સ્વાગમાન્ ગૃહીત્વા પ્રત્યવતિષ્ઠેરન્, અત આહ -- બૌદ્ધાદેર્ ઇતિ. બૌદ્ધાદેર્ આગમાદ્ વેદાનામ્ અન્તરં[361]વિશેષો વક્ષ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

__________નોતેસ્__________
[361] રં વ (ખ, ગ)
વક્ષ્યમાણમ્ એવાન્તરમ્ અનાગતાવેક્ષણન્યાયેન સૂચયતિ -- પુરુષે તિ. બૌદ્ધાદ્યાગમેષુ પ્રામાણ્યાપવાદો ઽપ્રામાણ્યં સમ્ભવતિ. અતીન્દ્રિયમ્ અર્થં દ્રષ્ટું{1,110}પુરુષાણામ્ અશક્તેઃ. સ્વયમ્ એવ ચ તૈઃ સ્વાગમાનાં પૌરુષેયત્વમ્ આશ્રિતમ્ ઇતિ બુદ્ધ્વાત્માનં સમર્પિતવન્તઃ કથમ્ અધુનાતિક્રામન્તિ. અપૌરુષેયાસ્ તુ વેદા ઇતિ વેદાધિકરણે વક્ષ્યામઃ. તતશ્ ચ દોષાભાવાદ્ એવમ્ ઉક્તેન પ્રકારેણ સ્વતઃપ્રમાણતા વેદસ્ય સિદ્ધા ભવતીતિ પૌરુષેયત્વમ્ અપૌરુષેયત્વં ચાન્તરં બૌદ્ધાદ્યાગમાનાં વેદસ્ય ચેતિ

એવં તાવદપૌરુષેયત્વાન્ નિત્યા વેદાઃ સ્વતઃ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. યે તુ નૈયાયિકાદયઃ પ્રામાણ્યસિદ્ધ્યર્થં કર્તૃમત્ત્વં વેદાનાં કલ્પયન્તિ, યે ચ મિથ્યાત્વવાદિનો મિથ્યાત્વસિદ્ધ્યર્થમ્ એવ, તેષાં ન તાવદ્ અસ્મર્યમાણકર્તૃકલ્પના પ્રમાણવતી. અપિ ચાદૃષ્ટકલ્પનાપિ બહ્વી વિના યુક્ત્યા પ્રાપ્નોતીત્ય્ આહ -- કર્તૃમત્ત્વે ઇતિ કલ્પ્યમ્ અન્તેન. સમ્યગ્વાદિભિસ્ તાવદીશ્વરઃ કર્તા, તસ્ય ચાપ્રતિઘાતજ્ઞાનાદયો ગુણાઃ --
જ્ઞાનમ્ અપ્રતિઘં યસ્ય વૈરાગ્યં ચ જગત્પતેઃ ।
ઐશ્વર્યં ચૈવ ધર્મશ્ ચ સહ સિદ્ધં ચતુષ્ટયમ્ ॥
ઇતિ કલ્પિતાઃ. ન ચ તત્કલ્પનાયાં યુક્તિર્ અપિ સાધીયસી દૃશ્યત ઇતિ સમ્બન્ધપરિહારે વક્ષ્યામઃ. એવં મિથ્યાત્વવાદિનામ્ અપિ દોષવત્કર્તૃકલ્પના નિષ્પ્રમાણિકૈવ. તથા સતિ હિ નાદ્ય યાવદ્ વેદસમ્પ્રદાયો ઽનુવર્તેત. મહતા ખલુ પ્રયત્નેન શિષ્યાચાર્યપરમ્પરયા વેદાન્ ધારયન્તો દૃશ્યન્તે, તદર્થં[362]ચાનુતિષ્ઠન્તઃ. તદનાપ્તસન્દૃબ્ધાનામ્ અનુપપન્નં, તથા સતિ હિ જાતબાધૈર્ અચિરાદ્ એવ હીયેરન્. અતો ઽસ્માન્ મહાજનપરિગ્રહાદ્ અવગચ્છામઃ ન કર્તૃમન્તો વેદા[363] ઇતિ નતરાં દોષવત્કર્તૃકા ઇતિ. મીમાંસકૈસ્ તુ ન કિઞ્ચિદ્ દૃષ્ટાદ્ અધિકમ્ ઇષ્યતે. શિષ્યાચાર્યપરમ્પરયા પ્રતતા હીદાનીં વેદા દૃશ્યન્તે. ઈદૃશમ્ એવ સર્વકાલે{1,111}મીમાંસકૈરિષ્યતે. અતો ન કાચિન્મીમાંસકાનામ્ અદૃષ્ટકલ્પનેત્ય્ આહ -- મીમાંસકૈર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[362] ર્થાંશ્ ચાનુ
[363] દા ન (ખ)
તદ્ અસ્યૈવમ્ભૂતસ્ય નિત્યસ્ય વેદસ્ય જ્ઞાનં ચોત્પાદયતઃ સ્વરૂપવિપરીતત્વં વિપર્યયઃ સંશયશ્ ચ ભાષ્યકારેણૈવ વ્યક્તં[364]નિરાકૃતાવ્ ઇત્ય્ આહ -- એવમ્ભૂતસ્યે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- એતાવદ્ એવ હિ પ્રામાણ્યં યદુત્પન્નમ્ અસન્દિગ્ધમ્ અબાધિતં ચ પ્રત્યયાન્તરેણ જ્ઞાનમ્ ઇતિ. ચોદનાજનિતમ્ અપિ જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નં તાવત્. સંશયવિપર્યયાવ્ અપિ ભાષ્યકારેણાસ્ય વારિતૌ. એવં હ્ય્ આહ -- ન ચ સ્વર્ગકામો યજેતેતિ વચનાત્ સન્દિગ્ધમ્ અવગમ્યતે ભવતિ વા સ્વર્ગો ન વેતિ. ન ચૈષ કાલાન્તરે દેશાન્તરે પુરુષાન્તરે ઽવસ્થાન્તરે વા વિપર્યેતિ. તસ્માદ્ અવિતથમ્ ઇતિ. અતસ્ ત્રિવિધાપ્રામાણ્યવિરહાત્[365]પ્રામાણ્યં ચોદનાજનિતજ્ઞાના[366]નામ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[364] ક્તમ્ એવ નિ
[365] પ્રમાણં
[366] નમ્ ઇ
નન્વ્ એવમ્ અપિ કારણદોષાશઙ્કાયામ્ અપ્રામાણ્યમ્ એવાત આહ -- નિવારયિષ્યત ઇતિ અભાવતો ઽન્તેન. પુરુષાશ્રયા હિ શબ્દે દોષા ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તે ચાપૌરુષેયત્વપ્રતિપાદનેનૈવ વેદાધિકરણે નિર્[367]આકરિષ્યન્ત એવ. તચ્ ચૈવમ્ભૂતસ્યેત્યનેન સૂચિતમ્ ઇહ વિવૃતમ્. વક્ષ્યમાણ એવાર્થઃ પૂર્વમ્ એવમ્ભૂતશબ્દેનોક્ત ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ. એવઞ્ ચ સાક્ષાદ્ અનુપજાતાવ્ અપિ સંશયવિપર્યયૌ કારણદોષાશઙ્કયાપિ ન વેદે શઙ્કિતવ્યાવ્ ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ

__________નોતેસ્__________
[367] વારયિષ્ય
એવં તાવદાક્ષિપ્તં ભાષ્યમ્ ઉપેક્ષ્યૈવ તદુપોદ્ધાતભૂતં સ્વતઃપ્રામાણ્યં પ્રસાધ્ય વેદાઃ પ્રમાણમ્ ઇતિ સિદ્ધાન્તિતમ્. ઇદાનીં યત્ તુ બ્રવીતીત્યાદિભાષ્યમ્ આક્ષિપ્તં, તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- તથે તિ. અયં ભાષ્યાભિપ્રાયઃ -- અતથાભૂતપ્રતિજ્ઞયા ચોદનાનામ્ અપ્રામાણ્યં પ્રસાધ્યતે. તચ્ ચ[368]ત્રિવિધમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્.{1,112}તદ્ ઇહ તાવત્ સંશયવિપર્યયલક્ષણમ્ અપ્રામાણ્યં નાસ્તીત્ય્ અનન્તરમ્ એવ વક્ષ્યામઃ. પારિશેષ્યાદ્ બુદ્ધ્યનુત્પત્તિલક્ષણમ્ એવાપ્રામાણ્યમ્ આશ્રિત્યાતથાભાવઃ પ્રતિજ્ઞાત ઇત્ય્ આપતતિ. તત્રેદમ્ ઉત્તરં વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ઇદમ્ અભિધીયતે બ્રવીતિ ચ વિતથં ચેત્યાદિ. યદર્થં જ્ઞાપયતિ તદ્ બ્રવીતી[369]ત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ યદિ ચોદના બ્રવીતિ, કથમ્ અસાવ્ અજ્ઞાનાત્મકેન વૈતથ્યેનાભિભૂયતે. એવઞ્ ચ વ્યાખ્યાયમાને ન બુદ્ધવાક્યાનાં પ્રામાણ્યપ્રસઙ્ગઃ. ન હ્ય્ ઉત્પત્તિમાત્રેણ જ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યમ્ આશ્રિતં, યેનાયમ્ ઉપાલમ્ભો ભવેત્. તેભ્યો હિ જ્ઞાનમ્ ઉત્પન્નમ્ અપિ પૌરુષેયવાક્યજનિતત્વેન કારણદોષાશઙ્કયા અપ્રમાણં ભવતિ. ન ચેહ તથા, અપૌરુષેયત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્. ઇહાપિ ચ બ્રવીતીતિ ચ કર્તૃવિભક્ત્યા ચોદનાસ્વાતન્ત્ર્યસ્ય સૂચિતત્વાત્. ચોદના હિ સ્વતન્ત્રૈવાર્થં બ્રવીતિ, ન તુ તયા કશ્ચિત્ પુરુષ ઇત્ય્ અભિપ્રાય ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[368] ત્ તુ (ખ)
[369] તિ ચેત્ય્ ઉ
અપરમ્ અપિ યત્ તુ લૌકિકં વચનં તચ્ ચેત્ પ્રત્યયિતાત્ પુરુષાદ્ ઇન્દ્રિયવિષયં વા અવિતથમ્ એવ તત્. અથાપ્રત્યયિતાત્ પુરુષાદ્ અનિન્દ્રિયવિષયં વા તત્ પુરુષબુદ્ધિપ્રભવમ્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ ભાષ્યમ્,[370]અત્ર પ્રત્યયિતપદં તાવદ્ વ્યાચષ્ટે -- તથે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- અત્ર ભાષ્યે પ્રત્યયિતપદેન યથાદૃષ્ટાર્થવાદિત્વમ્ અભિધીયતે ઇતિ. ઇન્દ્રિયવિષયં વેત્યનેન તુ તસ્યૈવ મૂલસદ્ભાવઃ પ્રતિપાદ્યત ઇત્ય્ આહ -- ઇન્દ્રિયે તિ. તદ્ અયમ્ અત્ર ભાષ્યાર્થો ભવતિ. યત્ તુ પૌરુષેયવાક્યં નિદર્શિતં, તત્ર વિકલ્પ્ય દૂષણમ્ અભિધીયતે. દ્વેધા હિ પૌરુષેયં વાક્યં પ્રત્યયિતવાક્યમ્ અપ્રત્યયિતવાક્યં ચ. પ્રત્યયિતવાક્યં[371]ચ દ્વિવિધં પ્રમાણમૂલં ભ્રાન્તિમૂલં ચ. પ્રત્યયો ઽસ્ય સંજાત ઇત્ય્ એતસ્મિન્ન્ અર્થે હિ તારકાદિસ્મૃતેરિતજન્તં પ્રત્યયિતશબ્દમ્ અભિયુક્તાઃ સ્મરન્તિ. દ્વેધા ચ પ્રત્યયઃ પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં ચ. તદ્ એવમ્ એતાવદ્ એવ પ્રત્યયિતરૂપમ્ અવતિષ્ઠતે યદ્ અસૌ વદતિ તત્રાવશ્યં પ્રત્યયો ઽસ્ય સઞ્જાતઃ. યથાદૃષ્ટાર્થવાદીતિ યાવત્. અત એવેન્દ્રિયવિષયં વેતિ સમ્ભવવ્યભિચારાભ્યાં વિશેષણમ્ અર્થવદ્ ભવતિ. ઇન્દ્રિયશબ્દેન ચ પ્રત્યક્ષદ્વારેણ સર્વપ્રમાણાન્ય્ ઉપલક્ષયતીતિ. પ્રમાણવિષયવિષયમ્ ઇતિ લુપ્તમધ્યમપદશ્{1,113}ચાયમ્ ઉષ્ટ્રમુખવદ્ બહુવ્રીહિઃ. તદ્ યદિ પ્રમાણપ્રતિપન્નવિષયમ્ આપ્તવચો દૃષ્ટાન્તઃ તદા સાધ્યવિકલઃ તસ્યાવૈતથ્યાત્. અથાપ્રમાણમૂલમ્ અનાપ્તવાક્યં વા તદ્ યદિ નામ વક્તૃદોષદુષ્ટમ્ અપ્રમાણં, ન તેનોપમાનેન નિત્યં વેદવાક્યં વિતથમ્. મિથ્યાત્વહેતોઃ પુરુષદોષસ્ય તત્રાસમ્ભવાત્. પુરુષબુદ્ધિપ્રભવમ્ ઇતિ ચાપ્રામાણ્યબીજકથનમ્. પુરુષબુદ્ધિપ્રસૂતં હિ તત્. અતો યાદૃશં પુરુષેણ બુદ્ધં[372]ન તદનુરૂપં તેન વાક્યં પ્રયુક્તમ્ અનાપ્તેન વા વિપ્રલિપ્સુના. વિપ્રલમ્ભાભિપ્રાયૈવ હિ તસ્ય બુદ્ધિઃ. આપ્તસ્યાપિ ભ્રાન્તિઃ. અનાપ્તવાક્યં ચ વક્તુઃ પ્રમાણમૂલમ્ અપિ શ્રોતુર્ અપ્રમાણમ્ એવ, વિસંવાદબાહુલ્યાદ્ અનાશ્વાસાત્. અત એવ ચ તસ્ય[373]સદ્ અપિ દ્વૈવિધ્યં નોપદર્શિતમ્ અસ્માભિઃ. અન્યતરવિધાનુપાતિનો ઽપ્ય્ અનાપ્તવાક્યસ્યાપ્રામાણ્યાત્. અત એવ વક્ષ્યતિ શક્યે ઽપ્ય્ અસત્યે મિથ્યાત્વમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[370] ત
[371] ક્યમ્ અપિ દ્વિ (ખ)
[372] દ્ધં ત (ગ)
[373] સંવિદ્દ્વૈ (ખ)
અન્યે તુ દ્રષ્ટૃત્વસત્યવાદિત્વે પ્રત્યયિતપદાર્થ ઇત્ય્ આહુર્ ઇત્ય્ આહ -- દ્રષ્ટૃત્વે તિ. યથાવસ્થિતાર્થદર્શી યથાદૃષ્ટાર્થવાદી ચ પુરુષઃ પ્રત્યયિતપદેનાભિધીયત ઇતિ. એવં ચ પ્રત્યયિતસ્યાપ્રમાણજ્ઞાનાસમ્ભવાદ્ અનર્થકમ્ ઇન્દ્રિયવિષયં વેતિ વિશેષણમ્ ઇત્ય્ અપ્રત્યયિતવચનવિશેષણાર્થમ્ એવ[374]પ્રયુક્તમ્. તતશ્ ચાયમ્ અર્થો ભવતિ -- અનાપ્તોક્તિર્ અપિ સત્યા ભવતિ યદિ દૃશ્યમાનાર્થવાદ્યનાપ્તો ભવતીત્ય્ આહ -- દૃશ્યમાને તિ

__________નોતેસ્__________
[374] વ યુ (ક, ખ)
ઇદં તુ વ્યાખ્યાનમ્ અનુપપન્નમ્ ઇત્ય્ આહ -- એવમ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- અત્ર હ્ય્ અવૈતથ્યે પ્રત્યયિતવાક્યમ્ ઇન્દ્રિયવિષયં ચેતરસ્યોદાહૃતમ્. યથાહુઃ -- પ્રત્યયિતસ્ય વચનમ્ અવ્યભિચારિપ્રમાણાન્તરપૂર્વકં યચ્ ચોપલભ્યમાનવિષયમ્ અનાપ્તસ્યેતિ. તદ્ અત્ર પ્રત્યયિતેન્દ્રિયવિષયપ્રત્યુદાહરણે એકાઙ્ગવૈકલ્યાદ્ યા પ્રત્યુદાહરણસ્થિતિઃ, સાપ્તત્વૈન્દ્રિયકત્વયોર્ એકૈકાભાવમાત્ર એવ ભવેત્. ઉભયાભાવે તુ દ્વ્યઙ્ગવિકલં પ્રત્યુદાહરણમ્ આપદ્યેત

{1,114} યદ્ય્ એકૈકાભાવમાત્રે પ્રત્યુદાહરણમ્, તતઃ કિં જાતમ્ અત આહ -- અપ્રત્યયિતે તિ. અસ્યાર્થઃ -- પ્રત્યયિતપ્રત્યુદાહરણે અથાપ્રત્યયિતાદ્ ઇત્યુચ્યમાને પ્રત્યયિતાભાવમાત્રેણ પ્રત્યુદાહરણં દેયમ્. તત્રૈન્દ્રિયકસ્યેન્દ્રિયવિષયસ્યાર્થસ્ય યત્ પ્રતિપાદકં વાક્યં તસ્યાપ્ય્ અસત્યતા ભવેત્. પ્રત્યયિતાભાવમાત્રેણ હ્ય્ અસત્યતા દર્શનીયા. ઇન્દ્રિયવિષયમ્ અપિ ચાનાપ્તસ્યાપ્રત્યયિતવાક્યમ્ એવેતિ કિં નાસત્યમ્. યદિ ત્વ્ અનિન્દ્રિયવિષયમ્ એવાપ્રત્યયિતવાક્યં પ્રત્યુદાહ્રિયતે, તન્ ન. ઇન્દ્રિયવિષયં વેત્ય્ અસ્યાનિન્દ્રિયવિષયં વેત્ય્ અનેનૈવ પ્રત્યુદાહરણાદ્, ઉભયપ્રત્યુદાહરણે[375]ચ દ્વ્યઙ્ગવૈકલ્યપ્રસઙ્ગાત્. એવમ્ ઇન્દ્રિયવિષયપ્રત્યુદાહરણે ઽપ્ય્ અનિન્દ્રિયવિષયં વેત્ય્ અત્રેન્દ્રિયવિષયાભાવમાત્રેણાસત્યતા દર્શનીયા. તત્ર પ્રત્યયિતભાષિતમ્ અપિ તથાવિધં સદસત્યં પ્રાપ્નોતિ, તસ્યાપ્ય્ અનિન્દ્રિયવિષયત્વાત્. અપ્રત્યયિતસ્યાપ્ય્ અનિન્દ્રિયવિષયમ્ ઇત્યુચ્યમાને પૂર્વવદ્ દ્વ્યઙ્ગવિકલતા. અનિન્દ્રિયત્વપક્ષ ઇતિ. યદા પ્રત્યયિતવાક્યસ્યાનિન્દ્રિયત્વમ્ અનિન્દ્રિયવિષયતા ભવતિ, તદા તસ્યાપ્ય્ અસત્યત્વં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ

__________નોતેસ્__________
[375] ણાભ્યુપગમે દ્વ્ય (ખ)
કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્ અત આહ -- વ્યાહતે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- એવં હિ પૂર્વાપરવિરુદ્ધાર્થાભિધાનેન ગ્રન્થો વ્યાહતો ભવતિ. ઉદાહરણવેલાયાં હિ પ્રત્યયિતવાક્યમ્ અનિન્દ્રિયમ્ એવ શ્રોતુઃ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્
ઉદાહૃતમ્ આપ્તપ્રત્યયાત્. તદ્ ઇદાનીમ્ ઇન્દ્રિયવિષયપ્રત્યુદાહરણે ઽપ્રમાણતયોચ્યત ઇતિ વ્યાઘાતઃ. એવમ્ અનાપ્તવાક્યમ્ અપિ[376]શ્રોતુર્ ઇન્દ્રિયવિષયં સ્વપ્રત્યયાશ્રયણેન સત્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તત્ પ્રત્યયિતપ્રત્યુદાહરણે મિથ્યાત્વેનોચ્યત ઇતિ પૂર્વાપરવિરોધાદ્ અગ્રન્થતાપત્તિઃ. અયં ચાત્ર વાર્ત્તિકકારસ્યાભિપ્રાયઃ -- ન તાવત્ પ્રત્યયિતશબ્દેન તથાભૂતાર્થદ[377]ર્શિત્વમ્ ઉચ્યતે. યૌગિકો હ્ય્ અયં ન સાંવિજ્ઞા(યિ?નિ)કઃ. પ્રત્યભિજ્ઞાયમાનાવયવાર્થાન્વયપરિત્યાગે કારણાભાવાત્. પ્રત્યયો ઽસ્ય સઞ્જાત ઇતિ હિ પ્રકૃતિપ્રત્યયવિભાગમ્ અભિયુક્તાઃ સ્મરન્તિ. દ્વેધા ચ પ્રત્યયઃ સમ્યઙ્મિથ્યા ચેતિ.{1,115}અતો ન યથાર્થદર્શી પ્રત્યયિતઃ. કિન્ તુ યથાદૃષ્ટાર્થવાદી. સત્યવાદીતિ યાવત્. એષૈવ હિ સત્યવાદિતા યો વાઙ્મનસયોર્ વિસંવાદવિરહઃ. અત એવ સત્યનિયમે સાક્ષિણાં
__________નોતેસ્__________
[376] પીન્દ્રિ (ક)
[377] વાદિત્વ (ગ)
સત્યં સાક્ષ્યે બ્રુવન્ સાક્ષી[378]લોકાન્ આપ્નોતિ પુષ્કલાન્ ।
__________નોતેસ્__________
[378] ક્ષિ
ઇતિ ફલં દર્શયિત્વા વ્યતિરેકે દોષં દર્શયન્તો માનવાઃ પઠન્તિ --
સાક્ષી દૃષ્ટશ્રુતાદ્ અન્યદ્ વિબ્રુવન્નાર્યસંસદિ ।
અવાઙ્નરકમ્ આપ્નોતિ પ્રેત્ય સ્વર્ગાચ્ ચ હીયતે ॥
ઇતિ. અત્ર હિ દૃષ્ટશ્રુતાભિધાનં સત્યમ્ ઇતરદ્ અસત્યમ્ ઇતિ ગમ્યતે. અતઃ સત્યવાદિતૈવ કેવલં પ્રત્યયિતપદેનોચ્યતે ન સાધુદ્રષ્ટૃત્વમ્ ઇતિ તસ્યૈવેન્દ્રિયવિષયં વેતિ વિશેષણં, નાપ્રત્યયિતવચસઃ, તદ્ ધીન્દ્રિયવિષયમ્ અપ્ય્ અપ્રમાણમ્ એવ. ન ચેદમ્ અવૈતથ્યમાત્રપ્રદર્શનાર્થમ્, અપ્રામાણ્યાનુમાનસ્ય દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યપ્રદર્શનાર્થત્વાત્. તસ્ય ચ પ્રામાણ્યપ્રતિપાદનમ્ અન્તરેણ કર્તુમ્ અશક્યત્વાત્. અત એવ[379]ભાષ્યાન્તે તત્ પુરુષબુદ્ધિપ્રભવમ્ અપ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ.[380]એવં હિ તદ્ ઉપપદ્યતે. યદિ પૂર્વં પ્રમાણતોક્તાસીદ્ અનાપ્તવાક્યં ચ શ્રોતુઃ પ્રમાણાન્તરસઙ્ગતાર્થમ્ અપ્ય્ અપ્રમાણં પ્રાગનિશ્ચયાત્ ઉપરિષ્ટાદ્ અનુવાદાદ્ આપ્તવાક્યમ્ અપિ નાર્થે પ્રમાણમ્ ઇતિ ચેત્, અયમ્ અપરો ઽસ્ય દોષઃ. ન ક્વચિત્ પુંવચઃ પ્રમાણં, ક્વ સાધ્યવિકલતા પ્રતિપાદ્યતે. ન ચ દૃષ્ટાન્તદૂષણાદ્ અર્થાન્તરમ્ અસ્ય ભાષ્યસ્ય મનોહરમ્ ઉપલભામહે. તદ્ એવં તાવન્ ન સમુદાયશક્ત્યા પ્રત્યયિતશબ્દઃ સાધુદ્રષ્ટરિ વર્તત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. સ્યાદ્ એતત્ -- સઞ્જાતપ્રત્યય એવ પ્રત્યયિતઃ. પ્રત્યય એવ તુ ન સમ્યક્ત્વં વ્યભિચરતિ, સર્વધિયાં યથાર્થત્વાત્ અતો યથાર્થવિદ્ એવ પ્રત્યયિત ઇતિ. તન્ ન. વક્ષ્યતે હિ વૃત્તિકારગ્રન્થવાર્ત્તિકે યથાર્થાયથાર્થજ્ઞાનવિભાગઃ. એવં તાવત્ પ્રત્યયિતપદાર્થાનુસારેણ નાયમ્ અર્થો ભાષ્યસ્ય. યદિ[381]તુ વિકલ્પવાચિવાશબ્દાનુપપત્ત્યૈવં વ્યાખ્યાયતે પ્રત્યયિતવિશેષણે હીન્દ્રિયવિષયં વેત્ય્ અસ્મિન્ સમુચ્ચયાર્થો વાશબ્દો ભવેદ્[382]ઇતિ. તન્ ન, અનેકાર્થત્વાન્ નિપાતાનામ્. દૃષ્ટં હિ નિપાતાનામ્ અનેકાર્થત્વમ્. ન તુ પ્રત્યયિતશબ્દસ્ય સાધુદર્શિવચનત્વમ્. અપિ ચ સમાનો ઽયમાવયોર્ અનુયોગઃ. તવાપિ હિ પ્રત્યુદાહરણગતો વાશબ્દઃ સમુચ્ચયાર્થ{1,116}એવ. ન હ્ય્ અપ્રત્યયિતવાક્યમાત્રમ્ અનિન્દ્રિય[383]વિષયમાત્રં વા મિથ્યા, ભવત્સિદ્ધાન્તે અપ્રત્યયિતેન્દ્રિયવિષયાનિન્દ્રિયવિષયપ્રત્યયિતવાક્યસમ્યક્ત્વાભ્યુપગમાત્. અતો ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. પૂર્વાપરવિરોધમાત્રમ્ અધિકમ્ એવંવાદિભિઃ સ્વીકૃતમ્. યદિ તૂચ્યતે ન પ્રત્યયિતપ્રત્યુદાહરણમ્ અથાપ્રત્યયિતાદ્ ઇતિ. કિન્ તુ પ્રત્યયિતવાક્યમ્ અનપેક્ષં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્, ઇતરચ્ ચ સ્વપ્રમાણાપેક્ષં, તદ્ એવ તુ અનિન્દ્રિયવિષયમ્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ અથાપ્રત્યયિતાદ્ ઇત્યાદિનોચ્યત ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. યદૈવ હીન્દ્રિયવિષયમ્ અનાપ્તવાક્યં પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં, તદૈવાર્થાદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ વિપરીતમ્ અપ્રમાણમ્
ઇતિ કિં તત્પ્રદર્શનેન. યસ્ય તુ પ્રમાણોદાહરણે વિશેષણદ્વયમ્ ઉપાત્તં, તસ્યૈવ તદ્વ્યતિરેકે[384]તત્ કથનમ્ અર્થવત્. પ્રત્યયિતાભાવમાત્ર એવ તાવદપ્રામાણ્યમ્. અપ્રત્યયિતસ્ય હ્ય્[385]અપ્રતીતવાદિતયાવધૃતસ્ય વચનાન્ નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ વિપર્યયઃ, કથઞ્ચિદ્ વા સંશયો ભવતિ. ઉભયથાપિ ચાપ્રામાણ્યમ્ એવ. યદ્ય્ અપિ ચાત્ર ન શબ્દઃ સ્વમહિમ્ના સંશયહેતુઃ, તથાપિ વક્તરિ ક્વચિદ્ વ્યભિચારદર્શનાદ્ યથાયથં સંશયવિપર્યયૌ ભવતઃ. તાવતા ચાપ્રમાણમ્ અનાપ્તવચઃ. પ્રત્યયિતસ્ય ત્વ્ અનિન્દ્રિયવિષયમ્ અપ્રમાણમ્ એવ. તસ્ય હિ નિશ્ચયજનકં વચઃ સ્વતઃપ્રાપ્તપ્રામાણ્યમ્ એવાપવાદદર્શનાદ્ અપ્રમાણં ભવતિ. એવંચોભયપ્રત્યુદાહરણોપપત્તિઃ. અતઃ સૂક્તં પરમતે ગ્રન્થવ્યાઘાત ઇતિ. યત ઇદં વ્યાખ્યાનમ્ અનુપપન્નમ્ અતઃ પૂર્વવ્યાખ્યા સાધીયસીત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- પૂર્વેણ તચ્ ચેત્ પ્રત્યયિતાદિત્ય્ અનેન પ્રત્યયિતવાક્યસ્ય સત્યતોચ્યતે. પરેણ તુ ઇન્દ્રિયવિષયં વેત્ય્ અનેન મૂલસદ્ભાવો દર્શિતઃ. પ્રત્યયિતસ્ય વચો વક્તુર્ એવ પ્રમાણમૂલં પ્રમાણં, ન શ્રોતુર્ ઇન્દ્રિયવિષયમ્ અનુવાદપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ ભાવ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[379] વાન્તે (ક)
[380] અત એવ ત (ખ)
[381] દિ વિ (ક, ગ)
[382] વેત્. તદ્ અપિ ન, અ (ગ)
[383] યમા (ગ)
[384] કકથ
[385] હ્ય્ અનૂતવાદિતયા (ખ), હ્ય્ અપ્રત્યયિતતયા (ગ)
નન્વ્ એવં પ્રત્યયિતત્વેન પ્રામાણ્યં વદતા ભાષ્યકારેણ ગુણત એવ પ્રામાણ્યમ્ ઉક્તં ભવતિ. ગુણો હિ પ્રત્યયિતત્વમ્ અત આહ -- અપ્રામાણ્યે તિ. દોષાભાવ એવાત્ર પ્રત્યયિતત્વોપન્યાસેનોપવર્ણિતઃ, ન તુ ગુણાદ્ એવ પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ.{1,117} કસ્માદ્ એવં વ્યાખ્યાયતે, અત આહ -- ગુણાદ્ ઇતિ. વર્ણિતમ્ ઇદં દોષાભાવમાત્રૌપયિકા ગુણાઃ, ન ગુણતયા પ્રામાણ્યે કારણમ્ અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદ્ ઇતિ. અતસ્ તદનુસારેણૈવ ભાષ્યવ્યાખ્યાનમ્ ઉચિતમ્ ઇતિ

નનુ યદીન્દ્રિયવિષયત્વં પ્રત્યયિતવાક્યસ્ય વિશેષણમ્ એવ ન રાશ્યન્તરસ્ય, કથં તર્હિ વિકલ્પાર્થવાચી વાશબ્દઃ, અત આહ સમુચ્ચયે તિ પૂર્વસ્મિન્ન્ અન્તેન. પૂર્વં તાવત્ સમુચ્ચયાર્થ એવ વાશબ્દ ઇતિ. ઉત્તરસ્ તુ વિકલ્પાર્થ એવેત્ય્ આહ -- ઉત્તરત્રે તિ. ઉભયોઃ પ્રત્યયિતેન્દ્રિયવિષયવિશેષણયોર્ વિકલ્પેન પ્રત્યુદાહરણે દર્શયતીતિ

તે એવ પ્રત્યુદાહરણે દર્શયતિ -- શક્યે ઽપી તિ.[386]અસત્યે અસત્યવાદિનિ પુરુષે શક્યે ઽપ્ય્ અર્થે યદ્ વાક્યં તસ્ય મિથ્યાત્વં શક્યતે ગ્રહીતુમ્ ઇતિ શક્યે અન[387]તીન્દ્રિયે દૃષ્ટાર્થ ઇત્ય્ અર્થઃ. દૃષ્ટસત્યો ઽપિ પ્રત્યયિતો યદાશક્તિકો ભવતિ, પ્રત્યાય્યમાનમ્ અર્થં ગ્રહીતુમ્ અસમ્ભાવિતશક્તિર્ ઇતિ યાવત્. તદા તદ્વાક્યમ્ અપિ મિથ્યેતિ કિં પુનસ્ તથાવિધે ઽર્થે પ્રત્યયિતો વાક્યં પ્રણયતિ. બાઢમ્. યદા ભ્રામ્યતિ યથા શ્રુતિવિરોધબાધ્યસ્મૃતિસિદ્ધાન્તે સ્મૃતિનિબન્ધનકારઃ,[388] યથા ચ[389]દૃષ્ટાર્થસંવ્યવહાર એવાપ્તઃ કુતશ્ચિદ્ ભ્રમનિમિત્તાત્ કમ્ અપિ સંસર્ગમ્ આરચયતિ તદ્[390]અસમ્ભવત્પ્રમાણં વચો મિથ્યા ભવતિ. વિપ્રલિપ્સા તુ તસ્ય ન સમ્ભવતિ. ન ચ ન ભ્રાન્તિર્ અપિ, બ્રહ્મર્ષીણામ્ અપિ ભ્રાન્તિર્ આશઙ્ક્યતે, કિમ્ અઙ્ગ પુનરર્વાચીનાનામ્ આપ્તાનામ્ ઇતિ. અત્રાપરં ભાષ્યમ્ અશક્યં હિ તત્ પુરુષેણ જ્ઞાતુમ્ ઋતે વચનાત્ ઇતિ. તત્ર ન વિદ્મઃ કિં તદ્વૃત્તેન પરામૃશ્યત ઇતિ. વાક્યં હિ પ્રકૃતં, ન તદ્ જ્ઞાતુમ્ અશક્યં સુજ્ઞાનત્વાત્. વિષયસ્ તુ સમાસાન્તર્ગતો ન તાવત્ તદા નિષ્કૃષ્યપરામર્શમ્ અર્હતિ. વિલિઙ્ગત્વાચ્ ચ. પુલ્લિઙ્ગો હિ વિષયઃ નાસૌ{1,118}નપુંસકલિઙ્ગતચ્છબ્દપરામર્શાર્હઃ. તસ્માદ્ વ્યાખ્યેયમ્ ઇદમ્. તદ્ ઉચ્યતે. જ્ઞાતુમ્ ઇતિ સામાન્યતો જ્ઞાનસમ્બન્ધોપસ્થાપિતં જ્ઞેયં તદ્ ઇતિ નિર્દિશતિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- યત્ તદિન્દ્રિયાણામ્ અવિષયભૂતં જ્ઞેયં, તત્ પુરુષેણ[391]નર્તે વચનાદ્ જ્ઞાતું[392]શક્યમ્ ઇતિ સમાસાન્નિષ્કૃષ્ટ એવ વિષયાર્થો જ્ઞેયતયા પરામૃશ્યતે. ઇદં ચ સર્વજ્ઞનિરાકરણપરતયા કૈશ્ચિદ્ વ્યાખ્યાતં, તાન્ નિરાકરોતિ -- નાનેને તિ. અસ્યાભિપ્રાયઃ -- ન તાવદ્ ઇહ સર્વશબ્દઃ શ્રૂયતે સર્વે અર્થા જ્ઞાતું ન શક્યન્ત ઇતિ. ન ચ સર્વજ્ઞનિરાકરણં ક્વચિદ્ ઉપયુજ્યતે, ધર્માધર્મજ્ઞાનનિષેધમાત્રેણ ચોદનૈવેતિ પ્રતિજ્ઞાસિદ્ધેર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[386] અસત્યવાદિનિ
[387] ના (ક)
[388] રાઃ. (ગ)
[389] વા
[390] વેદમ્ અસ (ક)
[391] ણર્તે
[392] તુમ્ અશ
અપિ ચ ન જ્ઞાતું શક્યત ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વચનાદૃત ઇતિ પુનરપવાદો ભાષ્યકારેણાશ્રિતઃ. અતો ઽવગમ્યતે અતીન્દ્રિયજ્ઞાનમ્ એવ ભાષ્યકારો વારયતિ, ન તુ સર્વજ્ઞાનમ્. અતીન્દ્રિયં હિ વચનાદૃતે જ્ઞાતુમ્ અશક્યમ્ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- વચનાદ્ ઇતિ. અપિ ચ ભાવાભાવાત્મકસ્ય જગતઃ પૂર્વો ભાગો ભાવપ્રમાણૈર્ ઉત્તરો ભાગો ઽભાવપ્રમાણેનાવગમ્યતે ઇતિ ષડ્ભિઃ પ્રમાણૈઃ ષોઢા ભિન્નં સર્વં પ્રમેયમ્ અવગમ્યત એવેતિ નાયમ્ ઈદૃશઃ સર્વજ્ઞો નિરાકાર્ય એવેત્ય્ આહ -- યદી તિ. નન્વ્ અવગતં તાવદ્ નાનેન સર્વજ્ઞો નિરાક્રિયત ઇતિ. કિં નામાનેન ક્રિયતે. પૂર્વેણ તાવત્ પૌરુષેયાપૌરુષેયવાક્યયોર્ મિથ્યાત્વે હેતુસદસદ્ભાવો દર્શિતઃ. અંશે ચ સાધ્યવિકલતા. તદ્ એતાવતૈવ પર્યવસિતે કિમ્[393]અશક્યમ્ ઇત્યાદિનાશઙ્ક્ય નિરાક્રિયતે ઇતિ ન જ્ઞાયતે. ઉચ્યતે -- પ્રત્યયિતવાક્યમ્ અતીન્દ્રિયવિષયમ્ અપ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તત્રેદમ્ આશઙ્ક્યતે કિમ્ ઇદં પ્રત્યયિતવચનમ્ અતીન્દ્રિયવિષયમ્ ઇતિ. અપ્રતિહતદર્શનશક્તિર્ એવ હ્ય્ આપ્તઃ, સ ખલુ કાષ્ઠાપ્રાપ્તજ્ઞાનપ્રકર્ષો ધર્માધર્માવ્ અપ્ય્ અપરોક્ષમ્ ઈક્ષત એવ, અતશ્ ચ ન ચોદનૈવેત્યવધારણમ્ ઉપપદ્યતે. તત્રેદમ્ ઉત્તરમ્ અશક્યં હીતિ. નાયમ્ એતાવાન્ અતિશયઃ કસ્યચિત્ પુરુષસ્ય યદતીન્દ્રિયં વિષયં દ્રષ્ટું વચનમ્ અન્તરેણ શક્નોતીતિ. ઇદં ચ સૂત્રકારેણૈવ પ્રત્યક્ષસૂત્રે{1,119}વક્ષ્યમાણમ્ અનાગતાવેક્ષણેન ભાષ્યકૃતા પ્રતિજ્ઞાસમર્થનાર્થમ્ ઉક્તમ્, તદ્ એવ તુ[394]ન્યાયકથાયાઃ ક્ષેત્રમ્ ઇતિ તત્રૈવ વિસ્તરેણ[395]સર્વજ્ઞં નિરાકરિષ્યામઃ

__________નોતેસ્__________
[393] મ્ અનેનાશ (ખ, ગ)
[394] ત્વ્ અસ્યાઃ ક
[395] ણ ધર્મવન્ નિરા (ખ)
નન્વ્ અસ્તુ ષડ્ભિઃ પ્રમાણૈઃ ષટ્પ્રમેયવિત્ સર્વજ્ઞઃ. એકેનૈવ તુ ચક્ષુષાસર્વગોચરં જ્ઞાનં જન્યત ઇતિ નિરાકાર્યમ્, અત આહ -- એકેને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- દિવ્યેન ચક્ષુષા સર્વં બુદ્ધો જાનાતીતિ યે વદન્તિ, તે નૂનં સ્વયમ્ અપિ ચક્ષુષા રસાદીન્ પ્રતિપદ્યન્તે. કથમ્ અપરથા સ્વભાવનિયમં જાનન્તો બુદ્ધચક્ષુષઃ સર્વગોચરતામ્ આતિષ્ઠન્તે. એવં ચ સન્તુ સ્વયમ્ એવ સર્વસંવિદઃ. કિં પરપ્રત્યયાશ્રયણેનેત્ય્ ઉપાલભમાનો ઽતિતુચ્છતયા નાયં પક્ષો નિરાકરણં પ્રયોજયતીતિ દર્શયતિ. એષ ચાનિરાકરણચ્છલેન નિરાકરણમાર્ગ એવ વાર્ત્તિકકૃતા દર્શિતઃ શિષ્યાન્ વ્યુત્પાદયિતુમ્. ઇતરથા તુ ક્રિયમાણો ઽસઙ્ગત એવ ભવેદ્ ઇતિ

આહ -- યદ્ય્ અપ્ય્ અર્વાચીનાનાં ચક્ષુર્ ન સર્વગોચરં, તથાપિ બુદ્ધચક્ષુઃ સાતિશયં દિવ્યમ્ આસીત્ સર્વગોચરમ્ ઇતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્, અત આહ -- યજ્જાતીયૈર્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- ચક્ષુરાદિજાતીયૈર્ હિ પ્રમાણૈ રૂપાદિજાતીયસ્ય સમ્બન્ધસ્ય વર્તમાનસ્ય ચાદ્યત્વે દર્શનમ્ ઉપલભ્યતે, અતઃ કાલાન્તરે ઽપિ તથૈવાભૂદ્ ઇતિ યુક્તમ્. એવં હિ દૃષ્ટાનુસારિણી કલ્પના કૃતા ભવતિ. પ્રયોગશ્ ચ ભવતિ -- બુદ્ધચક્ષુર્ નાતીતાદિવિષયં, ચક્ષુષ્ટ્વાદ્ અસ્મદાદિચક્ષુર્વત્. અચક્ષુર્ વા, અતીતાદિવિષયત્વાત્ શબ્દવદ્ ઇતિ

નન્વ્ અવગતં તાવત્ પ્રમાતૃભેદાદ્ દૂરે દૂરતરે ચ ચક્ષુઃ પ્રકાશયતીતિ તત્ કાષ્ઠાપ્રાપ્તપ્રકર્ષં સર્વં પ્રકાશયિષ્યતિ. જ્ઞાનસ્યાપિ યથોત્તરં લોકશાસ્ત્રયોર્{1,120}અતિશયો દૃષ્ટઃ. તત્ ક્વચિદ્ આશ્રયે સમાસાદિતપરપ્રકર્ષં સર્વગોચરં ભવિષ્યતિ. ભવતિ ચાત્ર સાતિશયં કાષ્ઠાપ્રાપ્તમ્ અવગતં યથા વિયતિ પરિમાણમ્. સાતિશયં ચ જ્ઞાનમ્. અતસ્ તેનાપિ ક્વચિદાશ્રયે પરિનિષ્ઠાતવ્યમ્. એષા ચ જ્ઞાનસ્ય પરિનિષ્ઠિતિર્યા સર્વવિષયતા મહાવિષયતયૈવ યથોત્તરમ્ અતિશયાગમાદ્ ઇત્ય્ અત આહ -- યત્રાપી તિ સામર્થ્યમ્ અન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યં ચ ચક્ષુષઃ પ્રકર્ષો જ્ઞાનસ્ય ચ, ન તુ સ્વાર્થમ્ અતિક્રમ્ય. ઉન્મીલિતચક્ષુષો હિ[396]પ્રતિયતઃ યદ્ય્ અપિ નીલપીતાદિભેદભિન્નમ્ અનેકમ્ અપિ રૂપં પ્રકાશત ઇતિ નૈકત્ર રૂપે ચક્ષુર્ નિયમ્યતે, નાનાદેશપરિમાણાર્થપરિચ્છેદાચ્ ચ ન દેશપરિમાણાભ્યામ્. તથાપિ તુ ન સ્વાર્થમ્ અતિક્રમ્ય ચક્ષુષા કિઞ્ચિત્ પ્રકાશ્યતે ઇત્ય્ અસ્તિ નિયમઃ. કશ્ ચાસ્ય સ્વાર્થઃ, યેન સન્નિકૃષ્યતે. યથા રૂપી રૂપં રૂપૈકાર્થસમવાયિનશ્ ચ. રૂપિણા તાવદ્ દ્રવ્યેણ સંયુજ્યતે ભૌતિકં હિ તદ્ ઇતિ પ્રત્યક્ષસૂત્રે વક્ષ્યતે. રૂપતદેકાર્થસમવાયિભિશ્ ચ સંયુક્તસમવાયાત્ સન્નિકર્ષઃ. ન ચૈતાવતા રસાદિષુ પ્રસઙ્ગઃ, યોગ્યતાસહિતા પ્રાપ્તિઃ સન્નિકર્ષ ઇતિ તત્રૈવ વક્ષ્યતે. યોગ્યતા ચ કાર્યદર્શનાનુસારે[397]ણ યથાકાર્યમ્ અવતિષ્ઠતે. અત એવાતિદૂરવર્તિનો ઽપિ ભાવા ન ચક્ષુષઃ સ્વાર્થાઃ. એવમ્ અજાતાતિવૃત્તાદયઃ. તદ્ એતેષ્વ્ એવ સ્વાર્થેષુ ચક્ષુઃ પ્રકર્ષમ્ અનુભવેત્, ન પરવિષયે શબ્દાદૌ. એવં શ્રોત્રે ઽપિ દર્શયિતવ્યમ્. એતાવાંશ્ ચ સ્વાર્થે દૃશ્યતે પ્રકર્ષો યદનતિદૂરાન્ અતિસૂક્ષ્મભાવપ્રકાશનમ્. તદ્ ઇહ સ્વાર્થાવ્યભિચારાત્ તદવચ્છિન્નૈવ વ્યાપ્તિર્ અવગતેતિ ન સર્વવિષયપ્રકાશનાનુમાનાય ઘટતે. પ્રતિહેતુર્ વર્ણિત એવ. જ્ઞાનસ્યાપિ ચાયં સ્વાર્થો યત્રાસ્ય કારણમ્ અસ્તિ. ષોઢાપિ ચ પ્રમાણજ્ઞાનકારણં વિભક્તં તદ્ યત્રાસ્તિ, તત્ર યથાયથમ્ અભ્યાસવશાદ્ જ્ઞાનં પ્રકૃષ્યત એવ, ઇષ્યતે ચ. ષડ્ભિઃ પ્રમાણૈઃ સંક્ષિપ્તઃ સર્વજ્ઞ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. વિસ્તરેણ તુ સર્વે ઽર્થાઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઈક્ષ્યન્તે ઇતિ નૈષ જ્ઞાનસ્ય પ્રકર્ષઃ સમ્ભવતિ, પ્રત્યક્ષકારણાનાં સ્વવિષયપ્રકાશપ્રકર્ષનિયમાત્. તદધીનત્વાત્ તુ જ્ઞાનસ્ય તન્નિયમાદ્ એવ નિયમઃ.
અતો ન સ્વાર્થમ્ અતિક્રમ્ય પ્રત્યક્ષસ્ય સામર્થ્યં સમ્ભવતિ. ભવિષ્યદ્ગ્રહણમ્ ઉપલક્ષણં ભવિષ્યત્ય્ અતીતે વર્તમાને ચ. સવિશેષ[398]નિખિલભુવનાવલમ્બિનિ ભાવભેદે નો ખલ્વ્ અસ્તિ નામ ભાજનમ્ એતાવતો ઽતિશયસ્ય કશ્ચિદ્ યો દેહસ્યૈવૈકસ્ય કસ્યચિલ્લોમાનિ પરમાણૂન્ વા સઙ્કલયિતુમ્ અલમ્. (પ્રાગ્ એવ સર્વં?) નન્વ્ અવર્તમાનમ્ અપિ ચક્ષુષા પ્રકાશ્યત એવ ભ્રાન્તાવ્{1,121}ઇદં રજતમ્ ઇતિ. ન ચ તત્ સ્મરણં, બાહ્યેન્દ્રિયાપેક્ષત્વાત્. ન ચ શુક્તિકૈવ તત્ર પ્રકાશ્યત ઇતિ યુક્તં વક્તુમ્, અન્યતરપ્રકાશસ્યાનન્યવિષયત્વાત્. ઇતરથાનાશ્વાસાત્. અતઃ ક્વચિલ્લબ્ધપ્રકર્ષેણ ચક્ષુષૈવ સર્વમ્ અજાતાદિ પ્રકાશયિષ્યતે. અસ્તુ વા સંયુક્તસંયોગાત્ સર્વાર્થસન્નિકર્ષઃ. યદ્ એવ હિ કિઞ્ચિચ્ચક્ષુષા સન્નિકૃષ્યતે, તેનૈવ પ્રણાલ્યા સંયુક્તં સર્વમ્ ઇતિ સંયુક્તસમવેતાનામ્ ઇવાનિવાર્યસ્ તત્સંયોગિનાં સન્નિકર્ષઃ. મૈવમ્. એવં હિ ન કશ્ચિદ્[399]અસર્વજ્ઞો[400]ભવેત્, સર્વસ્ય તથાવિધસન્નિકર્ષાવ્યભિચારાત્. યત્ત્વવર્તમાનમ્ અપિ ચક્ષુષો વિષય ઇતિ, તન્ ન. શુક્તિર્ એવ હિ ભ્રાન્તૌ ચક્ષુષો વિષયઃ પ્રાપ્યકારિત્વાત્, અસન્નિહિતરજતપ્રાપ્ત્યસમ્ભવાત્. ઇતરથા ત્વ્ અનપેક્ષિતાર્થા એવાસન્નિહિતરજતાદિવિભ્રમા ભવેયુઃ. નચૈવમ્ અસ્તિ, નિરધિષ્ઠાનવિભ્રમાદર્શનાત્. કથં તર્હિ તૈમિરિકસ્ય કેશદર્શનં, ન હિ તત્ કિઞ્ચિદ્ ગ્રાહ્યમ્ અપેક્ષતે. અસત્કેશારોપપ્રવૃત્તેઃ. ન. તત્રાપ્ય્ આલોકાંશાનાં તથા પ્રતિભાસાત્, સૂક્ષ્મત્વાચ્ ચ તેષામ્ અન્યદ્ અન્યાકારતયા ગૃહીતમ્ ઇતિ ન લક્ષ્યતે. કથમ્ ઇદાનીમ્ અન્યાકારતયા વેદનં, દોષેભ્ય ઇતિ ભાષ્યકારો વક્ષ્યતિ. સમાનં ચેદમ્ ઇતરસ્યાપિ. તવાપિ હ્ય્ અવર્તમાનં રજતં વર્તમાનતયાવગમ્યત ઇતિ સમાનો ઽનુયોગઃ. યદિ દોષતઃ, કો દોષઃ શુક્તૌ રજતાનુભવસ્ય. શુક્તિર્ એવ રજતાનુભવસ્ય દોષ ઇતિ ચેત્, હન્તૈવમ્ અર્થાપેક્ષિતા ચોપપાદિતા ભવતિ. નેદં રજતમ્ ઇતિ ચ પ્રસક્તતાદ્રૂપ્યનિવારણેન બાધકજ્ઞાનમ્ ઇતીદમ્ એવ સાધુ મન્યામહે યદ્ વર્તમાનમ્ અવર્તમાનરજતાકારેણાવસીયતે, નો વર્તમાનમ્ એવ રજતં વર્તમાનતયા. તસ્માત્ સિદ્ધં સન્નિહિતવર્તમાનવિષયમ્ એવ ચક્ષૂ રજતાદીન્ પ્રકાશયતીતિ ન તાવચ્ ચાક્ષુષં પ્રત્યક્ષમ્ અનાગતાદીનામ્ ઈક્ષણાય ક્ષમતે ઇતિ.
__________નોતેસ્__________
[396] હિ યદ્ય્ અ (ક)
[397] રિણી ય (ખ, ગ)
[398] ષે (ગ)
[399] ત્
[400] જ્ઞો ન ભ (ગ)

સ્યાદ્ એતત્ -- અસ્તુ ચક્ષુષો વિષયનિયમઃ પ્રાપ્યકારિત્વાત્. મનસ્ તુ સકલાતીતાદિવિષયં કિં નેષ્યતે ઇતિ માનસપ્રત્યક્ષગોચરા ભવિષ્યદાદયો ભાવા ભવિષ્યન્તીતિ. તન્ ન. મનસો બહિરસ્વાતન્ત્ર્યાત્. ઇતરથા ત્વન્ધાદ્યભાવપ્રસઙ્ગાત્. તસ્યાપિ મનસો ભાવાત્. કથં તર્હિ પ્રથમજ્ઞાનપ્રક્ષયિણીન્દ્રિયવ્યાપારે{1,122}દ્વિતીયક્ષણોપલબ્ધિઃ ન ચેન્ મનો બહિઃ સ્વતન્ત્રમ્. ન, તત્રાપીન્દ્રિયવ્યાપારાવિરામાત્ તજ્જ્ઞાનાવિરામોપપત્તેઃ. કા કથા સ્વપ્ને. તત્ર ખલુ વર્તમાનતયા વિવિધાન્ સંસર્ગાન્ મનો દર્શયતિ. ન, સ્મૃતિત્વાત્. તત્ર ચ મનસો[401]ઽસ્વાતન્ત્ર્યસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્. કથં વર્તમાનાભાસઃ. દોષાત્. વ્યક્તશ્ ચ દોષો નિદ્રા. યથા વક્ષ્યતિ[402]નિદ્રા મિથ્યાભાવસ્ય હેતુર્ ઇતિ. કથમ્ અનનુભૂતે સ્મૃતિર્ ઇતિ ચેત્. વક્ષ્યતિ અત્રજન્મન્ય્ એકત્રેતિ. નન્વ્ અવગતં પ્રતિભાસુ મનસઃ સ્વાતન્ત્ર્યમ્. કેષામ્. યદ્ય્ અર્વાચીનાનાં, ન. તાસાં લિઙ્ગાદ્યાભાસજત્વાત્. પ્રાયઃ સહચરિતહૃદયપ્રસાદોદ્વેગપ્રભાવિતા હિ પ્રતિભા, ન ત્વ્ ઐકાન્તિકહેતુકા. અત એવાનિશ્ચયાત્મિકા બુદ્ધિઃ. અથ લોકોત્તરાણાં, ન. તાસામ્ અસ્મદાદિપ્રતિભાસ્વભાવાનતિવૃત્તેર્ ઇતિ વક્ષ્યામઃ. વિમતિપદં ચ લોકોત્તરત્વં નાસ્મદાદિભિઃ ક્વચિદ્ આશ્રયિષ્યતે. બાહ્યલિઙ્ગાદિનિરપેક્ષે ચ બહિર્મનાસિ વર્તમાને સર્વસ્યાનપેક્ષિતોપાયાન્તરો મનોમાત્રનિબન્ધનઃ પ્રસજન્ સર્વબોધઃ કેનાપવર્તયિતું શક્યતે. અદૃષ્ટવિશેષાલ્ લિઙ્ગાદ્યનપેક્ષં બહિર્વૃત્તિર્ ઇષ્યત ઇતિ ચેદ્, ન. ઇન્દ્રિયાન્તરારમ્ભવૈયર્થ્યાત્. તત એવ તત્તદદૃષ્ટવિશેષાહિતસંસ્કારાત્ સર્વપ્ર[403]તીતિસિદ્ધેઃ. તદ્ અપિ[404]વા વ્યર્થમ્, અકરણસ્યૈવ વાત્મનો ઽદૃષ્ટવિશેષાદ્ એવ પ્રતીતિક્રિયાસિદ્ધેઃ. અથ નાદૃષ્ટમ્ અનુપાયમ્[405]અર્થં સાધયતીતિ માભૂત્ શરીરારમ્ભવૈયર્થ્યમ્ ઇતિ. એવં તર્હિ ન લિઙ્ગાદ્યનપેક્ષમ્ અપિ મનઃ ક્વચિદ્ વર્તમાનમ્ ઉપલબ્ધમ્ ઇત્ય્ અસ્તુ તદ્[406]અપિ બહિર્બાહ્યાપેક્ષમ્. અતો ન માનસમ્ અપિ પ્રત્યક્ષં ભવિષ્યદ્ આદૌ સમર્થમ્ ઇતિ[407]સિદ્ધં, ભાવનાબલજમ્ અપિ સર્વજ્ઞનિરાકરણક્ષેત્રે નિરાકરિષ્યામઃ, અવગતવિષયત્વાદ્ ભાવનાયાઃ. તથા સતિ ચ ભાવનાવૈયર્થ્યાદ્, અધિકસ્ય ચ તતો ઽપ્ય્ અસિદ્ધેઃ.[408]અપિ ચ ભાવનાબલજમ્ અક્ષજં વા, ન વા. ન તાવદક્ષજમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. સર્વાક્ષશક્તિપરિક્ષયસ્યાનન્તરમ્ એવોક્તત્વાત્. અનક્ષજં તુ ન પ્રત્યક્ષમ્,[409]અન્વર્થત્વાત્ પ્રત્યક્ષશબ્દસ્ય. અત એવ ન ભવિષ્યતિ પ્રત્યક્ષસ્ય
સામર્થ્યં દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ આહ -- ભવિષ્યતી તિ. પ્રત્યક્ષસ્ય હિ ન ભવિષ્યદ્વિષયતા, તદ્વિષયસ્ય વા ન પ્રત્યક્ષતેત્ય્ અભિપ્રાયઃ.{1,123}બાહ્યાન્તઃકરણ[410]જપ્રત્યક્ષનિરાકરણે ઽપ્ય્ અયમ્ એવ ભાગો વ્યાખ્યેયઃ. ન ચાક્ષુષસ્ય માનસસ્ય વા ભવિષ્યદાદૌ સામર્થ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અપિ ચ યોગિજ્ઞાનગોચરં સર્વમ્ અભ્યુપયતા કથં યોગિના સર્વમ્ અનુભૂયત ઇતિ વાચ્યમ્. યદતીતાદ્ય્ અપિ વર્તમાનતયા યોગિભિર્ અવસીયત ઇતિ, એવં તર્હ્ય્ અતસ્મિંસ્ તદ્ગ્રહો[411]મિથ્યા યોગિજ્ઞાનમ્. અથ તુ યથાવસ્થિતમ્ એવ સર્વં યોગિનાનુભૂયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, એવં તર્હિ નાતીતાદિવિષયસ્ય પ્રત્યક્ષતોપપત્તિઃ. અનુમાને ઽપિ પ્રસઙ્ગાત્. એવઞ્ ચ વર્તમાનાવર્તમાનવિષયં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્[412]ઇત્ય્ અર્ધવૈશસમ્. સ્યાન્ મતં - કલ્પનાવિરહઃ પ્રત્યક્ષત્વમ્. અતીતાદિવિષયમ્ અપિ યોગિનસ્ તદ્[413]રહિતમ્. અતઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ. તન્ ન. પૂર્વાપરકાલસમ્બન્ધસ્યાવિકલ્પેન ગ્રહીતુમ્ અશક્યત્વાત્. કા ચેયં કલ્પના. યદ્ય્ અભિલાપિની પ્રતીતિઃ, શ્રૌત્રમ્ અપ્રત્યક્ષં ભવેત્. અથાભિલાપસંસર્ગયોગ્યપ્રતિભાસાપ્રતીતિઃ, કલ્પનાસામાન્યસ્વસંવેદનમ્ અપ્રત્યક્ષં ભવેત્. યદ્ અપિ આહુઃ -- નૈનમ્ ઇયમ્ અભિલાપેન સંસૃજતિ. તથા[414]નૃત્તેર્ આત્મનિ વિરોધાદ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. અસત્ય્ અપ્ય્ અભિલાપસંસર્ગે તત્સંસર્ગયોગ્યસ્ય સામાન્યાત્મનસ્ તત્ર નિર્ભાસાત્, તાવતા ચ કલ્પનાત્વાનપાયાત્ કલ્પનાપોઢત્વાનુપપત્તિઃ. અથાન્યરૂપારોપઃ કલ્પના, યોગિજ્ઞાનમ્ અપ્ય્ અજાતાદિષુ વર્તમાનરૂપા[415]રોપેણૈવ વર્તત ઇતિ ન કલ્પનાપોઢમ્. અપિ ચાન્યથાસ્થિતસ્યાન્યથાભાનાદ્ ભ્રાન્તમ્ એવ યોગિજ્ઞાનમ્ અભ્રાન્તપદેન વ્યાવર્તિતં કથં પ્રત્યક્ષમ્. યથા હિ તિમિરાદિદોષ[416]વશપ્રભવં કેશજ્ઞાનં ભ્રાન્તમ્ ઇત્યભ્રાન્તપદેન વ્યાવર્ત્યતે, એવં યોગિનામ્ અપિ સર્વસ્મિન્ વર્તમાનાવભાસં ભ્રાન્તમ્ એવેત્યભ્રાન્તપદેન વ્યાવર્તિતં ન પ્રત્યક્ષં ભવેત્. સાક્ષાત્કારિતા તુ નાનિન્દ્રિયજસ્ય જ્ઞાનસ્ય સમ્ભવતીતિ પ્રત્યક્ષસૂત્રે વક્ષ્યામઃ. અપિ ચાર્થસામર્થ્યસમુદ્ભવં પ્રત્યક્ષં યોગિજ્ઞાનં ચાસદ્[417]અજાતાદ્યર્થસમુદ્ભવં કથં પ્રત્યક્ષમ્. એતદ્ અપિ ભવિષ્યત્ત્વપ્રતિપાદનેનૈવ સર્વં દર્શિતમ્ ઇત્ય્ અનુસન્ધાતવ્યમ્.
__________નોતેસ્__________
[401] નઃસ્વા
[402] તિ દોષો મિ (ક)
[403] પ્રવૃત્તિસિ (ક), પ્રતિપત્તિસિ
[404] પિ બાહ્યાર્થં
[405] યમ્ અસમર્થં (ખ)
[406] તર્હિ ઇદમ્ અપિ (ક)
[407] તિ ભા
[408] દ્ધેઃ. ભા
[409] અસમર્થ (ખ)
[410] ણપ્ર (ક, ગ)
[411] હાદ્ મિ (ક)
[412] ક્ષમ્ અપ્રત્યક્ષમ્ ઇ (ક, ગ)
[413] દ્ગૃહીતમ્.
[414] થાપ્રવૃ (ક)
[415] પેણૈવ
[416] ષજ્ઞાનપ્ર
[417] ઞ્જાતા (ખ)

સ્યાન્ મતં - સર્વમ્ એવ પ્રત્યક્ષમ્ અસન્નિહિતાવભાસં, જ્ઞાનાર્થયોઃ કાર્યકારણભાવેનાયૌગપદ્યાત્. અતો નાનેન યોગિજ્ઞાનં દુષ્યતીતિ. યદ્ય્ એવં કિં તર્હિ પ્રકાશતે. જ્ઞાનાકાર એવાર્થેનાહિતઃ. એતાવદ્ એવાર્થસ્ય ગ્રાહ્યત્વં યજ્જ્ઞાનાકારાર્પણહેતુત્વમ્. યદ્ય્ એવમ્ અર્થૈકદેશો ઽપિ નાવસીયતે ઇતિ દૂરે સર્વજ્ઞાનમ્.{1,124}અથ જ્ઞાનાકારવેદન એવાર્થવેદનાધ્યવસાનાન્ નાર્થહાનિઃ, કથમ્ અન્યવેદને ઽન્યવેદનાધ્યવસાયઃ. અવિદ્યયેતિ ચેત્. અહો મહાનુભાવઃ સર્વજ્ઞઃ, યસ્યેયમે તાવતી મહાવિષયા અવિધ્યા. વરમ્ એકદેશદર્શિન એવૈષામ્ અવિદ્યાપિ તાવદ્[418]અલ્પીયસી. કિઞ્ ચ, ઇદં સર્વં ક્રમેણાવસીયતે યુગપદ્ વા, ન તાવત્ પૂર્વઃ કલ્પઃ. અનન્તાનામ્ ઉત્પા[419]દવતાં પૂર્વાપરકોટિવિરહિણાં ચ ક્રમેણાનુભવિતુમ્ અશક્યત્વાત્. અત એવ[420]ન યૌગપદ્યમ્, અનન્તાનામ્ અજાતાદિવૃત્તપ્રત્યુત્પન્નાનાં યૌગપદ્યાસમ્ભવાત્. અપિ ચ કિમ્ ઇદં સર્વં નામ યદ્વિદ્વાન્ સર્વજ્ઞો ભવતિ, એકેન કેનચિદુપાધિનાવચ્છિન્નમોદનાદિ સર્વશબ્દવાચ્યતયા પ્રસિદ્ધમ્. ન ચૈવમ્ અજાતાદયો ઽર્થા ઇતિ કથં સર્વપદાર્થઃ. આનન્ત્યં સર્વતેતિ ચેત્. નન્વ્ ઇયમ્ ઇયત્તાનવધારણાત્મિકૈવેતિ કથં તદ્વિદઃ સર્વવિત્તા. અતઃ સિદ્ધં ન કિઞ્ચિત્ કસ્યચિત્ સર્વગોચરં પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ. યદ્ અપિ પ્રકર્ષવતાં કાષ્ઠાપ્રાપ્તિર્ અવગતા યથા વિયતિ પરિમાણસ્યેતિ જ્ઞાનમ્ અપિ ક્વચિત્ પરિનિષ્ઠાં ગતં સર્વવિષયં ભવતીતિ. તદ્ અયુક્તં, પ્રકર્ષં ખલુ કાઞ્ચિત્ કાષ્ઠામ્ અધિષ્ઠાય સઙ્ગિરામહે યદ્ વિરમતીતિ. અસમ્ભાવનીય[421]પરાવસ્થા તુ કાષ્ઠા ઇતિ હેતુર્ અનૈકાન્તિકઃ. ન ખલુ કાર્યદ્રવ્યં ઘટમણિકાદિ સાતિશયપરિમાણં વિદિતમ્ અપીમાં દશામ્ અનુભવતિ, યતઃ પરમસમ્ભાવનીય એવ મહિમા. એવં તેનૈવ[422]નિરવશેષબ્રહ્માણ્ડોદરપરિપૂરણાદ્ અનવકાશમ્ ઇતરમ્. અથ ગુણધર્મો ઽયમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, તન્ ન. એવમ્ અપિ પૂર્વદોષાનતિવૃત્તેઃ. ગુણો હિ ગરિમા. ન તસ્યૈતાવન્તમ્ અતિશયં પશ્યામઃ, યતઃ પરમ્ અપરં ન સમ્ભવતીતિ. યદિ ખલુ સર્વગુરુભિઃ સમ્ભૂયૈકં કિઞ્ચિત્ કાર્યમ્ આરભ્યતે, એવમ્ એતત્ સમ્ભવેદ્ અપિ, ન ચૈતદ્ અસ્તિ. યદ્ અપિ નભસિ પરિમાણં નિદર્શિતં, તદ્ અયુક્તમ્. પરિમાણં નામાવચ્છેદઃ. તદ્ યદ્ય્ અપ્ય્ અસ્ત્ય્ આકાશે તતસ્ તદ્ અપિ નાસમ્ભાવનીયપરાવસ્થમ્ ઇતિ સાધ્યવિકલતા. અથાનન્તમ્ એવ નભો ઽભ્યુપગમ્યતે, કથં તર્હિ તત્ર પરિમાણં નિદર્શ્યતે,
પરિમાણાભાવ એવાસ્યાનન્ત્યમ્. અતો વિરુદ્ધમ્ એવેદં પરિમિતમ્ અનન્તં ચેતિ સૂક્તં ભવિષ્યતિ પ્રત્યક્ષમ્ અસમર્થમ્ ઇતિ. ઇહ ચ પૂર્વભાગ ઇન્દ્રિયાણાં સર્વવિષયત્વેનાતિશયો વારિતઃ.[423]ઉત્તરસ્મિન્{1,125}પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્યેતિ વિવેક ઇતિ. પ્રત્યક્ષાગોચરે ભવિષ્યદ્ આદૌ સર્વસ્મિંસ્ તદ્વ્યાપ્તલિઙ્ગદર્શનાસમ્ભવાદ્ અનુમાનમ્ અપિ ન સમ્ભવતિ. સાદૃશ્યાન્યથાનુપપદ્યમાનાર્થદર્શનાસમ્ભવાચ્ ચ નોપમાનાર્થાપત્તી. અભાવો ઽપિ ન સર્વસ્ય કસ્યચિદ્ એવાવગમ્યતે, દૃશ્યાદર્શનાત્મકો હ્ય્ અભાવઃ. ન તુ સર્વં કદાચન દૃશ્યમ્. શબ્દેનાપિ વિસ્તરેણ સર્વાર્થાવધારણમ્ અસમ્ભાવનીયમ્ એવેત્યભિપ્રાયેણાહ -- નાનુમાનાદેર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[418] દ્દવીય (ગ)
[419] મ્ ઉત્પત્તિમતાં
[420] વાયૌ (ખ)
[421] યકપ (ક, ખ)
[422] વ બ્ર (ક)
[423] ઇતર (ગ)
અત્ર પરૈર્ ઉક્તં - નન્વ્ ઇયમ્ અસમ્ભાવના નિત્યવેદાભ્યુપગમે ઽપિ સમાના. ન હિ સમ્ભવત્ય્ અકૃત્રિમં નામ વાક્યં ભવતીતિ સર્વાગમાનાં કૃતકત્વેનાવગતેઃ. તદ્ યથેદમ્ આગમનિત્યત્વમ્ અસમ્ભાવનીયમ્ આશ્રિત્યાભ્યુદયનિઃશ્રેયસાર્થમ્ આરમ્ભો વેદવાદિનામ્, એવમ્ ઇતરેષામ્ અપ્ય્ અદૃષ્ટપૂર્વસર્વવિત્પ્રામાણ્યેનેતિ ન વિશેષઃ. અત આહ -- સર્વજ્ઞે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યમ્ ઇદમ્ ઉક્તં પરૈઃ. કિન્ તુ સમ્પ્રધારણીયમ્ ઇદમ્ અસ્તિ અનયોઃ કલ્પનયોસ્ તુલ્યત્વં ન વેતિ. યેન કારણેન પરૈસ્ તુલ્યત્વમ્ આપાદિતં તેન કારણેનેદં તુલ્યત્વમ્ અસ્તિ નાસ્તીતિ સમ્પ્રધારણીયમ્ અસ્માભિર્ ઇતિ

તામ્ ઇદાનીં સમ્પ્રધારણામ્ અવતારયતિ -- સર્વજ્ઞ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સાધકબાધકપ્રમાણતુલ્યત્વે હિ તુલ્યત્વં ભવતિ. ન ચેહ તદ્ અસ્તિ. સર્વજ્ઞો હિ ન તાવદ્ અસ્મદાદિભિર્ ઉપલભ્યતે. અત એવ નાસ્મજ્જાતીયૈઃ, સ્વભાવનિયમાત્. એતદ્ એવાભિપ્રેત્યાદિશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ. અન્યેષામ્ અપ્ય્ અસ્મદ્વિધાનામ્ અસર્વવિદાં ન સર્વવિજ્ઞાનં સમ્ભવતીત્યભિપ્રાયઃ. એતચ્ ચોપરિષ્ટાદ્ વિવરિષ્યત એવ. વેદાનાં ચ ન તાવત્ કર્તાદ્યત્વે દૃશ્યતે, પૂર્વકોટેર્ અનવગમાત્. ન ચ સમ્ભાવ્યતે, અતીન્દ્રિયાર્થત્વાત્. વક્ષ્યત્ય્ એતત્ લોકે સન્નિયમાત્ (1.1.26) ઇતિ. ન ચાનુમીયતે, અભાવવિરોધાત્. અસન્નિકૃષ્ટાર્થવિષયં હ્ય્ અનુમાનં, વેદેષુ ચાદૃષ્ટાર્થનિર્મિતેષ્વ્ અવશ્યમ્ એવ નિર્માતા સ્મર્યેત. અતો ઽદર્શનાદ્ અસ્મરણાચ્ ચાવધૃતાભાવસ્ય ન કર્તુર્ અનુમાનં સમ્ભવતિ. એષૈવ ચ નિત્યતા{1,126} વેદાનાં યઃ કર્તુર્ અભાવઃ. અતઃ પ્રમાણવતી નિત્યત્વકલ્પના વેદાનામ્. સર્વજ્ઞકલ્પના તુ ન તથેતિ સાધકબાધકતુલ્યત્વાભાવાત્ કથં તુલ્યતેતિ. નનુ નાદર્શનમાત્રાદ્ અભાવઃ સિધ્યતિ સત્સ્વ્ અપિ વિપ્રકૃષ્ટેષુ સમ્ભવાદ્ અનેકાન્તાત્. અપિ ચ વ્યાપકનિવૃત્તેર્ વ્યાપ્યનિવૃત્ત્યા વ્યાપ્તત્વાત્ તથા વ્યાપ્યનિવૃત્તિર્ અવધાર્યેતાપિ. અર્થાઃ પ્રમાણસ્ય વ્યાપકાઃ. ન ચ પ્રમાણમ્ અર્થાનાં વ્યાપકમ્ અહેતુત્વાદ્ અતાદાત્મ્યાચ્ ચ. અતો ન પ્રમાણનિવૃત્તિમાત્રેણાભાવઃ સર્વવિદો ઽવગન્તું શક્યતે. અત આહ -- નિરાકરણવદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પ્રમાણાધીના હિ વસ્તુવ્યવસ્થિતયઃ. ન કેનચિત્ પ્રમાણેન સર્વજ્ઞ ઇદાનીં તાવદ્ અવગમ્યતે. ન ચ કાલાન્તરે ઽભૂદ્ ઇતિ કલ્પયિતું શક્યતે યથા નિરાકર્તુમ્ અનુમાનેન કાલત્વાદ્ ઇદાનીન્ તનકાલવદ્ ઇતિ. કારણાભાવસ્ય ચ કાર્યાભાવેન નિયતત્વાત્ સર્વજ્ઞાનકારણાભાવેન તદ્ગોચરજ્ઞાનકાર્યાભાવાનુમાનાદ્, જ્ઞાનકારણાભાવસ્ય ચાનન્તરમ્ ઉક્તત્વાત્. અતો ન પ્રમાણનિવૃત્ત્યા સર્વજ્ઞે સંશયો ઽપિ દર્શયિતું શક્યતે. નિરાકરણહેતુબલીયસ્ત્વેનાભાવાવગમાદ્ ઇતિ

સ્યાદ્ એતત્ -- નાગમગમ્યસ્યાભાવઃ સર્વવિદો ઽવગમ્યતે, તદ્વિરોધાદ્ એવ, અત આહ -- ન ચે તિ. કસ્માદ્ આગમેન નાવગમ્યતે. અત આહ -- તદીય ઇતિ. આગમો હિ તદીયો વા તસ્મિન્ પ્રમાણં, નરાન્તરપ્રણીતો વા. ન તાવત્ તદીયઃ, અન્યોન્યાશ્રયાપત્તેઃ. સિદ્ધે હિ બુદ્ધસ્ય સર્વવિત્ત્વે તદાગમઃ પ્રમાણં, તત્પ્રામાણ્યાચ્ ચ તત્સિદ્ધિર્ ઇતિ. નરાન્તરપ્રણીતસ્ તુ પ્રમાણત્વેનાનભિમત એવેત્ય્ આહ -- નરાન્તરે તિ

સ્યાદ્ એતત્ -- નિત્યાગમગમ્ય એવ સર્વજ્ઞઃ, શ્રૂયતે હિ સર્વવિત્ સર્વસ્ય કર્તેતિ, અત આહ ન ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- તાત્પર્યે હિ શબ્દઃ પ્રમાણં, ન ચૈવમ્પરો નિત્યાગમો લબ્ધું શક્યત ઇતિ. કિમ્ પરસ્ તર્હ્ય્ અત{1,127}આહ -- નિત્યશ્ ચેદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ - યાવાન્[424]કશ્ચિત્ સિદ્ધાનુવાદો[425]વેદો દૃશ્યતે, અસૌ વિધ્યન્તરાર્થ ઇત્ય્ અર્થવાદાધિકરણે વક્ષ્યતે. તદ્ અયમ્ અપ્ય્ આત્મજ્ઞાનવિધિશેષ એવેતિ ન સ્વરૂપે પ્રમાણમ્ ઇતિ તાત્પર્યે કો દોષઃ, અત આહ -- તત્પર ઇતિ. ન હિ નિત્યો વેદો નરવિગ્રહમ્ અનિત્યં સર્વજ્ઞં પ્રતિપાદયિતુમ્ અર્હતિ, નિત્યાનિત્યસંયોગવિરોધાત્. તદ્ અસાવ્ એવમ્પરો ઽનિત્ય એવ સ્યાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[424] વત્ ક
[425] દો દૃ (ક)
અયં ચ નિત્યાગમગમ્યત્વે દોષ ઇત્ય્ આહ -- આગમસ્યે તિ. યદ્ય્ અઙ્ગીકૃતો નિત્ય આગમઃ, કિં સર્વજ્ઞકલ્પનયેતિ. વૃથાત્વે કારણમ્ આહ -- યત ઇતિ. નિત્ય એવાગમો ધર્મે પ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ કિં સર્વજ્ઞકલ્પનાન્તરાશ્રયણેનેતિ. ઇદં તુ નિત્યાગમગમ્યતાનિરાકરણં વેદવાદિનામ્ એવ ભ્રાન્તિમ્ અપનેતું, ન નાસ્તિકો વેદવેદ્યં સર્વજ્ઞમ્ ઇચ્છતીતિ

યસ્ તુ વદતિ -- કિં નઃ સર્વજ્ઞગ્રહેણ. બુદ્ધાગમસત્યતા હિ નઃ સાધ્યા. સા ચૈવમ્ અપિ સિધ્યત્ય્ એવ, ઇન્દ્રિયાદિસમ્બન્ધવિષયે હિ જ્ઞાનમાત્રક્ષણિકત્વાદૌ બુદ્ધઃ સત્યવાદી દૃષ્ટઃ. અતસ્ તેનૈવ દૃષ્ટાન્તેન શ્રદ્ધેયાર્થે ઽતીન્દ્રિયાર્થવિષયે ઽપિ બુદ્ધવચસઃ સત્યત્વમ્ અનુમીયતે. એવં ચૈત્યવન્દનાદીનામ્ અપિ ધર્મત્વં સિધ્યતીતિ, તદ્ એતદ્ ઉપન્યસ્યતિ -- યો ઽપી તિ

એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- તેને તિ.[426]ઇન્દ્રિયાદિસમ્બન્ધવિષયે હિ પ્રમાણાન્તરપારતન્ત્ર્યેણ સત્યતા દૃષ્ટેતિ વ્યાપ્તિબલેનાતીન્દ્રિયાર્થે ઽપિ પારતન્ત્ર્યેણ પ્રમાણતા ભવતીતિ. પારતન્ત્ર્યે કારણમ્ આહ -- પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ઇન્દ્રિયાદિસમ્બન્ધે વિષયે સત્યતેતિ બ્રુવાણેનાર્થાદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ભવતિ ઇન્દ્રિયાદિતન્ત્રં પ્રામાણ્યમ્ ઇતિ. સ્વતઃપ્રામાણ્યે તદપેક્ષાયા વૈયર્થ્યાત્. એતદ્ ઉક્તં{1,128}ભવતિ -- નાત્ર માનાન્તરમ્ અતન્ત્રીકૃત્ય બુદ્ધવચનમાત્રસ્ય સત્યતાવગતા. પ્રમાણાન્તરાપેક્ષાયાઃ સર્વત્રાવ્યભિચારાત્. અતો ન ક્વચિદ્ અપિ સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રમાણતા સિધ્યતીતિ

__________નોતેસ્__________
[426] તિ પ્ર (ક, ખ)
પારતન્ત્ર્યમ્ એવ વિવૃણોતિ -- યથૈવે તિ. સો ઽયં ધર્મવિશેષવિરુદ્ધો હેતુર્ ઇતિ

ન કેવલં ધર્મવિશેષવિરુદ્ધઃ, વિરુદ્ધાવ્યભિચારી ચાય હેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- યથા ચે તિ. શક્યતે હિ વક્તું બુદ્ધવચનમ્ અતીન્દ્રિયે[427]ઽન્યાનવબુદ્ધે ઽર્થે ન પ્રમાણં, બુદ્ધવાક્યત્વાત્ ક્ષણિકાદિવાક્યવદ્[428]એવ. તાનિ હ્ય્ અતીન્દ્રિયે ઽર્થે ઽપ્રમાણાન્ય્ એવ. અયં ચૈક એવ હેતુર્ વિરુદ્ધમ્ અર્થદ્વયં ન વ્યભિચરતીતીદમ્ એવૈ[429]કવચનાન્તવિરુદ્ધાવ્યભિચારિપદો[430]દાહરણમ્. હેતુદ્વયં તુ નૈકવચનાન્તપદવાચ્યમ્ ઇત્યનુમાને વર્ણયિષ્યામ ઇતિ. ન[431]ચ વાચ્યં સત્યત્વમ્ અપિ તાવદ્ અયં હેતુઃ સાધયતીતિ સિદ્ધો નઃ પક્ષ ઇતિ. ન હિ વઃ સત્યતામાત્રં સાધ્યં, શ્રદ્ધેયાર્થસત્યતાયાઃ સાધ્યત્વાત્. અત એવોક્તં શ્રદ્ધેયાર્થે ઽપિ કલ્પયેદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[427] યે ઽનવબુ (ક, ખ)
[428] વત્. તા
[429] મ્ એવ વિ
[430] દાર્થોદા
[431] ન વા (ક)
તદ્ અયમ્ અશ્રદ્ધેયે સત્યતાં શ્રદ્ધેયે ચાસત્યતાં સાધયન્ નેષ્ટસાધનાય વઃ પ્રભવતિ. અસ્માકમ્ એવ તુ શ્રદ્ધેયે સિસાધયિષ[432]તામ્ અસત્યતાં બુદ્ધવચસઃ સાધયન્ન્ અયં હેતુર્ અનુગુણ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- અશ્રદ્ધેયે તિ. વિશેષવિરુદ્ધતામ્ એવ પૂર્વોક્તાં વિવૃણોતિ -- પૂર્વે તિ. દૃષ્ટાન્તાનુસારેણ હિ હેતુર્ ગમકો ભવતિ. તત્ર વઃ પૂર્વજ્ઞાનાનુવાદિતા દૃષ્ટેતિ તદ્ વ્યભિચારાત્ શ્રદ્ધેયાર્થસ્યાપિ બુદ્ધવચસઃ{1,129}પૂર્વજ્ઞાનાનુવાદિત્વમ્ એવાયં સાધયેત્. સ્વાતન્ત્ર્યં તુ પ્રમાણતાયા વિશેષં વિરુન્ધ્યાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[432] ષિ (ગ)
અપિ ચ ય એવ કશ્ચિદ્ વેદબાહ્યઃ પાષણ્ડો ઽનેન હેતુના પૌરુષેયાગમાનાં સત્યત્વં સિસાધયિષતિ, તસ્યૈવ સપ્રતિસાધનો ઽયમ્ અન્યોન્યદૃષ્ટાન્તોપદર્શનેન હેતુર્ ભવતીત્ય્ આહ -- અપિ ચે તિ. બુદ્ધવચનમ્ અતીન્દ્રિયાર્થં મિથ્યા, અલૌકિકાર્થત્વે સતિ પુંવાક્યત્વાદ્ દિગમ્બરાગમવત્. સો ઽપિ તત એવ મિથ્યા, બુદ્ધાગમવદ્ ઇત્ય્ અન્યોન્યસપક્ષતેતિ

અવિશેષિતેનૈવ વા પુંવાક્યત્વેન હેતુના ધર્માધર્માતિરિક્તે ઽર્થે પ્રામાણ્યં પ્રસજ્યત ઇત્ય્ આહ ધર્મે તિ. અત્ર ચ ધર્માધર્મયોઃ પ્રામાણ્યાભાવ એવ સાધ્યઃ. નાતિરિક્તાર્થે પ્રામાણ્યં, તસ્ય સિદ્ધત્વાદ્ ઇતિ. યદ્ અપિ ક્ષણિકાદિવાક્યં દૃષ્ટાન્તતયોક્તં, તદ્ અપિ સાંખ્યાદિષુ પ્રતિપક્ષિષુ જીવત્સુ સાધ્યવિકલમ્ ઇત્ય્ આહ -- સાંખ્યાદિષ્વ્ ઇતિ. સર્વનિત્યત્વવાદિનો હિ સાંખ્યાઃ. તે યાવન્ ન નિર્જિતાઃ, તાવત્ કથં ક્ષણભઙ્ગવાક્યં સત્યતયોપન્યસ્યતે. યથા ચેદમ્ અસત્, તથા શબ્દાધિકરણે વક્ષ્યામ ઇતિ

અલૌકિકાર્થવાદિતા વા પુંવાક્યત્વવિશેષિતા સત્યત્વાનુમાનં પ્રતિહન્તિ પરસ્પરાગમદૃષ્ટાન્તેનૈવેત્ય્ આહ -- અલૌકિકે તિ. વિશેષણવિશેષ્યભાવવ્યત્ય[433]યો ઽતિરેક ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[433] ત્યયયોર્ અતિ (ક)
પ્રતિહેતુપ્રસઙ્ગેનેદાનીં યદ્ અપિ સર્વજ્ઞપ્રસાધનાર્થં પરૈર્ અનુમાનમ્ ઉક્તં સર્વજ્ઞો{1,130}ઽસ્મીતિ બુદ્ધેન યદ્ ઉક્તં સત્યમ્ એવ તત્ તદુક્તત્વાદ્ યથા જ્યોતિરુષ્ણમાપો દ્રવા ઇતિ, તદ્ અપિ પ્રતિહેતુવિરુદ્ધમ્ ઇતિ સર્વજ્ઞદૂષણમ્ એવોપસઙ્ક્રમ્યાહ -- વદેદ્ ઇતિ. યો વાદી પૂર્વમ્ અસઙ્ગત એવાગત્યૈવમ્ભૂતં વક્ષ્યમાણં યદ્ વદતિ તસ્યાપિ એષ વક્ષ્યમાણ એવ ભવદુક્તહેતુસદૃશો ભવન્તં પ્રતિ મુક્તસંશયં હેતુર્ ભવતિ. પ્રથમસઙ્ગતિર્ અનૈકાન્તિકાશઙ્કાનિરાકરણાર્થા. ચિરસઙ્ગતો હિ કદાચિન્મિથ્યા ભાષતે ઇતિ

પ્રતિહેતુમ્ એવ પ્રયોગેણ દર્શયતિ -- બુદ્ધાદીનામ્ ઇતિ

કથં પુનર્ અયં મુક્તસંશયઃ, અત આહ -- પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ. બુદ્ધો ઽસર્વજ્ઞ ઇતિ વચસો મદુક્તત્વં પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્ અસન્દિગ્ધમ્ એવ. દૃષ્ટાન્તે ચાગ્ન્યુષ્ણત્વાદિવાક્યે તત્ પ્રત્યક્ષસિદ્ધમ્ એવેતિ સૂક્તમ્ અસંશયમ્ ઇતિ. સર્વજ્ઞો ઽસ્મીતિ વચનં બુદ્ધોક્તં ન વેતિ ન નિશ્ચેતું શક્યમ્. ન ખલ્વ્ એતાવદ્ અત્યુદ્ધતાનૃતં પ્રેક્ષાપૂર્વકારી ભાષત ઇતિ સમ્ભાવયામઃ. સેયમ્ અસ્ય વચસો દૃષ્ટાન્તાનાં ચ ક્ષણિકાદિવાક્યાનાં બુદ્ધોક્તતા નાસાધિતા સિધ્યતીતિ બૌદ્ધેન સાધ્યેત્ય્ આહ -- ત્વયા સાધ્યે તિ. કિમ્ અતો યદ્ય્ એવમ્ અત આહ -- તેને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાનયોર્ હેત્વોસ્ તુલ્યતયા સંશયહેતુત્વમ્. કિન્ તુ અસ્મદીયો હેતુઃ સ્વયં સિદ્ધઃ, પ્રસિદ્ધવ્યાપ્તિકશ્ ચ, દૃષ્ટાન્તશ્ ચ ન હેતુવિકલ ઇતિ સિદ્ધો નઃ પક્ષઃ. તવ તુ સન્દિગ્ધાસિદ્ધો હેતુઃ, દૃષ્ટાન્તશ્ ચ સન્દિહ્યમાનહેતુસદ્ભાવ ઇત્યપ્રસિદ્ધાઙ્ગકમ્ અનુમાનં ન સાધ્યસિદ્ધયે પ્રભવતીત્ય્ અયમ્ આવયોર્ વિશેષઃ સમ્પદ્યત ઇતિ

કિઞ્ ચ, અતિસ્થવીયાન્ અયં સર્વજ્ઞવાદઃ, યેનાત્યન્તપ્રસિદ્ધૈર્ અપિ પ્રમેયત્વાદિહેતુભિઃ શક્યતે નિરાકર્તુમ્ ઇત્ય્ આહ -- પ્રત્યક્ષે તિ. પ્રમેયત્વાદયો હિ{1,131} પ્રમાણાન્તરાવિરુદ્ધા બુદ્ધે સિદ્ધાઃ શક્નુવન્તિ તસ્ય સર્વજ્ઞતાં વારયિતુમ્. ન ચાત્ર વિપક્ષે બાધકપ્રમાણાભાવાદ્ અસિદ્ધા વ્યાપ્તિર્ ઇતિ વાચ્યમ્.[434]સર્વજ્ઞાનકારણાભાવેન સર્વજ્ઞાસમ્ભવસ્યોક્તત્વાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[434] ચ્યમ્, પ્રગેયત્વસ્ય સર્વ (ક)
નન્વ્ અસ્તીયં ચિરપ્રવૃત્તા બુદ્ધઃ સર્વજ્ઞ ઇતિ દૃઢા સ્મૃતિઃ, તદ્ અસ્યા એવ બુદ્ધેર્
દ્રઢિમ્નઃ સર્વજ્ઞપ્રમાણમ્ અનુમાસ્યામહે, અત આહ -- ન ચે તિ. કિમ્ ઇતિ નાનુમીયતે, અત આહ વિગાનાદ્ ઇતિ. અવિગીતા હિ સ્મૃતિર્ મૂલમ્ ઉપસ્થાપયતિ. સર્વજ્ઞસ્મૃતિં તુ નાસ્તિકા એવ પરસ્પરં વિગાયન્તિ સર્વવિદ્ભેદાનાશ્રયન્તઃ. વેદવાદિનસ્ ત્વ્ અત્યન્તાય સર્વજ્ઞં નિરાકુર્વન્[435]તીતિ. નનુ સમાનમ્ ઇદં વિગાનં મન્વાદિસ્મૃતિષ્વ્ અપિ, તા અપિ નાસ્તિકા વિગાયન્તિ, અત આહ -- છિન્ને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સ્મૃતિર્ હિ પૂર્વજ્ઞાનકાર્યતયાવગતા કારણભૂતં[436]પૂર્વવિજ્ઞાનમ્ અનુમાપયતિ. અસન્નિકૃષ્ટાર્થગોચરં હ્ય્[437]અનુમાનં ભવતિ. ઇહ ચ સર્વજ્ઞાનકારણાભાવાત્[438]છિન્નં પૂર્વવિજ્ઞાનં સ્મૃતિમૂલતયા અસમ્ભાવિતમ્ ઇતિ વૈપરીત્યપરિચ્છે[439]દાદ્ નાનુમાનાવકાશઃ. વેદસંયોગસ્ તુ ત્રૈવર્ણિકાનાં સમ્ભવતીતિ સ શક્યો મન્વાદિસ્મૃતિમૂલતયા કલ્પયિતુમ્ ઇતિ. વિગાનં વિવૃણોતિ -- કૈશ્ચિદ્ ઇતિ. ઇદં ચાન્વારુહ્યવચનમ્. યદિ હિ સર્વાવિગાનં ભવેદ્, એવમ્ અપિ યા કાચિત્ કલ્પના સ્યાત્. ન ચૈવમ્ અસ્તિ, કૈશ્ચિદ્ એવ મહાજનૈકદેશભૂતૈર્ બુદ્ધાદિભિઃ સર્વજ્ઞતાયાઃ પરિગ્રહાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[435] ત ઇતિ
[436] તં વિ
[437] ચા (ગ)
[438] વાવચ્છિ
[439] છેદેન ના (ક)
છિન્નમૂલતાં વિવૃણોતિ -- સર્વજ્ઞ ઇતિ. સ્મૃતિદ્રઢિમ્ના હિ એકેન સર્વજ્ઞો જ્ઞાત ઇતિ કલ્પનીયં, સ એવ તુ સર્વજ્ઞં જ્ઞાતું સમર્થઃ યઃ સર્વવિદ્ વેદ્યં જાનાતિ. યાવદ્ ધ્ય્ એતાવદ્ એવ સર્વમ્ ઇદં ચ બુદ્ધો જાનાતીતિ ન જાયતે, ન તાવદ્ અસૌ સર્વજ્ઞ ઇત્ય્ અવધારયિતું શક્યતે. ન ચ બુદ્ધાદર્વાચીનઃ સર્વવિદ્{1,132}ઇતિ નાસ્ય સર્વજ્ઞાનકારણમ્ અસ્તિ. ન ચાનવગતં સ્મર્તું શક્યતે. અતો ઽસમ્ભાવિતમૂલૈવઞ્જાતીયાં સ્મૃતિર્ અપ્રમાણમ્ એવેતિ

યદિ તુ બુદ્ધાદ્ અન્યો ઽપિ કશ્ચિદ્ એકઃ સર્વજ્ઞઃ તેન ચ સર્વજ્ઞો બુદ્ધ ઇતિ જ્ઞાત્વા સ્મૃતં તત એષા સ્મૃતિપરમ્પરા પ્રવૃત્તેત્ય્ ઉચ્યતે, એવં સતિ તત્સર્વજ્ઞતા વિના સર્વજ્ઞે(ન)નાવગન્તું શક્યતે ઇતિ સર્વજ્ઞાનન્ત્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- કલ્પનીયા ઇતિ. અત્ર કારણમ્ આહ -- ય એવે તિ

એવં તાવત્ સાર્વજ્ઞ્યં દુર્જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદનવગમે ચ સર્વજ્ઞાગમપ્રામાણ્યમ્ અપિ ન સિધ્યતીત્ય્ આહ -- સર્વજ્ઞ ઇતિ. સર્વજ્ઞપ્રણીતતા હિ તદાગમપ્રામાણ્યમૂલં, તદનવગમે ચ ન યાદૃશતાદૃશપુરુષવાક્યવત્ સર્વજ્ઞાગમપ્રામાણ્યમ્ અધ્યવસાતું શક્યત ઇતિ

દૂષણાન્તરમ્ આહ -- રાગાદી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- આગમપ્રણયનં હિ રાગાદ્ વા કિઞ્ચિદ્ અનુગ્રહીતું દ્વેષાદ્ વા નિગ્રહીતું સમ્ભવતિ. બુદ્ધસ્ તુ પ્રક્ષીણાખિલરાગદ્વેષ[440]ઇતિ નાસ્યાગમપ્રણયને કિઞ્ચિત્ કારણમ્ ઉપલભ્યત ઇત્ય્ અન્યપ્રણીતૈવ ધર્માતિદેશનેતિ વક્ષ્યમાણેન સમ્બન્ધઃ. નન્વ્ અયં પરમકારુણિકઃ તદ્વશ એવ દુઃખોત્તરાન્ પ્રાણિનો દૃષ્ટ્વા દૂરં દૂયમાનમાનસો હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારોપાયોપદેશાન્ પ્રણયતીતિ કિમ્ અનુપપન્નમ્ અત આહ -- નિર્વ્યાપાર ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પ્રત્યક્ષં હિ તદ્ યોગિનઃ સર્વવિષયં જ્ઞાનમ્ ઇષ્યતે. તચ્ ચ કલ્પનાપોઢમ્. અતો યદા ધ્યાનસ્તિમિતલોચનો જગદખિલમ્ અવિકલ્પેન વિલોકયમાનો ઽવતિષ્ઠતે, તદાસ્યાસ્મૃતશબ્દાદિસમ્બન્ધસ્ય વિવક્ષાપ્રયત્નતાલ્વાદિવ્યાપારાસમ્ભવાન્ ન કથઞ્ચિદ્ અપ્ય્[441]અસ્મૃતસ્ય દેશનાપ્રણયનં સમ્ભવતીતિ કારુણિકો ઽપ્ય્ ઉપેક્ષેતૈવૈત્યન્યપ્રણીતૈવ દેશના ભવેદ્ ઇતિ. અપિ ચ યાવદ્ ઇદં{1,133}વૃત્તમ્, ઇદં વર્તિષ્યત ઇતિ ન પ્રત્યવેક્ષતે, ન તાવદાગમો નિર્માતું શક્યતે. ન ચૈતદ્ અપ્ય્ અનુત્થિતસ્ય સમ્ભવતીત્યભિપ્રાયેણાહ -- ઋત ઇતિ. તદ્ ઇહ કારણત્રયમ્ અપ્ય્ અન્યપ્રણીતત્વે દેશનાનામ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અનુસન્ધાતવ્યમ્. સ્યાદ્ એતત્. વ્યુત્થાયોપદેક્ષ્યતીતિ, તન્ ન. વ્યુત્થિતસ્ય અભિલાપિની પ્રતીતિર્ ભ્રાન્તિર્ ઇતિ ભ્રાન્તભાષિતમ્ અપ્રમાણં ભવેદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[440] ષાભિનિવેશ ઇ
[441] પ્ય્ ઉત્થિતસ્ય (ગ)
સ્યાદ્ એતત્ -- બુદ્ધાનુભાવાદ્ અસત્યેવ તત્પ્રયત્નવિશેષે કુડ્યાદિભ્યો ઽપિ દેશના ધર્મોપદેશા નિર્ગચ્છન્તીતિ. તદ્ ઇદં નાશ્રદ્દધાના વેદવાદિનો બુધ્યામહે. વયં હિ વસ્તુસ્વભાવમ્ અનતિક્રામન્તો યજ્જાતીયો યતઃ સિદ્ધઃ તતસ્ તત્સિદ્ધિમ્ અનુજાનીમહે. ગ્રન્થસન્દર્ભશ્ ચ વિવક્ષાપ્રયત્નવાય્વીરણતાલ્વાદિસંયોગવિભાગપૂર્વ[442]ક એવાવગત ઇતિ ન ધ્યાનસ્તિમિતાન્તઃકરણયોગિસન્નિધાનાદ્ એવ સિધ્યતીતિ સમ્ભાવયામઃ. તદ્ એતદ્ આહ -- સાન્નિધ્યે તિ સાર્ધેન. (શ્રદ્દધાનસ્ય કુત ઇત્ય્ અર્થઃ.?) અપિ ચ, આપ્તપ્રત્યયાનુસારી શબ્દાન્ નિર્ણય ઇતિ ન કુડ્યાદિનિસ્સૃતાભ્યો દેશનાભ્ય આશ્વાસો ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- કુડ્યાદીતિ

__________નોતેસ્__________
[442] ર્વ એવાગતઃ (ક)
કિઞ્ ચ બુદ્ધપ્રણીતત્વે ઽપિ નાશ્વાસઃ. એવં ચ સંશેમહે -- કિં બુદ્ધાનુભાવાન્[443]નિસ્મૃતા ઇમા દેશનાઃ, આહોસ્વિત્ પિશાચાદિભિર્ દુરાત્મભિર્ અદૃશ્યૈર્ ઈરિતા ઇત્ય્ આહ -- કિન્ ત્વ્ ઇતિ. અદૃશ્યાતિવાહિકાયોનિજદેહાઃ પિશાચા ઇતિ પુરાણેષુ ગીયતે. તન્મતેનેદમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. એવં ચ સંશયાનેભ્યો દેશના ન પ્રમાણં ભવેયુર્ ઇતિ ભાવઃ

__________નોતેસ્__________
[443] વનિ (ગ)
અન્યદ્દર્શનં - બોધસ્વભાવઃ પુરુષો ભવાન્તરીયકર્માર્જિતદેહેન્દ્રિયાદિવશઃ{1,134}ક્વચિદ્ એવ કિઞ્ચિચ્ ચ જાનાતિ. નિરવશેષિતાશેષકર્માશયસ્ તુ વિગલિતનિખિલકરણકલેબરાદિપ્રપઞ્ચઃ કેવલીભૂતો વિશ્વમ્ એવ સૂક્ષ્માતીતાદિભેદભિન્નમ્ અપરોક્ષમ્ ઈક્ષતે. તચ્ ચ કેવલે જીવે જાતં[444]કેવલજ્ઞાનમ્ આચક્ષતે. એવંવાદિભિશ્ ચ મુક્તાત્મનામ્ એવ સર્વગોચરજ્ઞાનમ્ આશ્રિતં, તદ્ એતદુપન્યસ્યતિ -- એવમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[444] કૈવલ્ય જ્ઞા (ગ)
એતદ્ અપિ દૂષયતિ -- નર્ત ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સુભાષિતમ્ ઇદં મુક્તો વિશ્વં જાનાતીતિ. સા ખલુ જીવાનાં તાદૃશી દશા સ એષ નેતિ નેતીતિ સકલભેદપ્રપઞ્ચવિલયનેનૈવ તાવદ્ ઉપલભ્યતે વેદાન્તેષ્વ્ ઇતિ તદતિરિક્તાતીતાદિજ્ઞાતવ્યાભાવાત્ કથં સર્વજ્ઞતા. યદિ ત્વ્ અવધીર્ય વેદાન્તાન્ સ્વાગમપ્રામાણ્યાશ્રયણેન મુક્તાનાં તથાવિધં જ્ઞાનમ્ ઇષ્યતે, તન્નાસત્યાગમ્ અપ્રામાણ્યે સિધ્યતિ. ન ચાસર્વજ્ઞપ્રણીત આગમઃ પ્રમાણં સમ્ભવતીતિ સર્વજ્ઞસિદ્ધાવાગમપ્રામાણ્યં, તત્સિદ્ધૌ ચ સર્વજ્ઞસિદ્ધિર્ ઇતીતરેતરાશ્રયં ભવતીતિ. યદિ તુ ક્વચિત્ તથાવિધેન જ્ઞાનેન વ્યાપ્તં લિઙ્ગમ્ ઉપલભ્ય[445]તે, એવમનુમાનેન જ્ઞાનસિદ્ધાવ્ ઇતરેતરાશ્રયપરિહારો ભવેત્. ન તુ તસ્ય જ્ઞાનસ્ય લોકે કશ્ચિદ્ દૃષ્ટાન્તો ભવતીત્ય્ આહ -- દૃષ્ટાન્ત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[445] ભ્યેત, એ (ક)
એવં તાવદ્ યૈઃ પુરુષાતિશયમ્ આશ્રિત્ય તત્પ્રત્યયેનાગમપ્રામાણ્યમ્ આશ્રિતં, તાન્ પ્રત્યુક્તમ્. ઇદાનીં યે વદન્તિ -- નિત્ય એવાયમ્ આગમઃ કસ્યચિત્ પ્રથમમ્ આર્ષજ્ઞાનેનાવબુદ્ધો ભવતીતિ, તાન્ પ્રત્યાહ -- નિત્યાગમ ઇતિ. કિં પુનર્ અયં નિત્યાગમવાદ એવ નિરાક્રિયતે. અત્રાપિ શબ્દૈકપ્રમાણકાવ્ એવ ધર્માધર્મૌ. એતાવાંસ્ તુ વિશેષઃ. યદ્ એકસ્યૈવ કસ્યચિદૃષેર્ અપગતસકલકલ્મષસ્યાભ્રષ્ટભવાન્તરીયસંસ્કારસ્યાદાવ્ એવ વેદાઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ. તે ચ તેનાપરેભ્યઃ પ્રતિપાદ્યન્તે તૈર્ અપ્ય્ અન્યેભ્ય ઇત્ય્ એવં શિષ્યાચાર્યપરમ્પરયા આભૂતસંપ્લવં તિષ્ઠન્તિ. એવમ્ એવ પુનઃ સૃષ્ટાવ્ અપ્ય્ આર્ષદર્શનેનૈવ વેદસંવ્યવહારઃ પ્રવર્તતે{1,135}ઇતિ ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. તસ્માદ્ વાચ્યો નિરાકરણાભિપ્રાયઃ. સ ઉચ્યતે -- તત્ ખલુ સૃષ્ટ્યાદાવ્ ઋષેર્ જ્ઞાનં ગ્રહણં સ્મરણં વા. ગ્રહણમ્ અપિ પ્રમાણમ્ અપ્રમાણં વા. ન તાવદ્ અપ્રમાણાદ્ અર્થતથાત્વનિશ્ચયઃ. પ્રમાણં તુ ના પ્રત્યક્ષં સમ્ભવતીતિ કિં તન્નિરાકરણેન. યદિ તુ સાક્ષાત્કારિપ્રત્યક્ષમ્ એતદૃષીણામ્ આશ્રીયતે, તથા સત્ય્ અનુચ્ચારિતશબ્દશ્રવણાદ્ અતીન્દ્રિયદર્શનમ્ એવાપતિતમ્. અત એવાહુઃ --
અતીન્દ્રિયાનસંવેદ્યાન્ પશ્યન્ત્ય્ આર્ષેણ ચક્ષુષા ।
યે ભાવાન્ વચનં તેષાં કો ઽતિક્રામિતુમ્ અર્હતિ ॥
ઇતિ. અતો નિરાકાર્ય એવાયં સિદ્ધાન્તઃ. એવં હિ તુલ્યન્યાયતયા ધર્માધર્માવ્ અપિ કશ્ચિદ્ અપરોક્ષયેત્, તતશ્ ચ ચોદનૈવેતિ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ. અત એવોક્તમ્ -- અનયા દિશે તિ. સર્વજ્ઞનિરાકરણદિશેત્યર્થઃ. એતેન તુલ્યતામ્ અનયોર્ દર્શયતિ અયમ્ અપિ સિદ્ધાન્તપરિપન્થીતિ. સ્મરણં તુ પરસ્તાન્ નિરાકરિષ્યત ઇતિ. અપિ ચેદમ્ આર્ષદર્શનં કૃતકાશઙ્કામ્[446]અપ્ય્ આપાદયતીતિ નિરાકાર્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન હી તિ

__________નોતેસ્__________
[446] મ્ આપા
નનુ તદ્વચનાદ્ એવ નિશ્ચયો ભવિષ્યતિ, અત આહ -- સર્વદે તિ. શ્રૂયતે ખલુ અનૃતવાદિની વાગ્ ઇતિ. જૈમિનિર્ અપિ પ્રાયાનૃતવાદિતાં વાચો વક્ષ્યતિ -- પ્રાયાત્ ઇત્ય્ અત્ર. અતો ઽદ્યત્વે ઽનૃતવાદિબાહુલ્યાત્ કાલાન્તરે ઽપ્ય્ અવિસ્રમ્ભ ઇતિ

અપિ ચ, એતદ્ અકસ્માત્ પ્રતિભાનં સ્વપ્નવદ્ ભ્રાન્તિર્ ઇત્ય્ અપિ વક્તું શક્યત ઇત્ય્ આહ -- સ્વપ્નાદી તિ. અર્થગ્રહણં તુલ્યન્યાયતયાર્થપ્રતિભાસસ્યાપિ[447]શઙ્ક્યમાનત્વાત્[448]સશઙ્કાનાં (કૃતે?) પ્રામાણ્યં ન યુજ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ

__________નોતેસ્__________
[447] પિ વિશ (ક)
[448] સા (ગ)
{1,136} અયમ્ અપરો ઽસ્મિન્ દર્શને દોષ ઇત્ય્ આહ -- પુરુષે તિ. પુરુષસ્ય તાવદતીન્દ્રિય[449]દર્શનશક્તિર્ અભ્યુપગતૈવ યદનુચ્ચરિતશબ્દગ્રહણમ્ અઙ્ગીકૃતમ્. સા ચેદ્ અઙ્ગીકૃતા, કિમ્ આગમનિત્યતાગ્રહેણ. એવં હિ વરં યત્ પરૈર્ ઉક્તં પુરુષપ્રત્યયાદ્ એવાગમપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ તદ્ એવાશ્રિતમ્ ઇતિ. એવં તાવદનુચ્ચરિતશબ્દદર્શનં નિરાકૃતમ્. સ્મરણમ્ ઇદાનીં નિરાકરોતિ -- કલ્પિતમ્ ઇતિ. અસ્યાતિશયવતઃ પુરુષસ્યાદ્યતનજ્ઞાનેષ્વ્ અદૃષ્ટપૂર્વં જન્માન્તરીયજ્ઞાનનિબન્ધનં વેદાનાં સૃષ્ટ્યાદૌ સ્મરણમ્ ઇતિ કલ્પનામાત્રં, ન તુ પ્રામાણિકમ્. જન્માન્તરે નિબન્ધનં કારણમ્ અસ્યેત્ય્ અર્થઃ. કઃ પુનર્ અત્ર દોષઃ યજ્જન્માન્તરાનુભૂતા વેદાઃ સ્મર્યન્ત ઇતિ. ગ્રહણં હ્ય્ અનુચ્ચરિતશબ્દગોચરં ન સમ્ભવતિ, ન તુ સ્મરણમ્. અદ્યત્વે ઽપિ હિ તાવચ્ચિરતરાનુભૂતાનામ્ આન્તરલિકાનેકાન્તરાયપરમ્પરાતિરોહિતાના ભાવાનાં નાનાવિધાનેકગદ[450]વેદનાભિર્ દૂરં દૂયમાનમાનસૈર્ અપિ સ્મરણં દૃષ્ટમ્. તદ્ ભવાન્તરીયસ્મૃતૌ કિમ્ અનુપપન્નમ્. દેહધ્વંસે સંસ્કારાનવસ્થાનમ્ ઇતિ ચેદ્, ન. અતદાધારત્વાત્. તત્રૈતત્ સ્યાત્ -- અધ્રિયમાણેષુ દેહેષુ કિમ્ આશ્રયાઃ સંસ્કારા ભવન્તિ ન વા ભવન્તિ. કથં ભવાન્તરે ફલં ભાવયિતુમ્ ઉત્સહન્ત ઇતિ. તન્ ન, અતદાધારત્વાત્. નો ખલ્વ્ અપિ ભવાન્તરીયપટુતરાનુભવપ્રભાવિતં ભાવનાબીજં શરીરાધિકરણં, યદ્ અસ્ય નાશે નશ્યેત્. જ્ઞાનસમાનાધિકરણત્વાદ્ આત્મનશ્ ચ[451]જ્ઞાનાધારત્વાત્. આત્માપિ પરિગૃહીતદેહાન્તરો ઽપિ સ એવાવતિષ્ઠત ઇતિ નાશ્રયાનુપપત્તિઃ. અપિ ચેદાનીમ્ અપિ પૂર્વજાતિસ્મરઃ કશ્ચિદ્ ઉપલભ્યત એવ, યો ભવાન્તરીયરહોવૃત્તવૃત્તાન્તં સમ્પાદયતિ. દેહનાશાચ્ ચ સંસ્કારનાશે તદનુપપત્તિઃ. જરામરણગર્ભવાસજન્મવેદનાશ્ ચ સંસ્કારોચ્છેદહેતવઃ તસ્યાપિ તુલ્યા એવ. અતો ઽવશ્યમ્ આશ્રયણીયઃ કો ઽપિ પ્રાગ્ભવીયધર્માનુગ્રહાત્ તસ્ય નામ ભાજનમ્ અતિશયસ્ય યો ઽત્રામુત્ર વા વિદિતમ્[452]અપ્ય્ અશેષેણ સ્મરતીતિ. અપિ ચેતિહાસપુરાણવેદવાદા અપિ જાતિસ્મરણસદ્ભાવે પ્રમાણમ્. ભવતિ હિ ગીતાસુ વાસુદેવવચનં -
__________નોતેસ્__________
[449] યાર્થદ
[450] ર્ભ
[451] શ્ ચ પરિજ્ઞા
[452] મ્ અપ્ય્ અવિશે (ક)
{1,137} બહૂનિ મે વ્યતીતાનિ જન્માનિ તવ ચાર્જુન ।
તાન્ય્ અહં વેદ સર્વાણિ ન ત્વં વેત્સિ પરન્તપ ॥
ઇતિ. પૌરાણિકા અપિ --
પ્રથમં સર્વશાસ્ત્રાણાં પુરાણં બ્રહ્મણા સ્મૃતમ્ ।
અનન્તરં ચ વક્ત્રેભ્યો વેદાસ્ તસ્ય વિનિસ્મૃ[453]તાઃ ॥
__________નોતેસ્__________
[453] ર્ગ (ક)
ઇતિ પઠન્તિ. સ્મરણાભિપ્રાયમ્ એવેદં વેદવિનિસ્સરણં પુરાણેષુ, તત્કૃતકત્વાનભ્યુપગમાત્. વેદવાદાશ્ ચ ભવન્તિ દેહાન્તરપ્રતિપત્તિકાલે તં વિદ્યાકર્મણી સમન્વારભેતે પૂર્વપ્રજ્ઞા ચ ઇતિ. માનવે ઽપિ વિશિષ્ટકર્મફલતયૈવ જાતિસ્મરત્વં દર્શિતમ્. સ્મર્યતે હિ[454]-
__________નોતેસ્__________
[454] ચ (ગ)
વેદાભ્યાસેન સતતં સત્યેન તપસૈવ ચ ।
અદ્રોહેણ ચ ભૂતાનાં જાતિં સ્મરતિ પૌર્વિકીમ્ ॥
ઇતિ. તત્રૈતત્ સ્યાત્. અન્યાર્થત્વા[455]વધૃતવેદાભ્યાસાદિસમભિવ્યાહારાત્ પર્ણમય્યાદિફલાર્થવાદવદર્થવાદ એવાયં ન ફલકલ્પનાયૈ પ્રભવતિ. તથા હિ -- વેદાભ્યાસસ્ તાવદ્ ધારણાર્થ એવ, પ્રત્યક્ષં હિ ગુણ્યમાનં ન ભ્રશ્યતીતિ. યો ઽપિ ચ અહરહઃ સ્વાધ્યાયો ઽધ્યેતવ્યઃ ઇતિ વિશિષ્ટેતિકર્તવ્યતાયુક્તો બ્રહ્મયજ્ઞવિધિઃ, સો ઽપિ યાવજ્જીવદર્શપૂર્ણમાસાગ્નિહોત્રાદિવિધિવદુપાત્તદુરિતક્ષયાકરણનિમિત્તપ્રત્યવાયપરિહારપ્રયોજન એવેતિ નાસમીહિતફલાન્તરસમ્બન્ધમ્ અનુભવતિ. સત્યમ્ અપિ શબ્દાર્થ[456]ભેદભિન્નં સ્વર્ગાદિમહાફલાર્થમ્ અવગતમ્ એવેતિ ન ફલાન્તરેણ સમ્બધ્યતે. તપાંસ્ય્ અપિ નાનાવિધૈનોનિબ[457]ર્હણાર્થાનિ સ્વર્ગાદિશ્રેયો[458]ન્તરાર્થાનિ ચ ચાન્દ્રાયણાદીન્ય્ અવધારિતાનીત્યનપેક્ષાણ્ય્ એવેતિ ન જાતિસ્મરણફલકાનિ ભવન્તિ. અદ્રોહો ઽપ્ય્ અહિંસા ભૂતાનાં તત્તત્કાલભેદેન ફલાર્થ એવ વિહિતઃ. યદિ વ્રતં યદિ નિષેધઃ કસ્ય જાતિસ્મૃતિઃ ફલં ભવેત્. તસ્માદ્ વેદાભ્યાસાદી[459]નામ્ અર્થવાદ એવ ફલશ્રુતિર્ ન ફલકલ્પનાયાં પ્રમાણમ્ ઇતિ. તન્ ન. પ્રત્યેકં હિ વેદાભ્યાસાદીનાં ફલાન્તરમ્ અવગતં ન સમુચ્ચિતાનામ્. ઇહ તુ ક્રય ઇવારુણાદીનાં સત્યાદીનામ્ એકત્ર ફલ ઉપાદીયમાનાનાં સાહિત્યં વિવક્ષિતમ્ ઇતિ ન સમુદિતાનાં ફલાન્તરસમ્બન્ધો{1,138}નોપપદ્યતે. અત એવ સમુચ્ચયવચનમ્ ઉપપન્નં ભવતિ. સ્યાદ્ એતત્ -- એકેન સ્મર્યમાણા વેદાઃ કૃતકાશઙ્કાં જનયેયુર્ ઇતિ. તન્ ન, અનેકેષામ્ અપિ તથાવિધાતિશયભાજામૃષીણાં ભૃગ્વઙ્ગિરઃપ્રભૃતીનાં પરસ્પરસંવાદાશઙ્કાનિવૃત્તેઃ. ન ચૈવં વેદાર્થે પ્રસઙ્ગઃ, તસ્યાતીન્દ્રિયસ્ય ભવાન્તરે ઽપ્ય્ અનનુભૂતસ્ય સ્મૃત્યનુપપત્તેઃ. સ્યાદ્ એતત્ -- ભવાન્તરાનુભૂતસ્મૃતૌ જન્માન્તરે કૃતકર્માણ ઇહ ફલં લભમાના અન્વયવ્યતિરેકાભ્યામ્ એવ કર્મફલસમ્બન્ધં જાનીયુઃ. અતશ્ ચોદનૈકપ્રમાણતા વ્યાહન્યેતેતિ. તદ્ અયુક્તમ્. અનાદૌ ખલુ સંસારે વિપરિવર્તમાનાનામ્ અનન્તાનિ કર્મિણાં કર્માણિ. તત્ર જાતિસ્મરો ઽપિ નૈતાવદ્ વિવેક્તું શક્તો ઽમુષ્ય નામેદં કર્મણઃ ફલમ્ ઇતિ. ન ચાવશ્યમાનન્તરભવાનુષ્ઠિતકર્મફલોપભોગ એવ સંસારિણાં, નાનાજન્મસઞ્ચિતેષુ શુભાશુભફલેષ્વ્ આનન્ત્યાદ્ અનવધૃતપરિમાણેષુ દુરધિગમઃ કર્મફલસમ્બન્ધવિવેકઃ. તસ્માન્નાગમસ્મરણે કશ્ચિદ્ વિરોધો દૃશ્યત ઇતિ કિં તન્નિરાકરણેન.

અત્રોચ્યતે -- યદિ નામેતિહાસપુરાણપ્રામાણ્યાશ્રયણેનાયોનિજદેહા એવ કૃતાદિયુગભેદેષુ કેચિદૃષયઃ સ્મરન્તિ વેદાન્ ઇતિ સઙ્ગિરન્તે. તદ્ અસ્તુ. નૈવમ્ અપિ નઃ કાચિત્ સિદ્ધાન્તહાનિઃ. એકસ્ય કસ્યચિત્ સ્મરણમ્ એવાસ્માભિર્ નિરસ્યતે, તદ્ ધિ કૃત્રિમત્વમ્ એવાપાદયતીતિ. અત એવ વક્ષ્યતિ -- એકસ્ય પ્રતિભાનમ્ ઇતિ. ઇહાપિ ચાસ્યેત્ય્ એકવચનેનૈકસ્યૈવ સ્મરણં નિરાકરોતિ. બહવો ઽપ્ય્ અયોનિજદેહાઃ સ્મર્તાર ઇતિ દુષ્પ્રતિપાદમ્ એવ. ન ખલ્વ્ અયોનિજં નામ નરાણાં શરીરં સમ્ભવતિ, સ્વભાવનિયમાવિસંવાદાત્. વિસંવાદે વા સકલદૃષ્ટાદૃષ્ટવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્. યોનિજદે[460]હાસ્ તુ સાતિશયા અપિ સાઙ્ગાંશ્ ચતુરો વેદાન્ સ્મરન્તીતિ. નૈવં સમ્ભાવયામઃ, જન્મજરામરણવેદનાપરિભવો હિ મહાન્ સંસ્કારનાશનિદાનમ્ ઇતિ કથં મહાનયં ગ્રન્થસન્દર્ભો માત્રયાપ્ય્ અન્યૂનાનતિરિક્તઃ કેનચિત્ સ્મર્યેત. કિઞ્ચિદ્ એવ ભવાન્તરીયકમ્ અપિ કેચિત્ સ્મરન્તે દૃશ્યન્તે ઇતિ યથાદર્શનમ્ અસ્તુ જાતિસ્મરઃ, કલ્પ્યતાં વા માનવાનુમિતજાતિસ્મરશ્રુત્યન્યથાનુપપત્તિબલાદ્ વિશિષ્ટો યોનિજવિગ્રહપરિગ્રહો ભૃગ્વાદીનામ્ ઋષીણાં સ્વર્ગકામશ્રુત્યન્યથાનુપપત્તિકલ્પિતાસાધારણાતિશયદેહેન્દ્રિયાદિપરિગ્રહવત્. શાસ્ત્રસ્થા હિ વયં યથાશાસ્ત્રમ્ આશ્ર[461]યામહે. ન ચ શાસ્ત્રસામર્થ્યાદાયાતો ઽતિશયો ઽનુમાનેન નિરાકર્તું શક્યતે આગમવિરોધાદ્ એવ. જન્માન્તરાનુભૂતં ચ ન સ્મર્યતે ઇતિ{1,139}ત્વ્ અતીન્દ્રિયાર્થાભિપ્રાયમ્ એવ તદ્ અસ્તુ. સર્વથા સિદ્ધમ્ ઇદમ્ એકસ્યાગમસ્મૃતિકલ્પના ન સાધીયસીતિ

__________નોતેસ્__________
[455] ત્વાદ્ અવ
[456] ર્થવદભિન્નં ચ સ્વ (ક)
[457] ર્હરણા
[458] યોર્થાન્તરાણિ ચ
[459] દેર્ અર્થ (ગ)
[460] શરીરાસ્ તુ
[461] દ્રિ (ગ)
પુનર્ અપિ ગ્રહણપક્ષમ્ એવોપસઙ્ક્રમ્ય દૂષણમ્[462]આહ -- ગ્રાહ્યત્વ ઇતિ. નન્વ્ આગમસ્યાતીન્દ્રિયો ઽર્થઃ ન ત્વ્ આગમ ઇતિ કથં તુલ્યત્વમ્ અત આહ -- યો હી તિ. અનુચ્ચરિતો હ્ય્ આગમો ઽતીન્દ્રિય એવેતિ ભાવઃ

__________નોતેસ્__________
[462] યતિ -- ગ્રા (ગ)
નનુ તુલ્યત્વે ઽપિ તાવદ્ અસ્મદાદિભિર્ આગમગ્રહણમ્ આશ્રિતમ્. કો દોષઃ, અત આહ -- પુમાંસ્ તાવદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાત્ર તુલ્યત્વમ્. અર્થપ્રતિભાને હિ પુરુષઃ સ્વતન્ત્રો ભવતિ, તદનુસારિત્વાદ્ અર્થનિશ્ચયસ્ય. આગમપ્રતિભાને તુ પુરુષો ઽર્થં પ્રત્યાગમપરતન્ત્રઃ. આગમો ઽપિ સ્વરૂપસ્થિતયે[463]તત્પરતન્ત્ર ઇતિ સાપેક્ષત્વાદ્ ઉભયાપ્રામાણ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[463] યે પર (ક)
નન્વ્ ઇદમ્ આગમપારતન્ત્ર્યં તવાપિ સમાનમ્. ન હિ પુરુષપ્રત્યયાદૃતે તસ્ય યાથાત્મ્યં શક્યં શ્રદ્દધાતુમ્, અત આહ -- અનેક ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- એકપુરુષપારતન્ત્ર્યં દોષાય ભવતિ, અનેકધા સંશયોપજનનાત્. એવં હિ તત્ર સંશયો ભવતિ -- કિમ્ અયમ્ અનેનાગમો દૃષ્ટઃ કૃતો વા, દૃષ્ટો ઽપિ યથાવસ્થિતો ઽન્યથા વેતિ. એવં સંશયાના ન ક્વચિદ્ આશ્વા[464]સયેયુઃ. અનેકપુરુષાધારે તુ વેદે ન તાવત્ કૃતકાશઙ્કા, નાપ્ય્ અન્યથાત્વમ્ ઇતિ વક્ષ્યતિ. અતો ઽવ્યાહતસ્વાતન્ત્ર્યો વેદઃ પ્રામાણ્યં લભતે ઇતિ. અપિ ચ યેયં ભવાન્તરેષ્વ્ અનુભૂતાનાં ભવાન્તરે નિરવશેષસ્મૃતિકલ્પના, સાપિ વેદાનાં પારતન્ત્ર્યમ્ આપાદયત્ય્{1,140}એવ. એવં હિ તત્ર શઙ્ક્યતે -- કથં ખલ્વ્ અયં મહાન્ ગ્રન્થસન્દર્ભો નિશ્શેષસંસ્કારચ્છિદા મરણેનાન્તરિતો ઽનેન સ્મૃતઃ. તદ્ અયમ્ અસ્માન્ વિપ્રલબ્ધુકામ એવ સ્વયં નિર્મિતમ્ આગમં સ્મૃતમ્[465]અપદિશતિ. એવં ચ શઙ્કમાના ન સ્વાતન્ત્ર્યેણાગમપ્રામાણ્યમ્ અધ્યવસ્યેયુઃ. અસ્માકં તુ ગ્રહણસ્મરણયોર્ એકભવભાવિત્વાન્ નાયં દોષો ભવતીત્ય્ આહ -- એકત્રે તિ

__________નોતેસ્__________
[464] શ્વાસેયુ. (ગ)
[465] મ્ ઇત્ય્ અપ
અથાનેકપુરુષસ્થત્વે કો ગુણઃ, અત આહ -- અન્યથે તિ. બહુષુ હિ સમ્પ્રદાયપ્રવર્તકેષુ યા તસ્ય વેદસ્યાન્યથાકરણાશઙ્કા સા નિવર્તતે. એકેન હિ વિનાશિતં વેદમ્ અન્યો નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ નિવાર્યાન્યથા દર્શયતિ. અતો બહુસંવાદાદ્ વેદસ્ય યથાવસ્થિતસ્વરૂપાવધારણં ભવતીતિ. એકસ્ય પ્રતિભાનં તુ કૃતકવેદકલ્પનાયા ન વિશિષ્યતે, ઉભયત્રા[466]પ્ય્ અવિશ્વાસતુલ્યત્વાદ્ ઇત્ય્ આહ -- એકસ્યે તિ

__________નોતેસ્__________
[466] ત્રાવિ (ગ)
અતો ન યથા વેદાનામ્ એકઃ કર્તા, એવં સમ્પ્રદાયપ્રવર્તકો ઽપિ નૈકઃ પુરુષ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- અતશ્ ચે તિ. અદ્યત્વવદ્ એવ તુ પુરાપિ બહવઃ સબ્રહ્મચર્યાદિપરતન્ત્રા નરા આસન્ન્ ઇત્ય્ આહ -- બહવ ઇતિ. એતચ્ ચ પ્રયોગેણ દર્શનીયમ્ ઇતિ

એવં તાવત્ પુરુષાતિશયકલ્પના નાપૌરુષેયકલ્પનયા તુલ્યેતિ સમ્પ્રધારિતમ્. અતો યત્ પરૈર્ અનયોઃ કલ્પનયોસ્ તુલ્યત્વમ્ આપાદિતં, તદેકકલ્પનીયહાનોપાદાનાભ્યામ્ એવેતિ સાપહાસમ્ આહ -- એવઞ્ ચે તિ

{1,141} એતદ્ એવ સ્પષ્ટયતિ -- ન હી તિ. અદ્યવદ્ એવ સર્વદા વેદવ્યવહારઃ પ્રતાયતે ઇતિ જૈમિનેર્ દર્શનમ્. ઇદં ચ[467]દૃષ્ટાનુસારીતિ નાલૌકિકં કિઞ્ચિજ્ જૈમિનિના કલ્પિતં પરૈર્ ઇવાદૃષ્ટપૂર્વઃ પુરુષાતિશયઃ. પૌરુષેયાનુમાનદૂષણં તુ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ એવેતિ. વેદાપ્રામાણ્યવાદિનામ્ એવ[468]તુ દૃષ્ટહાનિર્ અદૃષ્ટકલ્પના ચેત્ય્ આહ -- અપ્રામાણ્યે તિ. દોષો હ્ય્ અપ્રામાણ્યે નિમિત્તમ્. સ ચાપૌરુષેયે વેદે ઽદૃષ્ટઃ કલ્પનીયઃ. ત્રિવિધાપ્રામાણ્યશૂન્યસ્ય જ્ઞાનસ્ય દૃષ્ટં પ્રામાણ્યં હાતવ્યમ્ ઇતિ. નન્વ્ અયં દૃષ્ટબાધો ભ્રાન્તિષ્વ્ અપિ સમાનઃ. અથ તત્ર બાધકસામર્થ્યાદ્ વિપર્યયઃ, સો ઽપ્ય્ અત્રાનુમાનિકો ભવેદ્ ઇત્ય્ અત આહ -- ઉત્પન્ન ઇતિ.[469]અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ઉત્પન્નમ્ ઇદં જ્ઞાનં સમ્યક્ત્વસન્દેહવિપર્યયવિરહાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભાષ્યે. અનુમાનાનામ્ અપ્ય્ આગમ[470]વિરોધઃ પ્રતિહેતુવિરોધશ્ ચેત્ય્ ઉક્તમ્ એવ. અતો વિનૈવ કારણેન બલાદયં બાધઃ કલ્પ્યતે. ભ્રાન્તૌ તુ નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ સ્ફુટો વિપર્યય ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[467] ચ દૃષ્ટં દૃષ્ટા (ક)
[468] વ દૃ (ગ)
[469] તિ. ઉ
[470] મેન વિ (ક)
યત્ તુ સ્વપરપ્રત્યક્ષાસંવાદી કથં શબ્દઃ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં, તદ્ અયુક્તમ્. યદા હ્ય્ અપૌરુષેયા વેદા ઇત્ય્ ઉપપાદયિષ્યામઃ તદાસ્યાશ્ ચોદનાબુદ્ધેઃ પ્રત્યક્ષેણ સહ વિશેષં નોપલભામહે. ઉભયોર્ અપ્ય્ અદુષ્ટકારણજત્વાત્. અતઃ કિમ્ અત્ર પ્રત્યક્ષસંવાદેનેત્ય્ આહ -- સાધિત ઇતિ. નિર્દોષં ચ તજ્જ્ઞાનજન્મ ચેત્ય્ અર્થઃ

{1,142} અત્રાપરં ભાષ્યં - નન્વ્ અવિદુષામ્ ઉપદેશો નાવકલ્પતે ઇત્યાદિ. તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- ઉપદેશ ઇતિ. અર્થાપત્તિર્ ઇયં[471]ભાષ્યકારેણોક્તા. ઉપદેશો હિ બુદ્ધમ્ અન્વાદીનાં ઉપલભ્યતે. ન ચાયમ્ અર્થમ્ અવિદુષામ્ ઉપદેશ ઉપપદ્યતે. અતો દૃષ્ટ ઉપદેશવિષયો ઽર્થો મન્વાદિભિર્ ઇતિ કલ્પ્યતે. મન્વાદિગ્રહણં પ્રરોચનાયૈ.[472]એવં હિ જાનાતિ -- એષ ખલુ મીમાંસકો[473]ઽઙ્ગીકૃત[474]મ્ અન્વાદ્યાગમસત્યત્વઃ, તદ્ અહમ્ એનં મન્વાદ્યુપદર્શનેનૈવ તાવદઙ્ગીકારયામિ યથાતીન્દ્રિયાણામ્ અર્થાનામ્ અસ્તિ તાવદ્ દ્રષ્ટેતિ. તતશ્ ચ સ્વાગમાર્થદર્શનમ્ અપિ બુદ્ધસ્યાનાયાસમુપપાદયિષ્યામીતિ

__________નોતેસ્__________
[471] યં ચ ભા
[472] ય
[473] કો ઽનઙ્ગી
[474] તબાહ્યાગમ (ક)
અનુમાનાભિપ્રાયં વેદં ભાષ્યમ્ ઇત્ય્ આહ -- યદ્ વે તિ. ઉપદેશિત્વં હિ દૃષ્ટાર્થપૂર્વતયા વ્યાપ્તમ્ અવગતં વૈદ્યોપદેશાદૌ. તદતીન્દ્રિયાર્થગોચરમ્ અપ્ય્ અવગતં તામ્ અનુમાપયતીતિ. નનુ ચ નાત્ર ભાષ્યકારેણોપદેશિત્વં હેતુર્ ઉક્તઃ, કિન્ તુ અવિદુષામ્ ઉપદેશાનુપપત્તિઃ. અતઃ કથમ્ અનુમાનાભિપ્રાયવર્ણનમ્, અત આહ -- વ્યતિરેક ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વ્યતિરેકપ્રધાનવાદિમતેન ભાષ્યકારેણાત્ર વ્યતિરેકમુખેન હેતોર્ ગમકત્વમ્ ઉક્તમ્. યો હિ યન્ ન જાનાતિ સ તન્નોપદિશતિ, યથા ચિકિત્સકો ધર્માધર્મૌ. ન ચ તથા મન્વાદયો ઽતીન્દ્રિયાનર્થાન્નોપદિષ્ટવન્તઃ. અતો ઽવિદ્વદ્ભ્યો વ્યાવૃત્તમ્ ઉપદેશિત્વં વિદ્વત્તામ્ અનુમાપયતીતિ

એવમ્ ઉભયથા પરિચોદનાભિપ્રાયમ્ ઉક્ત્વા પરિહારભાષ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- અન્યથે તિ. અર્થાપત્ત્યભિપ્રાયેણ પરિચોદિતઃ ઉપદેશો હિ વ્યામોહાદ્ અપિ ભવતીત્ય્ અનેન ભાષ્યેણાન્યથોપપત્તિપ્રદર્શનેન તદ્ભઙ્ગઃ કથ્યતે. વ્યામોહેનાપ્ય્ ઉપદેશોપપત્તૌ નાતીન્દ્રિયજ્ઞાનં કલ્પયિતું શક્યત ઇતિ. દૃશ્યતે ચાદ્યત્વે ઽપિ{1,143}વ્યામુગ્ધાનામ્ અન્યથાશાસ્ત્રાર્થોપદેશઃ પ્રબન્ધરચના ચ નિબન્ધૄણામ્ ઇતિ. યદા પુનરનુમાનાભિપ્રાયા પરિચોદના, તદાનુમાનદોષો લિઙ્ગસ્ય વ્યભિચારો ઽનેન કથ્યત ઇત્ય્ આહ -- લિઙ્ગસ્યેતિ. બાલો ઽજ્ઞઃ. તસ્યાપ્ય્ ઉપદેશદર્શનેનાનૈકાન્તિકો હેતુર્ ઇતિ

અપરમ્ અપિ અસતિ વ્યામોહે વેદાદ્ અપીતિ ભાષ્યં, તદ્ વ્યાચષ્ટે -- વેદાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અનુમાનદૂષણમ્ એવેદમ્. પ્રથમં તાવદનૈકાન્તિકો હેતુર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઇદાનીં તુ સિદ્ધસાધ[475]નતોચ્યતે. યદ્ ઇદમ્ ઉપદેશાદ્ જ્ઞાનાનુમાનમ્ ઉક્તમ્, અતઃ સિદ્ધં સાધ્યતે. સત્યમ્. વેદાદ્ વિદિતવતામ્ અતીન્દ્રિયાર્થ[476]વિષય ઉપદેશઃ. એવં હિ વેદ એવાતીન્દ્રિયે ઽર્થે પ્રમાણં, ન સ્વમહિમ્ના પુરુષ ઇતિ. કથં પુનઃ સિદ્ધસાધનમ્. ન હિ બુદ્ધાદીનામ્ અતીન્દ્રિયા[477]ર્થજ્ઞાનં વેદાત્ સમ્ભવતીતિ ન હિ તે વેદાજ્ જ્ઞાપયિતવ્યાઃ, તત્સમીપે ઽનધ્યયનાત્. અતો વેદસ્વરૂપમ્ અવિદુષાં ન વેદાદ્ જ્ઞાત્વોપદેશઃ સમ્ભવતિ, અત આહ -- મન્વાદેર્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યં ને[478]દં બુદ્ધાદ્યભિપ્રાયેણ સિદ્ધસાધનત્વમ્ ઉચ્યતે, કિન્ તુ ઉપદિષ્ટવન્તશ્ ચ મન્વાદયઃ ઇતિ બ્રુવાણેન મન્વાદય ઉપદર્શિતાઃ. તેષાં ચ વેદાદ્ એવ જ્ઞાત્વોપદેશ ઇતિ સ્મૃત્યધિકરણે વક્ષ્યતે. યથા વક્ષ્યતિ --
__________નોતેસ્__________
[475] ધ્યતો (ગ)
[476] ર્થ ઉ
[477] યજ્ઞા
[478] ન બુ (ક)
ભ્રાન્તેર્ અનુભવાચ્ ચાપિ પુંવાક્યાદ્ વિપ્રલમ્ભનાત્ ।
દૃષ્ટાનુગુણ્યસાધ્યત્વાચ્ ચોદનૈવ લઘીયસી ॥
ઇતિ. વેદવિરુદ્ધાર્થાભિધાયિનાં તુ વેદાદ્ ઉપદેશ ઇત્ય્ અસમ્ભાવનીય એવ. યથા વક્ષ્યતિ વિરોધે ત્વ્ અનપેક્ષ્યં સ્યાત્ ઇતિ. એતત્ સિદ્ધસાધનં મન્વાદિસમ્બન્ધિતયેપ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. અપરમ્ અપિ પૌરુષેયાપૌરુષેયયોર્ વિશેષકથનાર્થં ભાષ્યમ્ -- અપિ ચ પૌરુષેયાદ્ વચનાદ્ એવમ્ અયં પુરુષો વેદેતિ ભવતિ પ્રત્યયઃ નૈવમ્ અર્થ ઇતિ. વિપ્લવતે ખલ્વ્ અપિ કુતશ્ચિત્ પુરુષકૃતાદ્ વચનાત્ પ્રત્યયઃ. ન તુ વેદવચનસ્ય મિથ્યાત્વે કિઞ્ચન પ્રમાણમ્ અસ્તીતિ. અસ્યાર્થઃ -- પૂર્વં હિ{1,144}પુરુષવાક્યોપમાનેન નન્વ્ અતથાભૂતમ્ ઇત્યાદિના વેદવચસાં મિથ્યાત્વમ્ ઉપપાદિતમ્. તત્ર મીમાંસાગોત્રાનુસારિણા સ્વતઃપ્રામાણ્યે સ્થિત્વા વિપ્રતિષિદ્ધમ્ ઇત્યાદિના સિદ્ધાન્તિતમ્. પુનશ્ ચ પ્રત્યયિતગ્રન્થેનાંશે દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યવૈકલ્યમ્ અંશે ચ હેત્વન્તરાધીનં વૈતથ્યમ્ ઇત્ય્ અનુમાનદૂષણમ્ ઉક્તમ્. મધ્યે ચ પ્રાસઙ્ગિકી કથા પ્રવૃત્તા. અધુના લોકવેદવાક્યયોઃ સ નામ વિશેષઃ કથ્યતે યેન નિરપેક્ષમ્ એવ વેદવાક્યં પ્રમાણં, સાપેક્ષં પૌરુષેયં કિઞ્ચિચ્ ચાપ્રમાણમ્ એવ. એવઞ્ ચ યત્ ત્વ્ અથાભૂતપ્રતિજ્ઞાયામ્ અન્તર્ણીતં પ્રત્યયાન્તરસાપેક્ષં સર્વવાક્યાનાં પ્રામાણ્યં, વાર્ત્તિકકૃતા ચ પ્રમાણાન્તરદૃષ્ટં હીત્યાદિના વિવૃતં, તત્ તાવત્ પરિહૃતં ભવતિ. વાક્યત્વસ્ય ચ મિથ્યાત્વહેતોર્ અન્તર્ણીતસ્યાપ્રયોજકત્વં મિથ્યાત્વે સાધ્યે દર્શિતં ભવતિ. યદ્ય્ અપિ ચ તત્ પુરુષબુદ્ધિપ્રભવમ્ અપ્રમાણમ્ ઇત્ય્ અત્ર પુરુષદોષાયત્તમ્ અપ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં, તથાપિ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ તદુક્તં ન તૂપપાદિતમ્. અધુના તુ ભવત્ય્ આશઙ્કા -- કથં પુનર્ ઇદમ્ અવગમ્યતે પુરુષાધીનમ્ અપ્રામાણ્યં ન વાક્યસ્વભાવાનુબન્ધીતિ. તત્રેદમ્ ઉચ્યતે -- પુંવાક્યમ્ અપિ કિમ્ અપિ વક્તૃપ્રમાણાવધારણસમુત્સારિતતદીયનિખિલદોષાશઙ્કમ્ અપ્ય્ અર્થે સાક્ષાદનાદધદ્ અપિ નિશ્ચયં તદ્દ્વારેણ પ્રમાણમ્ એવ. યથાહ -- એવમ્ અયં વેદ, નૈવમ્ અર્થ ઇતિ. વક્તૃપ્રમાણતિરોહિતો ઽર્થે નિશ્ચયઃ ન સ્વતન્ત્ર ઇતિ યાવત્. વાક્યસ્વભાવાનુબન્ધિનિ ત્વ્ અપ્રામાણ્યે ન કિઞ્ચિત્ પુંવચઃ પ્રમાણં ભવેત્. અતો ઽવગચ્છામઃ સ્વભાવતઃ પ્રમાણમ્ એવ વાક્યં પુન્દોષાદ્ અપ્રમાણં ભવતીતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં વિપ્લવતે ખલ્વ્ ઇતિ. અનાપ્તવાક્યાદ્ ઉપજાતઃ પ્રત્યયો વિપ્લવતે. વિવિધં પ્લવતે, એવં નૈવમ્ ઇતિ સંશયાત્મક ઇતિ યાવત્. વિપર્યેતિ વા. તદ્ એવમ્ ઔત્સર્ગિકં પ્રામાણ્યં
વાક્યાનાં દોષૈર્ અપોદ્યત ઇતિ દર્શિતં ભવતિ. ન ચાત્ર વક્તૃગુણાઃ પ્રામાણ્યે કારણં દોષનિરાકરણમાત્રે વ્યાપારાત્, ઇતરથા અનવસ્થાનાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અતઃ સ્વભાવનિર્દોષાદ્ વેદવચસો જાતં જ્ઞાનં કથમ્ અપ્રમાણં ભવતીતિ. એતચ્ ચાનાગત એવાસ્મિન્ વાર્ત્તિકકૃતા સર્વમ્ ઉદ્ગ્રાહિતં શબ્દે દોષોદ્ભવ ઇત્યાદિના. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તં ન તુ વેદવચનસ્યેતિ. તદ્ અયં સંક્ષેપાર્થઃ -- યેયં પ્રત્યયાન્તરસાપેક્ષિતા સા તદધીનનિશ્ચયાનાં પુંવાક્યાનાં તથા નામ, અપ્રમાણતા ચ વક્તૃપ્રમાણતન્ત્રત્વાદ્ અર્થનિશ્ચયસ્ય તદ્દોષાદ્ અસ્તુ નામ. વેદવાક્યેભ્યસ્ તુ સ્વતન્ત્રપદાર્થસામર્થ્યપ્રભાવિતા વાક્યાર્થબુદ્ધિર્ ન જ્ઞાનાન્તરમ્ અપેક્ષતે, ન ચાપ્રમાણમ્ ઇતિ

{1,145}ઇમમ્ એવાર્થમ્ અસ્ય ભાષ્યસ્ય વ્યાખ્યાસ્યન્નાક્ષેપં તાવદ્ આહ -- અન્યથે તિ. યો ઽયં વક્તૃજ્ઞાનપૂર્વકઃ પુંવાક્યેભ્યો ઽર્થનિશ્ચય ઉક્તઃ, સો ઽયુક્તઃ. તજ્જ્ઞાનાવધારણ એવ પ્રમાણાભાવાત્. ન હ્ય્ અવ્યભિચરિતસ્વાર્થગોચરજ્ઞાનં પુંવાક્યં, યતસ્ તદ્ અવગમ્યતે. અનાપ્તો હ્ય્ અન્યથા વિજાનન્ન્ અન્યથા વિવક્ષતિ. વિવક્ષાધીના ચ વાક્યનિષ્પત્તિઃ. અતો વિવક્ષાવશેનાન્યથૈવ વાક્યં નિષ્પદ્યતે, અન્યથા ચ જ્ઞાયત ઇતિ નૈકાન્તતો વાક્યાજ્ જ્ઞાનાનુમાનમ્ ઇતિ

આસ્ત તાવદ્ વાક્યાજ્ જ્ઞાનાનુમાનં, વિવક્ષામાત્રમ્ અપિ તતો ઽવગન્તું ન શક્યત ઇત્ય્ આહ -- ભ્રાન્તસ્યે તિ. વિવક્ષા હિ તાવદત્યન્તં વાક્યનિર્માણે સન્નિહિતા. તસ્યામ્ અપ્ય્ અન્યથા સત્યાં કદાચિદ્ ભ્રાન્તસ્યાન્યથા વાક્યરચના દૃશ્યતે. અતો યથાવિવક્ષમ્ અપિ વાક્યં ન પ્રવર્તત એવ. કથમ્ અસત્યાં વિવક્ષાયાં વાક્યરચનેતિ ચેદ્, ન. વિવક્ષાન્તરસ[479]મ્ભવાત્. કથમ્ અન્યવિવક્ષા અન્યનિર્માણે હેતુર્ ઇતિ ચેત્ કો દોષઃ. વિવક્ષા હિ પ્રયત્નદ્વારેણ વાક્યનિષ્પત્તૌ હેતુઃ, નાદૃષ્ટેન રૂપેણ. સ ચ વિવક્ષાન્તરપ્રયુક્તેનૈવ કૃતઃ કુતંશ્ચિદ્ વૈગુણ્યાન્ ન સમ્યક્ પરિનિષ્પન્નઃ. તતો ઽશક્તિજન્યમ્ અન્યદ્ એવ જાતમ્. યથા કશ્ચિત્ શુષ્કે પતિષ્યામીતિ કર્દમે પતતિ. સૂક્ષ્મવિવક્ષાસ્તિત્વં તુ સૂક્ષ્મદૃશ એવ પ્રતિપદ્યન્તે. વિવક્ષા હિ વક્તુમ્ ઇચ્છા. સા ચેદ્ આત્મગુણાન્તરં, તર્હિ સુખાદિવન્માનસપ્રત્યક્ષવેદ્યં કથમ્ અજ્ઞાયમાનમ્ અસ્તીતિ શક્યતે વક્તુમ્. અથાભિલાષાત્મકજ્ઞાનરૂપા, તથાપિ કથં વાક્યાન્તરપ્રકાશે ઽન્યવિવક્ષાસ્તીતિ શક્યતે કલ્પયિતુમ્ ઇતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્

__________નોતેસ્__________
[479] સદ્ભાવાત્ (ક)
એવમ્ આક્ષિપ્તં ભાષ્યં સમાદધાતિ -- વક્તૃધીર્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- દ્વિવિધો હિ વક્તા આપ્તો ઽનાપ્તશ્ ચ. તત્ર ય એવમ્ અવધારિતો ભવતિ {1,146}નાયમ્ અન્યથાજ્ઞાતમ્ અન્યથા વદતિ આપ્ત ઇતિ યાવત્, તદ્વાક્યાદ્ એવં વેદેતિ વક્તૃધીર્ અવગમ્યતે. અન્યત્ર ત્વ્ અનાપ્તવાક્યે વિપ્લુતિર્ ઇતિ વિપ્લવત ઇત્યાદિનોક્તમ્. તત્રેદમ્ ઉક્તં[480]ભવતિ -- યદા તાવદાપ્તવાક્યાદ્ અનાશઙ્કમ્ એવ જ્ઞાનં જાતં વ્યવહારશ્ ચ પ્રવૃત્તઃ ન ચ વિસંવાદો દૃષ્ટઃ, તદા કલ્યાણમ્ એવ. જાતાશઙ્કસ્યાપિ વક્તુર્ આપ્તત્વમ્ અનુસ્મૃત્ય[481]તજ્જ્ઞાનપુરસ્સરમ્ એવાર્થે નિશ્ચયો જાયતે. આપ્તસ્ય ચ ભ્રમો ન તાવદ્ આશઙ્ક્યતે. સ હિ સુનિપુણો ન તાવત્ પ્રાયશો ભ્રામ્યતિ. ન ચાસમ્યગ્વિદિતે તસ્યૈતાવતી ચેષ્ટા ભવતિ યદ્ અસૌ પરપ્રતિપત્તયે વાક્યં પ્રણયતિ. તથાપિ વા સંશયાનસ્ય તત્પરિપ્રશ્નાદ્ એવ તત્પ્રમાણનિશ્ચયો ભવતિ. સ એવ નિર્બધ્યપૃષ્ટો યદિ ત્રિચતુરજ્ઞાનમ્ આત્મન ઉપદિશતિ, તાવતૈવ સ્વપ્રમાણવદનાશઙ્ક્યવ્યવહારસિદ્ધિઃ. વિપ્લવશ્ ચાનાપ્તવાક્યાદ્ વિવિધો વ્યાખ્યાત એવેતિ. એવં તાવદ્ જ્ઞાનપ્રત્યયવિપ્લવૌ વિષયવ્યવસ્થયા વ્યાખ્યાતૌ. ઇદાનીં ભાષ્યતાત્પર્યં દર્શયતિ -- તેને તિ. યત્ તાવદ્ વાક્યત્વમ્ અતથાભૂતત્વે હેતુતયોક્તં તસ્યાનેનાપ્રયોજકત્વમ્ ઉચ્યતે. આપ્તવાક્યેષુ હિ ગુણનિરાકૃતદોષેષૂત્સર્ગેણ સત્યત્વં દૃષ્ટમ્. અત એવ હિ તજ્જ્ઞાનાનુસાર્યર્થનિશ્ચયો ભવતિ. ઇતરથા તસ્યાપિ મિથ્યાત્વં ભવેત્. અનાપ્તવાક્યેષુ તુ તદ્દોષાદ્ અપવાદાદ્ અપ્રામાણ્યમ્. એવં ચ સ્વાભાવિકસમ્યક્પરિચ્છેદશક્તિર્ અત્ર વચસશ્ શબ્દસ્યોચ્યતે. મિથ્યાત્વં ચૌપાધિકં ન વાક્યત્વેન પ્રયુજ્યતે પરપ્રયુક્તવ્યાપ્ત્યુપજીવિ હિ તત્, નિષિદ્ધત્વપ્રયુક્ત ઇવાધર્મત્વે હિંસાત્વમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[480] તત્રૈતદ્ ઉક્તં
[481] સૃ
વક્તૃધીર્ આપ્તવાક્યેષુ ગમ્યત ઇત્ય્ ઉક્તં, તત્ર કારણમ્ આહ -- પદાર્થે તિ. શ્રોતુર્ હિ વક્ત્રા પદાર્થેષુ વિરચિતેષુ
વાક્યાર્થપ્રત્યયો જાયતે. વક્તુશ્ ચ રચનાકૃતિર્ વિવક્ષાપૂર્વિકા. સા ચાપ્તસ્યાવિજ્ઞાતે[482]ન સમ્ભવતીતિ પૂર્વજ્ઞાનમ્ અપેક્ષતે. અતઃ પ્રતિબન્ધબલેનાપ્તવાક્યાત્ પૂર્વવિજ્ઞાનમ્ અવગમ્યત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[482] તેન ન (ગ)
{1,147}વિવક્ષાવશત્વમ્ એવ રચનાયા દર્શયતિ -- વિવક્ષાન્તરે તિ. પૂર્વવિવક્ષાયા યદ્ વિવક્ષાન્તરાગમેન રચનાન્તરં દૃશ્યતે પૂર્વોત્તરપદોદ્વાપાવાપભેદેન, અતો વિવક્ષાધીના રચનેત્ય્ અવગમ્યત ઇતિ

એવઞ્ ચ યદ્ વિવક્ષાધીના રચના સા ચ જ્ઞાનપૂર્વિકા, તેન કારણેન વાક્યાદ્[483]અર્થપ્રત્યયોત્પાદે શ્રોતુર્ જાતે[484]ઽપિ નૂનમ્ અનેનાયમ્ અર્થો વક્ત્રા જ્ઞાત ઇતિ વક્તૃજ્ઞાને મતિર્ ભવતીત્ય્ આહ -- તેને તિ. વક્તૃપ્રમાણપૂર્વત્વાદ્ રચનાયા ન સ્વતન્ત્રો ઽર્થજ્ઞાનમાત્રાન્ નિશ્ચય ઇતિ ભાવઃ. તદ્ ઇહ તેનોત્સર્ગાપવાદાભ્યામ્ ઇત્ય્ અત્ર સ્વાભાવિકી વચસશ્ શક્તિર્ ઇતિ ભાષ્યતાત્પર્યમ્ ઉક્તમ્. પદાર્થરચનાયત્ત ઇત્ય્ અતઃ પ્રભૃતિ તેનાર્થપ્રત્યય ઇત્ય્ એવમ્ અન્તેનાપ્તવચસાં પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષિતેતિ ભાષ્યાભિપ્રાયો વિવૃત ઇત્ય્ અનુસન્ધાતવ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[483] ક્યાર્થ
[484] તે નૂ
ઇતશ્ ચાપ્તવાક્યં તજ્જ્ઞાનપરતન્ત્રમ્ અવગમ્યત ઇત્ય્ આહ -- આપ્તોક્તિર્ ઇતિ. યદાપ્તોક્તમ્ અર્થમ્ એકો ઽનુતિષ્ઠતિ તં ચાપરો ઽનુયુઙ્ક્તે કિમ્ અત્ર તે પ્રમાણમ્ ઇતિ, તદા અસાવ્ આપ્તોક્તિકારી તમ્ આપ્તમ્ એવ તત્ર મૂલતયા દર્શયતિ ય એવં[485]વાદી સ એવાપ્ત એતજ્ જાનાતિ નાહમ્ ઇતિ. સ્વાતન્ત્ર્યે હિ તજ્જ્ઞાનપ્રકાશનમ્ અનર્થકં ભવેદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[485] વદતિ સ
કિમ્ ઇદાનીમ્ આપ્તવાક્યમ્ અર્થે ન પ્રમાણમ્ એવ,[486]નૈવમ્ અપિ તુ આપ્તવક્તૃપ્રમાણાનવધારણાજ્ જાતાશઙ્કસ્ય વાક્યમ્ ઉદાસ્તે. યદા હિ વક્તૃધિયો હેતુભૂતમ્ અદુષ્ટમ્ ઇન્દ્રિયાદ્યવધારિતં ભવતિ, તદા દોષાશઙ્કાનિરાકરણાત્ પ્રામાણ્યમ્ એવ{1,148}સ્થાપ્યતે. તદ્ ઇહાવગતિહેતુતયા શબ્દાનાં પ્રામાણ્યમ્ ઉપક્રાન્તમ્ અપ્રામાણ્યશઙ્કયા શિથિલીકૃતં વક્તૃપ્રમાણાવધારણનિરાકૃતેષુ દોષેષુ દાઢ્યર્થં લભતે, તદ્ એતદ્ આહ -- તજ્જ્ઞાને તિ. તજ્જ્ઞાનાન્તરિતત્વાત્ વક્તૃજ્ઞાનાન્તરિતત્વાત્. નિશ્ચયજનને શબ્દસ્યેત્ય્ અર્થઃ. તાવચ્છબ્દેનાત્યન્તાપ્રામાણ્યં નિરાકરોતિ. કિયતાપિ વિલમ્બનેન પ્રામાણ્યં પ્રતિતિષ્ઠતીતિ. નન્વ્ એવં વક્તૃપ્રમાણાનુસારિણિ નિશ્ચયે સત્યનુવાદ એવ શબ્દઃ પ્રાગનિશ્ચયાદ્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ કદા પ્રમાણમ્. ઉક્તમ્ ઇદં સ્વકાલ એવ તત્ પ્રમાણં, દોષાશઙ્કાનિરાકરણમાત્રે વક્તૃજ્ઞાનસ્ય વ્યાપાર ઇતિ. શ્રોત્રા હિ પ્રથમમ્ અવિદિતપૂર્વ એવાર્થો ઽવગતઃ ક્વચિદ્ વ્યભિચારદર્શનેન જાતાયામ્ આશઙ્કાયાં તન્નિરાકરણેન તસ્યૈવ પ્રામાણ્યં પ્રતિષ્ઠાપ્યતે. અત એવ સ્થાપનમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[486] ણં નૈવમ્ અપિ આ (ક)
કથં પુનઃ પ્રથમં શબ્દા ઉદાસતે. સ હ્ય્ અર્થઃ શબ્દેન[487]પ્રાક્ પ્રત્યાયિતો ન વા. યદિ નેત્ય્ આહ કથમ્ એવં વેદેતિ વક્તૃજ્ઞાનમ્ ઉન્નીયતે. પ્રકારાર્થો હ્ય્ એવંશબ્દઃ. ન ચ નિરાકારં વિજ્ઞાનમ્ અનાશ્રિતાર્થપરિષ્વઙ્ગે સ્વરૂપેણ પ્રકારવદ્ ભવેત્. ન ચ[488]શ્રોતુર્ બુદ્ધાવનારૂઢો ઽર્થો વક્તૃજ્ઞનમ્ એવમ્ભાવેન વિશિનષ્ટિ. યદિ તુ પૂર્વમ્ અપ્ય્ અર્થપ્રત્યયો ઽવગમ્યતે, તતઃ પારતન્ત્ર્યે કારણં વાચ્યમ્. ઉત્પદ્યમાનેનૈવ હિ તેન સ્વવિષયપરિચ્છેદઃ કૃત ઇતિ કિમ્ અન્યદ્ અપેક્ષતે. નિશ્ચયાર્થં વક્તૃપ્રમાણાપેક્ષેતિ ચેદ્, ન. અનિશ્ચયજ્ઞાનાસમ્ભવાત્. નિશ્ચય એવ હિ જ્ઞાનં, તચ્ ચેદ્ અસ્તિ કથં નિશ્ચયો નાસ્તીતિ શક્યતે વક્તુમ્. અતો ઽનુપપન્નમ્ ઇદમ્ અર્થજ્ઞાનગમ્યૈવ વક્તૃધીસ્ તત્પ્રામાણ્યે કારણમ્ ઇતિ. અત આહ -- અર્થ ઇતિ. યત્ તાવદ્ ઉક્તમ્ અનવગતે ઽર્થે નૈવમ્ભાવો ભવતીતિ, તત્રાભ્યુપગમેનૈવોત્તરમ્. સત્યં પૂર્વં પ્રતીત એવાર્થ ઇતિ. યત્ તુ પ્રતીતે ઽનિશ્ચયો ન ઘટત ઇતિ. તન્ ન, જાતાશઙ્કસ્ય તદુપપત્તેઃ. યદ્ય્ અપિ ન શબ્દાત્ સંશયઃ, તથાપિ વ્યભિચારદર્શનાત્ સંશયો જાયત એવ. યત્ ત્વ્ અનિશ્ચયાત્મકં જ્ઞાનમ્ એવ નાસ્તીતિ જ્ઞાનોત્પત્તૌ નિશ્ચય એવ જાયત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તન્ ન. સંશયસ્યાપિ જ્ઞાનત્વાત્. અતો{1,149}જાતે ઽપિ[489]જ્ઞાને કુતશ્ચિન્ નિમિત્તાત્ સંશયોત્પત્તૌ વક્તૃપ્રમાણાશ્રયત્વાન્ નિશ્ચયસ્યાર્થજ્ઞાનસમધિગમ્યાપિ સૈવ વક્તૃધીઃ પૂર્વજ્ઞાનપ્રામાણ્યે પૂર્વભાગ્ ભવતીતિ[490]તયા સમુત્સારિતાયાં દોષાશઙ્કાયાં પ્રામાણ્યસ્યાધ્યવસાનાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[487] બ્દૈઃ પ્રા
[488] જ્ઞા (ક)
[489] પિ વિજ્ઞા
[490] વતિ તયા
એવં તાવત્ પુરુષવાક્યેષુ જ્ઞાનાન્તરાપેક્ષયા પ્રામાણ્યં ક્વચિચ્ ચૌપાધિકમ્ અપ્રામાણ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. વેદવાક્યે તુ સ્વાભાવિકત્વાદ્ એવ વચસઃ સમ્યગર્થપરિચ્છેદશક્તેર્ ન મૃષાર્થતા સમ્ભવતીતિ ન તુ વેદવચનસ્યેત્યાદિનોક્તં, તદ્ એતદ્ આહ -- અત ઇતિ. અસ્તુ નામ વક્તૃદોષાશઙ્કયા પુંવચસામ્ અપ્રામાણ્યં, સ્વભાવનિર્દોષં તુ વેદવચો ન તત્સ્વભાવમ્ અનુભવિતુમ્[491]અર્હતીતિ

__________નોતેસ્__________
[491] વર્તિતુ
વક્તૃબુદ્ધ્યન્તરયોર્ વ્યવધાનમ્ અપિ વેદે નાસ્તીતિ પદાર્થૈર્ એવ કેવલૈર્ નિત્યનિર્દોષૈર્ વાક્યાર્થઃ પ્રતીયત ઇત્ય્ આહ -- તદ્બુદ્ધી તિ. અતઃ સિદ્ધં ન વેદે પ્રત્યયાન્તરાપેક્ષા, ન ચાયથાર્થત્વમ્ ઇતિ. પ્રકરણાર્થમ્ ઉપસંહરતિ -- અત ઇતિ

અન્યથા ભાષ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- અપ્રમાણત્વે તિ. વેદાનામ્ અપ્રમાણત્વસિદ્ધયે યત્ કિઞ્ચન લૌકિકં[492]વચનં દૃષ્ટાન્તતયોક્તં, તસ્યાનેન ગ્રન્થેન દૃષ્ટાન્તસ્ય સાધ્યાનાસઙ્ગિતા સાધ્યવિકલતોચ્યતે ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[492] કં દૃ (ક)
કથં સાધ્યાનાસઙ્ગિતા, અત આહ -- તેષામ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- પરમતેનેદં ભાષ્યકારેણ પરાન્ પ્રત્યુચ્યતે. તથા હિ -- યદા{1,150} તાવલ્લોકાયતિકાભિપ્રાયઃ પ્રયોગઃ -- ચોદના મૃષા પ્રત્યક્ષાદ્યગતાર્થત્વાદ્ ઈદૃગ્બુદ્ધાદિવાક્યવદ્ ઇતિ, તદા બૌદ્ધાભિપ્રાયેણેદમ્ ઉચ્યતે. સાધ્યાનાસઙ્ગી દૃષ્ટાન્ત ઇતિ. તન્મતે હિ શબ્દો નાર્થે પ્રમાણમ્. તથા હિ પદાનિ તાવદર્થં સ્મારયન્તિ, ન તુ ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ ઉપનયન્ત્ય્ અપનયન્તિ વા. વાક્યમ્ અપિ વ્યભિચારદર્શનાન્ નાર્થે[493]પ્રમાણમ્. અતઃ કથં તત્ સાધનં ભવેત્. વક્ત્રભિપ્રાય એવ તુ પ્રતિબન્ધબલાત્ શબ્દૈર્ બોધ્યતે. તથાહુઃ -- ન ત્વ્ એતેભ્યો ઽર્થસિદ્ધિસ્ તેષાં તત્ર પ્રતિબન્ધાસિદ્ધેઃ વક્ત્રભિપ્રાયં તુ સૂચયેયુર્ ઇતિ. અતો યદ્ બુદ્ધાદિવચસાં કાર્યં પ્રતિપાદ્યમ્ ઉક્તં, તત્ર તેષાં સમ્યક્ત્વમ્ એવાવ્યભિચારાત્. અર્થે તુ તેષાં વ્યાપારો નેષ્યત એવ. અતો ન કિઞ્ચિદ્ વેદવાક્યાનાં મિથ્યાત્વે કારણમ્[494]અસ્તીતિ પૂર્વત્ર પ્રતિપાદિતમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[493] ર્થેન પ્રતિબદ્ધમ્ અ (ગ)
[494] ણમ્ ઇતિ (ક)
પદાર્થરચનાયત્ત ઇત્યાદિના યત્ પ્રતિબન્ધબલેન વાક્યાદ્ વક્તૃજ્ઞાનાનુમાનમ્ ઉક્તં તદ્ દર્શયતીતિ યદિ ચ યત્ર પુંવાક્યં વ્યાપ્રિયતે વક્તૃજ્ઞાને તદતિરિક્તે ઽર્થ એવ દૃષ્ટાન્તતયોચ્યતે, તતઃ સિદ્ધસાધનમ્ ઇત્ય્ આહ -- સ્વવ્યાપારે તિ. સ્વવિષયાતિરેકેણ વેદાનામ્ અપિ મિથ્યાત્વમ્ ઇષ્યતે. પૂર્વપક્ષાર્થે મૃષાત્વાભ્યુપગમાદ્ ઇતિ

અત્રાપરં ભાષ્યં - નનુ સામાન્યતો દૃષ્ટમ્ અનુમાનં ભવિષ્યતિ, પુરુષવચનં વિતથમ્ ઉપલભ્ય વચનસામાન્યાદ્ વેદવચનં મિથ્યેત્ય્ અનુમીયતે ઇતિ. તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- અજ્ઞાત્વે તિ દૃષ્ટમ્ અન્તેન. વાક્યત્વં મિથ્યાત્વે ન પ્રયોજકમ્ ઇતિ યો ઽયમ્ અભિપ્રાયો ભાષ્યકારસ્ય, તમ્ અજ્ઞાત્વાપ્તાનાપ્તવાક્યયોઃ સમ્યઙ્મિથ્યાત્વહેતુદોષસદસદ્ભાવયોર્ ઉક્તિમાત્રં ભાષ્યકારેણ કૃતમ્ ઇતિ જ્ઞાનાત્ પરઃ પૂર્વપક્ષવાદી નનુ સામાન્યતો દૃષ્ટમ્ ઇત્યાદ્ય્ અબ્રવીત્. અતો નૈવં ચોદનીયં કથં હેતોર્ અપ્રયોજકત્વ ઉક્તે પુનસ્ તેનૈવ હેતુના પ્રત્યવસ્થાનમ્ ઇતિ.{1,151}અગૃહીતાભિપ્રાયસ્ય પરિચોદનાત્. એવં હિ મન્યતે -- ભવતુ યથાતથા વા પુરુષવચસાં મિથ્યાત્વમ્, એવમ્ અપિ પ્રતિબન્ધસિદ્ધેર્ હેતુર્ ગમક એવેતિ કૃતકાકૃતકવાક્યયોઃ સામાન્યતોદૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ અન્વય ઇતિ. અત્ર પરિહારભાષ્યં ન, અન્યત્વાદ્ ઇતિ, તદાક્ષિપતિ -- નાન્યત્વાદ્ ઇતિ. કથમ્ અદૂષણમ્ અત આહ -- એતસ્માદ્ ઇતિ. વેદવાક્યમિથ્યાત્વે સાધ્યે પુંવાક્યં દૃષ્ટાન્ત ઉક્તઃ. તત્ર કિમ્ અયં દોષઃ યદ્ અન્યત્વં નામ, પ્રત્યુત ગુણ એવાયમ્. અન્યત્વાદ્ એવ હિ દૃષ્ટાન્તો ભવતિ. અનન્ત્યત્વે સાધ્યસમત્વાપત્તેઃ. ન હિ પક્ષ એવ સપક્ષો ભવતિ. પક્ષસ્ય સાધ્યત્વાત્, સપક્ષસ્ય સિદ્ધત્વાત્. સિદ્ધસાધ્યયોશ્[495]ચૈકત્વવિરોધાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[495]કત્ર વિ (ક)
તસ્માદ્ ઉપેક્ષ્યૈવ તાવદ્ ગ્રન્થવ્યાખ્યાં ભાષ્યકારાભિપ્રાયમ્ અભિદધ્મહે ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. તમ્ એવાભિપ્રાયં વર્ણયતિ -- અભ્યુપેત્યે તિ વાક્યતા ન્તેન. અયમ્ અર્થઃ -- પરમતાભિપ્રાયેણાપિચેત્યાદિ ભાષ્યે વક્તૃજ્ઞાન એવ વાક્યં પ્રમાણમ્, અર્થે તુ ન તસ્ય વ્યાપાર ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્ અભ્યુપગચ્છામઃ. ભવતુ પુંવાક્યં બાહ્ય એવાર્થે પ્રમાણં ન વક્તૃજ્ઞાને. બાહ્યાર્થાપેક્ષયૈવ ચાપ્રામાણ્યવાદિનો દૃષ્ટાન્તો ઽસ્તુ નામ. તથાપિ દૂષણમ્ ઉચ્યતે -- વ્યવધાને ઽપીતિ. યદ્ય્ અપિ જ્ઞાનવ્યવહિતે ઽર્થે ઽપ્રમાણમ્ એવ પુંવાક્યં, તથાપિ તદ્વિષયપ્રામાણ્યાભ્યુપગમેનૈવ બ્રૂમઃ સાધારણાનૈકાન્તિકો હેતુર્ ઇતિ. સત્યેષ્વ્ અપ્ય્ આપ્તવાક્યેષુ વાક્યત્વસ્ય હેતોર્ દૃષ્ટત્વાદ્ ઇતીદમ્ અત્ર સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનદૂષણં ભાષ્યકારસ્ય મનસિ વિપરિવર્તતે. અનેનૈવાભિપ્રાયેણ ભાષ્યમ્ અપિ ગમયિતવ્યમ્ ઇતિ ભાવઃ. નન્વ્{1,152}અતીન્દ્રિયાર્થવે સત્ય્ અપિ વાક્યત્વાદ્ ઇતિ વિશેષયિષ્યામઃ. પૌરુષેયવચનં સર્વમ્ અતીન્દ્રિયાર્થમ્ અપ્રમાણમ્ ઇતિ નાનૈકાન્તિકત્વમ્ અત આહ - અતીન્દ્રિયે તિ. અતીન્દ્રિયે ઽપિ હિ યદા કશ્ચિદ્ યદૃચ્છયા અદૃષ્ટપૂર્વાર્થે વાક્યં પ્રણયતિ, યથેન્દ્રો ઽસ્તીત્ય્ એકો વદતિ, અન્યો નાસ્તીતિ. તત્ર દ્વયોર્ અન્યતરેણ નિયોગતઃ સત્યેન ભવિતવ્યમ્ ઇત્ય્ એકસ્ય વાક્યસ્ય સત્યતા. ન હીન્દ્રસદસદ્ભાવયોર્ અન્યતરદ્ અપિ પ્રમાણાન્તરેણાવધારિતમ્. અતો ઽનાપ્તવાક્યમ્ અપિ ક્વચિદ્ યદૃચ્છયા પ્રયુક્તમ્ અતીન્દ્રિયાર્થવિષયમ્ એવ સત્યં દૃષ્ટમ્ ઇતિ વિશિષ્ટે ઽપિ હેતાવ્ અનૈકાન્તિકત્વમ્ એવેતિ

એવં ભાષ્યકારાભિપ્રાયમ્ ઉક્ત્વા તત્રૈવ ભાષ્યં યોજયતિ -- નાન્યત્વાદ્ ઇત્ય્ આભાસો ઽન્તેન. અથમ્ અર્થઃ -- યાદૃશં પરૈર્ નૈયાયિકૈઃ સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનમ્ ઉક્તં, તતો ઽન્યદ્ ઇદમ્ અનૈકાન્તિકહેતુકં તદાભાસમ્ ઉક્તમ્. અતો ઽસ્માત્ સામાન્યતોદૃષ્ટાભાસાત્ સાધ્યં ન સિદ્ધ્યતિ ઇતિ. પ્રમાણભૂતાત્ સામાન્યતોદૃષ્ટાદ્ અસ્ય તદાભાસસ્યાન્યત્વાદ્ ઇતિ ભાષ્યાર્થ ઇતિ વ્યાખ્યાનાન્તરમ્ આહ -- વિપક્ષમ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વાક્યત્વહેતુર્ આપ્તવાક્યેષુ સત્યેષ્વ્ અપિ દૃષ્ટ ઇતિ વિપક્ષવૃત્તિર્ ન સાધ્યં સાધયતીતિ તદ્ એવ દૂષણં, યોજનામાત્રં તુ ભિદ્યતે. મિથ્યાત્વે સાધ્યે વિપક્ષસ્ય સત્યત્વસ્ય તતો ઽન્યત્વાત્ તદ્ગામિત્વાચ્ ચ હેતોર્ ઇતિ ભાવઃ

અન્યથા વ્યાચષ્ટે -- યદ્ વે તિ. યત્ તદ્ વાક્યત્વસ્યાપ્રયોજકત્વમ્ અપિ ચેત્યાદિ ભાષ્યે દર્શિતં યદ્ અજ્ઞાત્વા પરેણ સામાન્યતોદૃષ્ટાનુમાનમ્ ઉક્તં, તદ્ એવ ન અન્યત્વાદ્ ઇતિ ભાષ્યકારેણોદ્ધાટિતમ્. અન્યઃ ખલુ અપ્રામાણ્યસ્ય પ્રયોજકો હેતુર્ વિસંવાદઃ, ન વાક્યત્વમ્. ન ચાસૌ વેદે સમ્ભવતિ, અપૌરુષેયત્વાત્. પુરુષાશ્રયત્વાચ્ ચ શબ્દે દોષાણામ્. અદુષ્ટકારણજનિત્યસ્ય ચ જ્ઞાનસ્ય વિસંવાદાસમ્ભવાત્. નૈતદ્ એવમ્ ઇતિ પ્રત્યયવિપર્યાસો વિસંવાદઃ કથમ્ અદુષ્ટકારણજે ભવિષ્યતિ. અન્યત્વાન્ મિથ્યાત્વકારણસ્યેતિ ભાષ્યગમનિકેતિ{1,153}વ્યાખ્યાનાન્તરમ્ આહ -- વિષયસ્યે તિ. પૂર્વં હિ પરમતેન સાધ્યાનાસઙ્ગી દૃષ્ટાન્ત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. સૈવેયં સાધ્યાનાસઙ્ગિતા વિષયાન્યત્વાદ્ ઉચ્યતે. અન્યો હિ પુંવાક્યસ્ય વિષયો વક્ત્રભિપ્રાયઃ. ન ચ તત્ર મિથ્યાત્વમ્ અભ્યભિચારાત્. પૂર્વં ત્વ્ અર્થવિષયવ્યાપારમ્ ઉપેત્યાન્યત્વમ્ ઉક્તમ્. અધુના પુનઃ પરમત એવ સ્થિત્વા સાધ્યાનાસઙ્ગિતોચ્યત ઇતિ

અપરમ્ અપિ ન હ્ય્ અન્યસ્ય વૈતથ્યે ઽન્યસ્યાપિ વૈતથ્યમ્ ઇતિ ભાષ્યમ્. તસ્યાર્થં દર્શયતિ -- ન હી તિ. ન હ્ય્ અન્યસ્યેત્યાદિના ભાષ્યેણ નાન્યસ્યાન્યથાત્વે ઽન્યસ્ય મૃષાર્થતા ભવતીત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. એતદ્ એવ વિવૃણોતિ -- વિવક્ષે તિ. વિવક્ષા હિ વક્તુસ્ તત્રાયથાર્થગોચરત્વાન્ મૃષાર્થા. ન વાક્યં, તસ્ય તત્પ્રતિપાદનમાત્રેણ પ્રામાણ્યાત્. તસ્યાશ્ ચ તતઃ પ્રતિબન્ધબલાત્ સિદ્ધેઃ. અતો ન વાક્યં મૃષાર્થમ્ ઇતિ[496]સિદ્ધા સાધ્યાનાસઙ્ગિતેતિ. પ્રથમપક્ષે[497]પિ ચૈવં ન હીત્યાદિ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતવ્યમ્. નાન્યસ્યાનાપ્તવાક્યસ્ય મૃષાર્થત્વે ઽન્યસ્યાપ્તવાક્યસ્યાપિ તદ્ ભવતીતિ. સત્યે વિપક્ષે પુંવાક્યત્વસ્ય ભાવાદ્ અનૈકાન્તિકો હેતુર્ ઇતિ. એવમ્ એવ દ્વિતીયે તૃતીયે ચ વિસંવાદસ્ય વૈતથ્યે સાધ્યે ઽન્યસ્ય વાક્યત્વસ્ય વૈતથ્યં સાધ્યં ન સમ્ભવતીતિ વ્યાખ્યેયમ્. ચતુર્થે તુ વાર્ત્તિકસ્થા વ્યાખ્યેતિ

__________નોતેસ્__________
[496] તિ સા
[497] ક્ષે ચૈવં (ક)
અન્યચ્ ચ ન હિ દેવદત્તસ્ય શ્યામત્ત્વ ઇત્યાદિ ભાષ્યં, તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- શ્યામત્વ ઇતિ. યથા શ્યામત્વે સાધ્યે પુંસ્ત્વમ્ અનૈકાન્તિકં ગૌરાદિષ્વ્ અભાવાદ્, એવં વાક્યત્વમ્ અપિ સત્યાપ્તવાક્યસ્ય સાધારણમ્ ઇતિ સાધારણ્યપ્રદર્શનાર્થં વેદં નિદર્શનમ્ ઇતિ. અન્યે તુ દુષ્ટસાધનપ્રયોગે દુષ્ટમ્ એવોત્તરં દેયમ્ ઇતિ મન્વાના વિકલ્પસમા નામ જાતિર્ ઇયં ભાષ્યકારેણ નાન્યત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્{1,154}ઇત્ય્ આહુર્ ઇત્ય્ આહ -- પરોક્તેર્ ઇતિ. ધર્માન્તરવિકલ્પનાત્ સાધ્યધર્મવિકલ્પાપાદનં વિકલ્પસમા. સા ચૈવં દર્શનીયા -- વાક્યમ્ એવ કિઞ્ચિત્ પુરુષવાક્યાદ્ અન્યદ્ દૃષ્ટં યથા વેદવાક્યમ્. કિઞ્ચિદ્ અનન્યદ્ યથા તદ્ એવ. એવમ્ અન્યાનન્યત્વયોર્ અપિ વિકલ્પનાત્[498]સત્યમિથ્યાત્વયોર્ અપિ વાક્યત્વાવિશેષે વિકલ્પો ભવિષ્યતીતિ નાવશ્યં વાક્યત્વાન્ મિથ્યાત્વં સિધ્યતીતિ. ઇયં ચ વાચ્યાનુક્તીતરોક્તિજનિગ્રહસ્થાનદ્વયાપત્તેર્ અવાચ્યૈવ પરમતેનોપન્યસ્તેતિ[499]વેદિતવ્યં વિકલ્પસમમ્ ઉત્તરમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[498] લ્પાત્ (ગ)
[499] તિ પરિવે
એવં તાવન્ નાન્યત્વાદ્ ઇતિ દૂષણોક્તિર્ ઇયમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. ઇદાનીં સાધન વચનમ્ એવેદમ્ ઇતિ વ્યાખ્યાનાન્તરમ્ આહ -- યદ્ વે તિ. પરેણ હિ મિથ્યાત્વે સાધિતે સિદ્ધાન્તી હેત્વન્તરેણ સયત્વં સાધયતિ. પ્રમાણમ્ અનુમાનમ્. તદુપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યત ઇતિ. કીદૃશં પુનસ્ તત્ પ્રમાણમ્ ઇત્ય્ આહ -- વિરુદ્ધે તિ. યદિ તુલ્યબલત્વં, વિરુદ્ધાવ્યભિચારી નામ સંશયહેતુઃ. અથ સિદ્ધાન્તહેતુર્ બલીયાન્, તતો ઽનુમાનબાધઃ. ઇહ ચાનુમાનબાધ એવ, સત્યત્વહેતોર્[500]બલીયસ્ત્વાદ્ અન્યત્વાદ્ અસત્યત્વહેતૂનામ્ ઇતિ ભાષ્યાર્થ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[500] તુબ
તદ્ એવ[501]સત્યત્વે પ્રમાણમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- ચોદને તિ. ઇદં ચૈકાન્તિકહેતુકમ્ અનુમાનં સામાન્યતોદૃષ્ટાદ્ અનૈકાન્તિકહેતુકાદ્ બલવત્. અનૈકાન્તિકતા ચ કેવલસ્ય સવિશેષણસ્ય ચ હેતોર્ ઉક્તૈવ. અતો ઽનેનૈવ બલવતા મિથ્યાત્વાનુમાનં બાધ્યત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[501] સમ્યક્ત્વે પ્ર (ક)
અસ્મિન્ન્ એવ સાધ્યે ઽપરમ્ અપિ હેતુદ્વયમ્ આપ્તોક્તિનિદર્શનેનૈવ દર્શયતિ -- તથે તિ. દેશકાલાદિભેદાદૌ બાધવર્જનાદ્ ઇત્ય્ અન્વયઃ. અત્ર ચ{1,155}બાધવર્જનાદ્ ઇતિ હેતોર્ લિઙ્ગાક્ષબુદ્ધ્યોર્ અપિ દૃષ્ટાન્તતા સમ્ભવત્ય્ એવ. સાધારણ્યેન ત્વાપ્તોક્તિપ્રત્યયો નિદર્શિત ઇતિ

નન્વ્ ઇદમ્ અદુષ્ટકારણજનિતત્વમ્ અનાપ્તાપ્રણીતોક્તિજન્યત્વં ચાસિદ્ધં, સર્વવાક્યાનાં કૃતકત્વાદ્ અત આહ -- અકર્તૃકત્વે તિ. સાધયિષ્યતે હિ વેદાનામ્[502]અકર્તૃકત્વમ્, અતો નાસિદ્ધો હેતુર્ ઇતિ. એવમાદિસત્યત્વાનુમાનાભિપ્રાયેણેદમ્ અન્યત્વમ્ ઉક્તવાન્ ભાષ્યકૃદ્ ઇત્ય્ આહ -- એવમ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન સમ્બન્ધાક્ષેપોક્તા હેતવો ઽનુસન્ધાતવ્યાઃ.
__________નોતેસ્__________
[502] મ્ અકૃત્રિમત્વં
ભાષ્યવ્યાખ્યાવિકલ્પાશ્ ચ ષોઢાદ્યગ્રન્થવત્ કૃતાઃ ।
ઇતિ

અત્રાપરં સામાન્યતોદૃષ્ટસ્યાગમબાધપ્રદર્શનાર્થં ભાષ્યમ્ અપિ ચ પુરુષવચનસાધર્મ્યાદ્ વેદવચનં મિથ્યેત્ય્ અનુમાનં, પ્રત્યક્ષસ્ તુ વેદવચને પ્રત્યયઃ ઇતિ. તદ્ યદિ વાક્યગોચરપ્રત્યયાભિપ્રાયં, તદ્ અયુક્તમ્. અનાપ્તવાક્યે ઽપિ સમાનત્વાત્. તત્સ્વરૂપપ્રત્યયો ઽપિ પ્રત્યક્ષ એવ. ન ચ[503]તન્મિથ્યા. અર્થસ્ તુ વેદવાક્યાનામ્ અતીન્દ્રિય ઇતિ પ્રત્યક્ષસૂત્રે વક્ષ્યતે. અતો નાર્થાભિપ્રાયમ્ ઇદમ્. અથ પ્રત્યયસ્વરૂપાભિપ્રાયેણ પ્રત્યક્ષતોચ્યતે, સાપ્ય્ અયુક્તા. શૂન્યવાદે તસ્યાપ્ય્ અનુમેયતાયા વક્ષ્યમાણત્વાત્. અતો વ્યાખ્યેયમ્, અત આહ -- પ્રત્યક્ષ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- મુખ્યપ્રત્યક્ષત્વાસમ્ભવાદ્ ગૌણઃ પ્રત્યક્ષશબ્દઃ. દૃઢં હિ પ્રત્યક્ષં પ્રથમં ચ સ્વતઃપ્રમાણં પરતો વિસંવાદાદ્ અપ્રમાણમ્. એતચ્ ચતુષ્ટયાન્યતમ્ અગુણવિવક્ષયા પ્રત્યક્ષશબ્દ આગમિક એવ પ્રત્યયે પ્રત્યુક્તઃ. સો ઽપિ દૃઢઃ, સંશયવિપર્યયાભાવાત્. શ્રીઘ્રભાવી ચ, મિથ્યાત્વાનુમાનાદ્ દૃષ્ટાન્તાદ્યપેક્ષાવિરહાત્. ઉત્પન્નસ્ય ચાનુમાનેન મિથ્યાત્વસાધનાત્. પ્રામાણ્યાપ્રામાણ્યયોઃ સ્વપરાશ્રયત્વં સર્વપ્રમાણાનાં સાધિતમ્. અતઃ પ્રત્યક્ષતુલ્યો ઽયમ્ પ્રત્યયઃ કથમ્ અન્યથા ભવતિ. તદ્[504]એતદ્ વિપરીતાર્થપ્રતિજ્ઞાનમ્[505]અનેન વિરુધ્યત ઇતિ.{1,156} ન ચેહ વેદપ્રામાણ્યમ્ અસ્માકમ્ અસિદ્ધમ્ ઇતિ પ્રત્યવસ્થાતું શક્યમ્. નાસ્તિકાનામ્ અપિ તચ્છ્રવણે અસન્દિગ્ધાવિપર્યસ્તજ્ઞાનજન્મનો ઽવિશેષાન્ નિત્યાગમજનિતાયાશ્ ચ સંવિદો દુષ્ટકારણજનિતત્વાસમ્ભવાત્. પૌરુષેયાગમવાદિભિસ્ ત્વ્ આત્માત્મનૈવ બદ્ધ્વા સમર્પિત ઇતિ ન તે પરેષાં મિથ્યાત્વં સાધયતામ્ આગમવિરોધમ્ ઉદ્ભાવયિતુમ્ ઉત્સહન્તે. પુરુષાશ્રયદોષાશઙ્કયા સ્વાગમાનાં[506]દૂષિતત્વાત્. સર્વં ચેદં ભાષ્યોક્તમ્ એવ વાર્ત્તિકકૃતા પ્રાગ્ એવોદ્ગ્રાહિતં ચોદનાર્થાન્યથાભાવમ્ ઇત્યાદિનેત્ય્ અનુસન્ધાતવ્યમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[503] તદમિથ્યા (ક)
[504] દ્ એવ ત
[505] જ્ઞાનેનૈવ વિ (ગ)
[506] તદાગમાનાં
મુખ્ય એવ વા પ્રત્યક્ષશબ્દો વ્યાખ્યેય ઇત્ય્ આહ -- જ્ઞાનાભાવશ્ ચે તિ. એવં મિથ્યાત્વવાદી વક્તવ્યઃ -- ત્રેધા ખલુ મિથ્યાત્વમ્. ઇહ ચ ન તાવત્ સંશયવિપર્યયૌ સ્ત ઇતિ ભાષ્ય એવોક્તમ્. તદ્ યદિ જ્ઞાનાભાવ એવ મિથ્યાત્વં સાધ્યતે, તત્ર તે પ્રત્યક્ષવિરોધઃ. પ્રત્યક્ષમ્ એવ હિ ભવત્સિદ્ધાન્તે જ્ઞાનમ્. યદિ[507]કામમ્ અસ્યૈવ શ્રોત્રિયસ્ય તદનુમેયં[508]તત્ત્વં, પ્રત્યક્ષમ્ એવ વેદવાક્યશ્રવણાદ્ ઉત્પન્નં જ્ઞાનં વિલોકયમાનઃ કથં તદભાવાત્મકં મિથ્યાત્વમત્થ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[507] દિ પરમસ્યૈ (ગ)
[508] યં તત્ પ્ર
એવં તાવદાગમવિરોધો ઽનેન ભાષ્યેણોક્ત ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્. ઇદાનીમ્ અસ્યૈવ તાત્પર્યાન્તરં દર્શયતિ -- યથૈવે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- એતદ્ અનેન ભાષ્યેણોચ્યતે પુંવાક્યસાધર્મ્યાદ્ ભવાન્ મિથ્યાત્વં સાધયતિ. તદ્ યથૈવૈતન્ મિથ્યાત્વં દૃષ્ટં, તથૈવ વેદવાક્યેનાપિ મિથ્યા ભવિતવયમ્. તચ્ ચ બાધકાધીનં મિથ્યાત્વં દૃષ્ટમ્ ઇતિ વેદે ઽપિ તથૈવ ભવેત્. ન ચ તથા સમ્ભવતીતિ સાધિતમ્ એવ. અતઃ પ્રત્યક્ષો[509]હિ દૃઢો વેદવચને પ્રત્યયઃ. નાસૌ ક્વચિદ્ બાધ્યતે. અતો વિશેષવિરુદ્ધો હેતુર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[509] ક્ષે ઽપિ દૃ (ક)
{1,157} એવં ચોદનાલક્ષણત્વમ્ ઉપપાદ્ય ભાષ્યકારેણોપસંહૃતં તસ્માચ્ ચોદનાલક્ષણઃ શ્રેયસ્કરઃ ઇતિ. અત્ર ચ યથાસૂત્રમ્ એવ નિગન્તવ્યે શ્રેયસ્કરપદપ્રયોગે ઽભિપ્રાયમ્ આહ -- ધર્મ ઇતિ. ધર્મપદાર્થમ્ એવ વ્યાખ્યાતું શ્રેયસ્કરશબ્દઃ પ્રયુક્તઃ. તત્પ્રયોગે હિ ચોદ્યપરિહારક્રમેણ શ્રેયસ્કરો ધર્મ ઇત્ય્ આવેદિતં ભવતીતિ

અત્ર ભાષ્યકારેણ એવં તર્હિ શ્રેયસ્કરો જિજ્ઞાસિતવ્યઃ ઇતિ પરિચોદનાપૂર્વમ્ ઉક્તં ય એવ શ્રેયસ્કરઃ સ એવ ધર્મશબ્દેનોચ્યતે ઇતિ. તત્ર કસ્યાનેન પ્રકારેણ ધર્મતોક્તેતિ ન જ્ઞાયતે. અતસ્ તદ્વિવેકાર્થમ્ આહ -- શ્રેય ઇતિ. શ્રેયશ્શબ્દો ઽયં પુરુષપ્રીતૌ પ્રસિદ્ધઃ. તત્કારણાનિ ચ દ્રવ્યગુણકર્માણિ ચોદનાસામર્થ્યાદ્ અવગમ્યન્તે. અતસ્ તેષ્વ્ એવ શ્રેયસ્કરતયા ધર્મતા ભાષ્યકારેણોક્તેતિ

અત્રાપરં ભાષ્યં - યો હિ યાગમ્ અનુતિષ્ઠતિ તં ધાર્મિક ઇતિ સમાચક્ષતે ઇતિ. તસ્યાર્થઃ -- શ્રેયસ્કરો ધર્મઃ યત્કારણં ચોદનાવધારિતશ્રેયસ્કરત્વયાગાદિકર્તરિ ધાર્મિકશબ્દં લૌકિકા ઉપચરન્તિ. તદ્ એવમ્ ઉપપદ્યતે યદિ યાગાદિર્ ધર્મઃ, યો હિ ધર્મં ચરતિ સ ધર્મિકઃ. અતો યાગાદેર્ ધર્મત્વમ્. અત એવ હિ તચ્ચરિતરિ ધાર્મિકપદપ્રયોગો ઘટતે, નાન્યથેતિ. તદ્ અયુક્તમ્. નાવશ્યમ્ અયં પ્રયોગો યાગાદીનાં એવ ધર્મતાં ગમયતિ, નૃગુણાપૂર્વાદિધર્મત્વેનાપ્ય્ અસ્યોપપત્તેઃ. યાગાદિકાર્ય્ એવ હ્ય્ અપૂર્વાદ્ય્ અપિ કરોતિ. તત્ કુતો ઽયં વિવેકઃ યાગચરણાદ્ અયં ધાર્મિકઃ નાપૂર્વાદિચરણાદ્ ઇતિ, અત આહ -- અન્યદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યં, યાગાદ્યનુનિષ્પાદિન્યપૂર્વસિદ્ધિર્ ઇતિ ન તુ તદ્યાગાદિસાધ્યમ્ અપૂર્વં પ્રયોક્તૃભિર્ નિર્દિશ્યતે. શક્તિરૂપત્વાત્ તસ્ય. શક્તેશ્{1,158}ચાતીન્દ્રિયત્વાત્. અતસ્ તદ્દર્શનેન તચ્ચરિતરિ ધાર્મિકપદપ્રયોગો ન ઘટતે. તસ્માદ્ યાગાદિયોગાદ્ એવ ધાર્મિકત્વસમાખ્યાનમ્ ઇતિ નિશ્ચીયતે.
કિં પુનર્ યાગાદીનાં સ્વરૂપમ્ એવ ધર્મઃ. યદ્ય્ એવં પૂર્વાપરવિરોધઃ. પૂર્વેણ તાવદુકતં તાદ્રૂપ્યેણ ચ ધર્મત્વમ્ ઇતિ. અપરેણ ચ
ફલસાધનરૂપેણ તદાનીં[510]યેન નાસ્ત્ય્ અસૌ ।
__________નોતેસ્__________
[510] નીં નાસ્તીતિ (ક)
ઇતિ. તદ્ અપિ ચ રૂપં યાગાદીનામ્ અતીન્દ્રિયતયા નાપૂર્વવત્ પ્રત્યક્ષાદિદૃશ્યમ્ યાગાદિસ્વરૂપાભિધાને ત્વ્ અનન્તા[511]એકસ્ય ધર્મપદસ્ય શક્તયઃ કલ્પનીયા ભવેયુઃ. કથં ખલ્વ્ એકયૈવ શક્ત્યાયં નાનાજાતીયેષુ દ્રવ્યગુણકર્મસુ વર્તતે. સ્યાદ્ એતત્ -- સકલાનુગતપ્રીતિસાધનત્વવચનાદ્ અદોષ ઇતિ. ન. તસ્યાપ્ય્ અતીન્દ્રિયત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. વિશેષણમાત્રાભિધાનપ્રસઙ્ગાચ્ ચ. પ્રીતિસાધનં હિ નાનભિધાય પ્રીતિં શક્યતે ઽભિધાતુમ્ ઇતિ સૈવ પૂર્વતરમ્ અભિધેયા ભવેત્. એવઞ્ ચ તન્માત્રોપક્ષયિણ્ય્ અભિધાવ્યાપારે ન તદ્વિ[512]શિષ્ટાભિધાનસિદ્ધિઃ. ગવાદિશબ્દવત્ સામશબ્દવચ્ ચ. યત્ર હ્ય્ અખણ્ડેન શબ્દેન વિશિષ્ટો બોધ્યતે તત્ર વિશેષણમ્ એવ શબ્દસ્ય વાચ્યમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્. અત એવ સામશબ્દો ગીતિમાત્રવચનો ન સક્તાં ગીતિમાહેતિ વક્ષ્યતિ. વાર્ત્તિકકારેણાપ્ય્ અપૂર્વવિશિષ્ટં કર્મ ધર્મ ઇતિ નિરાકુર્વતોક્તં -
__________નોતેસ્__________
[511] ન્તાસ્ તા એ (ગ)
[512] શેષાભિ (ખ)
કર્માપૂર્વવિશિષ્ટં ચેદ્ ધર્મ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
વિશેષ્યં નાભિધાં ગચ્છેત્ ક્ષીણશક્તિર્ વિશેષણે ॥
ઇતિ. તદ્ ઇદં ફલવિશિષ્ટાભિધાને ઽપિ સમાનમ્. સ્યાન્ મતં વિધેયો ધર્મપદાર્થ ઇતિ. તન્ ન. એવં સતિ વિધેર્ અત્યન્તપ્રત્યાસન્ના ભાવનૈવ વિધેયતયા ધર્મશબ્દવાચ્યતામ્ અશ્નુવીત. સા હિ ત્ર્યંશા વિધીયતે ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ. તદ્વરમ્ અપૂર્વમ્ એવ ધર્મપદવાચ્યં તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાદ્ ધર્મપદસ્ય. તથા હિ ફલકાલે ઽસત્ય્ અપિ કર્મણિ અપૂર્વસત્તયૈવ ધર્મવાન્ અયમ્ ઇત્ય્ ઉપચરન્તો દૃશ્યન્તે. સત્સ્વ્ અપિ યાગાદિષુ વૈગુણ્યાદ્ અલબ્ધાપૂર્વનિષ્પત્તિષુ ન ધર્મપદં પ્રયુઞ્જાના દૃશ્યન્તે. અતો વક્તવ્યો ધર્મપદાર્થઃ.
{1,159} સ ઉચ્યતે -- ધર્મશબ્દો ઽયં પાચકાદિવત્ સભાગ એવ ધૃતિસાધને વર્તતે. ધૃતિશ્ ચ પ્રીતિપર્યાયઃ. અયં ચ યથોપદિષ્ટાનુગતપૃષોદરાદિમધ્યે પઠિતઃ પ્રકૃતિપ્રત્યયવિભાગેનોહિતવ્યઃ. તદ્ ઇહ ધૃઞા ધૃતિઃ,[513]મનિન્પ્રત્યયેન ચ તત્સાધનમ્ અભિધીયતે. ન ચૈવમાહારવિહારાદૌ પ્રસઙ્ગઃ. પઙ્કજાદિવદ્ યોગરૂઢ્યભ્યુપગમાત્ ચોદનાલક્ષણશ્રેયસ્કરમાત્રાભિધાનાત્. ન ચ યોગનિરપેક્ષા સમુદાયશક્તિઃ, યેન વિશેષણમાત્રે પ્રસઙ્ગો ભવેત્. ન ચ ભાવનાયાં પ્રસઙ્ગઃ, તસ્યા અતત્સાધનત્વાદ્, યાગાદીનામ્ એવ શ્રેયસ્સાધનત્વસ્ય ચોદનાપ્રમાણકત્વાત્. કેવલરૂઢ્યભ્યુપગમેનૈવોપાધિદ્વયસ્યાભિધાનમ્ એષ્ટવ્યમ્. પ્રતીતિસાધનત્વસ્ય વિહિતત્વસ્ય ચ પ્રીતિસાધને વિહિતે ચ ધર્મપદોપચારાત્. પ્રાયિકં ચૈવાખણ્ડસ્ય વિશેષણમાત્રાભિધાનમ્. અસત્યાં તુ ગતૌ સર્વાભિધાનમ્ એવ. તુલ્યવચ્ ચેહ ધર્મપદાત્ પ્રીતિસ્ તત્સાધનં ચ વિહિતમ્ અવગમ્યતે ઇતિ કિં ન શબ્દેનોચ્યતે. યદ્ એતદ્ અપિ રૂપમ્ અદૃશ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તન્ ન, વેદાદ્ અવગમાત્. અભ્યુદયસાધનં યાગ ઇત્ય્ એતાવદ્ એવ વિદિતવન્તો ઽપૂર્વમ્ અગણયિત્વૈવ યાગાદિકર્તૃષુ ધાર્મિકશબ્દમ્ ઉપચરન્તો દૃશ્યન્તે. અતસ્ તાદ્રૂપ્યમાત્રેણૈવ તે ધર્મા ઇતિ નિશ્ચીયન્તે. અતઃ સિદ્ધમ્ અભ્યુદયસાધનં વિહિતં ધર્મપદાર્થ ઇતિ. યત્ તૂક્તં વિગુણે પ્રયોગાભાવાન્ ન યાગાદિર્ ધર્મ ઇતિ. તન્ ન. તથાવિધસ્યાભ્યુદયસાધનત્વાભાવાત્ તસ્ય ચાધર્મત્વાત્ કથં તત્ર ધર્મશબ્દઃ પ્રયુજ્યતે. ફલકાલે તુ ધર્મપદપ્રયોગો ઽભ્યુદયસાધનાભિપ્રાય એવ. અસ્તિ હિ તત્ તદાનીમ્ અપિ. શક્તિરૂપેણાધ્રિયમાણમ્ અપિ સ્વરૂપેણ. યથા ચાપૂર્વં ન ધર્મપદવાચ્યં તથા વક્ષ્યત એવેતિ

__________નોતેસ્__________
[513] પ્રીતિઃ (ગ)
એવં તાવલ્લૌકિકપ્રયોગાનુસારેણ[514]યાગાદયો ધર્મા ઇત્ય્ ઉક્તમ્. અપિ ચ યેયં પશ્વાદિષુ ધર્મફલત્વપ્રસિદ્ધિઃ તયાપિ યાગાદીનામ્ એવ ધર્મત્વમ્ અવગમ્યત ઇત્ય્ આહ -- પશ્વાદીની તિ. અયમ્ અર્થઃ -- પશ્વાદીનિ તાવદ્ ધર્મફલતયા પ્રસિદ્ધાનિ. અતો યસ્યૈવ તાનિ[515]ફલાનિ સ એવ ધર્મ ઇતિ ભવતિ મતિઃ. ચિત્રાદિફલતયા ચૈતાનિ શાસ્ત્રાદ્ અવગતાનીતિ ચિત્રાદયો ધર્મા ઇતિ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. ન કેવલં લોકે. વેદે ઽપિ યાગાદિષ્વ્ એવ ધર્મપદપ્રસિદ્ધિર્{1,160}ઇતિ દર્શયતા ભાષ્યકારેણ દર્શિતં યજ્ઞેન યજ્ઞમ્ અયજન્ત દેવાઃ. તાનિ ધર્માણીતિ. તદ્ દર્શયતિ -- ધર્માણી તિ. અસ્યામ્ અપિ શ્રુતૌ યજ્ઞસમાનાધિકરણો ધર્મશબ્દ ઇતિ તદ્વચનો નિશ્ચીયત ઇતિ. કથં પુનર્ વિલિઙ્ગો વિસઙ્ખ્યશ્ ચ ધર્મશબ્દઃ યજ્ઞસમાનાધિકરણતયા નિર્દિશ્યતે. તત્સામાનાધિકરણ્યે હિ સ ધર્મ ઇતિ ભવેત્. એકસ્યૈવ યજ્ઞસ્ય પ્રકૃતત્વાત્, પુલ્લિઙ્ગત્વાચ્ ચ તસ્ય, અત આહ -- લિઙ્ગે તિ. સમુજ્ઝિતલિઙ્ગસઙ્ખ્યાવિશેષો ધર્મશબ્દ એવાત્ર ભાષ્યકૃતા દર્શિતઃ. તદ્વૃત્તસ્ય પ્રકૃતગ્રાહિત્વાત્, અન્યસ્ય ચાપ્રકરણાન્ નિશ્ચીયતે યજ્ઞસમાનાધિકરણો ધર્મશબ્દ ઇતિ. લિઙ્ગસંખ્યયોશ્ ચ છાન્દસો વ્યત્યય ઇતિ ભાવઃ. આદ્યશ્ ચાત્ર યજ્ઞશબ્દો યજ્ઞસાધનલક્ષણાર્થઃ. ઇતરઃ શ્રુત્યર્થ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[514] કપદપ્ર (ખ)
[515] નિ સ (ક)
એવં તાવદ્ ભાષ્યકારાનુસારેણ ધર્મપદાર્થો વ્યાખ્યાતઃ. મતાન્તરાણીદાનીમ્ ઉપન્યસ્ય નિરસ્યતિ -- અન્તઃકરણે તિ ન દૃષ્ટો ઽન્તેન. સાઙ્ખ્યા હ્ય્ અન્તઃકરણસ્ય મનસો વૃત્તિવિશેષં ધર્મમ્ આશ્રિતાઃ. શાક્યાસ્ તુ ચિત્તસ્યૈવ ચિત્તાન્તરેણ[516]ભાવિતાં શુભાં વાસનામ્. આર્હતાસ્ તુ કાર્યારમ્ભકાન્ સૂક્ષ્માન્ મૂર્તિમતઃ પુદ્ગલાન્ ધર્મમ્ આહુઃ. પુદ્ગલશબ્દસ્ ત્વ્ આર્હતૈસ્ તેષ્વ્ એવ પરિભાષિતઃ. વૈશેષિકાસ્ ત્વ્ આત્મનો વિશેષગુણા ધર્મા ઇતિ પ્રતિપન્નાઃ. મીમાંસકૈકદેશિનસ્ ત્વ્ અપૂર્વજન્મન્ય્ એવ ધર્મશબ્દમ્ ઉપચરન્તિ. વર્ણિતશ્ ચ તેષામ્ અભિપ્રાયઃ. અપૂર્વજન્મનીતિ ચાપૂર્વશબ્દનિર્વચનમ્. ન પૂર્વં જન્માસ્યેત્ય્ અર્થઃ. તદ્ ધિ ન કર્મણઃ પૂર્વં જાયત એવ, કૃતે કર્મણિ તન્નિષ્પત્તેઃ. એતેષુ સર્વેષુ ચ લોકે ધર્મશબ્દપ્રયોગો ન દૃષ્ટઃ. લૌકિકશ્ ચ પ્રયોગઃ શબ્દાદ્ અર્થાવધારણે મૂલમ્. અતો ન તે ધર્માઃ. કથં પુનર્ અન્તઃકરણવૃત્તેર્ ધર્મત્વં નિરાક્રિયતે. મીમાંસકૈર્ અપિ તદ્ધર્મત્વમ્ ઇષ્યત એવ. યાગાદ્યનીક્ષણાદિસઙ્કલ્પાનાં માનસાનામ્ એવ ધર્મત્વાભ્યુપગમાત્.{1,161}નૈવમ્. ન માનસાઃ સઙ્કલ્પાઃ, આત્મકર્તૃકત્વાદ્ ઉપનિષત્સુ તથા દર્શનાત્. શ્રૂયતે હિ -- ય આત્મા અપહતપાપ્મા વિરજો વિમૃત્યુર્ વિશોકો વિજિઘત્સો ઽપિપાસઃ સત્યકામઃ સત્યસઙ્કલ્પઃ ઇતિ. તથા સ યદિ પિતૃલોકકામો ભવતિ સઙ્કલ્પાદ્ એવાસ્ય પિતરઃ સમુત્તિષ્ઠન્તીતિ. કૃદ્યોગલક્ષણા કર્તરિ ષષ્ઠી આત્મકર્તૃકતાં સઙ્કલ્પસ્ય દર્શયતીતિ ન મનોવૃત્તેર્ ધર્મત્વમ્. ચિત્તાનાં ચ વાસ્યવાસકભાવાનુપપત્તિઃ ક્ષણિકાયુગપદ્ભુવાં વિજ્ઞાનવાદે ઽભિધાસ્યત એવ. તદ્ ઉપેક્ષ્યૈવ તાવત્ પ્રયોગાભાવાન્ ન ચિત્તવાસના ધર્મ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. પુણ્યાઃ પુદ્ગલા ઇતિ યદ્યણવઃ, ન તેષુ ધર્મશબ્દપ્રયોગો લોકે દૃષ્ટઃ. અથાન્યે તે, તર્હિ પ્રમાણાભાવાત્ કુતઃ સેત્સ્યન્તિ. કુતસ્ તરાં ચ તેષુ ધર્મશબ્દપ્રયોગો ઽલબ્ધસદ્ભાવેષુ. પુંગુણસ્ તુ નિત્યો વા વૈભવાદિવત્, કાર્યો વા સુખાદિવત્. નિત્યત્વે અનુષ્ઠાનવૈયર્થ્યમ્. કાર્યં તુ નાપૂર્વાદ્યન્યતમમ્ આત્મસમવાયિનં ગુણભેદમ્ ઉપલભામહે. અપૂર્વં તુ યથા ન ધર્મસ્ તથોક્તમ્ એવ. અપ્રયોગાદ્ ઇતિ વક્ષ્યતિ ચ. યદ્ અપિ ચ કર્તૃફલદાય્યાત્મગુણઃ સંયોગજો દૃષ્ટઃ કાર્યવિરોધીતિ
ધર્મસ્ય લક્ષણમ્ ઉક્તં, તદ્ અયુક્તમ્. અધર્મસાધારણ્યાત્, સ્મૃતિહેતુસંસ્કારસાધારણ્યાચ્ ચ. તયોર્ અપ્ય્ એવંલક્ષણકત્વેન ધર્મત્વપ્રસઙ્ગાત્. કર્તૃફલદાયીતિ ચાવ્યાપકઃ. શ્રાદ્ધે ત્વ્ અકર્તૄણાં પિત્રાદીનાં તૃપ્તિફલશ્રુતેઃ. વૈશ્વાનર્યાશ્ ચ પિતૃકર્તૃકાયા એવ પુત્રગામિ ફલમ્ ઇતિ વઃ સિદ્ધાન્તઃ. વૈશ્વાનરં દ્વાદશકપાલં નિર્વપેત્ પુત્રે જાતે ઇતિ હિ વિધાય આમ્નાયતે યસ્મિન્ જાત એતામ્ ઇષ્ટિં નિર્વપતિ પૂત એવ સ તેજસ્વ્યન્નાદ ઇન્દ્રિયાવી પશુમાન્ ભવતીતિ. શાસ્ત્રફલં પ્રયોક્તરિ (3.7.18) ઇત્ય્ ઉત્સર્ગતઃ પ્રાપ્તપિતૃગામિતા પુત્રગામિફલશ્રુત્યાપોદ્યતે. અતઃ સિદ્ધં નાન્તઃકરણવૃત્ત્યાદયો ધર્મા ઇતિ. નનુ શ્રેયસ્સાધને તાવદ્ ધર્મપદપ્રયોગો ભવદ્ભિર્ અપીષ્યતે. એતે ચ શ્રેયસ્સાધના ઇતિ કથં તેષુ ધર્મશબ્દપ્રયોગો ન દૃષ્ટ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અત આહ -- ન ચે તિ. ન તાવદ્ એષાં ફલસાધનતા પ્રત્યક્ષાદિગમ્યા, અતીન્દ્રિયત્વાત્. ન ચ ચોદનાગમ્યા, યાગાદીનામ્ એવ તયા ફલસાધનતાવગતેર્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[516] ણ શુ (ક)
{1,162}આહ -- અસ્ત્વ્ અન્તઃકરણવૃત્ત્યાદયો ન શ્રેયસ્સાધનતયાવગમ્યન્ત ઇતિ ન ધર્મા ઇતિ. અપૂર્વં તુ પ્રીતિસાધનમ્ એવ, અતિક્રાન્તે કર્મણિ તત એવ ફલસિદ્ધેઃ. યાગસાધનવાદિનો ઽપિ હિ અપૂર્વં કૃત્વેતિ વ્યાચક્ષાણા અપૂર્વસિદ્ધિમ્ અન્તર્ભાવયન્તિ. પરૈર્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ -- આરમ્ભાત્ સ્વર્ગઃ કર્મણા ચારમ્ભઃ ઇતિ. આરમ્ભ ઇત્ય્ અપૂર્વમ્ એવ સમાચક્ષતે. સ હ્ય્ આરભ્યતે. અતો ઽપૂર્વં ધર્મ ઇત્ય્ એવ ન્યાય્યં મન્યન્તે, અત આહ -- ન ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- કિમ્ ઇદમ્ અપૂર્વં નામ. યદિ તાવત્ કર્મશક્તિઃ ફલશક્તિર્ વા, નાસૌ સાધનં સાધ્યં વા. શક્તેર્ અકારકત્વાત્, પુરુષાભિલષિતફલાનુષઙ્ગિકતયા સિદ્ધત્વાચ્ ચ. યદિ વસ્ત્વન્તરમ્ એવાપૂર્વમ્ ઉચ્યતે, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. તસ્ય સાધ્યસાધનયોર્ અન્યતરરૂપાનનુપ્રવેશિતયા પ્રત્યેતુમ્ અશક્તેઃ. ન હિ તત્ સ્વર્ગસ્ય સાધનં યાગસ્ય ચ સાધ્યં શબ્દાદ્ અવગચ્છામઃ. નાન્યતઃ પ્રમાણાત્, તદવેદ્યત્વાભ્યુપગમાત્. અત એવ ન શબ્દાત્, પ્રમાણાન્તરાગોચરે વ્યુત્પત્ત્યભાવાત્. અપદાર્થસ્ય ચાવાક્યવિષયત્વાત્. અતઃ સાધ્યસાધનભાવાદ્ અન્યથાપિ[517]પ્રમાણાન્તરેણ ન વસ્ત્વન્તરભૂતમ્ અપૂર્વં શક્યાવગમમ્. એતદ્રૂપદ્વયરહિતસ્ય[518]તસ્ય રૂપાન્તરેણ દર્શયિતુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[517] પ્રકારાન્ત (ક)
[518] સ્ય રૂ (ગ)
અપિ ચ યદ્ય્ અપૂર્વં યાગસ્ય સાધ્યં સ્વર્ગસ્ય ચ સાધનમ્ ઇષ્યતે, તતઃ શ્રુતહાનિર્ અશ્રુતકલ્પના ચેત્ય્ આહ -- શ્રુતસાધને તિ. તાદ્રૂપ્યં તેન ભાવના ચ વાક્યાર્થઃ. સા ચ સાધ્યસાધનાપેક્ષિણી યથા સ્વર્ગયાગાવ્ એવ ગૃહ્ણાતિ તથા ભાવાર્થાધિકરણે વક્ષ્યતે. ઇહાપિ ચ ભાવનાપઞ્જરપ્રકરણે. અતસ્ તત્ તાવદ્ ધેયમ્ અશ્રુતં ચ. અતીન્દ્રિયસ્યાવસ્તુનો ગગનકુસુમાદિસન્નિભસ્ય સાધ્યસાધનત્વં કલ્પનીયમ્ ઇત્ય્ અશ્રુતકલ્પનેતિ. અન્યતરરૂપાનભ્યુપગમે નિસ્સ્વભાવસ્યાભાવ એવ ભવેદ્ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- વ્યતિરેકે ત્વ્ અરૂપતે તિ

{1,163} ઇદં ચ પ્રૌઢિપ્રદર્શનાર્થમ્ ઉક્તમ્. ન ત્વ્ એતદ્રૂપદ્વયરહિતસ્ય ધર્મશબ્દવાચ્યતોપપદ્યત ઇતિ. અતો ન તત્ત્વાન્તરમ્ અપૂર્વમ્. કિન્ તુ ફલં કર્તુમ્ અભિપ્રવૃત્તસ્ય યાગાદેર્ એવ શક્તિમાત્રં, પશ્વાદેર્ વોત્પત્તાવ્ અભિપ્રવૃત્તસ્ય શક્તિમાત્રમ્ એવ સૂક્ષ્માવસ્થા અપૂર્વમ્.
ન તત્ત્વાન્તરમ્. ન ચ કર્મશક્તિર્ એવ ફલસાધનં, કર્માવ્ આન્તરવ્યાપારત્વાત્. ન ચાવાન્તરવ્યાપારવ્યવધિરકારણતામ્ આપાદયતિ, કાષ્ઠાદીનાં જ્વલનાદિવ્યાપારવ્યવધાને તત્પ્રસઙ્ગાત્. અતઃ કર્મૈવ શક્તં ફલસાધનં ન શક્તિર્ ઇતિ શાસ્ત્રાદ્ અવગમ્યમાને કથં શક્તેર્ ધર્મપદવાચ્યતેત્યભિપ્રાયેણાહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

ઇતશ્ ચ ફલસાધનશક્તિર્ ન ધર્મ ઇત્ય્ આહ -- શક્તય ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- ભાવશક્તયઃ ખલુ સાધારણશબ્દૈર્ એવ યોગ્યતાશક્તિસામર્થ્યાદિભિર્ દૃષ્ટાભિધાનાઃ ન વિશેષતો ભાવશબ્દૈર્ ઉપાખ્યાયન્તે. ધર્મશબ્દસ્ તુ વિશેષતો ભાવશબ્દઃ. અન્યત્રૈવઞ્ જાતીયકે ઽપ્રયોગાત્. ન હિ લૌકિકાનાં દ્રવ્યાદીનાં શક્તયો ધર્મપદેનોપાખ્યાયન્તે. અતો ન યાગાદીનાં શક્તયો ધર્મપદેનોપાખ્યાયન્ત ઇતિ સિદ્ધમ્ ઇતિ

અત્રાપરમ્ અર્થપદવ્યાખ્યાનાર્થં ભાષ્યમ્ -- ઉભયમ્ ઇહ ચોદનયા લક્ષ્યતે અર્થો ઽનર્થશ્ ચ. કો ઽર્થઃ, યો નિઃશ્રેયસાય જ્યોતિષ્ટોમાદિઃ. કો ઽનર્થઃ, યઃ પ્રત્યવાયાય શ્યેનો વજ્ર ઇષુર્ ઇત્યેવમાદિઃ. તત્રાનર્થો ધર્મ ઉક્તો મા ભૂદ્ ઇત્યેવમર્થમ્ અર્થગ્રહણમ્ ઇતિ. અસ્ય કિલાયમ્ અર્થઃ -- યદિ ચોદનાલક્ષણો ધર્મ ઇત્ય્ એતાવદ્ ઉચ્યેત, અતો ઽનર્થસ્ય ચોદનાલક્ષણસ્ય શ્યેનાદેર્ ધર્મતા ભવેત્. અનર્થશ્ ચાસૌ પ્રત્યવાયકરત્વેન. અતસ્ તન્નિવૃત્ત્યર્થો ઽર્થશબ્દ ઇતિ. તદ્ એતદ્ આક્ષિપતિ -- પુરસ્તાદ્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- એકાઙ્ગવિકલં હિ પ્રત્યુદાહરણં ભવતિ.[519] ન દ્વ્યઙ્ગવિકલમ્. તદ્ યદ્ એવ ચોદનાલક્ષણપદેન ન વ્યાવર્તયિતુમ્ ઇષ્ટં, તદર્થગ્રહણેન વ્યાવર્તનીયમ્. અનર્થશ્ ચ ચોદનાલક્ષણપદેન વ્યાવર્તિતઃ. વિધાયકસ્ય વાક્યસ્ય ચોદનાત્વાત્. તેન ચાનર્થહેતોઃ હિંસાયા અલક્ષ્યમાણત્વાત્. પ્રાણવિયોગફલો હિ વ્યાપારો હિંસા. સા ચ ન હિંસ્યાદ્ ઇતિ શ્રુત્યા નિષિદ્ધેત્ય્ અનર્થઃ. સ ચ નિષેધલક્ષિતઃ ન તુ ચોદનાલક્ષિત ઇતિ ચોદનાલક્ષણપદેનૈવ તદ્વ્યાવૃત્તિસિદ્ધેર્ અનર્થકમ્ અર્થપદમ્ ઇતિ. પુરસ્તાદ્ ઇતિ. ચોદનેતિ ક્રિયાયાઃ પ્રવર્તકં વચનમ્ ઇત્ય્ અત્રેત્ય્ અર્થઃ

__________નોતેસ્__________
[519] તિ. તદ્ ય (ગ)
સ્યાદ્ એતત્ -- શ્યેનાદયો ઽત્ર ભાષ્યકારેણ પ્રત્યુદાહૃતાઃ, તે ચ ચોદનાલક્ષણા એવેતિ. તદ્ અયુક્તમ્. યદિ નામ શ્યેનાદયશ્ ચોદનાલક્ષણાઃ, ન ત્વ્ અર્થપદેન વ્યાવર્તયિતું શક્યન્તે. નિષેધપ્રમાણકત્વાદ્ અનર્થત્વસ્ય. તેષાં ચ વિધિવિષયાણાં નિષેધાગોચરત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- ચોદને તિ. તદ્ ઇહ યો ઽનર્થો હિંસા નાસૌ ચોદનાલક્ષણા, નિષેધલક્ષણત્વાત્. યે ચ ચોદનાલક્ષણાઃ શ્યેનાદયઃ, ન તે ઽનર્થા ઇત્ય્ ઉભયતઃપાશા રજ્જુર્ ઇતિ

સ્યાદ્ એતત્ -- યદિ નામ નિષેધપ્રમાણકમ્ અનર્થત્વં ન. એવમ્ અપિ શ્યેનાદૌ ન સમ્ભવતિ, વિધિવિષયાણામ્ અપિ નિષેધવિષયત્વસમ્ભવાદતિરાત્ર ઇવ ષોડશિનઃ. અત આહ -- યદ્ય્ અપી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ન તાવદ્ વિધ્યવરુદ્ધે વિષયે નિષેધઃ સમ્ભવતિ. યદ્ય્ અપિ ક્વચિદ્ ભવતિ, તથાપિ ન તાદૃશાન્ નિષેધાદ્ અનર્થત્વં વિજ્ઞાયતે. કેવલો હિ નિષેધો ઽનર્થત્વમ્ આપાદયતિ, ન વિધિસહિતઃ યથોદાહૃત એવ ષોડશિનિ. ન હ્ય્ અસાવ્ અનર્થઃ, અનુષ્ઠાનવિકલ્પમાત્રાર્થત્વાન્ નિષેધસ્ય, ઉભયથાપિ ક્રતુફલસમ્પદો ઽવિશેષાત્.[520]અતો યદિ નામ શ્યેનો નિષિધ્યેત નૈવમ્ અપ્ય્ અભિચારવિધિના વિહિતો ઽનર્થત્વં પ્રતિપદ્યતે. કેવલનિષેધગોચરા એવ કલઞ્જભક્ષણાદયો ઽનર્થાઃ, પ્રત્યવાયહેતુત્વાત્.
__________નોતેસ્__________
[520] ત્ યદિ (ક)
{1,165}કિં પુનસ્ તેષાં પ્રત્યવાયહેતુત્વે પ્રમાણમ્. યદિ નિષેધઃ, તદ્ અયુક્તમ્. નઞર્થપર્યવસાય્ય્ એવ હિ નિષેધવિધિર્ ન નિષેધ્યસ્યાનર્થતામ્ આપાદયિતું ક્ષમઃ. તાવતૈવ નિષેધવિધ્યર્થસિદ્ધેઃ. નિષિધ્યમાનક્રિયાકર્તુર્ એવ નિષેધવિધિષ્વ્ અધિકારઃ. તસ્યાં ચ રાગાદિના પ્રવૃત્તઃ પુમાન્ અધિકારી લબ્ધ એવેતિ નાધિકાર્યન્તરાપેક્ષા. એવઞ્ ચ ન તદ્વિશેષણે ઽપિ. અધિકારી હિ નાનવચ્છિન્નો વિશેષણેન બોદ્ધું શક્યત ઇતિ તદ્વિશેષણાપેક્ષા. તત્ર સ્વર્ગપુત્રાદિશ્રુતિષુ કામાધિકારેષુ કામ્યપર્યન્તતા સિદ્ધા. જીવનભેદનાદિશ્રુતિષુ નિમિત્તાધિકારેષુ નિમિત્તપર્યન્તતેતિ મીમાંસાકૃતધિયો ધીરા વિભજન્તે. નિષેધાધિકારેષુ ન તાવત્ પ્રત્યવાયપરિહારઃ સાધ્યતયા શ્રુતઃ. ન ચ પિણ્ડપિતૃયજ્ઞવત્ કલ્પયિતું શક્યતે. અધિકારિલાભાત્. ઉક્તં હિ -- નિષિધ્યમાનક્રિયાકર્તુર્ એવાધિકારઃ ઇતિ. કિં પુનસ્ તત્ર વિશેષણમ્. ભક્ષયતિર્ એવ. નન્વ્ અસૌ વિષયવિશેષણમ્. સત્યમ્, વિષયસ્યૈવ વિશેષણં ગલે પાતિકયા ભક્ષયતિર્ અધિકારિવિશેષણમ્ આખ્યાયતે. યત્ર ખલુ નઞર્થે પુરુષો નિયુજ્યતે સ વિષયઃ. ન ચાસૌ ભક્ષયતિનાનવચ્છિન્નો બોદ્ધું શક્યત ઇતિ તદ્વિશેષણતયૈવ પર્યુપયુક્તસ્ય ભક્ષયતેર્ બલાદ્ અધિકારિવિશેષણતા સમ્પત્સ્યતે. એષા હિ તત્ર વચનવ્યક્તિઃ યો ભક્ષયેત્ સ નેતિ. એવઞ્ ચ સમ્પન્નમ્ ઉભયં યશ્ ચ વિષયો નઞર્થઃ યશ્ ચ ભક્ષયતિ પ્રવૃત્તો ઽધિકારીતિ નાધિકાર્યન્તરાપેક્ષાયાં પ્રમાણમ્ અસ્તિ. ન ચ કિઞ્ચિદ્ અધિકારે હેતુતયા સમ્બદ્ધં સાધ્યતયા સમ્બધ્યતે. નિયોગસિદ્ધિનાન્તરીયકત્વાત્ ફલસિદ્ધેઃ. ઇતરથા સાધ્યદ્વયાપત્તેઃ. એવં સર્વત્ર. કિમ્ ઇદાનીં પ્રત્યવાયકરાણિ. નિષિદ્ધાનિ મહાપાતકોપપાતકાદીનિ તથા નામ. ન તુ શ્રુતિપરતન્ત્રાણામ્ અશબ્દાર્થકલ્પના મીમાંસકાનામ્. કિમ્ ઇતિ તર્હિ નિષિદ્ધં ન ક્રિયતે, વિહિતં વા કિમ્ ઇતિ ક્રિયતે. વિહિતત્વાદ્ ઇતિ ચેત્, સમાનમ્ ઇદં નિષિદ્ધાયાં ક્રિયાયામ્. તદ્ અપિ નિષિદ્ધત્વાદ્ એવ ન ક્રિયતે. ન હિ વિધિનિષેધાભ્યામ્ અન્યદ્ અસ્તિ નામ હેત્વન્તરં વૈદિકેષુ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોઃ. તસ્માન્ ન કિઞ્ચિન્નિષિદ્ધાનાં પ્રત્યવાયકરત્વે પ્રમાણં પશ્યામઃ. કસ્ તર્હિ દુઃખહેતુઃ. કિં નો વિદિતેન કારણેન. અસ્તિ તાવદ્ દુઃખહેતુઃ તદ્ એવ હિ નસ્ તત્ર પ્રમાણમ્.
અત્રાભિધીયતે -- નિષેધશ્રુતાવ્ અર્થાપત્તિર્ એવ નિષિદ્ધાનાં પ્રત્યવાયકરત્વે પ્રમાણં વિધિશ્રુતાવ્ ઇવ વિહિતાનામ્ અભ્યુદયહેતુત્વે. તથા વ્યુત્પત્તેઃ. યથા{1,166}ખલ્વ્ અયં પ્રવર્તિતો ઽપ્ય્ અનપેક્ષિતયોગક્ષેમો ન પ્રવર્તતે, એવં વારિતો ઽપિ ન તાવચ્ ચિકીર્ષિતાન્ નિવર્તતે યાવદ્ દુઃખહેતુર્ અયમ્ ઇતિ ન પ્રતિપદ્યતે. એષ હ્ય્ આસમ્ભવાદ્ દુઃખહેતુમ્ એવ ત્રિવિધમ્ અહાસીદ્ ઇતિ નિષેધશ્રાવી દુઃખહેતુર્ અયં નિષેધવિષય ઇતિ પ્રતિપદ્યતે. યત્ ત્વ્ અધિકારિલાભે ન કલ્પનાબીજમ્ ઇતિ. તન્ ન. હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારાર્થિન એવ સર્વત્રાધિકારાત્. નિત્યાધિકારેષ્વ્ અપ્ય્ ઉપાત્તદુરિતક્ષયાકરણનિમિત્તપ્રત્યવાયપરિહારાર્થિન એવ સર્વત્રાધિકારસમર્થનાત્. યા તુ વિષયવિશેષણતા નિષેધગોચરાણાં ક્રિયાણામ્ ઉક્તા, સાપ્ય્ અયુક્તા. ભાવાર્થવિષયત્વાદ્ વિધેઃ. જઞર્થસ્યાભાવાર્થીભૂતસ્યાવિધિવિષયત્વાત્. અત્યન્તાનુપાખ્યેયનઞર્થવાદિનાં ચ સુતરામ્ અવિધિવિષયત્વં તદર્થસ્ય. અતો નાત્ર વિધ્યર્થઃ સમ્પાદ્યતયાવગમ્યતે. કિન્ ત્વ્ અનાગતાનુતિષ્ઠાસિતભાવવિરોધ[521]ફલ એવાત્ર નઞ્. એષા ચાત્ર વચનવ્યક્તિઃ યદ્ ધન્યાત્ તન્ નેતિ. વક્ષ્યતિ ચ -- ભાવવારિકા નઞો વૃત્તિર્ ઇતિ. અતો યેષામ્ એવ નાત્યન્તમ્ અવસ્ત્વાત્મા નઞર્થઃ, તેષામ્ એવ તાવત્ તદર્થો ઽભિધીયત ઇતિ યુક્તમ્ અભિધાતુમ્ ઇતિ. અપિ ચ યદ્ એતદ્ વિષયવિશેષણતયોપયુક્તસ્ય પુનરધિકારિવિશેષણત્વકલ્પનં, તદ્ અપિ ન ચતુરશ્રમ્ ઇવ મન્યામહે. વિષયવિશેષણં હિ સર્વમ્ અપૂર્વવત્ સાધ્યતયાગ્નીષોમીયસૌર્યાદિષુ સમધિગચ્છન્તો દૃશ્યન્તે એવં યાગં કુર્યાદ્ ઇતિ. અધિકારિવિશેષણં તુ સિદ્ધં યત્ સ્વર્ગકામજીવનભેદનાદિમાન્ ઇતિ. તત્ કથમ્ એક એવ ભક્ષયતિઃ સિદ્ધસાધ્યભાવમ્ અનુભવતીતિ સમ્ભાવયામઃ. નિર્દોષાશ્ ચ નિષેધાધિકારા ઇતિ લોકશાસ્ત્રવિરુદ્ધમ્ અભિધીયમાનં નાસ્તિક્યમ્ એવાપાદયતિ. દુઃખોત્પત્તૌ કિં નો વિદિતેન કારણેનેતિ[522]નિસ્સરણોપાયમાત્રમ્. નૈવંવિધેનોત્તરેણ શિષ્યાણાં ભ્રાન્તિર્ આધાતુમ્ ઉચિતા. ન તાવદ્ અહેતુકાનિ દુઃખાનિ, અભૂત્વા ભવનાત્. ન વિહિતહેતુકાનિ.[523]તેષાં શ્રુતાશ્રુતાનેકવિધાભ્યુદયહેતુત્વાત્. ન ચાવિહિતાપ્રતિષિદ્ધહેતુકાનિ, તેષામ્ અપિ વર્જનીયત્વાપત્તેઃ. કો[524]હિ પ્રેક્ષાવાન્ દુઃખહેતું ન પરિહરતિ. પારિશેષ્યાન્ નિષિદ્ધાનામ્ એવ દુઃખહેતુત્વમ્ આસ્થેયમ્. કથં તદપ્રમાણમ્ અભિધીયતે. પારિશેષ્યં
પ્રમાણમ્ અસ્તુ[525]ન શાસ્ત્રમ્ ઇતિ ચેત્. એવઞ્જાતીયકેષ્વ્ અનુમાનસ્યાપ્રવૃત્તેઃ. અશ્રુતફલાનાં ચ વિહિતાનામ્ અપિ નિત્યાનાં હેતુત્વસમ્ભવાન્ ન પારિશેષ્યલાભઃ. તસ્માત્ શબ્દપ્રમાણમ્ એવ નિષિદ્ધાનાં પ્રત્યવાયકરત્વં યથાસ્માભિર્ ઉક્તમ્.
__________નોતેસ્__________
[521] ધિ
[522] સ્સારણમાત્રમ્
[523] વિહિતાનિ
[524] યો (ક)
[525] ત્ર (ગ)

{1,167}યસ્ તુ વદતિ -- બ્રાહ્મણહનનાદિષુ નિષેધાધિકારેષુ હ્ય્ અર્થવાદોપાત્તા યાતનાવિશેષાઃ તં શતેન યાતયાદ્ ઇત્યાદયઃ સાધ્યતયા શ્રૂયન્તે. તૈશ્ ચ મિલિતૈવ નિષિધ્યમાનક્રિયાધિકારિણં વિશિનષ્ટિ. અતઃ સંવલિતાધિકાર એવાયં, શતાદિયાતનાપરિહારકામો હનનાભિપ્રવૃત્તો ન કુર્યાદ્ ઇતિ. દૃષ્ટં ચાર્થવાદોપાત્તમ્ અધિકારિવિશેષણં રાત્રિસત્રે. તદ્ ઇહાધિકારિહેત્વપેક્ષાયામ્ અગૃહ્યમાણે વિશેષે તદ્ અપિ હેતુતયા સ્વીક્રિયત ઇતિ. તદ્ અયુક્તમ્. અગૃહ્યમાણે વિશેષ એવં નામ. ન ચેહ તદગ્રહણમ્. સ્વપદવાક્યાન્તરોપાત્તયોર્ મહાવિશેષાત્. રાત્રિસત્રે હિ ફલાન્તરાશ્રવણાદ્ અર્થવાદોપાત્તપ્રતિષ્ઠાબ્રહ્મવર્ચસાદીનાં ચાગૃહ્યમાણવિશેષાણાં ચ યુગપદુપસ્થાનાત્ સર્વાર્થવાદોપાત્તફલાર્થિન એવાધિકાર ઇતિ યુક્તં કલ્પયિતુમ્.[526]એવં જાતેષ્ટાવ્ અપિ સમસ્તાર્થવાદોપાત્તપૂતાદિવિશેષાણામ્ અગૃહ્યમાણવિશેષત્વાત્ પુત્રજન્મનશ્ ચાધિકારિવિશેષણાનુરૂપેણાશ્રયણાદ્ યુગપદ્ એવ સર્વવિશેષણવિશિષ્ટો ઽધિકારીતિ કથ્યતે. ઇહ તુ ન કલઞ્જં ભક્ષયેદ્ ઇતિ સમાનપદોપાત્તો ભક્ષયતિર્ અધિકારિવિશેષણતયાવગત ઇતિ નાધિકારિહેત્વન્તરાપેક્ષા. એવં બ્રાહ્મણહનનાદિપ્રતિષેધેષ્વ્ અપીતિ ન ક્વચિદ્ આર્થવાદિકફલવિશેષણાપેક્ષા.[527]યદિ તૂચ્યતે -- નઞર્થવિશેષણતયૈવ ધાત્વર્થો ઽવગતો યાવદધિકારિવિશેષણતયા કલ્પ્યતે, તાવદર્થવાદોપાત્તવિશેષણાન્ય્ ઉપસ્થિતાનીતિ વિશેષાગ્રહણમ્[528]ઇતિ. ન, એવમ્ અપિ વિપરીતવિશેષણાપત્તેઃ. ધાત્વર્થો હિ[529]યદા વિષયવિશેષણતયાવગતઃ[530]પુરુષગુણતયાવકલ્પ્યતે. અર્થવાદોપાત્તાનિ ત્વ્ અનન્યત્રોપયુક્તાનીતિ તદ્વિશિષ્ટાધિકારિકલ્પનૈવ ન્યાય્યેતિ ન સંવલિતાધિકારસિદ્ધિઃ. એવઞ્ ચ વિષયવિશેષણસ્યૈવ ભક્ષયતેર્ ગલેપાતિકયાધિકારિવિશેષણત્વમ્ ઇત્ય્ ઉપેક્ષિતવ્યમ્. યદ્ અપિ શતેન યાતયાદ્ ઇત્યાદિવિધ્યુપનિબન્ધનં સાધ્યત્વામ્ આચક્ષતે, તદ્ અપ્ય્ અયુક્તમ્. અવિધિવિષયત્વાત્ ફલાનાં સાધ્યભાવસ્ય. વક્ષ્યતે ચ તસ્ય લિપ્સાર્થલક્ષણેતિ. કામ્યતયૈવ ફલાનિ શ્રુતિભિર્ ઉપનીયન્તે, કિમ્ અત્ર વિધિશ્રુત્યા. અત એવ રાત્રિસત્રે પ્રતિષ્ઠાકામ ઇતિ વિપરિણામાશ્રયણં પ્રતિષ્ઠાદીનાં સાધ્યતાસિદ્ધ્યર્થં, ન તુ પ્રતિતિષ્ઠેયુર્ ઇતિ વિધ્યાશ્રયણમ્ ઇતિ યત્ કિઞ્ચિદ્ એતત્. અતઃ સિદ્ધં નિષેધપ્રમાણકમ્ અનર્થત્વમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[526] નમ્. એ
[527] ક્ષા ઇતિ. ય
[528] ષણાગ્ર
[529] યાવદ્વિષ
[530] વકલ્પ્ય (ગ)
એવં શ્યેનાદિસ્વરૂપાભિપ્રાયેણ તત્ફલાભિપ્રાયેણ વા ન પ્રત્યુદાહરણગ્રન્થો ઘટત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. પૂર્વાપરિવિરોધાદ્ અપ્ય્ અયમ્ અગ્રન્થ ઇત્ય્ આહ -- ચોદને તિ. ઉભયમ્ ઇહ ચોદનયા લક્ષ્યતે ઇતિ શ્યેનાદીનાં ચોદનાલક્ષણત્વમ્ ઉક્તમ્. પુનશ્ ચ કથં પુનર્ અસાવ્ અનર્થઃ. હિંસા હિ સા. સા ચ પ્રતિષિદ્ધેતિ યન્ નિષિદ્ધત્વમ્ ઉચ્યતે, તત્ તેન ચોદનાલક્ષણત્વપ્રતિજ્ઞાનેન વિરુધ્યતે. વિધાયકં હિ વાક્યં ચોદના. અતઃ કથં તલ્લક્ષિતસ્ય વિધેયસ્ય નિષિદ્ધત્વં પુનરભિધીયતે ઇતિ. અપરમ્ અપિ હિંસા હિ સા. સા ચ પ્રતિષિદ્ધેતિ ભાષ્યં, તદ્ દૂષયતિ -- શ્યેનાદાવ્ ઇતિ. યો ઽયમ્ ઉપદિષ્ટશ્ ચોદનાલક્ષણઃ શ્યેનાદિર્ અસૌ હિંસેતિ સમભિવ્યાહારો ન યુજ્યત ઇતિ

કથં ન યુજ્યતે, અત આહ -- હિંસા હી તિ. ન શ્યેનાદયો હિંસા. ફલં હિ તેષાં હિંસા. સા ચ સ્વરૂપેણ ભિન્ના. ન તુ ત એવ હિંસેતિ સ્વરૂપભેદમ્ એવ દર્શયતિ -- સા હીતિ. અભિચારો હિંસા મારણમ્ ઇતિ પર્યાયા ઇતિ પ્રાણવિયોજનાત્મિકૈવ હિંસા. ન તુ તથા શ્યેનાદિઃ, તસ્યાસિવદ્ધિંસાયાઃ પૃથક્ત્વાત્. યથા હ્ય્ અસિના શત્રૌ વ્યાપાદ્યમાને છેદનમ્ એવાસિજન્યં, હિંસા નાસિઃ, એવં શ્યેનાદિજન્યમાયુર્ભાગ્યચ્છેદનમ્ એવ હિંસા ન શ્યેન ઇતિ ન તસ્મિન્ હિંસાભિધાનમ્ ઉપપન્નમ્ ઇતિ

અપરમ્ અપિ કથં પુનર્ અસાવ્ અનર્થઃ કર્તવ્યતયોપદિશ્યતે ઇતિ પ્રશ્નપૂર્વકમ્ ઉક્તં નૈવ શ્યેનાદયઃ કર્તવ્યા વિજ્ઞાયન્તે, યો હિ હિંસિતુમ્ ઇચ્છેત્ તસ્યાયમ્ અભ્યુપાય ઇતિ હિ તેષામ્ ઉપદેશઃ ઇતિ. તદ્ અપિ નોપપન્નમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઉપદેશે તિ. યદા હિ નૈવ શ્યેનાદયઃ કર્તવ્યતા વિજ્ઞાયન્ત ઇતિ તેષાં વિધેયત્વમ્ અપહ્નુતં,[531]તદા કથમ્ અવિધેયેષ્વ્ એવોપદેશાભિધાનં તેષામ્ ઉપદેશ ઇતિ. વિધ્યુપદેશશબ્દયોઃ પર્યાયત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ.
__________નોતેસ્__________
[531] હ (ગ)
{1,169} સ્યાદ્ એતત્ -- અવિધેયેષ્વ્ એવ ચોદનાલક્ષણત્વમાત્રેણોપદેશવાચોયુક્તિઃ. કથમ્ અવિધેયાનાં ચોદનાલક્ષણત્વમ્ ઇતિ ચેત્. ક્રમવદ્ ઇતિ બ્રૂમઃ. યથા ખલુ અધ્વર્યુર્ ગૃહપતિં દીક્ષયિત્વા બ્રહ્માણં દીક્ષયતીતિ ન તાવત્ ક્રમો વિધીયતે. યાગાદિવદ્ અભાવાર્થીભૂતસ્યાવિધિવિષયત્વાત્. ન ચ દધ્યાદિદ્રવ્યવત્. અકારકત્વાત્. અકારકત્વં ચામૂર્તત્વાત્. ન ચારુણાદિગુણવદ્ દ્રવ્યાવચ્છેદેન કારકત્વમ્, એકૈકપદાર્થાવચ્છેદકત્વેનાનુપલક્ષ્યમાણત્વાદ્ અનેકાશ્રયત્વાત્. ન ચ સંખાદિવદ્ વિધાનમ્, અપૃથક્પદાભિધેયત્વાત્. પૃથક્પદાભિધેયા હિ સંખ્યા તાં ચતુર્ભિર્ આદત્ત ઇતિ સા વિધીયેતાપિ. ન ચૈવં ક્રમઃ, પ્રચયાદ્ અવગમ્યત્વાત્. અતઃ કથં વિધિવિષયો ભવેત્. તથા વેદં કૃત્વા વેદિં કુર્યાદ્ ઇતિ પદાર્થ એવ કર્તવ્યબુદ્ધ્યા ગૃહ્યતે ન તુ ક્રમઃ. કથં વ અતદ્ગોચરો વિધીયેત. અતો ઽવિધેય એવ ક્રમઃ. અથ ચ નાચોદનાલક્ષણઃ. વિધ્યનુમતત્વાત્. અનુમન્યતે હિ વિધિરાનુપૂર્વ્યમ્ અગ્ન્યાધાનાદિબ્રાહ્મણતર્પણાવસાનં પદાર્થજાતમ્ એકત્ર કર્તર્ય્ ઉપસંહરન્. ન હ્ય્ એકઃ કર્તા યુગપદખિલમ્ ઉપપાદયિતુમ્ અલં વિધિવિતાનમ્. અતો વિધ્યભ્યનુજ્ઞામાત્રેણ વિધાનવિનિયોગશૂન્યો ઽપિ ક્રમઃ શાસ્ત્રાર્થ એવ. એવં શ્યેનાદયો ઽપિ નિયોગવિષયતયાવગતાશ્ ચોદનાલક્ષણાઃ, ન તુ વિધીયન્તે. યદ્ ધિ નિયોગસામર્થ્યાદ્ એવોપાદીયતે તદ્ વિધેયમ્ ઇતિ તન્ત્રે વ્યવહારઃ. કથં તર્હિ વિષયભાવઃ.[532]યસ્મિન્ન્ અર્થે સ્થિત્વા પુરુષો નિયુજ્યતે નિયુક્તો ઽસ્મીત્ય્ અધિકારં બુધ્યતે સ તુ વિષયઃ, ન તુ વિષયે નિયોગો નિયુઙ્ક્તે. આત્મન્ય્ એવ નિયોગાત્. વક્ષ્યતિ ચાપૂર્વાધિકરણે -- આરમ્ભે હિ પુરુષો નિયુજ્યતે ન કર્મણીતિ. અતઃ સિદ્ધમ્ અવિધેયા અપિ ચોદનાલક્ષણાઃ શ્યેનાદય ઇતિ. એવં ચ ઉભયમ્ ઇહ ચોદનયા લક્ષ્યતે ઇતિ શ્યેનાદિસ્વરૂપાભિપ્રાયમ્ એવ, શ્યેનસ્ય વિધિવિષયત્વેન ચોદનાલક્ષણત્વાત્. અવિધેયત્વાચ્ ચ નિષેધવિષયત્વોપપત્તિઃ. અતો નિષિદ્ધત્વાભિધાનમ્ અપિ યુક્તમ્ એવ. ફલાર્થિતા હિ શ્યેનાનુષ્ઠાને નિમિત્તં, ન વિધિઃ. તદભિપ્રાયેણ ચ તસ્ય લિપ્સાર્થલક્ષણેતિ. અઙ્ગહિંસા ત્વ્ અફલસાધનત્વાદ્ અસત્યાં ફલપ્રયુક્તૌ વિધિનૈવાનુષ્ઠાપ્યતે ઇતિ નાસ્પદં નિષેધસ્ય.{1,170}ઇતિકર્તવ્યતા હિ[533]સા. સા વિધિનૈવાઙ્ગીકૃતા કથં નિષેધવિષયો ભવેત્. હિંસાહીત્ય્ અપિ શ્યેનાદિસ્વરૂપાભિપ્રાયમ્ એવ. પ્રાણવિયોગફલો હિ વ્યાપારો હિંસા, તથા ચ શ્યેનાદિઃ
અતઃ સો ઽપિ હિંસૈવ. ન ચ ખઙ્ગાદૌ પ્રસઙ્ગઃ, અવ્યાપારરૂપત્વાત્. ન ચ શ્યેનસમ્ અનન્તરં નિધનં નોપલભ્યત ઇતિ શ્યેનો ન હિંસા, તાવતાપિ તત્ફલત્વાનપાયાત્. ન હિ ખઙ્ગાદિહતે વ્રણપરિપાકાદિના ચિરાદ્ વિપદ્યમાને ખઙ્ગાભિઘાતો હિંસેતિ ન બુધ્યતે. અત એવ ખાદકાદયો ઽપિ ઘાતકા ઇતિ માનવાઃ સ્મરન્તિ. અતો હિંસા શ્યેનો નિષિદ્ધશ્ ચાનર્થશ્ ચ ચોદનાલક્ષણત્વેન ધર્મો મા ભૂદ્ ઇત્યર્થગ્રહણેન વ્યાવર્તિત[534]ઇતિ સર્વં સમઞ્જસમ્ એવેતિ. અત આહ -- શ્યેનાદેર્ ઇતિ. અસ્યાભિપ્રાયઃ -- યત્ તાવદવિધેયા અપિ ક્રમવચ્ચોદનાલક્ષણાઃ શ્યેનાદય ઇતિ. તદ્ અયુક્તં, દૃષ્ટાન્તાસિદ્ધેઃ. ન હિ નઃ ક્રમો ન વિધીયતે. યત્રૈવ હિ વિધેર્ અન્યતઃ પુરુષો ન પ્રવર્તતે તદ્વિધેયમ્. અપ્રવૃત્તપ્રવર્તકત્વાદ્ વિધેઃ. ન ચ ફલાદ્ અન્યત્ર પુરુષો રાગાદિના પ્રવર્તતે. ન હ્ય્ અસ્ય ક્રમાનુષ્ઠાને રાગાદયઃ પ્રવર્તકાઃ. વિધિર્ એવ તુ નિશ્શેષશેષશેષિવિષયે પ્રયોગે એકં કર્તારમ્ આયોજયન્ નાનાક્ષિપ્તાનુપૂર્વ્યવિશેષપરિગ્રહ આત્માનં લભત ઇતિ ષોઢાવિભક્તપાઞ્ચમિકપ્રમાણસહાયસ્ તં તમ્ આનુપૂર્વ્યવિશેષં શાસ્ત્રાર્થતયા નિયચ્છતિ ॥
__________નોતેસ્__________
[532] યવિભાગઃ ય (ગ)
[533] હિંસા વિ
[534] તે (ગ)
કિમ્ ઇદાનીં પ્રયોગવિધિપ્રમાણક એવ ક્રમઃ. નન્વ્ અસૌ યુગપદ્ ઉપસંહરતિ. તત્ર ચ ક્રમવિરોધઃ. ન. ક્રમાનુગુણયૌગપદ્યપરિગ્રહાત્. ન ખલ્વ્ ઈશ્વરો ઽપિ સાઙ્ગં પ્રધાનમ્ એકત્ર ક્ષણ ઉપસંહર્તું ક્ષમઃ. અત એકોપક્રમાવસાનત્વમ્ એવ શેષશેષિણાં પ્રયોગવિધિપ્રમાણકં નૈકક્ષણભાવિત્વમ્. અવધૃતસ્વરૂપાણાં પ્રયોગો રચ્યતે. સક્રમકાશ્ ચ પદાર્થા અવધૃતા ઇતિ[535]તદ્વિરોધિન્ય્ એવ યૌગપદ્યકલ્પના. યત્ તુ અસતિ વિનિયોગે નાઙ્ગત્વમ્ ઇતિ. તન્ ન. તાર્તીયૈર્ એવ શ્રુત્યાદિભિઃ કિઞ્ચિદ્વિલક્ષણર્વિનિયોગાત્. અપિ ચ અવિનિયુક્તમ્ અપિ પશ્વેકત્વમ્ અઙ્ગમ્ ઇચ્છતાં કિમ્ અપરાદ્ધં ક્રમેણ, યદ્ અસાવ્ અનઙ્ગમ્ ઇત્ય્ આશ્રિતમ્. ઔપાદાનિકં તસ્યાઙ્ગત્વમ્ ઇતિ ચેત્, યદિ નિયોગાક્ષેપ ઉપાદાનં, નાસાવ્ ઇહ દણ્ડવારિતઃ. અત્રાપિ હિ ક્રમં પ્રતિ વિધ્યાક્ષેપો વર્ણિત એવ. અભિધેયા સંખ્યા સોપાદાનતઃ શેષો ભવતીતિ યુક્તમ્. ન ત્વ્ એવં ક્રમ ઇતિ ચેત્, કિમ્ અત્રાભિધાનેન.{1,171}યદ્ એવ કિઞ્ચિત્ કથઞ્ચિદ્ અવગતં તદ્ એવ વિધ્યનન્યથાસિદ્ધ્યા તેનાક્ષિપ્યતે. વિરોધપરિહારશ્ ચોક્તઃ.[536]અપિ ચ વષટ્કર્તુઃ પ્રથમભક્ષઃ ઇત્યાદાવ્ અનન્યપરાભિધાનાવગતત્વાદ્[537]વિધેર્ નાવિધેયતા સિધ્યતિ. તત્રૈવ હિ વિધીયતે નાન્યત્રેતિ ચેત્. તદર્ધજરતીયમ્. યત્ તુ કર્તવ્યતા[538]બુદ્ધિવિષયો નેતિ. તન્ ન. વેદં કૃત્વા વેદિં કુર્યાદ્ ઇતિ સક્રમપદાર્થકર્તવ્યતાવગમાત્. નિષ્કૃષ્યકર્તવ્યતા નાવસીયત ઇતિ ચેત્ પદાર્થા વા કિં તદ્રહિતાઃ કર્તવ્યતાધિયા[539]ગોચરીક્રિયન્તે યદ્વિધેયતયેપ્યન્તે. સર્વથા નઃ સક્રમકપદાર્થવિષયૈવાનુષ્ઠાનસંવિત્. પદાર્થાવચ્છેદાદેવારુણાદિવન્નાકારકત્વમ્. યત્ ત્વ્ એકૈકપદાર્થાવચ્છેદકતયા નાવગમ્યત ઇતિ.[540]નૈતાવતા અકારકત્વં શક્યતે વક્તુમ્. સ્વભાવો હ્ય્ અયં ક્રમસ્ય યન્ નાનાશ્રયત્વં દ્વિત્વાદિવત્. ન હિ દ્વિત્વાદયઃ સંખ્યા એકૈકત્ર ન સમવયન્તીતિ નાવચ્છેદિકા ભવન્તિ. અકારકં વા. અતઃ સિદ્ધં તાવત્ ક્રમો વિધીયત ઇતિ. એવં ચ ન તન્નિદર્શનેનાવિધેયાનામ્ એવ ચોદનાલક્ષણત્વં શ્યેનાદીનામ્. અપિ ચ યદિ શ્યેનાદયો ન વિધીયન્તે, કિમ્ અન્યદ્ વિધેયમ્ ઇતિ ન વિદ્મઃ. નન્વ્ અઙ્ગાનિ વિધીયન્ત ઇત્ય્ ઉક્તમ્. રાગાદિભિસ્ તેષુ નરાણામ્ અપ્રવૃત્તિવિષયવાત્. કિં પુનસ્ તેષુ રાગાદયો ન પ્રવર્તકાઃ. અપ્રીત્યાત્મકત્વાદ્ ઇતિ ચેત્. સમાનમ્ ઇદં સાધનેષુ. તાન્ય્ અપિ બહ્વાયાસસાધ્યાનિ

દુઃખાત્મકાન્ય્ એવેતિ ન નરં રઞ્જયન્તિતરામ્. યદિ તુ પ્રીતિસાધનત્વાત્ તેષુ રાગાદયઃ પ્રવર્તકા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે, અઙ્ગેષ્વ્ અપિ પ્રસઙ્ગઃ. અનનુગૃહીતસ્ય સાધનત્વાનુપપત્તેઃ. અઙ્ગજન્યત્વાચ્ ચાનુગ્રહસ્ય. એવં ચાઙ્ગપ્રધાનદ્વયસ્યાવિધેયત્વાદ્ અવિષયો વિધિર્ આપદ્યતે. અપિ ચ વિધિવિષયાઃ શ્યેનાદયો ન વિધીયન્ત ઇતિ દુરધિગમમ્. વિધિવિષયમ્ એવ વિધેયવિદો વિધેયં મન્યન્તે. અવિધેયસ્ય વિધિવિષયભાવાનુપપત્તેઃ. નન્વ્ એતાવદ્ એવ[541]વિધિવિષયત્વં યત્ તત્ર વિધિર્ અવગમ્યતે. ન પુનસ્ તસ્ય[542]કર્તવ્યતા. યથાહુઃ -- કર્તવ્યતાવિષયો હિ નિયોગો ન તત્ કર્તવ્યતામ્ આહેતિ. કા પુનઃ કર્તવ્યતા. યાગાદયઃ. એષૈવ હિ નિયોગસ્ય કર્તવ્યતા યદ્યાગાનુષ્ઠાનમ્. તત્પ્રકારાશ્ ચેતિકર્તવ્યતાઃ પ્રયાજાદયઃ. યદ્ય્ એવં કેન રૂપેણ યાગાદિષુ વિધિર્ અવગમ્યતે. યદિ યાગં કુર્યાદ્ ઇતિ, નન્વ્ ઇયમ્ એવાસૌ કર્તવ્યતેતિ કથં ન{1,172} યાગાદીનાં કર્તવ્યતામ્ આહેત્ય્ ઉચ્યતે. નન્વ્ આત્મન્ય્ એવ પ્રવર્તયતીત્ય્ ઉક્તમ્. સત્યમ્. ન તુ યાગાતિરેકિ કિઞ્ચિત્ કાર્યં કાર્યતયાવગમ્યતે ઇતિ વિધિવિવરણે વક્ષ્યામઃ. અતો વિધેયાઃ શ્યેનાદયઃ પ્રિયમ્, અસ્ય ભ્રાતૃવ્યવધસ્ય સાધનાનીતિ નાનર્થતયા પ્રત્યુદાહરણમ્ અર્હન્તીતિ. યદ્ અપિ તેષ્વ્ એવ હિંસાશબ્દો મુખ્ય ઇત્ય્ ઉક્તં, તદ્ અયુક્તમ્. અભિચારપર્યાયો હિ હિંસાશબ્દઃ. સા ચ હિંસા ફલં શ્યેનસ્ય અભિચરન્ યજેતેતિ હિ શ્રૂયતે. ન તુ શ્યેનાદય એવાભિચારાઃ. ખાદકાદિષુ ઘાતકાદિપદપ્રયોગો ગૌણઃ. ન ચેહ ગૌણહિંસાપદાશ્રયણે કિઞ્ચિત્ કારણમ્. શ્યેનશબ્દે[543]તુ ફલલક્ષણાકારણં વક્ષ્યામઃ. તસ્માત્ સૂક્તમ્ અવિધેયે શ્યેનાદૌ ન કિઞ્ચિદ્ વિધેયમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[535] તદવિરો (ખ)
[536] અત્રાપિ (ગ)
[537] ત્વાદ્ નાવિ
[538] તાવિ
[539] યો (ક)
[540] તિ તન્ ન નૈ (ગ)
[541] વાદ્વયસ્ય વિધિવિષયત્વાત્ યત્ (ક)
[542] સ્ય કર્તવ્યતાવિષયો (ગ)
[543] બ્દેન તુ (ગ)
એવં તાવદુપપત્તિતઃ શ્યેનાદીનાં વિધેયત્વમ્ ઉક્તમ્. ઇદાનીમ્ એતત્ પરિત્યાગે સિદ્ધાન્તહાનિર્ અપીત્ય્ આહ -- સર્વત્રે તિ હા ન્તેન. જાનાત્ય્ એવાસૌ મયૈતત્ કર્તવ્યમ્ ઇતિ, ઉપાયં તુ ન વેદેત્યાદૌ સર્વત્ર ભાષ્યકારાનુસારેણૈવાંશદ્વયગામી વિધિર્ અવગમ્યતે. તદ્ ઇહ શ્યેનાદ્યવિધેયપક્ષે બાધ્યત ઇતિ. અયં ચાપરઃ શ્યેનાદીનામ્ અવિધેયત્વે દોષ ઇત્ય્ આહ -- યે ચે તિ સ્યુર્ અન્તેન. નનુ[544]યથા જ્યોતિષ્ટોમાદયો ન વિધીયન્તે એવં ન નિષિધ્યન્તે તે ઽપીતિ.[545]કસ્માદ્ ધર્મતા ન ભવત્ય્ અત આહ -- હિંસે તિ. યદ્ય્ અપિ જ્યોતિષ્ટોમાદયો ન સ્વરૂપેણ હિંસા, તથાપ્ય્ અગ્નીષોમીયાદિપશુહિંસા તેષાં સાધનમ્. સા ચાંશદ્વયગામિન્ય્ અપિ નિષિદ્ધેત્ય્ ઉક્તમ્. અતો નિષિદ્ધાઙ્ગત્વેન પ્રત્યવાયહેતુત્વાદ્ અધર્મતા જ્યોતિષ્ટોમાદીનામ્ ઇતિ. અપિ ચાંશદ્વયાવિધાને તદુત્ખાતિર્ એવેત્ય્ આહ -- ન ચે તિ. વિધેર્ અયં મહિમા યત્ સ્વભાવસાધ્યો યાગઃ ફલાઙ્ગઃ, તથા વક્ષ્યતિ જૈમિનિઃ કર્માણ્ય્ અપિ ફલાર્થત્વાત્ (3.1.4) ઇતિ. તથેતિકર્તવ્યતાપિ યત્ ફલસાધનાઙ્ગમ્ અસાવ્ અપિ વિધિમહિમ્નૈવ. સા વિહિતા સતી પુરુષાર્થાત્મકસાધ્યસમ્બન્ધમીહમાના ફલવત્ક્રત્વઙ્ગભાવમ્ અનુભવતીતિ ફલવત્સન્નિધાવ્ અફલં તદઙ્ગમ્ ઇતિ{1,173}વક્ષ્યતે. અવિધીયમાનસ્ય યાગસ્યાગ્નેયાદેઃ પ્રધાનસ્યાઙ્ગસ્ય વા પ્રયાજાદેર્ યથાક્રમં ન ફલાઙ્ગતા તત્સાધનાઙ્ગતા વાપિ સિધ્યતીતિ

__________નોતેસ્__________
[544] નુ યે જ્યો
[545] ત (ક)
સ્યાદ્ એતત્ -- સાધનત્વેન વિહિતા અપિ ન સાધ્યતયા વિધીયન્ત ઇત્ય્ અવિધેયા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. અત એવાહ -- નૈવ શ્યેનાદયઃ કર્તવ્યા વિજ્ઞાયન્તે ઇતિ. નૈવ સાધ્યતયા વિધીયન્ત ઇતિ યાવદ્ ઇત્ય્ અત આહ -- સાધનત્વેને તિ. વિધાનં હ્ય્ અનર્થત્વપરિપન્થિ તદ્ યથાતથા વા વિહિતસ્ય ન સમ્ભવતિ. અતઃ કિમ્ અવાન્તરભેદાશ્રયણેનેતિ. અન્વારુહ્ય ચેદમ્ અસ્માભિર્ ઉચ્યતે. ન તુ સાધ્યતયા વિધાનં સમ્ભવતિ, સ્વયમ્ એવ સાધ્યે પુરુષાણાં પ્રવૃત્તેઃ. તદ્ એતદ્ આહ -- સાધ્યત્વેને તિ. સર્વં યાગદાનજપોપવાસાદીષ્ટસાધનતયૈવ વિધીયત ઇતિ ભાવઃ

અતો ન શ્યેનાદિનિવૃત્તિર્ અર્થશબ્દસ્ય પ્રયોજનમ્ ઇત્ય્ અન્યથા વર્ણનીયમ્ ઇત્ય્ આહ તેને તિ. પ્રયોજનવર્ણનાં પ્રતિજ્ઞાય તદ્ ઉપોદ્ધાતમ્ એવ તાવદ્ ભાષ્યકારાભિપ્રાયમ્ આહ -- પ્રવૃત્તૌ વે તિ. પ્રવર્તિકા નિવર્તિકા ચોભય્ય્[546]અપિ ચોદનેતિ ભાષ્યકારસ્ય હૃદયે લક્ષણં વ્યવસ્થિતં ચોદનાયાઃ. અતો નિષેધચોદનાલક્ષણાનાં ધર્મત્વં નિવર્તયિતુમ્ અર્થશબ્દ ઇત્ય્ અભિપ્રાય ઇતિ. કથં તર્હિ પ્રવર્તકં વાક્યં ચોદનેતિ ભાષ્યમ્ અત આહ -- પ્રવર્તક ઇતિ. પ્રવર્તકગ્રહણં પ્રદર્શનાર્થમ્ ઇત્ય્ અર્થ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[546] યમ્ અપિ (ગ)
ઉદાહરણાર્થત્વે કારણમ્ આહ -- તાત્પર્યે હી તિ. પૂર્વાપરસઙ્ગતો હિ ગ્રન્થો વ્યાખ્યેયઃ. યદ્ય્ અપિ પ્રવર્તકૈકપર એવ પૂર્વગ્રન્થો ભવેત્, અર્થશબ્દસ્યેયં{1,174}વ્યાખ્યા ચોદનાલક્ષણાનર્થનિવૃત્ત્યર્થો ઽર્થશબ્દ ઇત્યેવમાત્મિકા નોપપદ્યતે. અનર્થાનાં[547]પ્રવર્તકવાક્યલક્ષિત નામચોદનાલક્ષણત્વાપત્તેર્ ઇતિ ભાવઃ. અર્થશબ્દસહિતસ્ય[548]વા ચોદનાપદસ્યાર્થો વ્યાખ્યાતઃ.[549]અર્થો હિ પ્રવર્તકવાક્યલક્ષણ એવેત્યભિપ્રાયેણાહ -- અર્થગ્રહણે તિ

__________નોતેસ્__________
[547] નામ્ અપ્ર
[548] બ્દસ્યાહિ
[549] ખ્યેયઃ અ (ક)
અથવા ધર્મપ્રમાણમ્ અત્ર સૂત્રકારેણ સૂત્રિતં ધર્મસ્ય પ્રવર્તકમ્ એવ વાક્યં પ્રમાણમ્ ઇતિ. તચ્ ચોદનાલક્ષણમ્ એવ ભાષ્યકારેણ વર્ણિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- ધર્મે તિ. યદા ચોભય્ય્ અપિ ચોદનેતિ સ્થિતં તદા વિધિચોદનાભ્યસ્ તાવદ્ વિધેયાનાં જ્યોતિષ્ટોમાદીનામ્ અર્થત્વેનાવધારણં ભવતિ. નિષેધચોદનાભ્યશ્ ચ નિષેધ્યાનાં બ્રહ્મહત્યાદીનામ્ અનર્થત્વેન નિર્ણયઃ. ઉભયોર્ ઉભાભ્યામ્ અર્થાનર્થત્વે લક્ષિતે ઇતિ યાવત્. તદ્ એતદ્ આહ -- એવં સતી તિ. યેન ચ વિધિપ્રમાણકમ્ અર્થત્વં, તેન તલ્લક્ષિતાનાં જ્યોતિષ્ટોમાદીનામ્ અત્રાર્થગ્રહણેન ધર્મત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ -- તેને તિ

વિધેયાર્થધર્મત્વે ચોક્તે વિપરીતાનામ્ અધર્મત્વમ્ અર્થસિદ્ધત્વાન્ ન સૂત્રકારેણ સૂત્રિતમ્ ઇત્ય્ આહ -- નિષેધ્યાનામ્ ઇતિ. એવમ્ ઉદ્ગ્રન્થમ્ એવ ભાષ્યકારાભિપ્રાયમ્ ઉક્ત્વા તદનુસારેણોભયમ્ ઇત્યાદિ ભાષ્યં યોજયતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ એવં ભાષ્યકારાભિપ્રાયઃ, તસ્માદ્ ઉભયમ્ ઇહેત્યાદિગ્રન્થે વિધેયપ્રતિષેધ્યયોર્ યથાક્રમં યાગાદિબ્રહ્મહત્યાદિવર્ગયોર્ નિદર્શનં કાર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદિ બ્રહ્મહત્યાદિવર્ગસ્યાનર્થતયા નિદર્શનં કથં તર્હિ શ્યેનાદ્યુપન્યાસઃ. તે હિ વિધેયાઃ. તત એવ ચેષ્ટસાધનાઃ. મહત્ ખલ્વ્ ઇદમ્ ઇષ્ટં યઃ શત્રુવધઃ. ન હિ તાદૃશી{1,175}સ્વર્ગે ઽપિ નરાણાં તૃપ્તિઃ સમ્ભવતિ યાદૃશી શશ્રુવધે. અતઃ કથં તે ઽનર્થતયોદાહ્રિયન્તે, અત આહ -- શ્યેનાદીનામ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યથાવગતમ્ આયુષ્મતાં ન સ્વરૂપેણ શ્યેનાદયો ઽનર્થા ઇતિ. ભાષ્યકારેણાપિ ન તત્સ્વરૂપમ્ અનર્થતયોદાહૃતમ્. કિન્ તુ યત્ તેષાં ફલં હિંસાત્મકમ્ આયુર્ભાગ્યવિચ્છેદઃ, સો ઽપિ વિહિતો નિષિદ્ધશ્ ચ. સ્વયં વિહિતત્વાદ્ અર્થાત્મકો ઽપ્ય્ અનર્થાનુબન્ધીતિ તદ્ ઇદમ્ અનર્થત્વં શ્યેન ઉપચરિતં, કારણે કાર્યોપચારાત્. શ્યેનશબ્દ એવ વા તત્ફલ ઉપચરિતઃ કાર્યે કારણોપચારાદ્ ઇતિ ભાવઃ. કિં પુનરુપચારાશ્રયણે કારણમ્ અત આહ -- પ્રતિષિદ્ધે તિ. ભાષ્યકારાનુસારેણૈવેદમ્ ઉપચારાશ્રયણમ્. એવં હિ ભાષ્યકારો વદતિ -- પ્રતિષિદ્ધા હિ સે તિ. ન હિ શ્યેનાદિસ્વરૂપાભિપ્રાયં પ્રતિષિદ્ધા હીતીદમ્ ઉપપદ્યતે. તતસ્ તત્ફલાભિપ્રાય એવ શ્યેનાદ્યુપન્યાસ ઇતિ ભાષ્યકૃતા સ્ફુટીકૃતમ્ ઇતિ

ઇદં ચાપરં લિઙ્ગદર્શનમ્ ઇત્ય્ આહ -- હિંસા હી તિ. કથં પુનર્ અસાવ્ અનર્થઃ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા યદ્ ઉક્તં હિંસા હિ સેતિ, તતો ઽવગમ્યતે ન શ્યેનાદિસ્વરૂપમાત્રમ્ અનર્થતયા વિવક્ષિતમ્ ઇતિ. વર્ણિતમ્ ઇદમ્ આક્ષેપકાલે ન સ્વરૂપેણ શ્યેનો હિંસેતિ. અતો હિંસા હીત્ય્ અત્ર ભાષ્યકારેણૈતત્ સ્ફુટીકૃતમ્. તથા શ્યેનેનાભિચરન્ યજેતેતિ હિ સમામનન્તિ નાભિચરિતવ્યમ્ ઇત્ય્ અન્તે વક્ષ્યતે. અત્રાપ્ય્ અભિચારસ્યૈવ શ્યેનફલસ્ય નિષેધં દર્શયન્ન્ અનર્થતાં સ્ફુટીકરિષ્યતીતિ. શ્યેનાદિસ્વરૂપાભિપ્રાયે તુ ગ્રન્થે સર્વો ઽયમ્ ઉત્તરગ્રન્થે ન સઙ્ગચ્છત ઇત્ય્ આહ -- શ્યેનાદીનામ્ ઇતિ

તત્ર પ્રતિષિદ્ધા હીત્ય્ એતત્ તાવદ્ અનુપપન્નમ્ ઇત્ય્ આહ -- વિહિતત્વાદ્ ઇતિ. વિહિતા હિંસાસાધનતયા શ્યેનાદયઃ. ન તેષુ પ્રતિષેધો ઽવકાશં{1,176}લભત ઇત્યાક્ષેપે વર્ણિતમ્ એવૈતત્ પ્રદર્શનાર્થમ્ ઉક્તમ્. અન્યે ઽપ્ય્ આક્ષેપોક્તા એવાનુપપત્તિપ્રકારા અનુસન્ધેયા ઇતિ. એવં તાવદ્ વિધિનિષેધાત્મિકા ચોદનેત્યાશ્રિત્યોભયમ્ ઇત્યાદિગ્રન્થો વ્યાખ્યાતઃ. ઇદાનીં પ્રવર્તિકા ચોદનેત્ય્ અત્રાપિ પક્ષે શક્યત એવ ભાષ્યં વ્યાખ્યાતુમ્ ઇત્ય્ આહ -- યદે તિ. ઉભયં વિધાયિકયા ચોદનયા લક્ષ્યતે સાધ્યં સાધનં ચેત્ય્ અર્થઃ. કથં પુનઃ સાધ્યસાધનાત્મકમ્ ઉભયં ચોદનયા લક્ષ્યતે. ન હિ સાધ્યં વિધીયતે, સ્વયમ્ એવ હિ તત્ર પુરુષાઃ પ્રવર્તન્તે, અત આહ -- સાધ્યે તિ ઉભયોર્ અન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યમ્. સાધ્યસાધનાઙ્ગગોચરમ્ એવ વિધેઃ પ્રવર્તનમ્. તથાપિ વિધિપ્રમાણકમ્ એવ સ્વર્ગયાગાદીનાં સાધ્યસાધનસમ્બન્ધ ઇતિ ઔત્પત્તિકસૂત્રે (1.1.5) વક્ષ્યતે. યથા યાગાદીનાં સાધનભાવશ્ ચોદનાલક્ષણઃ, એવં સ્વર્ગાદીનાં યાગાદિસાધ્યત્વાવગતિર્ અપીતિ તેન રૂપેણ તે ઽપિ ચોદનાલક્ષણા ભવન્ત્ય્ એવ, યદ્ય્ અપિ તેષુ સ્વયં પ્રવૃત્તઃ પુરુષો ન ચોદનયા પ્રવર્ત્યત ઇતિ. યદિ સાધ્યસાધનાભિપ્રાયમ્ ઉભયત્વં, તર્હિ અર્થો ઽનર્થ ઇતિ કેન સમ્બધ્યતે, અત આહ -- દ્વિવિધમ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- ફલસાધનાત્મકમ્ ઉભયં ચોદનાલક્ષણમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તત્રેદમ્ ઉચ્યતે ફલમ્ અર્થાનર્થાત્મકત્વેન દ્વિવિધં ક્રતૂનામ્ ઇતિ

ફલદ્વૈવિધ્યે કારણમ્ આહ -- સ્વર્ગાદી તિ હિંસાદ્ય્ અન્તેન. તત્રોભયાત્મકે ફલે સ્વર્ગાદિફલં તાવત્ જ્યોતિષ્ટોમાદીનામ્ અનતિક્રાન્તપ્રતિષેધેનૈવાવાપ્યતે. તન્ ન નિષિદ્ધમ્ ઇતિ યાવત્. શ્યેનાદિફલં તુ હિંસાદ્યતિક્રાન્તપ્રતિષેધેનાવાપ્યતે. અતસ્ તત્સદસદ્ભાવકારિતઃ ફલાર્થાનર્થવિવેકઃ. અસ્મિંશ્ ચ વ્યાખ્યાને કો ઽર્થઃ ઇત્યાદિ ભાષ્યમ્ એવં વ્યાખ્યેયમ્ અર્થાત્મકફલસ્યાપિ યત્ સાધનં સો ઽપ્ય્ અર્થ ઇતિ. અન્તર્ણીયૈતત્ પ્રદર્શિતં કો ઽર્થઃ યો નિઃશ્રેયસાય જ્યોતિષ્ટોમાદિર્ ઇતિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- અર્થાત્મકફલસ્ય સાધનસ્ય જ્યોતિષ્ટોમાદેર્ ધર્મત્વં વક્તુમ્ અર્થપદં પ્રયુક્તમ્ ઇતિ. તદ્ ઉક્તં -
{1,177} તસ્યાપિ સાધનં યત્ તદર્થ એવાભિધીયતે ।
વક્તું તસ્યૈવ ધર્મત્વમ્ ઉક્તમ્ અર્થવિશેષણમ્ ॥
ઇતિ. કો ઽનર્થ ઇતિ તુ શ્યેનાદિફલપરો લક્ષણયા શ્યેનાદિપદપ્રયોગઃ, તસ્ય ચાર્થાદ્ અધર્મત્વમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ વેદિતવ્યમ્ ઇતિ. નનુ શ્યેનાદિવિધિસામર્થ્યાદ્ એવ શ્યેનાદિફલમ્ આસાદ્યમાનં કથં પ્રતિષેધાતિક્રમેણાવાપ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે, અત આહ -- શાસ્ત્રાન્તરે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યં શ્યેનચોદનાલક્ષણં તત્ફલં, તદ્ ઉદ્દિશ્ય તદ્વિધાનાત્. ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ વિધીયત ઇતિ વિધેઃ સ્વરૂપં, તત્ર વિધેયમ્ ઇવોદ્દેશ્યમ્ અપિ વિધિર્ વિગાહત એવ. યત્ તુ ન હિંસ્યાદ્ ઇતિ શાસ્ત્રાન્તરં, તન્નિરીક્ષણેન શ્યેનાદિફલસ્ય હિંસાયાઃ પ્રતિષિદ્ધત્વમ્ અવગમ્યત ઇતિ

નનુ વિધિસ્પૃષ્ટે પ્રતિષેધો ઽનવકાશઃ. સત્ય્ અપિ વા પ્રતિષેધે નૈવંવિધસ્યાનર્થત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. તદ્ યદિ ચોદનાલક્ષણા હિંસા, કથં નિષિદ્ધત્વાદ્ અનર્થઃ. ચોદનાલક્ષણત્વે ઽપ્ય્ અવિધેયત્વમ્ ઇતિ તુ ભવદ્ભિર્ એવ નિરાકૃતમ્. અત એવ ક્રમો વિધેય ઇત્ય્ આશ્રિતમ્, અત આહ -- ફલાંશ ઇતિ વક્ષ્યતે ઽન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ઉક્તમ્ ઇદમ્ અસ્માભિઃ કિઞ્ચિદ્ વિધાતું ફલમ્ ઉદ્દિશ્યતે ઇત્ય્ એતાવતી ચોદનાલક્ષણતા. ન તુ ફલમ્ એવ વિધીયતે, ભાવનાયાઃ ફલાંશે પ્રત્યયાવિધાયકત્વસ્ય વક્ષ્યમાણત્વાત્. વક્ષ્યતિ હિ -- જાનાત્ય્ એવાસૌ મયૈતત્ કર્તવ્યમ્ ઇતિ ઉપાયં તુ ન વેદેતિ. અતઃ સ્વયમ્ એવ કર્તવ્યેષુ પુરુષાણાં પ્રવૃત્તેર્ ન તદ્વિષયપ્રવૃત્તિજ્ઞાપનં વિધેઃ ફલમ્. સાધનોપાયયોસ્ ત્વ્ અપ્રવૃત્તઃ પુરુષઃ પ્રવર્ત્યત ઇતિ તયોર્ વિધેયત્વમ્. ક્રમે તુ ન તાવત્ કિઞ્ચિદ્ વિધીયતે. સો ઽપિ ચેન્ ન વિધીયેત, કથં ચોદનાલક્ષણો ભવિષ્યતિ. જૈમિનેર્ અપ્ય્ એતદ્ એવાભિમતમ્ ઇત્ય્ આહ -- જૈમિનિર્ ઇતિ. લિપ્સયા પ્રવૃત્તિં લક્ષયતિ, તયા પ્રવૃત્તેઃ. અર્થશબ્દઃ પ્રયોજનવાચી ફલે પ્રવૃત્તિઃ પ્રયોજનલક્ષણા ન વૈધીતિ દર્શિતં ભવતીતિ

{1,178} યતશ્ ચાયં સૂત્રભાષ્યાનુગતઃ સિદ્ધાન્તઃ યત્ ફલં ન વિધીયત ઇતિ, તેન કારણેન ન હિંસ્યાદ્ ઇતિ પ્રતિષેધઃ શ્યેનફલોપનિપાતિન્યાં હિંસાયાં સામાન્યતો ઽવતરન્ વિધિના ન નિવારિત ઇતિ તસ્યાનર્થતામ્ આપાદયતીત્યભિપ્રાયેણાહ -- તેને તિ

એવં ચ નિષેધેન શ્યેનફલસ્યાનર્થપ્રાપ્તિહેતુત્વે બોધ્યમાને ઽપિ ન શ્યેનઃ સ્વરૂપેણાનર્થઃ, તત્ફલમ્ એવ તુ હિંસાનર્થ ઇત્ય્ આહ -- અનર્થે તિ

અત્રાપરં પરિચોદનાભાષ્યં કથં પુનર્ ઇત્યાદિ. તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- પરસ્ ત્વ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સો ઽયં સાધનફલયોર્ વિધેયાવિધેયભેદો દર્શિતસ્ તમ્ અવિદ્વાન્ ઉભયમ્ ઇત્યાદિભાષ્યે શ્યેનાદેશ્ ચોદનાલક્ષણત્વાભિધાનાત્[550]ફલસ્યાપિ વિધેયતાં મન્વાનઃ, અથવા ત્ર્યંશભાવનાવિધાનેન ફલે જાતવિધેયાભિમાનઃ[551]શ્યેનફલસ્યાનર્થત્વમ્ આક્ષિપ્તવાન્. અયં ચ ભાષ્યાર્થઃ -- કથં ય કર્તવ્યતયોપદિશ્યતે સો ઽનર્થઃ. યદ્ય્ અપિ ગ્રન્થાત્ કર્તવ્યતોપદેશપર્યનુયોગો ઽવગમ્યતે, તથાપ્ય્ અપૌરુષેયે ઉપદેશપર્યનુયોગાસમ્ભવાદ્ ઉપદિશ્યમાનસ્ય કથમ્ અનર્થત્વમ્ ઇત્ય્ એવ પર્યનુયોગાર્થઃ. અત એવોક્તમ્ -- અનર્થત્વમ્ આક્ષિપદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[550] ણાભિ (ગ)
[551] નસ્યા (ક)
અત્ર પરિહારભાષ્યં - નૈવ શ્યેનાદયઃ કર્તવ્યતયા વિજ્ઞાયન્તે ઇતિ. તચ્છ્યેનાદિકર્તવ્યતાનિષેધપરમ્ ઇવોપલભ્યતે. તચ્ ચાયુક્તમ્. શ્યેનાદિવિધાનસ્ય પૂર્વોક્તત્વાત્. અતો ભિત્ત્વા યોજયતિ -- નૈવે તિ. અસ્ય શ્યેનફલસ્ય હિંસાયા નૈવેત્ય્ એતાવતૈવ વિધેયત્વં નિરાકાર્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કિં તર્હિ વિધેયમ્{1,179}ઇતિ તૂપસ્કૃત્યોત્તરગ્રન્થયોજનેત્ય્ આહ -- કિમ્ ઇતિ. શ્યેનાદયો યાગાઃ કર્તવ્યાઃ, ન તત્ફલં હિંસેતિ

અત્ર ચ નૈવેતિ ભિન્ને કથં પુનર્ અનર્થ ઇત્ય્ અસ્ય પ્રશ્નસ્યાપાકરણે ઽનુષક્તકર્તવ્યતાપદે ફલસ્ય કર્તવ્યતાયાં પ્રતિષિધ્યમાનાયાં સાધ્યતાપ્રતિષેધભ્રમમ્ અપનેતુમ્ આહ -- પ્રશ્નાપાકરણ ઇત્ય્ અર્થે ન્તેન. નાત્ર ફલસ્ય સાધ્યતા પ્રતિષિધ્યતે, તન્નિષેધે શ્યેનભાવનાપરિસમાપ્તેઃ. કિન્ તુ વિધેયતૈવ ફલસ્ય પ્રતિષિધ્યત ઇતિ. અનુપયુક્તે ચ પૂર્વોત્તરપક્ષયોઃ સ્થાપનબાધને સાધ્યત્વસ્યેત્ય્ આહ -- દ્વયે ઽપી તિ. યદિ કથં પુનર્ ઇતિ પૂર્વપક્ષવાદિના સાધ્યત્વાનુપપત્તિર્ ઉક્તા ભવેત્, એવમ્ ઉત્તરવાદી નૈવેતિ તન્નિરાકુર્યાત્. ન તુ સાધ્યત્વસ્ય પૂર્વપક્ષે કશ્ચિદ્ ઉપયોગઃ. ન ચ તન્નિરાસસ્ય સિદ્ધાન્ત[552]ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[552] ન્તહાનિર્ ઇતિ (ક)
અત્રોભયત્રાનુપયોગતુલ્યતામ્ એવ દર્શયતિ -- અનર્થસ્યાપી તિ. ન તાવત્ પૂર્વપક્ષવાદિનઃ સાધ્યતાપ્રતિપાદનમ્ ઉપયુક્તમ્. અર્થત્વં હિ તસ્યાપાદનીયમ્. અતો યદ્ એવ તદનુગુણં તદ્ એવ વક્તવ્યમ્. ન ચ સાધ્યતામાત્રાનુબન્ધ્યર્થત્વમ્, અનર્થસ્યાપ્ય્ અવિધેયસ્ય સુરાપાનાદેઃ સાધ્યતાવગમાત્. ન ચ સાધ્યતાનિરાકરણં સિદ્ધાન્ત ઉપયુજ્યતે. અર્થત્વં હિ તસ્ય ફલસ્ય નિરાકરણીયમ્. તદનુગુણં ચ વિધેયતાનિરાકરણમ્ એવ સિદ્ધાન્તિના કાર્યમ્. કિં સાધ્યતાનિરાકરણેન, અસાધ્યસ્યાપિ વિધેયસ્ય ગોદોહનાદેર્ અર્થત્વાદ્ ઇતિ

યચ્ ચેદં શ્યેનાદિફલાભિપ્રાયમ્ અવિધેયત્વં ન સ્વરૂપાભિપ્રાયમ્ ઇત્ય્ અસ્માભિર્ ઉચ્યતે, તદ્ ભાષ્યકારેણ સ્ફુટીકૃતમ્ ઇત્ય્ આહ -- શતુર્ ઇતિ. યો હિ હિંસિતુમ્ ઇચ્છેત્ તસ્યાયમ્ અભ્યુપાય ઇતિ હિ તેષામ્ ઉપદેશઃ. શ્યેનેનાભિચરન્ યજેતેતિ{1,180}હિ સમામનન્તિ નાભિચરિતવ્યમ્ ઇતિ વદન્ ભાષ્યકારો લક્ષેણે શતુર્ ઉત્પત્તિં દર્શયતિ, યો હિ હિંસિતુમ્ ઇચ્છેદ્ ઇત્ય્ અભિચારપ્રવૃત્તપુરુષાનુવાદાત્. તચ્ ચેદમ્ અભિચરન્ નાભિચરિતવ્યમ્ ઇતિ વ્યક્તીકૃતમ્. લક્ષણં ચ યદ્વૃત્તયુક્તં સિદ્ધવદ્ એવાવગમ્યતે ન વિધેયતયા. અતો ન તાવદ્ ધિંસા વિધીયતે. તેષામ્ ઉપદેશઃ ઇતિ ચ સ્પષ્ટમ્ એવ શ્યેનાદીનાં વિધાનમ્ ઉક્તમ્. અન્યથા અવિધેયસ્યોપદેશાનુપપત્તેઃ, વિધ્યુપદેશશબ્દયોઃ પર્યાયત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ. શ્યેનાદય ઇત્યાદિશબ્દસ્ય પ્રયોજનમ્ આહ -- વિધિત્વમ્ ઇતિ. સાધનાનિ તાવદ્ વિધીયન્તે. ઇતિકર્તવ્યતાપિ હિંસાત્મિકા દૈક્ષપશ્વાદિ(?કા।ગા) વિધીયતે.[553]એતેન ફલાંશસ્થૈવ હિંસા ન વિધીયત ઇતિ દર્શિતં ભવતિ. વિધિત્વં વિધિશક્તિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ

__________નોતેસ્__________
[553] ન્તે
યતો ઽઙ્ગહિંસા વિહિતૈવ, અતઃ ફલાંશસ્થૈવાવૈદિકી હિંસા ન હિંસ્યાદ્ ઇતિ નિષિધ્યતે. અતશ્ ચાનર્થ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- તસ્માદ્ ઇતિ.[554]સર્વસ્વારફલસ્યેદાનીં કા વાર્તા. મરણં તસ્ય ફલં, ન હિંસા. તચ્[555]ચાનિષિદ્ધમ્ ઇતિ ચેદ્[556]ન. અસતિ ભાગ્યચ્છેદે તદનુપપત્તેઃ. અતઃ ફલાંશોપનિપાતિનીસર્વસ્વારહિંસાનર્થો ભવેત્. ઉચ્યતે -- પૂર્વાપરીભૂતે હિ યજ્ઞે તાર્તીયસવનીયાર્ભવસ્તોત્રકાલે સર્વસ્વદક્ષિણાપરિવૃતો વિપદ્યતે દીક્ષિતઃ. અતો વિધિકોષ્ઠપ્રવિષ્ટૈવાસૌ હિંસા. અન્યત્ર તીર્થેભ્યઃ ઇતિ ચ તીર્થબહિર્ભૂતૈવ હિંસા નિષિદ્ધા. ઇયં તુ તીર્થમધ્યગતા વિધિસ્પૃષ્ટૈવેતિ નાનર્થઃ. શ્યેનફલં તુ ચિરાતિપન્ને શ્યેને તજ્જન્યાપૂર્વવિચ્છિન્નભાગ્યેષુ શત્રુષુ વિપદ્યમાનેષુ જાયતે. અતસ્ તીર્થબહિર્ભાવાદ્ અર્થો ન ભવતિ. તેન ક્રતુબહિર્ભૂતા ફલાંશહિંસાવૈદિકી નિષિધ્યતે. નાન્તઃક્રત્વ્ ઇતિ વિવેકઃ ઇતિ. કિં પુનઃ કારણં સાધનોપાયભૂતા ન નિષિધ્યતે. સામાન્યેન ન હિંસ્યાદ્ ઇતિ શાસ્ત્રં પ્રવૃત્તમ્. અતો ઽઙ્ગસાધનહિંસયોર્ અપિ પ્રતિષેધો ભવેત્, અત આહ -- અંશદ્વય ઇતિ. સાધનોપાયાંશદ્વયગામિની{1,181}હિંસા પ્રતિષિધ્યતે ઇતિ બ્રુવાણસ્ય અવિશેષેણ યચ્છાસ્ત્રં તત્ સન્દિગ્ધમ્ અન્યાય્યત્વાદ્ વિકલ્પસ્યારાદ્ વિશેષશિષ્ટં સ્યાત્ (10.8.16) ઇતિ સૂત્રમ્ ઉત્તરમ્. શિરોવદ્ ઇતિ ચ સૂત્રાન્તરૈકદેશઃ. અત્ર હ્ય્ ઉભયત્રાપિ સામાન્યશાસ્ત્રસ્ય વિશેષશાસ્ત્રેણ બાધો દર્શિતઃ. પૂર્વત્ર તાવદ્ યથા. જ્યોતિષ્ટોમે શ્રૂયતે -- વર્ત્મનિ જુહોતીતિ. અસ્તિ ચાનારભ્યવિધિઃ યદાહવનીયે જુહ્વતીતિ.[557]અત્ર સંશયઃ -- કિં જ્યૌતિષ્ટૌમિકે હોમે વર્ત્માહવનીયયોર્ વિકલ્પઃ, ઉત બાધ્યબાધકભાવ ઇતિ. તત્ર વિકલ્પ ઇતિ પ્રાપ્તમ્. તથા હિ -- ન તાવદ્ એકાર્થયોઃ સમુચ્ચયઃ સમ્ભવતિ. ન ચ પાક્ષિકાનુગ્રહસમ્ભવે આત્યન્તિકો બાધઃ. આહવનીયો હિ સામાન્યશાસ્ત્રેણ વર્ત્મહોમમ્ અપ્ય્ આસ્કન્દતીતિ ન તસ્યાત્યન્તબાધો ન્યાય્યઃ. અતો વિકલ્પ ઇતિ પ્રાપ્તે ઉક્તં - યદ્ એતદ્ અવિશેષેણાહવનીયશાસ્ત્રં તદારાદ્ વિશેષશિષ્ટં સ્યાદ્ ઇતિ. દૂરે વિશેષશિષ્ટસ્યેત્ય્ અર્થઃ. વિશેષશિષ્ટં વર્ત્મહોમં નાસ્કન્દતીતિ યાવત્. કુતઃ. અન્યાય્યત્વાદ્ વિકલ્પસ્ય. કથમ્ અન્યાય્યતા. લક્ષણયા હિ સામાન્યશાસ્ત્રં વિશેષશાસ્ત્રેષુ પ્રવર્તતે. તત્ તેષુ સન્દિગ્ધમ્ અયં વા વિશેષો ઽસ્ય વિષય ઇતિ,
વિશેષશાસ્ત્રં તુ નિશ્ચિતવિષયમ્. અતો વૈષમ્યાન્ ન વિકલ્પઃ. અત એવ સામાન્યવચનઃ શબ્દો દુર્બલઃ ઇતિ વક્ષ્યતિ. તસ્માત્ સિદ્ધમ્ આહવનીયો બાધ્યત ઇતિ. તથા ક્વચિત્ પુરુષશીર્ષમ્ ઉપદધાતીતિ વિશેષવચનસામર્થ્યાત્ શવશરીર[558]સ્પર્શનં સ્મૃતિપ્રતિષિદ્ધમ્ અપિ ક્રિયત એવ, સામાન્યનિષેધદૌર્બલ્યાદ્ ઇતિ શિરોવદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. ઇદં ત્વ્ ઇહ વાચ્યમ્.[559]કેયં સાધનાંશગામિની હિંસેતિ. યદિ શ્યેનાદયઃ ન, તેષામ્ અહિંસાત્વેનોક્તત્વાત્. સત્યમ્. પ્રધાનપશુહિંસૈવ તત્રોદાહરણમ્. યથા વાયવ્યં શ્વેતમ્ આલભેતેતિ. ઇદં ચ શ્યેનોદાહરણમ્ અસત્સુ ભાર્યાપહારાદિમન્યુહેતુષુ અનર્થતયા દર્શયિતવ્યમ્. આતતાયિવધે દોષાભાવસ્મરણાત્. ષટ્સ્વભિચરન્ ન પતેદ્ ઇતિ બૌધાયનાઃ પઠન્તિ. અન્યત્રાપ્ય્ ઉક્તં -
__________નોતેસ્__________
[554] {સર્વસ્વારો નામ મરણકામકર્તવ્યો યાગવિશેષઃ (10.2.23).}
[555] ચ્ચાપિ નિ
[556] ત્ તન્ ન. (ગ)
[557] હોતી (ક)
[558] શિર
[559] વક્તવ્યમ્ (ગ)
નાતતાયિવધે દોષો હન્તુર્ ભવતિ કશ્ચન ।
પ્રકાશં વાપ્રકાશં વા મન્યુસ્ તં મન્યુમ્ ઋચ્છતિ ॥
{1,182}ઇતિ. નન્વ્ અસત્ય્ અપિ નિષેધે કિમંશદ્વયગામિની હિંસાનર્થો ન ભવતીત્ય્ અત આહ -- નિષેધેને તિ

અત્ર કારણમ્ આહ -- પ્રત્યક્ષાદેર્ ઇતિ. નાનાર્થત્વે પ્રત્યક્ષાદીનિ ક્રમન્તે. ન ચાપ્રમાણકો ઽર્થઃ કલ્પયિતું શક્યત ઇતિ. પ્રત્યક્ષાદ્યશક્તિમ્ એવ દર્શયતિ -- ન હીતિ. ન હિ ત્રિવૃત્પાનવિરેકયોર્ ઇવ સાધ્યસાધનભાવો હિંસાપ્રત્યવાયયોઃ પ્રત્યક્ષઃ, તદાનીં પ્રત્યવાયાદર્શનાદ્ ઇતિ

નન્વ્ અસત્ય્ અપિ દોષદર્શને બાહ્યહિંસાનામ્ અનર્થત્વદર્શનાચ્ ચોદિતાસ્વ્ અપિ વિચિકિત્સા જાયત એવ, અત આહ -- બાહ્યે ઽપી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાત્ર વિચિકિત્સાયાં કિઞ્ચિત્ કારણમ્. શાસ્ત્રાદ્ એવ બાહ્યે ઽપિ વિચિકિત્સા. અઙ્ગહિંસાપિ શાસ્ત્રવિહિતૈવેતિ નિર્વિચિકિત્સમ્ અનુષ્ઠાતવ્યેતિ. નનુ પ્રત્યક્ષમ્ એવ હિંસ્યમાનસ્ય દુઃખિતત્વમ્ ઉપલભ્યતે. અતઃ કર્તુર્ અપિ તતો દુઃખિત્વમ્ અનુમાસ્યામહે. ક્રિયાનુરૂપં હિ કર્તૄણાં ફલમ્ ઇતિ મહાજનપ્રસિદ્ધમ્. યથા ચાહુઃ --
તથા ચ નારીષ્વ્ અપિ સિદ્ધમ્ એતત્ કરોતિ યો યલ્લભતે ઽપ્ય્ અસૌ તત્ ।
યત્ કર્મબીજં વપતે મનુષ્યસ્ તસ્યાનુરૂપાણિ ફલાનિ ભુઙ્ક્તે ॥
ઇતિ. અતઃ ક્રિયાનુરૂપ્યેણૈવ હિંસાનર્થકરીત્ય્ અનુમાસ્યતે, અત આહ -- હિંસ્યમાનસ્યે તિ સ્યાદ્ અન્તેન. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- યદ્ એતદ્ હિંસ્યમાનસ્ય દુઃખિત્વદર્શનં, તેન કર્તુઃ દુઃખિત્વાનુમાનમ્ અયુક્તમ્. વ્યાપ્તલિઙ્ગદર્શનાભાવાત્. ન હિ હિંસ્યમાનસ્ય દુઃખિતા કર્તુર્ ભવિષ્યતા દુઃખેન વ્યાપ્તાવગતેતિ. પ્રત્યક્ષદર્શનાનુસારેણ તુ વિપર્યય એવ તાવદનુમાતું શક્યતે, તદાનીં હિ કર્તુઃ{1,183}સ્ફુટં સુખમ્ એવોપલભ્યતે. અતઃ કાલાન્તરે ઽપિ હિંસા સુખકરી, હિંસાત્વાદ્ અદ્યવદ્ ઇતિ શક્યતે પ્રયોગો વક્તુમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- તદાનીમ્ ઇતિ

અત્ર કશ્ચિદ્ અનુમાનકુશલ આહ -- ક્રિયાવિશેષાઃ ખલુ વિષયાનુરૂપફલદાયિનો દૃષ્ટાઃ. યથા દાનાદયઃ શાસ્ત્રોક્તાઃ. દાનં હિ સમ્પ્રદાનાપરનામાનં વિષયં સુખયતીતિ પ્રત્યક્ષમ્ અવગતમ્. તચ્ ચ કાલાન્તરે દાતુઃ પરાં પ્રીતિમાધાસ્યતીતિ શાસ્ત્રાદ્ અવગમ્યતે. હિંસાપિ ચ ક્રિયાવિશેષઃ. અતો યાદૃગસ્યા વિષયે હિંસ્યે કર્મણિ ફલં દુઃખાત્મકં, તાદૃગ્ એવ[560]કર્તુર્ અનુમીયત ઇતિ, તદ્ એતદ્ ઉપન્યસ્યતિ -- વિષય ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[560] વક્તુર્ અ (ક)
અત્ર દૂષણમ્ આહ -- ય એવમ્ ઇતિ. એવંવાદિનો હેતુર્ અનૈકાન્તિકઃ. ક્રિયાવિશેષાણામ્ અપિ ગુર્વઙ્ગનાગમનાદીનાં વિષયાનુરૂપફલદાયિત્વાભાવાત્. દુઃખફલત્વાત્ તેષામ્. વિષયે ચ ગુર્વઙ્ગનાદૌ તદાત્વે પ્રીતિદર્શનાત્. સુરાપાનસ્યાપિ યદિ પેયા સુરૈવ વિષયઃ, ન તસ્ય દુઃખમ્ અદુઃખં વેતિ વિષયાનુરૂપફલદાયિત્વમ્ એવમ્ આદીનાં અસિદ્ધમ્ ઇતિ વિપક્ષૈર્ એભિર્ વ્યભિચારિતા હેતોર્ ઇતિ

વિરુદ્ધશ્ ચાયં હેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- વિરુદ્ધે તિ. કથં વિરુદ્ધતા, અત આહ -- યાદૃગ્ ઇતિ. દૃષ્ટાન્તાનુસારેણ હિ હેતુર્ ગમકો ભવતિ. દાનં ચાત્ર દૃષ્ટાન્તઃ. અતો યાદૃશં દાને ફલમ્ અવગતં, હિંસાયામ્ અપિ તાદૃગ્ એવ ફલં ભવેદ્ ઇતિ. તાદૃક્ત્વમ્ એવ ફલસ્ય દર્શયતિ -- વિધિગમ્યે તિ. દાને હિ વિધિગમ્યફલાવાપ્તિર્ અવગતા. તદ્ ઇદં વ્યાપ્તિબલેન હિંસાયામ્ અપિ પ્રાપ્નોતીતિ. વિધિબલેન ત્વ્ અર્થફલત્વમ્ એવ હિંસાયા અવગમ્યતે. અતો નાનર્થત્વં સિધ્યતીતિ સિસાધયિષિતાનર્થફલત્વવિપરીતાર્થફલત્વસાધનાદ્ વિરુદ્ધો ઽયં હેતુર્ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ{1,184}-- અદુઃખે તિ. તથેતિ. વિધિગમ્યફલાવાપ્તૌ સત્યામ્ અગુઃખાત્મતેત્ય્ અર્થઃ. ન હિ દુઃખાત્મકે ફલે વિધિઃ પ્રમાણં ભવતીતિ

એવં તાવદ્ધેતુદોષાવ્ ઉક્તૌ. ઇદાનીં દૃષ્ટાન્તદોષં દર્શયતિ -- ન ચે તિ. વિષયાનુરૂપફલદાયિતા હ્ય્ અત્ર સાધ્યતે. દાને ચ સમ્પ્રદાનં વિષયઃ. ન ચ દાનં દાતરિ તદનુરૂપં ફલમ્ અભિનિષ્પાદયતિ, તતો વિશિષ્ટતમસ્ય મહતો ઽભ્યુદયસ્ય દાતરિ નિષ્પત્તેઃ. અલ્પા હિ પ્રીતિર્ ગાં ગૃહીતવતો ભવતિ. દાતુસ્ તુ તાં પાત્રસાત્કૃતવતઃ સવત્સરોમસમ્મિતાનિ તાનિ વત્સરાણિ સ્વર્ગો ભવતીતિ શાસ્ત્રાનુસારેણાવગમ્યતે. ક્વચિત્ તુ સમદ્વિગુણસાહસ્રાનન્તાનિ ફલાન્ય્ અબ્રાહ્મણબ્રાહ્મણશ્રોત્રિયવેદપારગેભ્યઃ ઇતિ સાધ્યહીનો દૃષ્ટાન્ત ઇતિ. અપિ ચૈકાર્થેનૈવ સાધ્યપદેન પક્ષસપક્ષયોર્ વ્યાપ્તિઃ કથ્યતે. ઇહ ચ દૃષ્ટાન્તે દાને સમ્પ્રદાનં વિષયશબ્દસ્યાર્થઃ. હિંસને તુ હિંસ્યમાનં કર્મ. ન ચૈતદ્ યુક્તમ્ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- સમ્પ્રદાનમ્ ઇતિ વૈષમ્યમ્ અન્તેન. યદિ તુ વૈષમ્યપરિહારાર્થં પક્ષે ઽપિ સમ્પ્રદાનમ્ એવ વિષયશબ્દસ્યાર્થો ભવેત્, તતઃ સિસાધયિષિતાનર્થવિપરીતપ્રતિજ્ઞાનાદ્ વિરુદ્ધઃ પક્ષો ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- સમ્પ્રદાને ઇતિ. વિરુદ્ધતામ્ એવ સ્ફુટયતિ -- પ્રીયત ઇતિ. અગ્નીષોમદેવતાસમ્પ્રદાનકો હિ પશુયાગઃ. તત્ર ચાગ્નીષોમૌ દેવતા[561]પ્રીયતે[562]ઇતિ વિષયાનુરૂપફલપ્રતિજ્ઞાને હિંસાકર્તુર્ અપિ પ્રીતિકરી હિંસેતિ પ્રતિજ્ઞાતં ભવેત્. એવઞ્ ચ નાનર્થકરત્વં સિધ્યતિ, પ્રીતિફલસ્યાનર્થત્વાસમ્ભવાત્. અતો વિરુદ્ધઃ પક્ષો ભવેદ્ ઇતિ. કિં પુનર્ ઇદં દેવતાધિકરણવિપરીતવિગ્રહવત્ત્વમ્ ઇહાભિપ્રેત્ય દેવતા[563]પ્રીયત[564]ઇત્ય્ ઉચ્યતે. યદ્ય્ અપિ અનિરાકરણાત્મકં સમ્પ્રદાનં દેવતા સ્યાત્, તથાપિ નાસૌ પ્રીયતે.{1,185}શ્રુતિસમવાયિત્વાત્ કર્મસુ. અત આહ -- ઇતિ સ્થિતં તવે તિ. સત્યં, નાયં સિદ્ધાન્તઃ. તવ તુ સાઙ્ખ્યસ્ય સ્થિતમ્ ઇદં[565]યદ્ દેવતા પ્રીયત ઇતિ. અતસ્ તે પક્ષો વિરુદ્ધ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[561] તે
[562] યે
[563] તાઃ
[564] ન્ત (ગ)
[565] ઇયં દે (ક)
પૂર્વં તાવદ્ ઉભયત્ર સમ્પ્રદાને વિષયશબ્દાર્થે દોષ ઉક્તઃ. કર્મવચનત્વે દોષમ્ આહ -- દૃષ્ટાન્ત ઇતિ. યદિ હિ દાને કર્મૈવ વિષયો ભવેત્, તતસ્ તસ્ય દીયમાનસ્ય ગવાદેર્ ન કિઞ્ચિત્ ફલમ્ ઇતિ ન તદનુરૂપફલસાધનં યુક્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. વિરુદ્ધાવ્યભિચારી ચાયં હેતુર્ ઇત્ય્ આહ -- જપહોમાદી તિ. જપાદયો હિ ક્રિયાવિશેષા ન પરેષાં પીડાનુગ્રહયોર્ વર્તન્તે. ચોદિતત્વમાત્રેણૈવ[566] તુ તે ઽર્થતયાવગતાઃ. અતસ્ તદ્દૃષ્ટાન્તેનૈવ ચોદિતા હિંસા અર્થ ઇતિ શક્યતે સાધયિતુમ્. અતો વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતા. ન ચાત્ર વિષયાનુરૂપમ્ એતત્ ફલમ્ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્. વિષયે ફલાદર્શનાત્. જપસ્ય યદિ તાવજ્જપ્યમાનં વિષયઃ, કિં તસ્ય ફલમ્. અન્યસ્ય તુ ન કસ્યચિત્ પીડાનુગ્રહૌ દૃશ્યેતે. અત એવોક્તં પરપીડાદિવર્જનાદ્ ઇતિ. એવંવિધં દૃષ્ટાન્તમ્ આસાદ્ય ચોદિતત્વસ્ય હેતુત્વં સમ્ભવતીતિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારી હેતુર્ ભવતિ. ભવતિ ચ પ્રયોગઃ -- દૈક્ષપશુહિંસા અર્થઃ, વિહિતત્વાજ્ જપાદિવદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[566] ણ તુ (ગ)
અપિ ચ વિધિનિષેધપ્રમાણકયોર્ ધર્માધર્મયોર્ અનુમાનોપન્યાસો ઽતિદૂરમ્ અપભ્રષ્ટ ઇત્ય્ આહ -- વિહિતે તિ

અપિ ચ વિષયાનુરૂપફલવાદિના પીડાનુગ્રહનિબન્ધનં ધર્માધર્મત્વમ્ આશ્રિતમ્. એવઞ્ ચ જપે શીધુપાને ચાન્યતરાભાવાદ્ ઉભયાનુગ્રહતા ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- અનુગ્રહાદ્ ઇતિ

{1,186} ગુરુદારગામિનાં[567]ચ પરાનુગ્રહાદ્ એવ મહાન્ ધર્મો ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- ક્રોશતે તિ. ગુરુદારાભિગામિનો હિ સસાધ્વસસ્ય હૃદયં શબ્દાયત ઇવેતિ ક્રોશતેત્ય્ ઉક્તમ્. યદિ બ્રૂયાદ્ ગુર્વઙ્ગનાગામિનો હિ બ્રાહ્મણમ્ ઇવ ઘ્નતો હૃદયક્રોશનમ્ ઉપલભ્યતે. હિંસા ચ વિષયાનુરૂપફલદાયિતયાનર્થ ઇતિ સ્થિતમ્. અતો ઽનર્થફલકર્માનુષ્ઠાયિનામ્ એવ હૃદયક્રોશનોપગમ્યત[568]ઇતિ ગુરુદારાભિગામિનો ઽપ્ય્ અધર્મોત્પત્તિર્ અવગમ્યત ઇતિ. તત્રેદમ્ ઉત્તરં ક્રોશતા હૃદયેનાપીતિ. એવં હિ મન્યતે -- વિષયાનુરૂપં ચેત્ કર્મણાં ફલમ્, એવં સતિ ક્રોશતાપિ હૃદયેન ગુર્વઙ્ગનાગામી વિષયસ્યાઙ્ગનાયા મહાન્તમ્ ઉપકારં જનયતીતિ ધાર્મિકો ભવેત્. હૃદયક્રોશનાદ્ અસ્યાધર્મો ઽપ્ય્ અનુમીયત ઇતિ ચેદ્, ન તર્હિ વિષયાનુરૂપં (ફલં) ક્રિયાણામ્ ઇતિ વ્યાપ્ત્યસિદ્ધિઃ. અતશ્ ચાનૈકાન્તિકો હેતુઃ. વિરુદ્ધાર્થહેતુદ્વયસમાવેશે[569]ચ ધર્માધર્મત્વસંશયો ભવેત્. અતો ન પીડાનુગ્રહનિબન્ધનં ધર્માધર્મત્વમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[567] રાભિગા
[568] શનાદ્ અવગ
[569] શાચ્ ચ ધ (ગ)
અપિ ચ અનુમાનપ્રધાનસ્યાસ્ય વાદિનો ઽનપેક્ષિતનિષેધશાસ્ત્રસ્ય હૃદયક્રોશને ઽપિ ન કારણમ્ ઉપલભામહે. અધર્માનુષ્ઠાનબુદ્ધ્યા હિ તદ્ ભવતિ. આનુમાનિકધર્માધર્મવાદિનશ્ ચ નાધર્મબુદ્ધૌ કિઞ્ચિન્ નિબન્ધનમ્ અસ્તિ. શાસ્ત્રાનુસારેણ હિ તન્નિશ્ચયઃ. ઉચ્છાસ્ત્રં પ્રવર્તમાનસ્યાધર્મમ્ આચરામીતિ હૃત્કમ્પો ન જાયતે. ઇતરથા તુ પરોપકારિત્વાદ્ અસ્ય હૃદયસ્ય પ્રસાદ એવ જાયત ઇત્ય્ આહ -- અનુમાને તિ

નનુ યદ્ એવ સ્વસ્મિન્ પરસ્મિન્ વાનુષ્ઠીયમાનં પીડામ્ આવહતિ, સ એવાધર્મઃ. અત એવાત્મહિંસાપ્ય્ અધર્મઃ. તદ્ ઇહ યદ્ અપિ પરોપકારો દૃશ્યતે, સ્વસ્ય{1,187}તુ હૃદયક્રોશાત્ પીડોપલભ્યત ઇત્ય્ અધર્મત્વમ્. એવઞ્ ચાધર્મત્વે પીડોપપત્તિર્ ઇત્ય્ અત આહ -- પીડાત ઇતિ. અનપેક્ષિતશાસ્ત્રસ્ય પ્રાગધર્મજ્ઞાનોત્પત્તિનિમિત્તાભાવાત્ કિંકૃતા પીડેતિ વક્તવ્યમ્. અધર્મત્વબુદ્ધિકૃતેતિ ચેત્, તદ્ એવ કિન્ નિમિત્તમ્. સૈવ પીડા અધર્મત્વે નિમિત્તમ્ ઇતિ ચેત્, તદ્ ઇહ પીડાધર્મત્વયોર્ એકતરસ્યાપિ મૂલાન્તરાસમ્ભવાદ્ દુરુત્તરમ્ ઇતરેતરાશ્રયમ્ અશાસ્ત્રપરતન્ત્રસ્યાપદ્યત ઇતિ

અપિ ચ[570]યદિ સત્ય્ અપિ પરોપકારે કર્તુર્ ઉદ્વેગદર્શનાદ્ ગુર્વઙ્ગનાગમનમ્ અધર્મઃ, તર્હિ યસ્યાતો મ્લેચ્છાદેર્ ઉદ્વેગો ન જાયતે તસ્યાધર્મોત્પત્તિર્ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ આહ -- એવમાદાવ્ ઇતિ. શાસ્ત્રજ્ઞસ્યૈવ શાસ્ત્રાનુસાર્યુદ્વેગો જાયતે. તદનભિજ્ઞસ્ય તદભાવાદ્ અપ્રમાણકો ઽધર્મયોગ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[570] ચ સ (ક)
અતો વિમુચ્યાનુગ્રહપીડે તદભાવં ચ ધર્માધર્મજ્ઞાનાર્થિભિર્ વિધિનિષેધાવ્ એવાનુસર્તવ્યાવ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. અયમ્ અર્થઃ -- નાનુગ્રહો ધર્મત્વે કારણં પીડા વા અધર્મત્વે, અનુગ્રહાભાવો વા પીડાભાવમાત્રં વા ધર્માધર્મત્વ ઇતિ

અત્ર વદન્તિ -- નાનુમાનેન હિંસાદીનામ્ અધર્મત્વં સાધ્યતે. કિન્ તુ શાસ્ત્રાનુસારેણૈવ. નિષેધશાસ્ત્રેણ હિંસાયાઃ પ્રત્યવાયશક્તિર્ અવગતા. સર્વા ચ{1,188}તીર્થાતીર્થગતા હિંસૈવ. અતઃ કથં હિંસા સતી કાચિત્ પ્રત્યવાયં ન જનયિષ્યતિ. ન હિ દૈક્ષપશુહિંસાવિધાનં વસ્તુનઃ શક્તિમ્ ઉત્સારયિતુમ્ ઉત્સહતે વિદ્યમાનદ્રવ્ય[571]ગુણાદિશક્તિમાત્રોપદેશિત્વાત્ શાસ્ત્રાણામ્. નૈષાં શક્ત્યાવાપોદ્વાપયોર્ વ્યાપારઃ. અતસ્ તદ્ એવેદં ન હિંસ્યાદ્ ઇતિ શાસ્ત્રોપદર્શિતપ્રત્યવાયહેતુત્વં દૈક્ષપશુહિંસાક(?ર્મે।ર્મણી)તિ[572]શાસ્ત્રાનુધાવનેનૈવ હિંસાદીનામ્ અધર્મત્વં કલ્પ્યત ઇતિ. તદ્ એતદ્ ઉપન્યસ્યતિ -- ક્વચિદ્ ઇતિ ત્રયેણ. ક્વચિદ્ બાહ્યહિંસાયાં નિષિદ્ધત્વાત્ પ્રત્યવાયહેતુત્વે હિંસાયાઃ શક્તિર્ બોધિતા ન વિધાનાદ્ અપગચ્છતીતિ સમ્બન્ધ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[571] વ્યાદિ (ક)
[572] સ્ત્રાધાવ (ગ)
એવમ્ ઉપન્યસ્ય નિરસ્યતિ -- એવમ્ ઇતિ દ્વયેન. એવંવાદિનો હિ ન સુરાં પિબેદ્ ઇતિ નિષેધશાસ્ત્રાત્ સુરાપાનસ્ય પ્રત્યવાયશક્તિર્ અવગતેતિ શૂદ્રો ઽપિ તાં પિબન્ પ્રત્યવેયાત્. તથા વૈશ્યસ્તોમેન વૈશ્યસ્ય યજમાનસ્ય વિધિનાભ્યુદયસિદ્ધિર્ દર્શિતેતિ વૈશ્યસ્તોમશક્ત્યનુસારેણ વિપ્રરાજન્યયોર્ અપિ તત્ફલં ભવેત્. ન ચૈતદ્ ઇષ્યતે. તથા કાલભેદેન શક્તિભેદો દૃષ્ટઃ. ઇષ્ટ્યોર્ દર્શપૂર્ણમાસયોઃ પર્વણિ શક્તેઃ પઞ્ચમ્યાં ચાશક્તેઃ. અગ્નિહોત્રસ્ય સાયંપ્રાતરનુષ્ઠિતસ્ય ફલસાધનત્વાન્ મધ્યાહ્ને ચ તદભાવાત્. અતો યથાશાસ્ત્રમ્ એવ શક્તિસદ્ભાવો ઽભ્યુપેયત ઇતિ

તસ્માત્ શાસ્ત્રાનુસારેણૈવ કર્મણાં ફલશક્તિર્ આસ્થેયેત્ય્ ઉપસંહરતિ. -- તસ્માદ્ ઇતિ

એવં સાધનોપાયાંશદ્વયાતિરિક્તાયાં હિંસાયાં ન હિંસ્યાદ્ ઇતિ પ્રતિષેધાજ્{1,189}જાતં પ્રત્યવાયહેતુત્વજ્ઞાનમ્ અન્યત્ર તીર્થેષુ યો દીક્ષિતઃ યદ્ અગ્નીષોમીયં પશુમ્ આલભેતેત્યાદિવિધિના વાર્યત ઇત્ય્ આહ -- હિંસે તિ

યત્ તૂક્તં ન વસ્તુશક્ત્યાવાપોદ્વાપયોઃ શાસ્ત્રસ્ય વ્યાપાર ઇતિ, તદ્ ઇષ્યત એવ. કેવલં શાસ્ત્રાનુસારેણૈવ તત્તત્ક્રિયાભેદવ્યવસ્થિતા એવ શક્તયો ઽવગમ્યન્તે. અતો નાતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- જ્ઞાનમ્ ઇતિ

કથમ્ એકસ્ય કર્મણઃ શક્તિભાવાભાવાવ્ ઇતિ ચેત્. લૌકિકાનિ કર્માણિ વિદાઙ્ કુર્વન્તુ ભવન્તઃ. યથા તાવદ્ એકમ્ એવ ભોજનં સ્વસ્થાતુર્ અકર્તૃકં ભિન્નશક્તિકં દૃષ્ટમ્. સ્વસ્થેન હિ તત્ ક્રિયમાણં રસલોહિતમાંસપરિણામપરમ્પરયા શરીરં વર્ધયતિ. આતુરેણ તુ ક્રિયમાણમ્ અસમ્યગ્ધાતુપરિણામાત્ કૃશી કરોતિ. એવમ્ અદૃષ્ટાર્થેષ્વ્ અપિ કર્મસુ ભવિષ્યતીત્યભિપ્રાયેણાહ -- વ્યવસ્થા ઇતિ

યથા ભોજનત્વાભેદે ઽપિ સ્વસ્થાતુર્ અકર્તૃભેદનિબન્ધનં[573]વ્યક્તિભેદમ્ આશ્રિત્ય તત્ર શક્તિભેદઃ સમાધીયતે, એવમ્ ઇહાપિ હિંસાત્વેનાભેદે ઽપિ રૂપસ્યેયમ્ અઙ્ગહિંસા ઇયં બાહ્યહિંસેતિ વ્યક્તિભેદાવગતેર્ ઉપપન્નઃ શક્તિભેદ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- રૂપાભેદ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[573] વ્યવસ્થાભે (ખ)
યદિ ત્વ્ અવાન્તરભેદમ્ અનઙ્ગીકૃત્ય રૂપાભેદમાત્રેણૈકફલત્વમ્ ઇષ્યતે, એવં સતિ સર્વલૌકિકવૈદિકક્રિયાણાં ક્રિયાત્વાદ્ એકફલત્વં સ્યાત્. તત્રેદં સ્વર્ગફલમ્ ઇદં પુત્રફલમ્ ઇત્યાદ્યસઙ્કરો ન સિધ્યતીત્યભિપ્રાયેણાહ -- તથાપી તિ. આસ્તાં તાવન્મહાસામાન્યેનૈકત્વાત્ ફલસઙ્કરો ભવતીતિ. યજિત્વાદ્યવાન્તરસામાન્યાભેદાદ્ અપિ ચિત્રાદીનાં કર્મણાં ફલતુલ્યતા ભવેદ્ ઇત્ય્ આહ -- યજિત્વે તિ

યદિ તુ તત્ર વ્યવસ્થાવાન્તરભેદાશ્રયાભિધીયતે, સેહાપિ સમાનેત્ય્ આહ -- ભેદાદ્ ઇતિ. નનુ વિહિતા નામાઙ્ગહિંસા. તથાપિ કિં નાનર્થઃ. ન વિધિનાનર્થફલેન ન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ રાજાજ્ઞા. અત આહ -- વિધીનામ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નેયં રાજાજ્ઞા. શબ્દશક્તિર્ એવ. વિધિર્ હિ કર્તવ્યતાબુદ્ધેર્ હેતુઃ. ઇષ્ટાભ્યુપાયં ચ કર્તવ્યતયા લોકો બુધ્યતે. અતો ઽવશ્યમ્ એવ સાક્ષાદ્ વ્યવહિતો[574]ઽપિ વા વિધેયાનાં પુરુષાર્થઃ ફલમ્ ઇત્ય્ અવસીયતે. સાક્ષાત્ પ્રધાનાનાં, વ્યવહિતો ઽઙ્ગાનામ્. તસ્માન્ નાતો વિધેર્ અનર્થફલત્વમ્ અવસીયતે. વિધિબલાદ્ અવગમ્યમાનં વિધીનાં ફલમ્ ઇત્ય્ આહેતિ. અપિ ચ, અનર્થકર્યઙ્ગહિંસેતિ નેદં સાન્દૃષ્ટિકમ્. ન ચાનર્થસમભિવ્યાહારો ઽસ્યાઃ શ્રૂયતે. અતઃ કથમ્ અનર્થસાધનમ્ ઇત્ય્ આહ -- ન ચૈષ્વ્ ઇતિ. નન્વ્ અશ્રૂયમાણો ઽપિ કલઞ્જભક્ષણાદિવત્ કલ્પયિષ્યતે, અત આહ -- નિષેધાદ્ ઇતિ. તત્ર નિષેધઃ કલ્પનાયાં કારણં, નાસાવ્ ઇહ સમ્ભવતિ. અભાવાદ્ એવ વિધાનદર્શનાદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[574] તો વા (ક)
અપિ ચાઙ્ગહિંસાનાં પુરુષાર્થત્વે સિદ્ધે કદાચિદ્ અનર્થો ઽપિ ફલતયા કલ્પ્યતે. ન ચ તાસાં પુરુષાર્થઃ ફલમ્. પ્રકરણે પાઠાત્. પ્રકરણવિધિવિનિયોગેન ક્રત્વર્થત્વાદ્ ઇત્યભિપ્રાયેણાહ -- ન ચે તિ. કિં નામ[575]તત્ કલ્પ્યમ્ અત આહ -- કર્મોપકાર ઇતિ. યત્ ખલુ પ્રકરણસ્થં, તતઃ પ્રધાનકર્મોપકાર એવ કલ્પ્યતે દૃષ્ટો ઽદૃષ્ટો વા. યથાવઘાતસ્ય વ્રીહીણાં વિતુષીભાવો વિધ્યપેક્ષિતો દૃષ્ટઃ. અદૃષ્ટો વા યથા પ્રયાજાદિજન્ય ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[575] માતઃ ક (ગ)
{1,191} અતો નાત્રાનર્થકલ્પનાવસરો ઽસ્તીત્ય્ આહ -- કલ્પને તિ. નાઙ્ગહિંસાસુ ફલમ્ અપેક્ષિતં, ક્રતૂપકારેણ નિરાકાઙ્ક્ષત્વાદ્ ઇતિ ભાવઃ. ક્રત્વર્થે ઽપિ ચાયં વિશેષઃ યદ્ અયં પશુસંસ્કાર એવ, ન તુ પ્રયાજાદિવદારાદ્ ઉપકારો ઽઙ્ગહિંસા, તત્પુરસ્સરં વિશસનાદિસંસ્કારાનુષ્ઠાનાત્. અત એવ સંજ્ઞપને પશુર્ વ્રીહિવત્ પ્રધાનતયા શ્રુતઃ પશું સંજ્ઞપયતીતિ. તદ્ એતદ્ આહ -- ક્રત્વર્થ ઇતિ. સન્નિપત્યોપકારપ્રદર્શનેન[576]ક્રત્વર્થતૈવ બલીયસીતિ દર્શિતં ભવતિ. આરાદ્ ઉપકારકત્વે યાવાન્ ક્લેશો ભવેદ્ ન ચ તાવાન્ અપ્ય્ અસ્તીતિ

__________નોતેસ્__________
[576] નેનૈવ ક્ર
સંસ્કારત્વે ઽપિ ચાસ્યાયં વિશેષઃ યદ્ અયં દૃષ્ટાર્થ એવાવઘાતાદિવત્. ન તુ[577]પ્રોક્ષણાદિવદદૃષ્ટાર્થઃ, ક્રત્વપેક્ષિતૈકાદશાવદાનનિષ્પત્તેઃ. દૈક્ષે હિ પશૌ હૃદયસ્યાગ્રે ઽવદ્યતિ. અથ જિહ્વાયાઃ. અથ વક્ષસઃ ઇત્યાદિભિર્ એકાદશાવદાનસાધ્યો યાગ ઉક્તઃ. ન ચાસતિ હિંસાસંસ્કારે પશોર્ એકાદશાવદાનનિષ્પત્તિઃ સમ્ભવતિ. અતો દૃષ્ટાર્થત્વાદ્ અઙ્ગહિંસાયા નાનર્થકલ્પનાવસરો ઽસ્તીત્યભિપ્રાયેણાહ -- દૃષ્ટે તિ. એવં તાવજ્જ્યોતિષ્ટોમોપાયાંશસ્થા હિંસા નાધર્મ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. યે ચાભિચારયજ્ઞાઃ શ્યેનાદયઃ, તત્રાપ્ય્ એકાહાનાં જ્યોતિષ્ટોમપ્રકૃતિત્વાચ્ ચોદકપ્રાપ્તાઙ્ગહિંસા નાધર્મ ઇત્ય્ આહ -- અભિચાર ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[577] ચ (ક)
અતો ઽનઙ્ગભૂતાયામ્ એવ ફલાંશસ્થાયાં હિંસાયામ્ એતદ્ અનર્થત્વમ્ ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- તસ્માદ્ ઇતિ. નનુ ચ ફલાંશસ્થાપિ હિંસા શ્યેનાદ્યુદ્દેશેન વિધીયમાણા[578]કથમ્ અનર્થઃ અત આહ -- ઉદ્દેશાદ્ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- નાત્ર શ્યેનોદ્દેશેન ફલં વિધીયતે, ફલત્વેન હિંસાયા એવોદ્દેશાત્. ફલં હ્ય્ ઉદ્દિશ્ય સાધનં વિધીયતે, ન તુ વિપર્યયઃ. નનૂદ્દેશ્યયોર્ અપિ દેશકાલયોર્ વિધાનમ્{1,192}ઇષ્યત એવ. સત્યમ્. અન્યતસ્ તયોર્ અપ્રાપ્તેઃ. ફલે તુ રાગતઃ પ્રવૃત્તઃ પુરુષો ન વિધિના પ્રવર્ત્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ એવેતિ

__________નોતેસ્__________
[578] નત્વાત્ ક (ક, ગ)
કથં પુનસ્ ત્ર્યંશભાવનાવિધાને વિધેયાવિધેયભેદઃ શક્યતે[579]વક્તુમ્. અત એવ ભાવનાન્તર્ગતત્વાદ્[580]અનર્થત્વાક્ષેપો નિદર્શિતઃ. તત્રોત્તરમ્ આહ -- ભાવને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- વિધિર્ હિ હંસ ઇવોદકાત્ ક્ષીરં વિવિચ્ય પ્રાપ્તપરિહારેણાપ્રાપ્તં ગૃહ્ણાતિ. તથા ચ વક્ષ્યતિ -- તદ્ગુણાસ્ તુ વિધીયેરન્ન્ અવિભાગાદ્ વિધાનાર્થે[581]ન ચેદ્ અન્યેન શિષ્ટાઃ (1.4.9) ઇતિ. અતો વિશિષ્ટભાવનાવિધાવ્ અપિ સાધનેતિકર્તવ્યતામાત્રપરત્વાત્ ફલાંશાન્ નિવર્તત ઇતિ. અતઃ સિદ્ધં ન સ્વરૂપેણ શ્યેનો ધર્મઃ. નાપ્ય્ અધર્મઃ. ફલસ્યૈવ ત્વ્ અનર્થાનુબન્ધિત્વાત્ તદ્દ્વારેણાનર્થ ઇત્ય્ ઉપચર્યત ઇત્ય્ ઉપસંહરતિ -- અત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[579] કર્તુમ્ (ગ)
[580] દ્ અર્થાક્ષેપો દર્શિ
[581] ને ઽર્થે (ક)
નનુ ચ વિધીનાં પુરુષાર્થફલત્વાત્ શ્યેનસ્ય ચ વિધિવિષયત્વાત્ તદ્બલેનાર્થાત્મકમ્ એવ ફલાન્તરં વિશ્વજિદાદિવત્ કિં ન કલ્પ્યતે. અતઃ સ્વરૂપેણ ધર્મો ભવિષ્યતીત્ય્ આહ -- નિરાકાઙ્ક્ષસ્યે તિ. અયમ્ અર્થઃ -- ભ્રાતૃવ્યવધેનૈકેન સ્વર્ગાદ્ અપિ પ્રિયતરેણ નિરાકાઙ્ક્ષસ્ય શ્યેનસ્ય ન ફલાન્તરકલ્પના સમ્ભવતિ. ભાવનાકાઙ્ક્ષા હિ તત્કલ્પનાબીજમ્. એકા ચ ભાવનૈકેનૈવ ભાવ્યેન નિરાકાઙ્ક્ષેતિ ન ભાવ્યાન્તરસમ્બન્ધં લભતે. તથા ચ વક્ષ્યતિ -- એકં વા ચોદનૈકત્વાત્ (4.3.14) ઇતિ. અતઃ સિદ્ધમ્{1,193}અનર્થફલસ્ય તદ્દ્વારેણાનર્થત્વમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. કિં પુનઃ કારણં, ફલાનર્થાનુબન્ધિત્વાત્ શ્યેનો ન ધર્મ ઇત્ય્ અત આહ -- ફલત ઇતિ. ઈદૃશે કર્માણિ લોકે ધર્મશબ્દઃ પ્રસિદ્ધ ઇતિ[582]

__________નોતેસ્__________
[582] તિ ભાવઃ ॥ (ક)
અત્ર ચોદયતિ -- નનુ ચે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- કિં પુનઃ કારણં સ્વતો ન ધર્મત્વં શ્યેનાદેઃ, નાપ્ય્ અધર્મતેતિ. ઇષ્ટાભ્યુપાયો હિ ચોદનાલક્ષણો ધર્મઃ. તથા શ્યેનઃ ફલસ્યાનર્થાનુબન્ધિત્વે ઽપિ. અતો ધર્મ ઇત્ય્ એવાયં વક્તવ્ય ઇતિ. અત્રોભયરૂપરહિતઃ શ્યેન ઇત્ય્ અભિપ્રેત્ય સમ્પ્રધારણામ્ અવતારયતિ -- ફલમ્ ઇતિ. સ્થિતં તાવત્ શ્યેનફલં હિંસા. હિંસા ચ ન ધર્મ ઇતિ. શ્યેનાદિસ્વરૂપમ્ ઇદાનીં લોકપ્રસિદ્ધ્યનુસારેણાવધારયામઃ ધર્મો ઽધર્મો વેતિ

તત્રાન્યતરનિર્ધારણાય પક્ષદ્વયમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- યદી તિ દ્વયેન. લોકપ્રસિદ્ધિર્ હિ નઃ સર્વશબ્દાર્થાવધારણે મૂલમ્. તદ્ અસાવ્ એવ નિરૂપણીયા. તત્ર યદ્ય્ અનિષ્ટાનુબન્ધરહિતેષ્ટાભ્યુપાયશ્ ચોદનાલક્ષણો ધર્મ ઇતિ લોકેનોચ્યતે, તતઃ શ્યેનાદીનામ્ અધર્મત્વેન વર્જનં, પરમ્પરયાનર્થાનુબન્ધિત્વાત્. યદિ ત્વ્ અનાદૃત્ય પરમ્પરયાનર્થાનુબન્ધિત્વમ્ આહત્ય પ્રીતિફલં લૌકિકા ધર્મશબ્દેનોપચરન્તિ ચોદનાસમધિગમ્યં, તથા સતિ શ્યેનો ઽપિ તાદૃશત્વાદ્ ધર્મો ભવેત્. કાર્યાકાર્યાનપેક્ષયેતિ. યદ્ એવ હિ પ્રીતિમાત્રાનુબન્ધિ તત્ કાર્યમ્ ઇતિ વિવેકિનો બુધ્યન્તે, વિપરીતમ્ અકાર્યમ્ ઇતિ ભાવઃ. પ્રસિદ્ધિવિભાગકથનેનૈવ ચાત્ર નિર્ધારણમ્ ઉક્તમ્. યથાપ્રસિદ્ધિ તાવદ્ ધર્મશબ્દો ઽભ્યુપગન્તવ્ય ઇતિ સ્થિતમ્. પ્રસિદ્ધિશ્ ચાનિષ્ટાનનુબન્ધીષ્ટસાધનવિષયૈવ ધર્મશબ્દસ્યેતિ શ્યેનાદિવર્જનમ્ એવાવસીયત ઇતિ

{1,194} નન્વ્ એવમ્ અધર્મ એવાનિષ્ટાનુબન્ધિત્વાત્ શ્યેનઃ ફલદ્વારેણ, અત આહ -- યદી તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- અધર્મપદપ્રયોગો ઽપિ લૌકિકાનાં સમ્પ્રધારણીયઃ કિંવિષય ઇતિ. તદ્ યદિ ચોદનાર્થો ઽપિ સાક્ષાદ્ વ્યવધાનેન વાપ્રીતિહેતુર્ અધર્મ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, તતઃ શ્યેનો ઽપ્ય્ અધર્મઃ. અથ વેદવિહિતે નાધર્મશબ્દમ્ અપ્રીતિકરે ઽપિ પરમ્પરયા લોકઃ પ્રયુઙ્ક્તે, તતો નાધર્મઃ. ન ચ વેદવિહિતગોચરો ઽધર્મશબ્દપ્રયોગો લૌકિકાનાં દૃષ્ટ ઇતિ નાધર્મઃ સ્વરૂપેણ શ્યેનાદય ઇતિ ભાવઃ

યસ્ તુ વદતિ -- વિહિતા નામાંશદ્વયગામિની હિંસા. તથાપિ પ્રતિબદ્ધલિઙ્ગદર્શનેન તસ્યાનર્થહેતુત્વમ્ અનુમાસ્યામહે. તથા હિ હિંસાત્વમ્ અનર્થત્વેન પ્રતિબદ્ધં બાહ્યહિંસાસ્વ્ અવગતં, તદ્ ધિ વિહિતાસ્વ્ અપિ દૃશ્યમાનમ્ અનર્થત્વમ્ અનુમાપયયતીતિ. તદ્ એતદ્ ઉપન્યસ્ય દૂષયતિ -- યસ્ ત્વ્ ઇતિ. અયં ચાગમબાધો ઽનુમાને પ્રપઞ્ચયિષ્યત ઇતિ

આગમાનાદરે ત્વ્ અનવસ્થા ભવતીત્ય્ આહ -- તમ્ ઇતિ

નન્વ્ આગમાનુસારેણ ક્રતુગતાનામ્ અપિ હિંસાનામ્ અધર્મત્વમ્ અવગમ્યતે. તથા હિ -- સન્તિ હિ કેચન મન્ત્રાર્થવાદે[583]તિહાસાદયઃ યે ક્રતુવર્તિનીમ્ અપિ હિંસાં નિન્દન્તિ.[584]યથા જપસ્તુતૌ
__________નોતેસ્__________
[583] દાઃ યે
[584] ત
વિધિયજ્ઞાજ્ જપયજ્ઞો વિશિષ્ટો દશભિર્ ગુણૈઃ
ઇતિ હિંસા[585]ઙ્ગત્વેનૈવ વિધિયજ્ઞનિન્દા સ્મર્યતે. અત આહ -- ગીતે તિ. અસ્યાર્થઃ -- પ્રત્યક્ષો ઽત્ર શ્રુતિબાધઃ. ક્રતૌ વિધાનદર્શન્તાત્ અન્યત્ર તીર્થેભ્યઃ ઇતિ ચ શ્રુતેઃ.[586]
__________નોતેસ્__________
[585] સાકરત્વે (ગ)
[586] સ્મૃ (ક)
{1,195} યજ્ઞાર્થં પશવઃ સૃષ્ટાઃ સ્વયમ્ એવ સ્વયમ્ભુવા ।
યજ્ઞા હિ ભૂત્યૈ લોકસ્ય તસ્માદ્ યજ્ઞે વધો ઽવધઃ ॥
ઇતિ[587]ચ. અન્યપરતયાર્થવાદો વ્યાખ્યેયઃ. યથા વક્ષ્યતિ -- ન હિ નિન્દા નિન્દ્યં નિન્દિતું, કિં તર્હિ નિન્દિતાદિતરં પ્રશંસિતુમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[587] તિ. અ (ક)
અત્રાપરં ભાષ્યં - નન્વ્ અશક્તમ્ ઇદં સૂત્રમ્ ઇમાવ્ અર્થાવ્ અભિવદિતું ચોદનાલક્ષણો ધર્મઃ નેન્દ્રિયાદિલક્ષણઃ, અર્થશ્ ચ ધર્મો નાનર્થ ઇતિ. ભિદ્યેત હિ તદા વાક્યમ્ ઇતિ. એવં વાક્યભેદપરિચોદનાં કૃત્વા પરિહારભાષ્યમ્ -- ઉચ્યતે. યત્ર વાક્યાદ્ એવાર્થો ઽવગમ્યતે તત્રૈવમ્. તત્ તુ વૈદિકેષુ ન સૂત્રેષુ. અન્યતો ઽવગતે ઽર્થે સૂત્રમ્ એવમ્ અર્થમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્ ઇતિ. તદાક્ષિપતિ -- શિષ્યાન્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- અન્યતોવિદિતવેદાર્થેભ્યો જિજ્ઞાસુભ્યઃ સૂત્રાણિ જૈમિનિના ન પ્રણીતાનિ. અતસ્ તાનિ તેષાં વેદવાક્યતુલ્યાનિ ઉભયં ચ વેદસૂત્રાત્મકં વાક્યભેદાદિદોષાદ્ અસમર્થમ્. ન ચાશક્તમ્ અર્થપ્રત્યાયને પ્રમાણમ્. અતો ન વેદસૂત્રયોઃ કશ્ચિદ્ વિશેષ ઇતિ ન સૂત્રેષ્વ્ ઇતિ ભાષ્યોક્તમ્ અનુત્તરમ્ ઇતિ

અત્ર પરિહારમ્ આહ -- પ્રાગુક્તે તિ. અસ્યાર્થઃ -- સત્યમ્. વાક્યભેદાદિના સૂત્રાણામ્ અપ્ય્ અશક્તિઃ શિષ્યાંશ્ ચ પ્રત્યવિશેષઃ. કિન્ તુ યા પૂર્વં સતિ સમ્ભવ ઇતિ પરિસંખ્યોક્તા, તસ્યાઃ ફલમ્ એતદ્ ભાષ્યકારેણ પ્રતિપાદ્યતે. એવં હિ ન્યાયાભાસભ્રાન્તાઃ શિષ્યા ભાષ્યકારેણ શિક્ષિતાઃ યદ્ વિવક્ષિતાસમ્ભવે વાક્યભેદાદિભિર્ અપિ સૂત્રાણિ ગમયિતવ્યાનીતિ. તદ્ ઇહૈવ તાવચ્ ચોદનાસૂત્રે પ્રદર્શ્યતે યદ્ વાક્યભેદેનાપિ ચોદનાસૂત્રાર્થો બોધ્યત ઇતિ. અનયેતિ. ભાષ્યોક્તયા પ્રમાણાન્તરપ્રતિપન્નાર્થવિષયતયા યુક્ત્યેત્ય્ અર્થઃ. એષેત્ય્ અપિ ચ ભાષ્યોક્તૈવ વાક્યભેદગતિઃ પ્રત્યવમૃશ્યતે. યથાહ -- ભિન્નયોર્ એવ વાક્યયોર્{1,196}ઇમાવ્ એકદેશાવ્ ઇતિ. તદ્ અનેન શિષ્યાન્ પ્રત્યવિશેષે ઽપિ વ્યાખ્યાતૄણામ્ એવ વ્યાખ્યાપ્રકારો ભાષ્યકારેણોક્ત ઇતિ દર્શિતમ્. વ્યાખ્યાકારા હિ ચિરપરિચિતન્યાયસામસ્ત્યસ્મરણક્ષમા ન્યાયબલેન વાક્યભેદાદિભિર્ અપિ સૂત્રાણિ વ્યાચક્ષત ઇતિ

યતશ્ ચ પ્રમાણાન્તરાનુસારેણ વાક્યભેદાદિભિર્ અપિ સૂત્રેષ્વ્ અવગતિઃ સમ્ભવતિ, તસ્માદ્ આવૃત્ત્યા વા તન્ત્રેણ વેદં સૂત્રં વ્યાખ્યેયમ્ ઇત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ. આવૃત્તૌ તાવત્ સકલમ્ એવ સૂત્રં દ્વિઃ પઠિતવ્યમ્. તત્રૈકસ્ય ચોદનાલક્ષણો ધર્મ ઇત્ય્ અત્ર તાત્પર્યમ્. અપરસ્ય ચાર્થો ધર્મ ઇત્ય્ અત્ર. અન્યપરત્વે ઽન્યતરસમ્બન્ધો ઽનુવાદઃ. સૂત્રભેદેન ચોભયવિધાનાત્ તત્સિદ્ધેર્ ઉભયાનુવાદોપપત્તિઃ. તન્ત્રં ચોદનાલક્ષણાદીનાં ત્રયાણામ્ અન્યતમમ્. તદુપરિષ્ટાદ્ વક્ષ્યતે. તસ્મિન્ પક્ષે ન વાક્યભેદઃ. તથા હિ -- ત્રિપદમ્ ઇદં સૂત્રમ્. પદત્રયસ્યાપિ ચેતરેતરસમ્બદ્ધો ઽર્થો વાક્યાર્થઃ. તદ્ યદ્ એવ ત્રયાણામ્ ઉભયસન્ધાનાર્થમ્[588]આવર્ત્યતે તદ્ એવ વાક્યં ભિનત્તિ. તન્ત્રેણ તૂભયસમ્બન્ધે ન વાક્યભેદઃ. સકૃદ્વચનાત્. સકૃદુક્તસ્યૈવ યોગ્યતયોભયસમ્બન્ધે શક્તિભેદાત્. તદ્ ઇહ ધર્મપદં વા તન્ત્રોચ્ચરિતમ્ ઉભાભ્યાં સમ્બધ્યતે. સિધ્યતિ ચોભયં ચોદનાલક્ષણો ધર્મો ઽર્થો ધર્મ ઇતિ ચ. મધ્યપદં વાદ્યન્તાભ્યામ્. એવમ્ અપિ ચેષ્ટં સિધ્યતિ અર્થો ધર્મઃ સ ચોદનાલક્ષણ ઇતિ. આદ્યમ્ એવ વોત્તરાભ્યામ્. ચોદનાલક્ષણો ઽર્થઃ સ એવ ચ ધર્મ ઇતિ. ઇદમ્ એકમ્ એવ વાક્યં ત્રયાણામ્ અન્યતમસ્ય તન્ત્રેણોભયસમ્બન્ધાદ્ દ્વ્યર્થમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યમ્. આહ ચ --
__________નોતેસ્__________
[588] સમ્બન્ધાર્થ
ચોદનાલક્ષણાદીનાં તન્ત્રેણૈકસ્ય સઙ્ગતૌ[589]।
__________નોતેસ્__________
[589] તેઃ (ગ)
દ્વાભ્યાં સહાર્થવાચિત્વાદ્ દ્વ્યર્થમ્ એકં ભવિષ્યતિ ॥
ઇતિ

ભાષ્યકારેણ ભિન્નયોર્ એવ વાક્યયોર્ ઇમાવ્ એકદેશાવ્ ઇતિ વદતા સૂત્રદ્વયમ્{1,197}એવેદં દર્શિતમ્. તદ્ ઉપન્યસ્યતિ -- એકદેશે તિ. અર્થો ધર્મ ઇત્ય્ એકં સૂત્રમ્, અપરં ચોદનાલક્ષણ ઇતિ. તેન ચોદનાલક્ષણાવયવેનાનુમિતેનાનન્તરસૂત્રસ્થેન ધર્મપદેનૈકં નિષ્પદ્યતે ચોદનાલક્ષણો ધર્મ ઇતિ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ -- એકદેશાનુમાનાદ્ ઇતિ. નન્વ્ અર્થો ધર્મ ઇતિ ચોદનાલક્ષણાચોદનાલક્ષણયોર્ અન્યતરસ્યા[590]નુપાદાનાત્ તદપેક્ષાયામ્ અચોદનાલક્ષણો ઽપ્ય્ ઉપતિષ્ઠમાનઃ કેન વાર્યતે. એવં ચોદનાલક્ષણો ધર્મ ઇત્ય્ અત્રાપ્ય્ અનર્થપ્રસઙ્ગો દર્શયિતવ્યઃ. અત આહ -- ઇતરેતરે તિ. એતાવ્ એવ ચોદનાલક્ષણાર્થશબ્દાવ્ ઇતરેતરસમીપ્યાત્ પરસ્પરં સૂત્રદ્વયે ઽપિ વિશેષણત્વેન વાક્યશેષતયા કલ્પ્યેતે. અતો નાચોદનાલક્ષણાનર્થાવયવકલ્પનેતિ. અનુવાદત્વેન ચાત્ર ચોદનાલક્ષણાર્થાવયવસમ્બન્ધો ભિન્નયોઃ સૂત્રયોર્ દર્શયિતવ્યઃ, યદર્થો ધર્મ ઇત્ય્ એકસૂત્રેણોક્તં તચ્ચોદનાલક્ષણ ઇતિ, યચ્ચોદનાલક્ષણો ધર્મ ઇત્ય્ અત્રોક્તં તદર્થ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[590] રાનુ
અપરમ્ અપિ અથવા અર્થસ્ય સતશ્ ચોદનાલક્ષણસ્ય ધર્મત્વમ્ ઇત્ય્ એકાર્થમ્ એવેતિ ભાષ્યમ્. તદાક્ષિપતિ -- વિશિષ્ટે ત્ય્ એવા ન્તેન. અર્થવિશેષણવિશિષ્ટચોદનાલક્ષણાનુવાદેન ધર્મવિધાનં દર્શિતમ્. એવમ્ અપિ વિશેષણવિશેષ્યોભયપરત્વેન વાક્યં ભિદ્યત[591]એવ, યથૈકત્વવિશિષ્ટગ્રહાનુવાદેન સમ્માર્ગવિધૌ. અતઃ કેન વિશેષેણા[592]થવેતિ પરિહારાન્તરમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. યતશ્ ચાયમ્ અપરિહારઃ, તસ્માત્ પૂર્વોક્તમ્ એવ પદત્રયતન્ત્રત્વં વાક્યભેદપરિચોદનાયામ્ ઉત્તરમ્ ઇત્ય્ આહ -- ઇતી ત્ય્ અર્થશબ્દયોર્ અન્તેન.
એતચ્ ચ તન્ત્રત્રયં વ્યાખ્યાતમ્ એવ. સંજ્ઞાશબ્દેન ધર્મપદમ્ ઉચ્યતે.[593]તદ્ ધિ ચોદનાલક્ષણસ્યાર્થસ્યાલૌકિકી સંજ્ઞા ભૂવાદીનામ્ ઇવ{1,198}ધાતુશબ્દઃ. પૂર્વાચાર્યાણાં મતેન ચૈતદ્ ઉક્તમ્. યદ્ય્ અવશ્યં[594]વાક્યભેદઃ[595]પરિહર્તવ્યઃ, તતસ્ તન્ત્રેણ દ્વ્યર્થમ્ એકં વાક્યં વ્યાખ્યેયમ્. ન ચ પ્રકારાન્તરેણ વાક્યભેદપરિચોદના પરિહર્તું શક્યત ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[591] દ્યેતૈવ (ગ)
[592] ણ પરિ
[593] તે. સા હિ ચો (ક)
[594] શ્યમ્ અવા
[595] દો વક્તવ્યઃ
અત્ર ચોદયતિ -- ધર્મ ઇતિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- દ્વે કિલાત્ર વચનવ્યક્તી. ચોદનાલક્ષણાનુવાદેન ધર્મવિધાનં વિપરીતં વા. તત્રાદ્યે તાવત્ પક્ષે ચોદનાલક્ષણત્વસ્યાર્થત્વવ્યભિચારાદ્ યુક્તમ્ એવ વિશેષણમ્. યદા તુ સામાન્યતઃ સિદ્ધધર્માનુવાદેન પ્રમાણમ્ અનેન કથ્યતે, તદા અર્થત્વં પ્રાપ્તમ્ એવ, અર્થસ્યૈવ શ્રેયસ્સાધનસ્ય ધર્મત્વપ્રસિદ્ધેઃ. સર્વે હિ વાદિનઃ પ્રીતિસાધનં ધર્મ ઇત્ય્ અત્રાવિપ્રતિપન્નાઃ, તદ્વિશેષેષ્વ્ એવ વિવાદઃ. મીમાંસકા હીષ્ટાપૂર્તયોર્ ધર્મત્વમ્ ઇચ્છન્તિ. સઙ્ઘટ્ટવન્દનાદૌ સૌગતાઃ. સામાન્યં તુ પ્રીતિસાધનં ધર્મસ્વરૂપં સર્વવાદિનામ્ અવિવાદસિદ્ધમ્ એવ.[596]એષૈવ ચ પ્રાગ્ અપિ સામાન્યસિદ્ધિર્ ઉક્તા. અત એવ ચ વિશેષ[597]સિદ્ધિજિજ્ઞાસાયાં પ્રમાણવિશેષવિધાનં, તત એવ તત્સિદ્ધેઃ. વેદાગમે હિ પ્રમાણે યાગાદયો ધર્માઃ. બુદ્ધાગમે તુ ચૈત્ય્ અવન્દનાદયઃ. કો ધર્મ ઇત્ય્ અત્રાપિ વિશેષજિજ્ઞાસયૈવ પ્રશ્નઃ. વક્ષ્યતિ ચ વિશેષસ્ય ચ જિજ્ઞાસેતિ. તસ્માદ્ એષૈવાત્ર વચનવ્યક્તિર્ મુખ્યા. અત એવાદ્યે પ્રથમમ્ ઉક્ત્વા સત્સૂત્રેણ ચ પ્રત્યક્ષાદિનિરાકરણાદ્ એષૈવ વચનવ્યક્તિઃ સૂત્રકારાભિમતા લક્ષ્યતે. યો ધર્મઃ સ ચોદનાલક્ષણઃ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાતે ઽન્યલક્ષણનિરાકરણં સઙ્ગચ્છતે, નાન્યથા. તસ્માદ્ એષૈવાત્ર વચનવ્યક્તિઃ. અસ્યાં ચાર્થાવ્યભિચારાદ્ અર્થવિશેષણમ્ અનર્થકમ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[596] વ. પ્રા (ક)
[597] ષમાત્રજિ (ગ)
પરિહરતિ -- ચોદને તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- સત્યમ્. એષૈવ ચાત્ર વચનવ્યક્તિઃ. ઇયમ્ એવ તુ નાસત્યર્થવિશેષણે સિધ્યતીતિ ફલવદર્થગ્રહણમ્.{1,199}અસતિ હિ તસ્મિન્ વચનવ્યક્ત્યન્તરસન્દેહો બહ્વેત્. એવં હિ તદા સમ્ભાવ્યતે, યશ્ ચોદનાલક્ષણઃ સ ધર્મ ઇતિ. અત્ર તુ વક્ષ્યમાણો દોષઃ. નિત્યાનુવાદભૂતે ત્વ્[598]અર્થગ્રહણે નૈવં વચનવ્યક્તિઃ સમ્ભવતિ, અર્થગ્રહણસ્ય વિધ્યનુવાદયોર્ અસમ્ભવાત્. વિધૌ તાવદ્ વાક્યભેદાદ્ અસમ્ભવઃ. અનુવાદસ્ય ચાપ્રાપ્તેઃ. ન હિ ચોદનાલક્ષણમ્ અર્થસમ્બન્ધં ન વ્યભિચરતિ અનર્થસ્યાપિ તલ્લક્ષિતત્વાત્. અતો નાનુવાદઃ. ન ચૈતત્ પરિત્યાગેન વાક્યાર્થત્વમ્ અનર્થકત્વાદ્ વાક્યૈકદેશસ્ય. અતો યતરસ્મિન્ પક્ષે ઽર્થપદાન્વયો ઘટતે, તતરઃ પક્ષો ઽવધાર્યેત. ધર્માનુવાદેન પ્રમાણવિધૌ સમ્ભવતિ નિત્યાનુવાદભૂતો ઽર્થશબ્દ ઇતિ સ એવ પક્ષો નિશ્ચીયતે. અતો વિધ્યનુવાદસૂચનાર્થ એવાર્થશબ્દો ન વિશેષણમ્. વિશેષણાદ્ વિના ચૈતદ્ ઇતિ ચ સ્પષ્ટમ્ એવ સૂત્રાર્થ ઇતિ દર્શયિષ્યતિ

__________નોતેસ્__________
[598] પ્ય્ અ (ગ)
સ્યાદ્ એતત્. સમ્ભાવિતવચનવ્યક્તિપરિગ્રહે કો દોષ[599]ઇતિ, અત આહ -- તથે તિ. ચોદનાલક્ષણાનુવાદેન ધર્મવિધાવધર્માણામ્ અપિ નિષેધચોદનયાનર્થસાધનત્વેન લક્ષિતાનાં બ્રહ્મહત્યાદીનાં ચોદનાલક્ષણત્વાદ્ ધર્મત્વં ભવેત્. ન ચૈતદ્ ઇષ્ટમ્. અતો ન વિધેયાર્થમ્ અપિ વિધિફલમ્ અર્થવદ્[600]અર્થપદગ્રહણમ્. અતો નેયં વચનવ્યક્તિઃ સાધીયસીતિ

__________નોતેસ્__________
[599] ષઃ અ
[600] ર્થગ્ર (ક)
અતસ્ તત્પરિત્યાગેનાત્ર સા[601]નામ વચોભઙ્ગ્યાશ્રયણીયા, યસ્યામ્ અર્થશ્ ચ ધર્મતયા ન ત્યજ્યતે, એકશ્ ચ વાક્યાર્થો ભવતિ. સા ચ ધર્માનુવાદેન પ્રમાણવિધિઃ, તસ્યાં હિ ધર્મસ્યાર્થત્વાવ્યભિચારાદ્ અર્થો ન ત્યજ્યતે. એક એવ વાક્યાર્થો ભવતિ, સામર્થ્યલક્ષ્યત્વાદ્ અર્થસ્ય. ઇયં ચાર્થાનુવાદાદ્ એવ સિધ્યતિ, [602]નાન્યથેત્ય્ ઉક્તમ્ એવેત્ય્ આહ -- તસ્માદ્ ઇતિ

__________નોતેસ્__________
[601] સાધનામ્ એવ
[602] ન ત્વ્ અન્ય (ગ)
{1,200} યદ્ય્ એષૈવાત્ર વચનવ્યક્તિઃ, કથં તર્હિ ભાષ્યકારઃ ઉભયમ્ ઇહેત્યાદિગ્રન્થેનાર્થપદસ્ય વિશેષણતાં દર્શયતિ. વિસ્પષ્ટં હિ તત્રોક્તં તત્રાનર્થો ધર્મ ઉક્તો મા ભૂદ્ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થમ્ અર્થગ્રહણમ્ ઇતિ, યદ્ અપિ ચેદમ્ અથવેત્યાદિ ભાષ્યમ્ આક્ષિપ્તં તસ્યાપ્ય્ અદ્યયાવન્ ન કિઞ્ચિત્ સમાધાનમ્ ઉપલભામહે, અત આહ -- વિશેષણાદ્ ઇતિ. અનેન ભાષ્યદ્વયમ્ અપિ સમાહિતમ્. યત્ તાવદુભયમ્ ઇહેત્ય્ ઉક્તં તદર્થવિશેષણાદ્ વિનૈવાર્થસામર્થ્યકારિતમ્ એવ ભાષ્યકારેણ કથિતમ્. કિમ્ ઇદમ્ અર્થસામર્થ્યકારિતમ્ ઇતિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- યદ્ ધર્માનુવાદેન પ્રમાણવિધાનાદ્[603]એવાનર્થાનાં હિંસાદીનામ્ અધર્મત્વેન વર્જનં ભવતિ, પ્રમાણાનુવાદેન ચ ધર્મવિધૌ તેષામ્ અપિ ધર્મતાપદ્યેત. તદ્ ઇહાનર્થો ધર્મ ઉક્તો મા ભૂદ્ ઇત્યેવમર્થમ્ અર્થગ્રહણમ્ ઇતિ વદતા વચનવ્યક્તિવિશેષપરિગ્રહાર્થો ઽર્થશબ્દ ઇતિ દર્શિતમ્. આક્ષિપ્તભાષ્યસમાધાને ઽપ્ય્ અયમ્ એવ ગ્રન્થો વ્યાખ્યેયઃ. નેદમ્ અથવેતિ શબ્દસામર્થ્યકારિતં ભાષ્યકારીયમ્ ઉત્તરમ્. તથા હિ વાક્યભેદો ભવતિ. ઇહ તુ વિનૈવ વિશેષણાદ્ અર્થસામર્થ્યકારિતમ્ એવેદમ્ ઉચ્યતે. તચ્ ચ વચનવ્યક્તિવિશેષાશ્રયણેન દર્શિતમ્. ન ચાર્થાદ્ આપદ્યમાનો વાક્યભેદમ્ આપાદયતિ. અશબ્દપ્રમાણકત્વાદ્, વાક્યભેદસ્ય ચ શબ્દદોષત્વાત્. અતો ઽથવેત્યાદિના ધર્મોદ્દેશેન પ્રમાણવિધાનમ્ અત્ર ભાષ્યકૃતા દર્શિતમ્. તત્ર ચાર્થશબ્દસ્યાનુવાદત્વાદ્[604]વાક્યભેદઃ સુપરિહર એવ. યદ્ એતદ્ અનર્થાનાં હિંસાદીનાં વર્જનમ્, ઇદં ધર્માનુવાદેન પ્રમાણવિધાનવચનવ્યક્તેર્ એવાર્થસામર્થ્યકારિતં ફલં ભાષ્યકારેણ કથ્યત ઇત્ય્ અર્થ ઇતિ