Mīmāṃsāślokavārttika · Chapter 1
Part I
01 pratijñāsūtra
{1,1} vārttikārambhe śiṣṭācāram anuvidadhāno maṅgalaṃ tāvat karoti -- viśuddhe ti. dṛṣṭā hi śiṣṭānāṃ pravṛttiḥ sarvakāryeṣu maṅgalācaraṇapūrvikā. maṅgalaṃ ca devatāstutinamaskārādi. asya ca niyogataḥ phalavatkāryāntarārambhasaṃyogāt sākṣād aphalatvāc ca phalavatsannidhāvaphalaṃ tadaṅgam iti nyāyena kāryāntaraśeṣatve 'vadhṛte satyārambhasya samāptiparyantatvād apekṣitāvighnaparisamāptiḥ phalam. apekṣitavidher anapekṣitavidhānaṃ durbalam iti nyāyena phalāntarakalpanāyā durbalatvāt. ato yathā sāmpradāyikam adhyāyānadhyāyādi svādhyāyāvighnārtham evam idam api. tad ayam arthaḥ -- viśuddhau jñānadehau yasya sa tathoktaḥ. viśuddhaṃ ca bhagavato jñānaṃ rāgādibhir jñānakāraṇānām adūṣitatvād, dehaś cāyonijatvād vividhagarbhavedanāvirahāc ca. trivedī ca tasya cakṣur iti gauṇo vādaḥ, asandigdhāviparītaspaṣṭavedārthaprakāśakatvāt. divyaṃ cātīndriyārthagocaratvāt. bhautikaṃ hi cakṣuḥ pratyutpannārthaviṣayam. idaṃ tv anāgatādiviṣayaṃ divyam iti. śreyasaś ca hitāhitaprāptiparihārātmano bhagavān nimittam. somārdhadhāriṇe, somakalādhāriṇe. nama iti. yady api vigrahādipañcakaṃ devatādhikaraṇe nirākariṣyate, tathāpyājyādistotravat pradhānakarmaṇa eva devatāstuter evaṅkṛtāyāḥ phalam ity adoṣa iti
{1,2} vidyāgurūṇām idānīṃ stutinamaskārau karoti -- abhivandye ti. śiṣyadhīpadminīnāṃ ravīn iva vikāsakān gurūnādau vande. tato vārttikaṃ kariṣye. teṣām eva prasādena dṛṣṭenārthatattvopadeśenādṛṣṭena ca stutinamaskārabhuvā. gurvanugamanādayo 'pi hy ācārapramāṇakā eva. vārttikagrahaṇena ca duruktabhaṅgam anuktavacanaṃ ca samādhatte. mīmāṃsāśabdena nyāyaśāstram idam ato nyāyānusāreṇādhikaraṇabhaṅgādyadūṣaṇam iti darśayati. ślokapadena ca lāghavavikāsaṃ kṣipāma iti darśayati. tataś ca sūtritaprāyam imam artham avahitā jijñāsavo bhāvayiṣyantīti tātparyārtha iti
samprati lokayātrāmādriyamāṇo ye 'tyantaparārthāḥ svopakāram agaṇayanto 'pi paropakārāya yatante santastān pratyāha -- tad vidvāṃsa iti. asūyavo matsarāḥ tato 'nye 'nasūyava iti
ye tu madhyasthā guṇadoṣanirūpaṇena doṣavantam apahāya guṇavantam upādadate, tān prati parīkṣāviśeṣārtham arthayate -- na cātre ti. (madīye prabandhe 'smin guṇadoṣa)vati yugapad guṇadoṣau nirūpayantu bhavantaḥ. anyathā guṇānupekṣya doṣeṣu nirūpyamāṇeṣu doṣanirbhāvanaikamanasām asanto doṣāḥ prakāśeran iti
idānīṃ durjanān prati sadaṇḍam āha -- kuto ve ti. ye vayaṃ parasthān api doṣān na mṛṣyāmaḥ, te kathaṃ svagrantheṣu doṣānupādadīmahi. na cāsmābhir anupāttān doṣān sūrayo grahītum arhantīti
{1,3} samprati matsarā nūnaṃ dūṣayiṣyanti mannibandhanam. atas taddoṣodbhāvanena śuśrūṣūṇām utsāhabhaṅgo mā bhūd ity evam artham āha -- nirdoṣatve ti. prasiddhātiśayāv api mokṣasvargau prati nāstikā vivadante. vadanti ca -- sukhaduḥkhe laukike svarganarakau iti. mokṣe ca sadbhāvataḥ prabhṛti vivādaḥ. eke hi nāsti mokṣa iti vadanti. anye punaḥ sakalaviṣayoparāgarahitaṃ saṃvedanapravāham apavargam āhuḥ. anye taduparamam. apare sakalavaiśeṣikātmaguṇocchedalakṣaṇaṃ niratiśayam aviṣayapariṣvaṅgajam anavasānam ānandasandoham. apare ca pūrve ca bhrāntisamutthair nānāvikalpaiḥ pāramārthikamokṣasvarūpam apalapanty eveti
api ca yadi nāma śuśrūṣavo mannibandhane doṣānupalabhante, tathāpy aham anapavādyaḥ. na hy ahaṃ svatantraḥ kiñcidabhidadhe. āgamānusāriṇas tu me yathāgamaṃ vartamānasya skhalitam api daivād avarjanīyatayāpannam ity upekṣaṇīyam eva. na hi kim apy abhimataṃ vastu nirdoṣaṃ bhavati. doṣāṃs tu samādhāya guṇā upajīvitavyā ity āha -- āgame ti. satāṃ hi mārgo 'yam āgamānusāro nāma. tad iha bahulaṃ guṇā eva. doṣās tu kathañcit santo 'py alpatvād asatkalpā ity upekṣitavyā iti
kiñcāstu tāvad asmādṛśānāṃ kavipravīrāṇām āgamānusāriṇyo vācaḥ śobhanta iti. anyasyāpi śraddadhānasya trayīmārgānusāriṇī yathākathañcidārabdhā kliṣṭā alpasārāpi vāgvṛttiḥ śobhate. asmākaṃ tu bahusārā akleśanirmitā śobhatetarām ity āha -- yathe ti
{1,4} nanu kimaṅgabhūtāyāṃ mīmāṃsāyāṃ vārttikaṃ praṇīyate, vedā eva sākṣād vyākhyāyantām ata āha -- mīmāṃse ti. vedā eva saṃśayapūrvottarapakṣakrameṇa vyākhyāyamānā mano harantitarāṃ, na tu mantrabrāhmaṇabhāṣyaprasthānena. mīmāṃsayaiva tu te tathāvyākhyāyanta iti tatraiva vārttikaṃ kartuṃ me tṛṣṇā vardhata iti
nanu mīmāṃsāyām api cirantananibandhanāni santīti kiṃ mudhā prayasyate. ata āha -- prāyeṇe ti. lokāyataṃ nāma nāstikānāṃ tantram. tadbhāvamāpāditā nānāpasiddhāntasaṅgraheṇa. tāmāstikapathe kartum ayaṃ yatnaḥ kṛta iti. āśaṃsāyāṃ vartamāne 'rthe vā kto varṇanīya iti
ity upoddhātaḥ
sūtratātparyam idāṇīṃ darśayati -- athe ti. idaṃ hi sūtraṃ dharmākhyam asya śāstrasya pratipādyatayā viṣayabhūtaṃ prayojanaṃ vaktuṃ kṛtam. ādyam iti prayojanābhidhānasthānam iti darśayati. yady api dharmo 'sya prayojanam iti na kaṇṭhenoktaṃ, tathāpi jijñāsākarmabhūto dharma ity ācakṣāṇenāpuruṣārthajñānasyāniṣṭatvāt puruṣārthībhūto dharmaḥ prayojanam iti sūcitam iti sūtram ity uktam. kṛtapadena ca kṛtrimam idam ataḥ pramāṇāntareṇa gurukulavāsāvasānanivṛttiparam api vyākhyāyamānaṃ na doṣam āvahatīti darśayati. nitye{1,5} hi yāvadvacanaṃ vācanikam. pauruṣeyaṃ tu pramāṇāntarabalenānyārtham api pratibhāsamānam anyaparatayā pratipādyata iti
nanu kiṃ prayojanābhidhānena. śāstram eva praṇīyatām. prayojanābhidhānaṃ hi śāstrād bahirbhūtaṃ śāstraṃ praṇetukāmasya na yuktam. kiñ cāsya prayojanam. prayojanaviśeṣāt śāstreṣu śuśrūṣupravṛttir iti cet. tan na. na hi prekṣāvatāṃ puṃvacanād evam ayam artha iti viśvāso yuktaḥ, viśeṣato hetudarśanāt. anyārtham api śāstraṃ dharmaprayojanatayā śrotṝn pravartayitum ayam āheti śaṅkamānā nāśvaseyuḥ. ato mandaphalaṃ prayojanavacanam ata āha -- sarvasye ti. yad anyadalpāyāsasādhyam api kiñcit śāstraṃ laukikaṃ vaudanapākādi karma, tad apy anuktaprayojanaṃ nādriyante. kiṃ punar mīmāṃsām iti yuktaḥ śāstrārambhe prayojananirdeśaḥ. yat tu puṃvacanād anāśvāsa iti, tan na. āptānāptaviśeṣāt. vakṣyati hi -- tac cet pratyayitāt iti bhāṣyakāraḥ. jaiminiś ca api vā kāraṇāgrahaṇe prayuktāni pratīyeran (1.3.7) iti. yat tu vipralipsamāno brūta iti. tan na. na hy asya maharṣer anṛtavacanaṃ sambhavati. na cāsya vipralambhe prayojanaṃ kiñcid upalabhyate. yadi śrotāraḥ pravartantām iti, kim asya tair aphale 'dharmaphale vā dharmacchalena pravartitaiḥ. pratyutādharma evāsya śiṣyān bhrāmayato mahān doṣa āpadyeta. na ca paramadhārmiko 'dharmam ācaratīty utprekṣitum api śakyam. na ca tantrakāras tantraprayojane bhrāmyatīti sambhāvyate. ata evāsambhavadbhramavipralambhatvād ṛṣīṇām aṣṭakādismaraṇāni śrutimūlānīti smṛtyadhikaraṇe vakṣyate. sarvapuruṣavacanāviśvāse[1] punas tad api bhajyeteti[2]yuktaṃ prayojanābhidhānam iti
__________NOTES__________
[1] nānāśvā
[2] sū
sarvasyaiveti kākvā[3]mīmāṃsāyāṃ viśeṣo yo 'ntarṇītastamabhidyotayati -- mīmāṃsākhye ti. śāstrāntarāṇi hi[4]vācyaikaviṣayanibandhanāni{1,6}vyākaraṇādīni. mīmāṃsākhyā tv iyaṃ vidyā bahūni vidyāntarāṇi vedatadaṅgādīny upāyabhūtānyāśritā. na hy asyāstair yathāvadavijñātair arthaḥ[5]śakyanirṇayaḥ. tadiyam upāyataḥ svarūpataś ca pracitā śrotṝṇāṃ śravaṇecchām api kārayitum anuktaprayojanā satī na śakyeti yuktaṃ prayojanābhidhānam iti
__________NOTES__________
[3] kvā yo viśeṣo 'nta (KHA)
[4] vyaktaika (KA)
[5] rthanirṇaya śakyaḥ. ta (KHA)
api ca vidyāntarāṇy anuktaprayojanāni niṣprayojanāni manyamānā jijñāsavo yadi nāma na jānīran mandaśraddhayā vā pravartamānā na samyag vidyuḥ, tathāpi tebhyo 'jñātadurjñātebhyo 'narthaprāptis tāvan na sambhavati. mīmāṃsāyāṃ tv ihājñāte durjñāte vā pūrvottarapakṣanyāyamārge vivekābhāvāt pūrvapakṣam eva siddhāntaṃ manyamānās tadanurūpaṃ ceṣṭeran. tatra nityanaimittikayor akaraṇād asamyakkaraṇād vā mahāntam anarthaṃ prāpnuyuḥ iti yatnenopacaritavyā mīmāṃseti ślokadvayenāha -- vidyāntareṣv iti. nanu tathā vidyāntarānabhijñe 'pi duṣyaty eva. tathā hi -- vyākaraṇānabhijño 'pi tāvad yajñe 'paśabdaṃ prayuñjānaḥ pratyavaiti. śrūyate hi tasmād brāhmaṇena na mlecchitavyaṃ mleccho ha vā eṣa yadapaśabdaḥ iti. ucyate. ko vāha na śāstrāntarānabhijñāne 'pi doṣo bhaved iti. alpabhūyastve tu viśeṣaḥ. mīmāṃsā hi sarvaśāstragatājñānasandehaviparyayavyudāsakṣamanyāyanibandhanātmikā.[6]tad asyām ajñātāyāṃ na kiñcid api jñātaṃ bhavati. ato mahāntam anarthaṃ prāpnoti.[7]ata evāha mahān doṣa iti || 14-15 ||
__________NOTES__________
[6] tasyā (KA)
[7] pnuyāt
yataś ca yatnenopacaritavyā mīmāṃsā, tasmād yuktaṃ sūtrakṛtāṃ svayaṃ prayojanābhidhānam ity āha -- tasmād iti. nanu[8]tathāpi pāṇinineva{1,7} bhāṣyakārādibhiḥ kariṣyamāṇo yatnaḥ[9]kasmān na jaimininopekṣitaḥ, ata āha yad iti. yat tena jaimininoktaṃ tad eva bhāṣyakārādayaḥ kathaṃ nāma vadeyur iti. itarathā svacchandāḥ ko vetti kīdṛk prayojanam abhidadhyur iti. tathā hi vyākaraṇe sūtrakṛtopekṣitaṃ prayojanam anekadhā vyākhyātṛbhir vikalpitam. tathā hi -- prathamaṃ sādhuśabdajñāne dharma ity abhidhāya punaḥ śāstrapūrve prayoge 'bhyudaya ity uktam iti. satyam evaṃ, yuktaṃ tāvat prayojanābhidhānam iti || [16] ||
__________NOTES__________
[8] nu yady evaṃ pā (KHA)
[9] tnaḥ jaimininā kṣenopītaḥ kasmād ataḥ
athaitena prayojanenāsya śāstrasyāyaṃ sambandha ity api sūtrakārasya yuktaṃ vaktum. ajñātaprayojanam ivāviditasambandham api śrotuṃ nādriyante śiṣyāḥ. tasmāt saha prayojanena asya sambandho vācya iti codayati -- siddhārtham iti
pariharati -- śāstram iti. yadaivāsya śāstrasyedaṃ prayojanam ity uktaṃ, tadaiva tayor upāyopeyalakṣaṇaḥ sambandho 'rthād ukta eva. na caivam arthaprāptam arthaṃ sūtrakārā akṣarair nibadhnanti, asūtratvaprasaṅgād iti
nanu yadi nāma sūtrakāreṇa prayojanād bhedena sambandho nopāttaḥ, vyākhyātṛbhis tu vyajyatām. kathite hi vyaktaṃ sambandhe śrotāraḥ pravartante. ata eva śāstrāntareṣv api sambandhaḥ sphuṭam[10]upadarśitaḥ. tathā hi śiṣyapraśnānantaraṃ kaṇabhujā tantraṃ praṇītam ity arthamālāyām uktam ity āha -- siddhir iti
__________NOTES__________
[10] spaṣṭam iva da (KA, KHA)
{1,8} avispaṣṭīkṛte tu sambandhe vyākhyātṛbhir asambaddhapralāpī sūtrakāra iti śaṅkamānāḥ śrotāro 'saṅgatim eva śāstraprayojanayor manvīrann ity āha -- yāvad iti
pariharati -- ihe ti. evaṃ hi manyate -- tatra nāma vārttikakārāḥ kliśnanti yan na bhāṣyakāreṇoktam. iha tu bhāṣyakāreṇaiva dharmaḥ prasiddho vā syād aprasiddho vā ity ākṣipya sambandho vakṣyate athavārthavat ityādineti na pṛthak sambandho 'bhidhānīyaḥ sambandhabhāṣyavivaraṇa[11]eva tu yatitavyam iti
__________NOTES__________
[11] ṣya e (KA)
kaścit punar atraivam āha -- yathārvācīnā vyākhyātāro na pṛthak sambandham abhidadhati tathā bhāṣyakārasyāpi sambandhavacanam ayuktaṃ, sūtrakāreṇaivāthaśabdaṃ prayuñjānenādhyayanakriyānantaryalakṣaṇasya śāstrasambandhasyoktatvāt. yathā athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti śiṣyapraśnānantaraṃ śāstraṃ praṇayāma iti kāśyapenoktam iti. taṃ pratyāha -- na cāpī ti. adhyayanajñānecchākriyayor hy ānantaryalakṣaṇaṃ sambandham athaśabdo vadati. te ca kriye śāstrād[12]barhirbhūte. sannantasāmānyamātreṇa jijñāsāmīmāṃsayor aikyaṃ manvānānām ayaṃ bhrama iti
__________NOTES__________
[12] pṛthagbhū (KHA)
na param anupāttaḥ sambandhaḥ, niṣprayojanaś cety āha -- yo 'pī tidvayena. kāṇāde hi tantre kriyānantaryarūpaḥ sambandho darśitaḥ. evaṃ hi tatra bhāṣyakāreṇoktaṃ - ko dharma ityādikān śiṣyeṇodīritān pañca{1,9} praśnānapekṣyāha -- athāto dharmaṃ vyākhyāsyāmaḥ iti. guruparvakramātmakaś ca sambandho yathehaiva kaiścid uktaḥ brahmā maheśvaro vā mīmāṃsāṃ prajāpataye provāca, prajāpatir indrāya, indra ādityāyetyevamādi. parvāṇyavacchedāḥ gurūṇāṃ parvāṇi guruparvāṇi guruparvaṇāṃ kramo guruparvakrama iti vigrahaḥ. na cātra dvividho hy ayaṃ sambandha upayujyate. na hi tasya sambandhasya tadrūpasadasadbhāvayoḥ satoḥ śrotuḥ śāstre pravṛttinivṛttyor viśeṣa upalabhyate śāstraviṣaye vā jñāna iti vidhiniṣedhayoḥ kārye pravṛttinivṛttī. tābhyāṃ te lakṣayatīti || 23-24 ||
yato 'yaṃ sambandho niṣprayojanaḥ, tasmād ye sūtravyākhyānāṅgaṃ sambandham abhidhitsanti, taiḥ sopapattikaḥ saprayojanaś ca sambandho vācyaḥ. yathātra śābare bhāṣye kṛtam ity āha -- tasmād iti. śāstram avatāryate 'neneti akartari ca kārake saṃjñāyām (Pā 3.3.19) iti karaṇe ghañ. śāstrāvatāraś cāsau sambandhaś ceti śāstrāvatārasambandhaḥ. sa copāyopeyalakṣaṇa ity uktam iti
bhāṣyam idānīm anusandhatte -- loka iti. nanu yatraiva bhāṣyaṃ saṅgacchate sa evārtho vyākhyātum ucitaḥ. kathaṃ ṣaḍarthān sampracakṣate. ata āha -- bhāṣyakārānusāreṇe ti. etad uktaṃ bhavati sarvatra bhāṣyaṃ saṅgacchata iti. kathaṃ punar anekārtham ekaṃ vākyam, arthaikatvena hy ekavākyatāṃ vakṣyati arthaikatvād ekaṃ vākyam iti. ata āha -- prayuktasye ti. ayam abhiprāyaḥ -- puruṣaprayuktam idaṃ vākyam. puruṣās tu pramāṇāntareṇārthaṃ viditvā bahvabhiprāyam apy ekaṃ vākyaṃ prayuñjānā dṛśyante. yathā śveto dhāvati alambusānāṃ yāteti. vaidike tv ayaṃ niyama ekam ekārtham iti. yathāśabdaṃ hi tatrārthe sampratyayaḥ, pramāṇāntarābhāvāt. tad uktaṃ -
bahvabhiprāyam apy ekaṃ puruṣās tu prayuñjate |
{1,10}iti. nanu ca sānnidhānāt prathamasūtragatāthaśabdadūṣaṇam evāsya bhāṣyasyārtho yuktaḥ kathaṃ sarvaśāstragatasūtravyākhyānāṅgatvam ata āha -- ādita iti. evaṃ hi manyate -- sarvādau prayuktam idaṃ vākyam. ataḥ sūtrasamudāyasyaivedamād imaṃ sthānam iti na sthānato viśeṣalābhaḥ. pratyuta sūtreṣv iti bahuvacanasāmrthyasvarūpaliṅgānurodhena sarvasūtraviṣayatvam eva spaṣṭaṃ prakāśata iti. nanu tatra loke 'yam athaśabda ityādibhāṣyaikavākyatāpannasya bhāṣyasyāthaśabdadūṣaṇārthatvam eva spaṣṭaṃ[13]prakāśate. na hy anyathā tad ekavākyatopapadyate. ata āha -- pṛthag iti. yatnagauravaṃ prasajyetety evam antasya tatretyādikāt pṛthakkṛ[14]tasya pañca vyākhyāvikalpā bhavanti. tadekavākyatāpannasyāthaśabdadūṣaṇam evārtha iti
__________NOTES__________
[13] ṣṭam avagamyate
[14] gbhū
ṣaḍarthān idānīṃ sukhagrahaṇārtham uddiśati -- sarvavyākhye ti. te ca yathāsvam avasare vakṣyanta iti
sarvavyākhyāṃ tāvad vivṛṇoti -- sādhāraṇī ti. bhāṣyakāreṇa hi dvidhā sūtravyākhyā kṛtā. ekā sarvārthā yeyaṃ loka ityādikā. pratisūtragatā[15]tu viśiṣṭā. samāsavyāsābhyāṃ hi viduṣām arthāv adhāraṇam iṣṭim iti
__________NOTES__________
[15] gocarā tu (KHA)
atra bhāṣyakāreṇa loke yeṣv artheṣu prasiddhāni padāni tāni sati sambhave tadarthāny eva sūtreṣv ity avagantavyam iti pravṛttir upadarśitā. tathā nādhyāhārādibhir ityādinā nivṛttiḥ. tad iha pravṛttinivṛttī tāvat svarūpato darśite. pravṛttipurassarī ca nivṛttiḥ. tathā prasiddhāni padānīti{1,11}padāny agre 'bhidhāya tadarthāny eva sūtreṣv iti paścāt sūtrāṇi darśitāni. tad iha sarvatra vārttikakāraḥ padavinyāsaviśeṣeṇa tātparyam āha -- pravṛttir iti. pravṛttinivṛttī śabdau prayuñjāno dvidhaiva pravṛttinivṛttibhyāṃ sūtrāṇi pravartanta iti bhāṣyakṛtoktam iti darśayati. tayoś ca kramaviśeṣeṇa bhāṣyakārasyāpi pravṛttipūrvikā nivṛttir vyutpādyeti darśayati. tathā padasūtrayoḥ paurvāparyavivakṣayā bhāṣyakārasyāpi padārthapūrvako vākyārtho 'bhimata iti[16]sūcayati. tad ayam arthaḥ -- yeyaṃ prasiddhārthagrahaṇaṃ kartavyam iti pravṛttiḥ, sā teṣu padeṣu prasiddhārtho grahītavya iti yāvat. yā ca vākyadoṣāṇām adhyāhārādīnā nivṛttiḥ, sā sūtreṣu naiṣām adhyāhārādibhir arthava[17]rṇanaṃ kāryam iti. atra bhāṣyaṃ sati sambhava iti. tasyārtham āha -- vedavākyāviruddheṣv iti. vedavākyāviruddheṣu padeṣu sūtreṣu ca prasiddhārthagrahaṇapravṛttir adhyāhārādinivṛttiś ca, na tu sarveṣu viruddheṣv api keṣucit padeṣu sūtreṣu ca. tatra viparīte pravṛttinivṛttī. tad idaṃ sati sambhava ity anenoktam. evaṃ[18]vedāvirodhasambhave kāryam idaṃ nānyatheti
__________NOTES__________
[16] darśaya
[17] rthopava
[18] sati ve (KHA)
nanu yuktaṃ tāvat padeṣu pravṛttir iti. kathaṃ sūtrasaṃśrayā nivṛttiḥ yāvatā padāny eva tu pradhānatayā prakṛtāni eṣām iti sarvanāmnā parāmarśam arhanti. pradhānagocaratayā vyutpatteḥ. na hy eṣa daṇḍa iṣṭakākūṭe tiṣṭhati praharānenety ukte iṣṭakākūṭeneti gamyate, api tarhi daṇḍeneti. daṇḍaviśeṣaṇatayopāttatvādiṣṭakākūṭasya. tadvad ihāpi padaviśeṣāni sūtrāṇi na parāmarśārhāṇīti. ata āha -- adhyāhārasye ti. ayam arthaḥ -- yatrādhyāhārādayaḥ prasajanti tatraiva niṣedham arhanti, prāptipūrvakatvāt prati ṣedhasya. na ceha tau padeṣu sambhavataḥ. adhyāhāro nāma nyūnavākyapūraṇasamarthādhikapadāharaṇātmakaḥ. sa ca na padeṣu sambhavati, apabhraṃśatvena nyūnapadaprayogāsambhavāt. vyatyāso hi vyavahitakalpanā. sā cānyatra sthitasyānyatra sañcāraḥ. na cāsau niyatapaurvāparyaprakṛtipratyayātmake pade sambhavati, padanāśaprasaṅgāt. ataḥ sūtrāṇy eva sambhavadadhyāhārādikāni{1,12}eṣām iti sarvanāmnā parāmarśam arhanti. nanu vipariṇāmaguṇakalpane padadharmāv eva. pade hi prakṛtiḥ pratyayo vā vipariṇamati. yathā -- pratigṛhṇīyād iti pratigrāhayed iti bhavati. viprakarṣa iti ca viprakarṣād iti bhavati. guṇakalpanāpi padagocarā. sā yathautpattikādipadeṣu vakṣyate. vākyeṣu tu nānayoḥ sambhavaḥ. na hi padasamudāyo vipariṇamati. na ca gauṇo bhavati. ato na padasūtrayoḥ kaścid viśeṣaḥ. ucyate -- vākyaṃ hi nāma na padebhyo vyatiriktam anyad eva kim api tattvam. api tarhi padāny evaikakāryapariṣvaṅgasamāsāditasamanvayāni. tad iha yuktaṃ yat padadharmo 'py anvetīti. ataḥ prasajataḥ padadvāreṇa vākyeṣu vipariṇāmaguṇakalpane iti pratiṣedhādhāratvopapattiḥ. vākyadharmayos tu padamātre na kathañcit prasaktir iti na tanniṣedho yuktaḥ. tasmād yuktam adhyāhārādiniṣedhārtham eṣām iti sarvanāmnā sūtrāṇām abhidhānam iti
atra bhāṣyakāreṇa sarvavyākhyāprayojanam abhidadhatoktam evaṃ vedavākyānyevaibhir vicāryante iti. tasyārthaḥ -- sādhāraṇavyākhyayaiva sūtrāṇāṃ vyākhyātatvān na punas tāni vyākhyeyāni. vedavākyāny eva taiḥ parijñātārthair vyākhātavyānīti. tad ayuktam. uktaṃ hi --
sādhāraṇī viśiṣṭā ca sūtravyākhyā dvidhā kṛtā |
iti. ato viśiṣṭavyākhyayāpi sūtrāṇāṃ spṛśyamānatvāt kathaṃ vedavākyāny evetyavadhāraṇopapattir ity ata āha -- evaśabda iti. yatnagauravaparihārārtho hi viśeṣavyākhyāpratyādeśaḥ. gauravaṃ ca padacchedādiprapañcena tārkikavat kriyamāṇāyāṃ vyākhyāyām āpadyate. na ceha tathā kariṣyate. ato 'lpasya viśeṣasya sūtragatasya vācyatvād avadhāraṇaṃ kṛtam ity adoṣa iti. aparam api itarathā yatnagauravaṃ prasajyeteti bhāṣyam. tasyāyam arthaḥ -- vedavākyāny eva tāvad vyākhyeyāni. yadi tv idaṃ vyākhyānaṃ vedasūtrobhayagocaratayā varṇyate, tato yatnagauravam āpadyata iti. tadāha -- asye ti. bhāṣyaṃ vyācakṣāṇo vyākhyeyā ity ataḥ prakṛtaṃ vyākhyānam asyeti{1,13}parāmṛśati. yadīha vedāś ca sūtrāṇi ca vyākhyāyante, tato vyākhyānāvṛttau yatnagauravaṃ prasajyeta. dravyabhede 'pi hi kriyāvṛttir dṛṣṭā yathāṣṭakṛtvo brāhmaṇā bhuktavanta iti. atra codayati -- prasiddhe ti.[19]svataḥsiddham eva hy avirodhe prasiddhārthagrahaṇam adhyāhārādivarjanaṃ ca kim anenokteneti. pariharati -- na doṣa iti. na hi vedavadaprāpta[20]viṣayaṃ bhāṣyam iti
__________NOTES__________
[19] svarasasi
[20] ptārthavi
tathāpy anuktasujñānasyārthasya punarvacanaṃ prayojanāpekṣam iva dṛśyata iti manvānaṃ[21]prati prayojanam āha -- vyākhyāṅgatve ti. yo nāma tantrāntare 'dhyāhārādi svaparibhāṣā vā guṇavṛddhyādikā dṛṣṭety atrāpi[22]tat prayojayati tasya kṛte śāstrasvarūpam anena nirūpyate, adhyāhārādivarjitam eva vyākhyānaṃ mīmāṃsāyām upapannam iti
__________NOTES__________
[21] naḥ prayo
[22] pi tāḥ pra
yasya tu mandaphalatvād evam apy aparitoṣaḥ, taṃ pratyanyathā varṇayati -- vṛttyantareṣv iti. keṣāñcid dhi bhavadāsādīnāṃ vṛttyantareṣu śabdānām alaukiko 'rtha upavarṇitaḥ. te 'nena bhāṣyeṇopālabhyante. yāvad dhi pūrvagranthadoṣodbhāvanena svagranthaguṇavattākhyāpanena vā viśeṣo na pradarśyate,[23]tāvan na śrotāraḥ śrotum ādriyeran. atyuta pūrvagranthān evāyam alpāntaraṃ corayatīti vadadbhir asūyakaiḥ śuśrūṣūṇām utsāhabhaṅgo yujyeta. ataḥ prayojanavān eva paropālambha iti
__________NOTES__________
[23] darśitaḥ tā (KHA)
kva punarbhavadāsenālaukikārthagrahaṇaṃ kṛtaṃ yad evam upālabhyate. ata āha -- athāta iti. śabdārthāv iha lokyate iti vṛddhavyavahāro lokaḥ. tatra pṛthakpadatvam evāthātaś śabdayor dṛṣṭam. yathā -- bhuktavānayam atha vrajatīti.{1,14}na bhuktavānato na vrajatīti. na tv anayor ānantaryamātre dṛṣṭacaraḥ saṃsargaḥ. yo 'pi ca athātaḥ śeṣalakṣaṇam (JaiSū 3.1.1) athāto 'gnim agniṣṭomenānuyajatīti saṃsargaḥ, tatrāpi kevalātaś[24]śabdavedanīyam evānantaryam. bhavadāsena coktam --
__________NOTES__________
[24] lāthātaḥ śa
athāta ity ayaṃ śabda ānantarye prayujyate[25]|
__________NOTES__________
[25] vartate
iti. tenāsya padasamudāyasya tādarthyaṃ narte paribhāṣādibhiḥ[26]sidhyatīti. ādiśabdena paraiḥ saṅgānaṃ lakṣaṇāṃ cāheti
__________NOTES__________
[26] ṣāṃ si
atredānīṃ bhāṣyaṃ yojayati -- prasiddhe ti. bhavadāsena hy ataś śabdasya hetvarthatvaṃ prasiddham apalapitam. aprasiddhānantaryagocaratvaṃ ca kalpitam. idaṃ ca sati[27]prasiddhārthasambhave na vṛttikāreṇa kāryam iti loka ityādigranthenoktam. sambhavati cātra prasiddhārthagrahaṇam. na hy atra pāṇinineva jaimininā vṛddhirādaic (Pā 1.1.1) itivat svasaṃjñā praṇītā. tad idaṃ sati sambhava ity anenoktam iti veditavyam. kiṃ hi prasiddhenāparāddhaṃ yat[28] svarasasiddhamullaṅghyāprasiddho 'rthaḥ kalpyata iti
__________NOTES__________
[27] ti si (KHA)
[28] yad uktaṃ sva (KA)
api caivaṃ satyaprasiddhakalpiteṣu sūtrapadārtheṣu vyākhyāyamāneṣu punaś ca vedavākyeṣu yatnagauravaṃ prasajyata iti itarathetyādikenoktam ity āha -- sūtrārthe kliśyata iti. svamanīṣākalpiteṣu sūtrapadārtheṣu vyākhyāyamāneṣu punaś ca vedavākyeṣu vaktur granthakārasya granthasandarbhapraṇayanena vyākhyātuś ca tadvyākhyānena śrotuś ca mahato granthasya śravaṇadhāraṇābhyāṃ mahān yatna āpadyata iti
yas tu manyate -- guṇavattaragranthanirmāṇe śravaṇād eva śrotāraḥ[29]śrotum{1,15}ādriyante kiṃ guṇagaṇahāriṇā daurjanyeneti, taṃ pratyarthāntaram avatārayati -- na vyākhyāsyatī ti. eṣa hi bhāṣyakāraḥ sūtroccāraṇānantaraṃ vedavākyāny udāhṛtya saṃśayapūrvottarapakṣavibhāgenārthanirṇaye yatnaṃ kariṣyati, na sūtrāvayavavivaraṇādaram. tatra śrotṝṇām āśaṅkā jāyeta kiṃ svid ayam ajñatayā sūtrāṇy upekṣitavān, āhosvid anarthakatvād, uta prasiddhatvād iti. tad ayam akuśalo bhāṣyakāraḥ yat sūtreṣu bhāṣyaṃ kartum abhipravṛttas tāny upekṣitavān iti. imaṃ doṣaṃ vyākhyāpratyākhyānena pariharati. na vayam anabhijñāḥ, na caitāni sūtrāṇy anarthakāni, codanārthaparatantratvān na vyākhyeyānīty upekṣitānīti
__________NOTES__________
[29] raḥ prapatsyanti kiṃ (KHA)
kiṃ punaś codanārthaparatantratve kāraṇam ata āha -- prayāsa iti. kiṃ punaḥ sūtreṣu na prayasyate. ata āha -- phalavattveti tavyontena. phalavanti hi vedavākyāni, phalavatkratupramitipratyāsatteḥ. aphalāni sūtrāṇi, teṣām anāsatteḥ. ata eva ca sūtraiḥ karaṇabhūtaiś codanārtha evopetavyaḥ, na punar upāyabhūtāni sūtrāṇy upekṣitavyāni. tad idaṃ vedavākyāny evaibhir[30]iti. bhāṣyakāreṇoktam iti veditavyam. iha hi vedavākyānāṃ prādhānyam upadiśati yat pradhānavibhaktyā saṃyujya nirdiśati vicāryanta iti. sūtrāṇi karaṇavibhaktyā tṛtīyayaibhir iti. nanu mā nāma sākṣādaphalatvāt kevalāni sūtrāṇi vyākhyāyantām. ubhayaṃ tu vyākhyāyatāṃ sūtrāṇi ca taiś ca vedavākyānīty ata āha -- nobhayam iti. ubhayavyākhyāyāṃ mudhā yatnagauravam āpadyata iti. idaṃ tu itarathetyādikenotatam iti veditavyam. nanu satyaṃ yatnagauravam. na tu mudhā. na hy avyākhyātaḥ sūtrārtho jñāyate.
na ca tadanabhijño vedārthaṃ jñātum īṣṭe, tadupāyatvāt tasya. ata āha -- padārthānām iti. evaṃ hi manyate -- satyaṃ vedārthajñānopāyabhūtāni sūtrāṇi.{1,16} na tu tāny avyākhyātadurjñātārthāni.[31]padārthās tāvat lokaprasiddhā eva. tatprasiddhyaiva ca tatpūrvako vākyārtho 'pi prasiddha eveti na kiñcid vyākhyeyam avaśiṣyata iti || 38-39 ||
__________NOTES__________
[30] bhir vicāryante iti draṣṭavyam. iha (KHA)
[31] nāni
atra ca pakṣe bhāṣyaṃ saṅgacchatetarām ity āha -- evaṃśabdādika iti. sarvavyākhyāyāṃ hi viśeṣavyākhyāyā alpatvād asattvam upacaritam. iha tu sarvathaiva sūtravyākhyā pratyākhyāyate ity avadhāraṇayatnagauravaparihārayor ubhayor upapattir iti. pakṣāntarābhidhitsayedānīm imam api pakṣaṃ dūṣayati -- padacchedādīti. yataḥ padacchedādi na karoti, tasmān nāyam abhinavo bhāṣyakāraḥ sūtrārthaṃ vijānīta iti bhavadāsatantropajīvibhir evaitat pratyākhyāpitaṃ bubhutsujanotsāham apahantum iti
paramārthatas tu sūtrāṇāṃ tātparyaṃ bravīty eva nyūnādhikādipratyavekṣaṇaṃ ca tatra tatra karoty evety āha -- bravīty eve ti. kva punaratiriktādīkṣate ata āha -- nanv aśaktam iti. codanāsūtra eva tāvat nanv aśaktam idaṃ sūtram imāv arthāv abhivadituṃ codanālakṣaṇo dharmo nendriyādilakṣaṇaḥ, arthaś ca dharmo nānartha iti. ubhayavivakṣāyāṃ vākyabheda āpadyate iti paricodya tat tu vaidikeṣu, na sūtreṣv iti parihariṣyati. tathā yajur lakṣaṇānantaraṃ kiyad ekaṃ yajur iti yajuḥparimāṇajñāpanārtham uktam arthaikatvād ekaṃ vākyaṃ sākāṅkṣaṃ ced vibhāge syāt (Jai 2.1.46) iti. asyārthaḥ -- yāvanti padāny ekaprayojanāni pravibhajyamānāni sākāṅkṣāṇi ca, tāvanty ekaṃ vākyam iti. udāharaṇaṃ tu devasya tvā savituḥ prasava iti mantraḥ. atra hi sakalasavitrādiviśeṣaṇaviśiṣṭaikapradhānabhūtanirvāpaprakāśanaṃ prayojanam. sarvāṇi ca devasya tv etyādīni[32]nirvapāmīty[33]ato vibhaktāni santi sākāṅkṣāṇīti devasya tvety upakramya nirvapāmītyantam ekaṃ vākyam iti sthite{1,17} avayavaprayojanābhidhitsayā bhāṣyakāreṇa pṛṣṭam atha kim artham ubhayaṃ sūtritam ayam arthaikatvād ekaṃ vākyam iti vibhāge sākāṅkṣam iti[34]ceti. tatra prayojanam uktam. bhavati hi kiñcidekārthaṃ na tu vibhāge sākāṅkṣam. yathā -- bhago vāṃ vibhajatu. pūṣā vāṃ vibhajatu. aryamā vāṃ vibhajatu ityādi. atra hy ekavibhāgam abhivadantaḥ sarve ekārthāḥ santo 'pi nānāvākyatvaṃ pratipannāḥ. asati tu vibhāge sākāṅkṣam iti viśeṣaṇe ekārthatāmātreṇaiva sarveṣām aikamantryam āpadyate iti. tathā vibhāge sākāṅkṣam ity etāvatyucyamāne syonaṃ te sadanaṃ karomi. ghṛtasya dhārayā suśevaṃ kalpayāmīti, tasmin sīdāmṛte pratitiṣṭha. vrīhīṇāṃ medha sumanasyamānaḥ
ity anayor ekavākyatā vibhāge sākāṅkṣatvād āpadyate. tasmin sīdeti vibhaktaṃ[35]sat sākāṅkṣaṃ tadvṛttasya pūrvaprakṛtaparāmarśātmanas tena vinānupapatteḥ. saty api ca vibhaktasākāṅkṣatve prayojanabhedād vākyabhedaḥ. dve hi tatra prayojane. pūrvasya sadanakaraṇam uttarasya puroḍāśapratiṣṭhāpanam. evam ubhayoḥ prayojanam uktvānta upasaṃhṛtaṃ tasmāt samyak sūtritam iti. tathā viśaye prāyadarśanāt (Jai 2.3.16) iti sūtram. tatrodāharaṇāparijñānād agamakaṃ sūtram ity uktam. iha[36]hi saṃśaye prāyadarśanaṃ hetur nirdiśyate. tatra na vidmaḥ kaḥ saṃśayaḥ, kutra vā saṃśayaḥ, kasyāṃ[37]pratijñāyāṃ[38]prāyadarśanaṃ hetur ity evam ākṣipya vṛttikāramatena samāhitam. vṛttikāreṇa hi vatsam ālabheta vatsanikāntā hi paśavaḥ ity udāhṛtya vicāritaṃ[39]kiṃ yāgacodaneyam utālambhamātraṃ vatsasaṃskāra iti. tad iha mandāśaṅkānirākaraṇārthaṃ sāmānyatodṛṣṭena pūrvapakṣitam. ālabhatiḥ kila prāṇidravyasaṃyukto yāgasaṅgato dṛṣṭaḥ, yathā yo dīkṣito yadagnīṣomīyaṃ paśum ālabhata iti. tad ayam api prāṇidravyasaṃyogād yajimān iti bhavati mandāśaṅkā. tām apanetum idam uktaṃ viśaye prāyadarśanād iti. asyārthaḥ -- vatsasaṃskāraiḥ samabhivyāhṛto 'yam ālabhatiḥ. tad ayam api sāhacaryād vatsasaṃskāra eveti bhavati matiḥ. yathā agryaprāye likhito 'grya iti. nanu liṅgam idam. liṅgaṃ ca pramāṇaprāptam[40]abhidyotayati, na tu prāpayati. tat kutaḥ prāptasyedaṃ liṅgam iti vaktavyam. ucyate. na tāvad iha somena{1,18}yajetetivad yāgaḥ pratyakṣaḥ. na ca daikṣapaśvādivad anumīyate. tatra hi dravyadevatāsambandhānyathānupapattir yāgāvagame hetuḥ. iha tu na dravyaṃ devatāsaṃyuktam upalabhāmahe, dravyamātraśruteḥ. ato dṛṣṭārtha evāyaṃ vatsasaṃskāra ālambhaḥ. sa hy ālabhyamāno gāṃ prastāvayiṣyatīti bahvevañjātīyakaṃ bhāṣyakāreṇa vyākhyātam ity ūhanīyam. ataḥ sūtravyākhyāpratyākhyāne sakalam evamādi bhāṣyakārasya viruddham āpadyata iti. yat tu pratyākhyāne kāraṇam uktam upāyabhūtāni vedārthajñāne sūtrāṇi, ataḥ kim ebhir vyākhyātaiḥ, upeya eva tu vedārtha ebhiḥ karaṇabhūtair vyākhyātavya iti. tad dūṣayati -- na ceti. yata eva ca tāny upāyabhūtāni, ata eva sutarāṃ vyākhyeyāni. na hy upāyānabhijña upeyam
avadhārayutum alam. nanu ca tāny api vyākhyāyamānāni sādhyāni bhaveyuḥ. na cāsiddham asiddhenaiva sādhyate. ucyate. asiddham api sādhanam anyasādhitaṃ kārye vyāpāryate, yathā dravyadevatopapādito yāgaḥ phalabhāvanāyāṃ, yathā cānyatarāsiddhāni sādhanāni sādhanāntarasiddhāni[41]sādhyaṃ sādhayanty eveti || 41-42 ||
__________NOTES__________
[32] tyevamādī
[33] tyāntāni vibhajyamānāni sa (KHA)
[34] ti atra
[35] ktaṃ sarvaṃ sā (KHA)
[36] daṃ (KA)
[37] syāṃ ca pra (KHA)
[38] yāṃ he
[39] rayiṣyate kiṃ (KA)
[40] māṇāntareṇaprāptārtham a (KHA)
[41] sādhitāni
satyam upāyānabhijñasyopeyāvadhāraṇā nāsti. upāyāntarād eva tu viditavedārthasya kiṃ sūtravyākhyayā. ata āha -- nānyata iti. ye hy anyata eva viditavedārthās teṣām arthe naitāni sūtrāṇi jaimininā praṇītāni, bhāṣyakāreṇa ca vyākhyātāni. anyato 'nabhijñāṃs tu prati sūtrāṇi praṇītāni bhāṣyakāreṇa ca vyākhyātāni. na ca te 'vyākhyātam eva sūtrārtham unnayanti. na cānirṇītasūtrārthā vedārtham avadhārayantīti yuktas tadartho vyākhyāprayāsa iti || 42cd ||
yad uktaṃ[42]padārthānāṃ prasiddhatvāt iti, tannirācaṣṭe -- pratyākhyānasye ti. prasiddhapadārthakatvaṃ hi vedavākyānām apy avyākhyeyatvam āpādayati.{1,19}teṣv api hi lokaprasiddhāny eva padāni padārthāś ca. vakṣyati hi ya eva laukikāḥ śabdās ta eva vaikikās ta eva teṣām arthaḥ iti. tad idam uktaṃ tulyārthatvād iti. tulyā hi lokavedasūtreṣv api padārthā iti
__________NOTES__________
[42] d apy uktaṃ (KHA)
athaivam ucyate -- yad api vedavākyeṣu prasiddhā eva padārthāḥ, tathāpi vākyārtheṣu vacanavyaktiviśeṣānavadhāraṇād yathāyathaṃ saṃśayāḥ samupanipatantīti tannirāsāya tatra vyākhyānaṃ pravartata iti, tat sūtreṣv api samānam iti tadvyākhyāpratyākhyānam ayuktam ity āha -- vākyārtha iti
api cāyaṃ bhāṣyakāraḥ sūtravyākhyāṃ pratyācakṣāṇaḥ spaṣṭam eva na vyākhyeyānītyācakṣīta, etāvataiva pratyākhyāne sidhyati yad ayam adhyāhārādidoṣaduṣṭavyākhyāniṣedhaṃ karoti, tad avagamyate doṣāpetā tu vyākhyānenana nivāryata ity āha -- na vyākhyātavyam iti
tad evam asya pratyākhyānapakṣasya[43]dṛṣṭavyākhyāviruddhatvāt, pūrvayoś ca sarvavyākhyopālambhayoḥ phalgutvād anatiprayojanatvād, madhyamasyopālambhasya viśeṣato daurjanyāpādanād, nyāyābhāsaprāptavedavākyānyathākaraṇanirākaraṇena mahāphalā anuktadurjñānā ca parisaṃkhyaivāsya bhāṣyasyārtha ity āha -- asye ti
__________NOTES__________
[43] du (KA)
parisaṃkhyāviṣayaṃ tāvad āha -- vaidikam ity arthe 'ntena. vedavākyavyākhyānārthāni hi sūtrāṇi. tad imāni prāyeṇa yathāśrutagṛhītāny api vedavākyārthanirṇayasamarthanyāyakalāpaṃ samarpayanty eva. kvacid eva teṣāṃ pratīghāto{1,20}bhavati. tad yatra vedasūtrayor yathāśrutagṛhītayoḥ parasparavirodho bhavati tadviṣayā parisaṃkhyeti. evam avagate viṣaye svarūpam āha -- tatre ti neyam antena. virodhaviṣaye 'pi hi svarasato yathāśrutagṛhītasūtragrahaṇaṃ prasaktamanayā vāryate. yad idaṃ prasiddhārthagrahaṇamadhyāhārādivarjanaṃ ca tad vedāvirodhe.[44]virodhe tu sūtramadhyāhārādibhir vyākhyeyaṃ, vaidikam eva vākyaṃ yathāśrutaṃ neyam itīdam atropadiśyata iti. atha kiṃ sarvadaiva vedavākyaṃ yathāśrutaṃ neyaṃ, nety āha -- virodha iti. yatra hi vedavākyayor evānyonyaṃ virodho bhavati, tatra tayor ekamadhyāhārādibhir nīyata eva. yathopakramāvagatadātṛśrutivirodhād upasaṃhārasthā pratigṛhītṛśrutiḥ dātṛgocarā darśitā. evaṃ hy uktaṃ yāvato 'śvān pratigṛhṇīyād[45]iti pratigrāhayed iti. idaṃ tu vipariṇāmodāharaṇam. adhyāhārādayas tu vedavākye vistarabhayān na prapañcitā iti || 47-48 ||
__________NOTES__________
[44] dhe. vedavi (KHA)
[45] t pra (KA)
nanu cobhayatra prāptau parisaṃkhyā bhavati. yathoktaṃ -
tatra cānyatraṃ ca prāptau parisaṃkhyeti kīryate
iti. na ceha virodhāvirodhayor ubhayor api yathāśrutasūtragrahaṇaṃ prasaktam. na hi jātu pradhānān anuguṇaṃ guṇaṃ yathārtham upādāya pradhānam anyathā nīyata iti sambhavati. api ca nityaṃ vedavākyam anityaṃ sūtram. ato 'pi ca nāsya tena saha spardhā yuktā. tena vedavirodhe yathāśrutasūtragrahaṇaṃ na prasaktam[46]iti kiṃ tannivṛttyarthayā parisaṅkhyayety ata āha -- yathe ti. evaṃ hi manyate -- satyam ayaṃ nyāyaḥ yadvedavirodhe sūtram anyathā kriyata iti.[47]nyāyābhāsena tu bhrāmyataḥ prati bhāṣyakāro loka ityādibhāṣyeṇa parisañcaṣṭe. evaṃ hi bhrāntāḥ śrotāro{1,21} manvīran -- na sūtraiḥ saha vedavākyānāṃ kaścid viśeṣaḥ. yathā hi vedo dharme pramāṇam, evaṃ vedārthanirṇayo 'pi narte sūtrebhyaḥ sidhyatīti nāsmān prati vedasūtrayoḥ kaścid viśeṣa iti. na ca vedasūtravākyānām[48]anyaḥ svagato viśeṣaḥ. laukikās tāvat padapadārthā ubhayatra tulyāḥ, vākyam apy ākāṅkṣitayogyasannihitapadasamanvayātmakam ubhayaṃ vaidikaṃ jaiminīyaṃ ca. na hi tayor anyatarad apy adhyāhārādikam apekṣate. tad etad āha -- vākyasāmarthye ti || 49-50 ||
__________NOTES__________
[46] m eveti (KHA)
[47] ti nānyā (KA)
[48] trāṇām a
nanu na viruddhārtham ubhayaṃ sambhāvayituṃ śakyate. ato 'nyataradanyāyyam iti sthite, guṇatvāt sūtram anyathā kāryam iti prāguktam ata āha -- asambhavād iti. vicitrāśayā hi jijñāsavaḥ. atas te kadācit pradhānaguṇagocaraṃ[49]balābalaṃ jānanto vedānurodhena sūtram anyathā nayanti. kadācid udbhūtācāryagauravā evam ālocayanti -- kathaṃ hi nyāyasahasravijjaiminir asmadādigocarām anupapattiṃ nākalayatīti sambhāvayāmaḥ, yayaiva tu tena vyākhyātaṃ tathaiva[50]śrutyartho yuktaḥ. anyathaikaśrutyanurodhena bahuśrutivināśa evāpadyata iti. tad evamālocanābhedād vikalpa iti
__________NOTES__________
[49] rāṃ balābalagatiṃ jā
[50] vārthaḥ śruter yuktaḥ
athavā samasāmarthyayor ubhayor vikalpo bhavati. iha punarvedārthanirūpaṇāvasthāyāṃ sūtrāṇi prathamam upanipatanti. tāny anupajātavirodhīni tāvad yathāśrutagrāhyāṇy āpatanti. taiś ca prāthamyenāvaruddhabuddhiḥ śrotā jaghanyasthānopanipātinīm eva codanāṃ bādheta. mukhyānurodhena hi jaghanyabādho vakṣyate mukhyaṃ vā pūrvacodanāl lokavat (Jai 12.2.23) iti. tadāha -- prāthamyene ti. nyāyyām iti parisaṃkhyāyāḥ prayojanaṃ sūcayati. asatyāṃ hi parisaṅkhyāyāṃ nyāyābhāsena nyāyya[51]codanābādhaḥ prasajyeta. kathaṃ punarnyāyyā codanā. ucyate. guṇabhūtāni sūtrāṇi pradhānabhūtāni{1,22}vedavākyāni, tadvyākhyānā[52]rthāni hi tāni. na ca guṇānurodhena pradhānam anyathākartum ucitam. pradhānam aviguṇaṃ kathaṃ nirvartyeteti hi guṇāḥ kriyante. pradhānavaiguṇye tu kiṃ guṇaiḥ. ata eva vakṣyati aṅgaguṇavirodhe ca tādarthyāt (Jai 12.2.25) iti. eṣa ca nyāyaḥ pūrvasya mukhyānugrahanyāyasyāpavādakaḥ. ata eva mukhyadīkṣākālabādhaḥ pradhānakālānurodhena darśitaḥ. uktaṃ hi parvaṇi dīkṣā parvaṇi sutyeti. ataḥ sūktaṃ nyāyyām iti
__________NOTES__________
[51] ya (KHA)
[52] ni hi (KA)
evaṃ vikalpaniyamābhyām ubhayatraprāptyā parisaṃkhyāṃ prasādhyātraiva bhāṣyaṃ yojayati - tene ti. vedāvirodhagrahaṇam upalakṣaṇārthaṃ nyāyāvirodham apy upalakṣayati. tad ayam arthaḥ -- yad idaṃ prasiddhārthagrahaṇam adhyāhārādivarjanaṃ ca, taducitaprāptam anūdya satyavirodhasambhava iti vidhīyata iti. nanu cātrāpi pakṣe trayo doṣāḥ prāpnuvanti. tathā hi -- sati sambhava iti vidhimukhena pravartamānasya nāsatītyanya[53]niṣedhārthatā vaktavyā. tatra svārthahānir asvārthakalpanācāpadyate. tathā virodhāvirodhayor ubhayor api yathāśrutasūtragrahaṇaṃ prāptaṃ, tad bādhyate. tatra prāptabādhaḥ. ataḥ kena viśeṣeṇeyaṃ parisaṃkhā prastuteti. ucyate. yadi sati cāsati ca virodhe yathāśrutasūtragrahaṇaṃ kāryam iti sāmānyavacanam abhaviṣyat, tato doṣatrayaṃ paryahariṣyat. yadā tu nyāyābhāsena sāmānyavacanaṃ kalpayitum abhipravṛttaḥ sati sambhava iti pratyakṣopadeśaṃ paśyati, tadā sāmānyavacanam alabdhātmakam eveti na prāptabādhādidoṣatrayaprasaṅgaḥ. aprāptavidhir eva tadā sati sambhava iti. vināpi vidhinā prāpsyataḥ kiṃ vidhineti prayojanālocanāyām anyanivṛttiḥ phalaṃ vijñāyate. paramārthatas tu aprāptavidhir evāyam. yathā raśanāmantre vakṣyati --
__________NOTES__________
[53] sya (KHA)
aprāptavidhir evāyam ato mantrasya niścayaḥ[54]|
__________NOTES__________
[54] yaḥ | i
parisaṃkhyā phalenoktā
iti. tad idaṃ vidhīyate[55]'rtha ity anenoktam iti veditavyam iti
__________NOTES__________
[55] ta i (KA)
{1,23} idānīṃ virodhaviṣaye 'dhyāhārādikalpanāṃ sūtreṣūdāharaṇair darśayiṣyann adhyāhārodāharaṇaṃ tāvad āha -- śeṣabhājām iti. vakṣyati hi jaiminiḥ api vā śeṣabhājāṃ syāt (Jai 6.4.3) iti.[56]atra hi śeṣakāryāṇīḍāprāśitrādīny udāhṛtya vicārayiṣyate -- yadyeṣām arthena gṛhītasya haviṣo daivād apacāro bhavati, kiṃ tadā havirantaram āgamayitavyaṃ,[57]śeṣād vāvadeyaṃ, karmalopo veti.[58]tatroktam api vā śeṣabhājā syād iti. na cānena pūrvapakṣo gṛhyate, api vāśabdasambandhāt. na ca siddhāntaḥ, pūrvapakṣābhāvāt.[59]api ca anantarādhikaraṇe pradhānārthāvattahavirnāśe śeṣād avadānena pūrvapakṣaṃ parigṛhya siddhāntitaṃ nirdeśād vānyad āgamayet (Jai 6.4.2) iti. dravyāntaropādānena tad yadi dravyāntarāgama evānantaryād atrānuṣajyate, tato nyāyāntaravirodha āpadyate. śeṣakāryāṇām ekadeśadravyaś cotpattau vidyamānasaṃyogāt (Jai 4.1.28) ity anenādhikaraṇenāprayojakatvasya sthitatvāt. athottarapakṣātikrameṇa śeṣād avadānaṃ śeṣabhājām arthena syād iti sambandhaḥ, tad apy ayuktam. śeṣasya pratipattyantarasambandhād, naṣṭāvayavapratipattisambandhābhāvāc ca. tenotsūtram eva dravyāntarāgamena pūrvapakṣaṃ parigṛhya rāddhāntitam api vā śeṣabhājāṃ syāl lopa iti lopapadādhyāhāraṃ darśayiṣyati. tad eṣa sūtrārtho bhavati -- śeṣaṃ bhajante yānīḍāprāśitrādīni,[60]teṣāṃ dravyāntaraprayuktiśakter abhāvād vidyamānaśeṣasya pratipattyantarasambandhāl lopaḥ akaraṇam eva syād iti
__________NOTES__________
[56] ta
[57] pādayi
[58] vā bhavati. ta
[59] kṣāntarābhā (KA)
[60] ḍādikāryāṇi te
vipariṇāmam udāharati -- viprakarṣād iti. asti hi savanīyaḥ paśuḥ āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyāgneyaṃ[61]savanīyaṃ paśum upākarotīti anusavanaṃ[62]savanīyāḥ puroḍāśā nirupyanta iti. santi ca savanīyāḥ[63]paśupuroḍāśāḥ. tatra[64]tantriṇo dharmāḥ prasaṅgina upakurvantīti sthite, paśutantramadhyapātitvaṃ puroḍāśānāṃ pratipādayituṃ sūtraṃ paśoś ca viprakarṣas tantramadhye{1,24} vidhānāt (Jai 12.2.32) iti.[65]tac caitad yathāśrutagṛhītaṃ na vivakṣitārthākhyānakṣamam. viprakarṣo hy atra prathamāntaḥ sādhyabhūto 'vagamyate. tantramadhye vidhānād iti pañcamyantaṃ hetubhūtam. tac cāyuktam. viprakarṣo hi paśoḥ prātarādikālatrayasambandhaḥ. sa ca pratyakṣavacanasiddho na sādhyaḥ. evaṃ hi śrūyate vapayā prātassavane caranti puroḍāśena mādhyandine savane aṅgais tṛtīyasavane iti. tantramadhyavidhānam api sādhyaṃ na hetunirdeśārham. ataḥ prathamāpañcamyor vipariṇāmo vakṣyate. paśor viprakarṣāt prātarādikālatraya[66]vyāpitvāt puroḍāśānāṃ paśutantramadhye vidhānam. paśur hi puroḍāśakālam api vyāpnoti. puroḍāśāstu svasavanasamāpter avyāpakāḥ. ataḥ paśutantramadhyapatitāḥ puroḍāśā iti paśvartham anuṣṭhānaṃ puroḍāśeṣu prasajyata iti. idaṃ ca vārttikakāreṇa vipariṇatam evodāhṛtam viprakarṣād iti. vyavahitakalpanām udāharati -- padeneti. vedādhikaraṇe hy evaṃ vakṣyati -- padasaṅghātātmāno vedāḥ. padasaṅghātāś ca puruṣakṛtā dṛṣṭāḥ, yathā nīlotpalavanādyarthaviṣayāḥ. ata ete 'pi kṛtrimā iti. tadviśeṣapradarśanārthaṃ cedaṃ sūtraṃ loke sanniyamāt prayogasannikarṣaḥ syāt (Jai 1.1.26) iti. atra ca sanniyamād iti padavyavahitaḥ prayogaśabdo loka ity asyānantaraṃ sambandhanīyaḥ. tad ayam arthaḥ -- loke śabdaprayogaḥ sanniyamaḥ samyaṅnibandhanātmako yuktaḥ, arthasya cakṣurādisannikarṣāt. na tu vede, atīndriyārthatvād iti. idaṃ ca vipariṇāmavyavahitakalpanayoḥ sādhāraṇam apy udāharaṇaṃ vipariṇāmasyoktatvād vyavadhānamātrodāharaṇatvenoktam iti veditavyam iti
__________NOTES__________
[61] yaṃ paśu
[62] naṃ pu
[63] yāḥ pu
[64] tantradha (KHA)
[65] tad etan na yathāśrutaṃ vivakṣitākhyā (KHA)
[66] yasambandhāt
sūtravyavadhānam udāharati -- sūtreṇe ti. idaṃ hi samāmanānte somendraṃ caruṃ nirvapet śyāmakaṃ somavāminaḥ iti. tatra sandehaḥ. kiṃ laukike somavamane somendraś caruḥ, uta vaidika iti. tatra pānavyāpac ca tadvat (Jai 3.4.38) iti. aśvapratigraheṣṭivākyagatādyavicārapūrvapakṣātideśaḥ kṛtaḥ. tatra yāvato 'śvān pratigṛhṇīyāt tāvato vāruṇāṃś catuṣkapālān nirvaped ity udāhṛtya vicāritaṃ[67]kiṃ laukika 'śvapratigraha{1,25}iṣṭir iyam, uta vaidika iti. tatra pūrvapakṣasūtraṃ doṣāt tv iṣṭir laukike syāt (3.4.34) iti. doṣanirghātārthā hīyam iṣṭiḥ doṣasaṃyogena[68]śravaṇāt. evaṃ hi samāmananti varuṇo vā etaṃ gṛhṇāti yo 'śvaṃ pratigṛhṇātīti. sa cāyaṃ doṣo loke sambhavati na vede, vihitatvād aśvadakṣiṇāyā jyotiṣṭomādau. ato laukika iti[69]prāpta uktam -- arthavādo vānupapātāt tasmād yajñe pratīyeta (3.4.35) iti. asyārthaḥ -- neyaṃ doṣanirghātārtheṣṭiḥ doṣābhāvāt, na hy aśvapratigrahād varuṇagrahaṇātmano doṣasyopapātaḥ pratyakṣādināvagamyate. tato 'rthavādamātraṃ doṣasaṅkīrtanam iti phalakalpanāyā abhāvād vaidikatvasāmānyāc ca vaidika iti sthite, punarvicāritaṃ - bhavatu vaidike, sā tu kiṃ dātuḥ uta pratigrahītur iti. tatra pūrvapakṣasūtram -- acoditaṃ ca karmabhedāt (3.4.36) iti. asyārthaḥ -- dānapratigrahakarmabhedāt. iha ca yāvato 'śvān pratigṛhṇīyād iti pratigrahītṛśravaṇād acoditam iṣṭikarma dātuḥ ataḥ[70]pratigrahītuḥ ṛtvija iṣṭir iti prāpte uktaṃ - sā liṅgād ārtvije syāt (3.4.37) iti. asyārthaḥ -- ṛtvijām ayam[71]ārtvijo yajamānaḥ yo dakṣiṇāyā dātā. tatra dātur iyam iṣṭir bhavati. kutaḥ, liṅgāt. kiṃ liṅgam. aśvapratigraheṣṭivākyagatapūrvottarapadasāmarthyam. tatra hi prajāpatir varuṇāyāśvam anayad iti dātāraṃ saṅkīrtyānte pratigṛhṇīyād iti śrutam. tac ca prathamāvagatānupajātavirodhidātravaruddhāyāṃ buddhāv upanipatitaṃ dātṛgocaram evāvagatam. ataḥ pratigrāhayed iti vipariṇamati. tad iha pānavyāpac ca tadvat (3.4.38) iti sūtre sā liṅgād ārtvije syād acoditaṃ ca karmabhedāt arthavādo vānupapātāt tasmād yajñe pratīyeteti sūtratrayavyavahito doṣāt tv iṣṭir laukike syād iti pūrvapakṣo 'tidiṣṭaḥ. tad ayam arthaḥ -- pānavyāpad api tadvad bhavitum arhati yathāśvapratigraheṣṭy[72]ādyapūrvapakṣe[73]'bhihitam.[74]kutaḥ,
doṣaśruteḥ. evaṃ hi śrūyate. indriyeṇa vā eṣa vīryeṇa ?vṛdhyate yaḥ somaṃ vamatīti. sa cāyam indriyavīryasamṛddhivigamo laukike rasāyanārthaṃ pīte vānte[75]sambhavati na vaidike.{1,26} sarvaprakṛtivikṛtisomeṣu pānamātreṇa somapratipatteḥ siddhatvād iti pūrvapakṣite prativihitaṃ - doṣāt tu vaidike syāt (3.4.39) iti. rasāyanārthaṃ hi vamanāyaiva pānam. vamanena hi śuddhakāyasya samyagāhārapariṇāmaparamparayā sthairyaṃ bhavati. somapratipattis tu samyagjaraṇāntā iti māmevāṅgābhimatigā iti mantravarṇanād avagatam. atas tatraiva vamanena pānavyāpadi jātāyāṃ tannibarhaṇārthaś caruḥ. tad idaṃ sūtratrayavyavadhāne 'pi sūtreṇeti samudāyāpekṣayaikavacanam iti
__________NOTES__________
[67] rayiṣyate (KA)
[68] gaśra
[69] ti pūrvapakṣita u
[70] taḥ ṛtvi
[71] m ity ārtvi
[72] ṣṭivākyādyavicārapū
[73] kṣo
[74] taḥ
[75] vamane (KA)
sūtrānyathākaraṇam udāharati -- paśv iti. jyotiṣṭome hy agnīṣomīyasavanīyānubandhyāḥ paśavaḥ santi. santi copākaraṇādayaḥ paśudharmāḥ. te kim aviśeṣeṇa sarvapaśvarthāḥ utāgnīṣomīyasya savanīyasya veti sandehaḥ. tatrāviśeṣāt sarvārthatve prāpte viśeṣapradarśanārthaṃ sūtraṃ tulyaḥ sarveṣāṃ paśuvidhiḥ prakaraṇāviśeṣāt (3.6.18) iti. idaṃ ca yathāśrutagṛhītaṃ vivakṣitaviparītārtham ity āpītena vyākhyātaṃ tulyaḥ sarveṣāṃ paśuvidhiḥ syād yadi prakaraṇāviśeṣo bhavet. asti tu prakaraṇe viśeṣaḥ āgnyeyaḥ paśur agniṣṭoma ālabdhavya ityādibhir hi savanīyaṃ prakṛtya dharmā vihitāḥ, ataḥ savanīyaprakaraṇāmnātā iti savanīyārthā iti pakṣaṃ parigṛhya sthānād agnīṣomīyārthā iti siddhāntitam. agnīṣomīyasya hi sthāne aupavasathye 'hni dharmā vihitāḥ. atas tadarthā eva. yat tu savanīyānāṃ prakaraṇam iti, tan na. jyotiṣṭomaprakaraṇe hi paśavas taddharmāś cāmnātā iti na[76]prakaraṇato viśeṣa-lābhaḥ. uttaredyur āśvinaṃ grahaṃ gṛhītvā trivṛtā yūpaṃ parivīyāgneyaṃ savanīyaṃ paśum upākarotīti savanīyānām utpattiḥ. pūrvedyur utpattāv iha tadanuvādenāśvinottarakālavidhānāsambhavāt kālasyānupādeyatvāt. kāle hi karma codyate na karmaṇi kālaḥ. tatra prakaraṇāntarādhikaraṇanyāyena karmabhedo bhavet. evaṃ cādṛṣṭakalpanāgauravaṃ syāt. syād etat. vapayā prātassavane carantīti pūrvedyur utpannakarmotkarṣād iha tadviparivṛttau na karmāntaracodanā sambhavatītyanupādeyaguṇaparatvam adhyavasīyata iti. tan na. aṅgabhūto hi vapāpracāraḥ. nāsau pūrvedyur utpannaṃ sāṅgaṃ pradhānakarmotkraṣṭum arhati pradhānānām anaṅgavaśavartitvāt. ataḥ āśvinaṃ graham ity evotpattivākyam. evaṃ ca[77]{1,27} tadanuvādenāgneyam ajam ityādinopādeyaguṇavidhānaṃ sambhavatīti vākyadvayam api sambhavatīti[78]siddham evottaredyuḥ savanīyavidhānam. pūrvaṃ tu guṇavidhānārtham iti. āha ca --
__________NOTES__________
[76] nātra pra
[77] ca sati ta (KHA)
[78] mbandhārtham arhatīti (KHA)
guṇārthaupavasathye 'hni savanīyapunaśśrutiḥ |
utpattiḥ prakriyā caiṣām āśvinagrahaṇottarā ||
iti.[79]ataḥ siddhaṃ[80]sthānād agnīṣomīyārthā dharmā iti.[81]kim idaṃ sūtrānyathākaraṇaṃ nāma. ucyate -- vyavadhāraṇakalpaneyam. yatrānyathāpratibhāsamāno 'rthaḥ[82]prakaraṇabalenānyathā varṇyate sā vyavadhāraṇakalpanā. nanu neyam adhyāhārādiṣu sanniviṣṭā. ucyate. nāyam ādiśabdo vyavasthitavacanaḥ prakāravacanatvāt. adhyāhāraprakārāṇāṃ vākyadoṣāṇām evamādīnām api yuktam evopavarṇanam iti
__________NOTES__________
[79] ti si (KA)
[80] kramād a
[81] kiṃ punar idaṃ
[82] māṇāntaraba (KHA)
vākyabhedam udāharati -- agnaya iti pādatrayeṇa. vakṣyati hi te sarvārthāḥ prayuktatvād agnayaś ca svakālatvāt (3.7.39) iti.[83]iha ca varaṇabharaṇopāttānām ṛtvijāṃ laukikavaidikasarvakarmārthatvena pakṣaṃ gṛhītvā[84]nirdeśād vā vaidikānāṃ syāt (12.2.3) ity atra yathāviniyogaṃ kāryavyavasthoktā. tadekavākyatayāgniṣv api tad eva vicāryata iti bhavati matiḥ. tad ayuktaṃ, vihāro laukikānām arthaṃ sādhayet prabhutvāt (12.2.1) ity atra laukikavaidikasarvakarmārthatvena pūrvapakṣaṃ gṛhītvā nirdeśād vaidikānāṃ syād ity atra yathānirdiṣṭavaidikakarmārthatvasya pratipāditatvāt. ataḥ te sarvārthāḥ prayuktatvād ity ato vicchidya agnayaś ca svakālatvād ity anyatra vyākhyātam. evaṃ hi tatra pūrvapakṣitaṃ - yathā yasya khādiraḥ sruvo bhavatīti sruvasya khādiratānārabhyādhītā prakṛtau vā dviruktatvāt (3.6.2) ity atra prakṛtyartheti varṇitā, evam agnayo 'pi[85]te ca prakṛtyarthā eveti. atrottaram agnayaś ca svakālatvād iti. asyārthaḥ -- agnayaḥ prakṛtivikṛtyarthāḥ. kutaḥ svakālatvāt. na hi te prakṛtiṃ vikṛtiṃ vārabhyāmnātāḥ, anārabhyāmnānāt ato 'gṛhyamāṇaviśeṣatvād ubhayārthā eveti yuktam. yac cāgnīnāṃ sambandhe homahaviśśrapaṇādi dvārabhūtaṃ tat prakṛtivikṛtyārubhayor api{1,28}pratyakṣaśrutam. ato dvārāviśeṣāt prakaraṇāviśeṣāc ca sarvārthā evāgnaya iti yuktam. tathā abhyudaye dohāpanayaḥ svadharmā syāt (9.4.41) apanayo vārthāntare vidhānāt (9.4.43) iti sūtradvayam ekavākyatayā pratibhāsamānaṃ bhittvā vyākhyātam. tathā hi -- darśapūrṇamāsayor dadhipayasī pradhānabhūte pradeyatayāmnāte aindraṃ dadhyamāvāsyāyām aindraṃ payo 'māvāsyāyām iti. tatra tāvad deyadhamīḥ kartavyāḥ. punaś ca naimittikānuṣṭhānāntaram āmnātaṃ yasya havirniruptaṃ purastāccandramā abhyudiyāt sa tredhā taṇḍulān vibhajed ye madhyamāḥ syus tān agnaye dātre puroḍāśam aṣṭākapālaṃ nirvaped ye sthaviṣṭhāstānindrāya pradātre dadhani caruṃ ye 'ṇiṣṭhāḥ tān viṣṇave śipiviṣṭāya śṛte carum iti. tad iha dadhipayasī deyadharmān arhato na veti vicāre nārhataḥ caruratra deyaḥ ca dadhipayasī, ata eva hi dadhani caruṃ śṛte carum ityadhikaraṇatvena guṇabhāvaś caruṃ prati dadhiśṛtayor āśrita iti prāpte, uktaṃ - dohāpanaye dadhipayasī abhyudaye 'pi svadharmayukte
syātāṃ pūrvāvagataprakrāntadeyāparityāgāt. adhikaraṇatvaṃ tu tayoḥ sampratipannadevatākatvena taṇḍulaiḥ saha śrapyamāṇayor arthād jñātaṃ na tadguṇabhāvam āpādayituṃ kṣamate. dṛṣṭaś ca pradhānabhūtasyāpy adhikaraṇatayā nirdeśaḥ. yathā rukmapātryāṃ mahārhāmaṇayaḥ eko bhāgaḥ sa devadattasya rajatapātryāṃ prabhūtaṃ suvarṇaṃ yajñadattasyeti, sahaiva pātryā bhāgo 'vagamyate. evam ihāpi sahaiva dadhipayobhyāṃ carur devatābhāga iti sthitaṃ dadhipayasordeyadharmāḥ kartavyā iti. apanayo vārthāntare vidhānād iti tayor evābhyudaye dohāpanaya iti sūtreṇa pratijñātān deyadharmān vāśabdena[86]vārayatīti sambhāvyamāne nyāyavirodhād anyatra vyākhyātaṃ paśukāmeṣṭyām abhyudayeṣṭivākyasadṛśaśabdāntaravihitayor dadhipayasor deyadharmāṇām apanayo vārthāntare caruśrapaṇārthe vidhānād iti. guṇakalpanām[87]udāharati -- guṇakalpās tv amī kṛtāḥ autpattikas tv iti. guṇakalpā iti. kalpanaṃ kalpaḥ guṇānāṃ kalpo guṇakalpaḥ. gauṇo hi guṇād evānyavacanaḥ śabdo 'nyatra kalpyate{1,29}yathāgnir māṇavaka iti. jvalanajātivacano 'gniśabdas tajjātīyāṃ vyaktiṃ lakṣayati. tatas tatsamavetapaiṅgalyādiguṇalakṣaṇayā tadguṇayogini māṇavake vartate. āha ca --
__________NOTES__________
[83] ti va
[84] tvā yathā (KA)
[85] pi kevalaṃ pra (KHA)
[86] na nivā
[87] m idānīm u (KHA)
abhidheyāvinābhūtapratītir lakṣaṇeṣyate |
lakṣyamāṇaguṇair yogād vṛtter iṣṭā tu gauṇatā ||
iti. tad ihautpattikasūtre hy autpattikaśabda utpattau bhava ity anayā vyutpattyā śabdārthasambandhānāṃ trayāṇām anityatābhidhānād vivakṣitanityatvaviparītavacana iti vivakṣitāsambhavena gauṇo gṛhītaḥ. utpattiśabdo hy utpattilakṣitotpadyamānasamavetasattāguṇayogāt śabdārthayor vartamāno gauṇo bhavati. ataś ca śabdārthasvarūpādhīnaḥ sambandha ity uktaṃ bhavati. tatsvarūpanityatvāc ca sambandho 'pi nitya iti vivikṣitasiddhiḥ. tathādityānāmayanādiṣu satreṣu kiṃ dvādaśāhiko vidhyanta uta yāvāmayanika iti sandehe ahargaṇasāmānyād dvādaśāhika iti pratijñāya, gavyasya ca tadādiṣu (8.1.18) iti gavyasya vidhyanto darśitaḥ na. cāyaṃ gavyaśabdaḥ kvacit kratubhede prasiddhaḥ. na ca vivakṣitagavāmayanārpaṇakṣama iti vivakṣitāsambhavād gauṇo vyākhyātaḥ. eṣa ca gor avayave tadvikāre vā mukhyaḥ. tatraiva gopayasoryat (Pā 4.3.160) iti smaraṇāt. tad ayaṃ sambandhaviśeṣavacanas tadantargatalakṣitasāmānyasambandhaguṇayogini gavāmayane prayukto gauṇo jāyate. gavāmayane hi gāvo vā etat satramāsatetyarthavādoditagokartṛkatvāvagamād bhavati gosambandhaḥ. tad ayam arthaḥ -- ādityānāmayanādiṣu gavāmayanasya vidhyanto 'yanasāmānyātirekād iti. tathā darśapūrṇamāsayoḥ santi kāmyāḥ sāmidhenīkalpāḥ ekaviṃśatim anubrūyāt pratiṣṭhākāmasyetyādayaḥ. tatrāgamena saṅkhyāpūraṇam iti sthite ānīyamānāsv ṛkṣu sandehaḥ kiṃ tā ante niviśantām uta samidhyamānavatīsamiddhavatyor madhya iti. tatra yathāvagatakramānurodhenāgantūnāmante niveśa iti prāpte, uktaṃ samidhyamānavatīsamiddhavatyor madhya iti. kutaḥ. evaṃ hy āha iyaṃ samidhyamānavatī asau samiddhavatī yadantarā taddhāyyeti dhāyyānāṃ sāmidhenīnām antarālatvena{1,30} saṃstavādantarāle vidhānam avasīyate. tathā uṣṇikkakubhor ante darśanāt (5.3.6) iti liṅgam upadiṣṭam. tac cāyuktam uṣṇikkakubhor mukhyayor ante abhāvāt triṣṭubhā paridadhātīti triṣṭubho 'nte darśanāt. tadabhiprāyam idam ānīyamānāsu ca madhye satīṣu samiddhavatyā juhotente (?) bhavataḥ. te ca samāhṛte triṣṭubhā samasaṅkhye iti saṅkhyāsāmānyāt triṣṭubante bhavati. evam api triṣṭubho 'nte darśanād iti vaktavyam. satyam. tathāpi triṣṭubho vā etad vīryaṃ yad uṣṇikkakubhāv ity arthavādāvagatatriṣṭupkāryatvād uṣṇikkakubhoḥ
kāraṇe kāryopacārād uṣṇikkakupchabdastriṣṭubhi prayuktaḥ. tathā jyotiṣṭome dvādaśa śataṃ dakṣiṇeti samadhigate ṣoḍaśānām ṛtvijāṃ samo vibhāga uta viṣama iti saṃśaye, viśeṣāśruter bhāgasāmyam uktvā karmaparimāṇād dakṣiṇāparimāṇaṃ loke tathā darśanād iti viśeṣo darśitaḥ. punaś ca darśanāc ca viśeṣasya tathābhyudaye iti liṅgam upadiṣṭam. atra cābhyudayaśabdenābhyudayasādhanatvād dvādaśāho lakṣyate. tatra hi dīkṣākramapare vacane adhvaryur grahapatiṃ dīkṣayitve[88]tyādike ardhino dīkṣayati tṛtīyino dīkṣayati ityādibhiḥ samākhyābhir ṛtvijām(?rdhā/rdhyā)dibhiḥ sambandho 'nūditaḥ. sa cāyaṃ jyotiṣṭomavikāratvād dvādaśāhasya prakṛtau bhāgavaiṣamyam antareṇānupapadyamāno vaiṣamye liṅgam iti. nanu ca guṇakalpā ity uktam. iha cautpattikagavyaśabdayor evaṃ kathiñcid guṇavādo darśitaḥ uṣṇikkakupśabde tūpacāraḥ abhyudayaśabde tu lakṣaṇā ataḥ kathaṃ guṇakalpā iti bahucananam. ucyate -- jaghanyavṛttisāmānyāt liṅgasamavāyād vā prāṇabhṛta upadadhātītivad guṇakalpā ity uktam ity adoṣa iti
__________NOTES__________
[88] tvā brahmāṇaṃ dīkṣayatīty evamādi (KHA)
yas tūbhayaprāpter mandatvāt parisaṃkhyām api nānumanyate, taṃ pratyarthāntaram āha -- sūtrakāre ti. bhāṣyakāro ho śiṣyānātmānaṃ ca sūtrakārapraśaṃsayā prarocayati.[89]anena khalu sūtrakāreṇa prasiddhair eva padaiḥ padārthā abhihitāḥ, na tu guṇavṛddhyādivat paribhāṣā kācit kṛtā. ato 'kleśena gamyārthatvād etāny eva śrotuṃ vyākhyātuṃ ca yuktānīti
__________NOTES__________
[89] cayiṣyati (KA)
{1,31} ye tu stutau vāstutau vā tāvān evārtha iti na stutāv ādriyante, tān pratyathaśabdadūṣaṇaparam idaṃ bhāṣyam ity āha -- bhavitavyam iti. bhavitavyaṃ tu tenety ataḥ prāgekavākyatām āpannena, tat tu vedādhyayanam ity ato vā pūrvam ekavākyatām āpannenāthaśabdadūṣaṇam anena bhāṣyeṇa kriyata iti
prathamāvadhinā bhāṣyaṃ yojayati -- prasiddhārthapadair iti
dvitīyāvadhinā bhāṣyaṃ yojayati -- prasiddhārtham iti. bhavitavyaṃ tu teneti prasiddhārthaṃ padaṃ yuktam ity arthaḥ. nanv athaśabdadūṣaṇavyatirikteṣu prasiddhārthaparigrahasyoktatvād athādiśabdavyākhyānam ayuktam iti codayati -- prasiddho 'pīti
pariharati -- pradarśanārtham ity eke iti. anye tu vadanti -- yad anyad bhāṣyakārāntarair avyāmohitaṃ prasiddhārthaṃ padaṃ tan na nāma vyākhyāyatām. idaṃ tv athāta iti padadvayaṃ bhavadāsenānantaryārthatayā kalpitam. ato 'vacchidyāthaśabdamātrasyānantaryārthatvaṃ vaca[90]nīyam. yathāṣṭamādāvathaśabdasyānantaryārthatā prasiddhā atha viśeṣalakṣaṇam (8.1.1) iti. tadāha -- kecid iti vadantena. api ca yatnagauravabhayenobhayatra vyākhyā pratyākhyātā. atra ca nādyāpi vedavākyāni vyākhyāyante. yadyatra sūtrāṇy{1,32} uprekṣyeran nirviṣayam eva bhāṣyaṃ syād iti yuktaiva sūtravyākhyety
āha -- na ce ti || 63-64 ||
__________NOTES__________
[90] rṇa (KHA)
athavā yat prasiddhārthagrahaṇam uktaṃ tad eva[91]vṛttābhāvād athaśabdasyānantaryārthatvāsambhavād ākṣipyata ity āha -- yad ve ti. atraiva bhāṣyaṃ yojayati -- yadī ti. tatretyādinā bhāṣyakāraḥ prasiddhārthagrahaṇam ākṣipati. prasiddhārthagrahaṇe hy ānantaryam athaśabdārthaḥ, na ca tad vṛttamantreṇa sambhavatīti prasaktam adhyāhārādikalpanam iti. atra ca pakṣe bhavitavyam ityādi sāmānyaviśeṣottaratayāthaśabdadūṣaṇavad vyākhyeyam iti
__________NOTES__________
[91] vāthaśabdasya vṛ (KHA)
anyathā pariharati -- vedādhyayane ti. ayam abhiprāyaḥ -- nāvyākhyātadurjñānatvād athaśabdo vyākhyāyate. kin tv athaśabdavyākhyānamiṣeṇānyad eva bhāṣyakārasya vivakṣitam. tac caitadathaśabdārthe kathite codyaparihārakrameṇa śakyate darśayitum. tathāhi vedādhyayanānantaropanipātinaḥ snānasya adhītya snāyād iti smārtasyādhyayanavidhidṛṣṭārthatābalenotkarṣakalpanāthaśabdavyākhyāne saty upapattikrameṇāvataratīti yuktam athaśabdopavarṇanam iti
atra bhāṣyakāreṇa bhavitavyaṃ tu tenetyanenāśabda ānantaryārtha iti pratijñāya tathāhīti prasiddhapadārthakatvaṃ hetur uktaḥ. tad vyācaṣṭe -- anarthaka iti. ānantarye hy athaśabdārthe bhavati prasiddhārthatā. ānarthakyānyārthatvayos tu prasiddhibādhaḥ. ataḥ śrutānantaryopapādanāya kim api vṛttaṃ gamyate. nanv adhikārārtho 'py athaśabdo dṛṣṭaḥ yathā -- atha śabdānuśāsanam iti. ataḥ katham anyārthatve prasiddhibādhaḥ. ucyate -- tatra hi{1,33}śabdānuśāsanam evopariṣṭād adhikariṣyate iti yuktam adhikārārthatvam. iha tu jijñāsādhikārābhāvāt sūktam anyārthatve[92]prasiddhir bādhyate iti
__________NOTES__________
[92] rthe pra (KA)
atra bhāṣyam anyasyāpi karmaṇo 'nantaraṃ dharmajijñāsā prāpnotīti. tadākṣipya samādadhāti -- viśiṣṭe ti. ayam[93]abhiprāyaḥ -- yady api vedārthavicārātmakaviśiṣṭaliṅgavijñānād viśiṣṭo vedādhyayanātmako liṅgī vijñāyate anantaravṛttaḥ, tathāpi sūtreṇa sākṣādanupādānād idaṃ coditam iti || [68] ||
__________NOTES__________
[93] m arthaḥ ya
punar ākṣipati -- ānantarye ti. ayam abhiprāyaḥ -- na hi manvādivadadṛṣṭārthopadeśī jaiminiḥ, anena cānantaryam upadiṣṭaṃ, tad yasyānantaryaṃ dṛṣṭārthaṃ bhavati tadānantaryam iti gamyate. vedādhyayanam eva vedārthavicārātmikāyāṃ dharmajijñāsāyāṃ dṛṣṭārthaṃ, tena vinā tadanupapatteḥ. atas tadākṣiptam. ataḥ asūtritopālambho na yukta iti
kathaṃ punardṛṣṭārthatayā vedādhyayanam ākṣipyate ata āha -- yene ti || [70] ||
na ca yatkiñcitkriyānantaryārtham upadeśaḥ tasyāvarjanīyatvena nityaprāpter ity āha -- kriyamāṇe ti
nanu saṅkalpaprayatnādibhir api vinā[94]sā nopapadyata eveti dṛṣṭārthatvena vedādhyayanam ākṣipyata ity āśaṅkyāha[95]- saṅkalpādibhir iti
__________NOTES__________
[94] nā jijñāsā
[95] ṅkya pariharati sa (KHA)
{1,34} evaṃ vedādhyayanānantaryam upapādyopasaṃharati -- tasmād iti
aparam api prāg api ca vedādhyayanād iti bhāṣyam. tadākṣipati -- anyasyāpī ti. yadaiva naitad evam ityādinā vedādhyayanam atantrīkṛtaṃ tadaivādhyayanāt prāgūrdhvaṃ vānyasyāpi karmaṇo 'nantaraṃ dharmajijñāsā prāpnoty eveti vyarthaṃ prāg iti punarvacanam iti. atra[96]parihārabhāṣyaṃ tādṛśīm ityādi. tadākṣipati -- pūrveṇeti. tat tu vedādhyayanaṃ tasmin hi sati sāvakalpate ity anenaiva vedādhyayanaprāpter uktatvāt kim anuktaṃ vaktuṃ punar idam uktam iti
__________NOTES__________
[96] atrāparaṃ pa (KA)
evam ākṣipyādyacodyaparihāraṃ tāvad āha -- vakṣyamāṇam[97] iti sārdhadvayena. atra hi nādyāpi[98]vedavākyāni pramāṇam iti sādhitam. tāni ca vākyāni vivariṣyati jaiminir ity api nāvagamyate. tato[99]buddhādivacanapāṭhānantaraṃ caityavandanādidharmajijñāsāprasakteḥ paricodanā yuktaiveti
__________NOTES__________
[97] ti codanāntena
[98] pi codanā pra (KHA)
[99] buddhavākyādi (KA)
evamanabhijñasya paricodaneti samādhāyānyathā samādhatte -- yad veti {1,35}dvayena. asyārthaḥ - vedamadhītyātha dharmajijñāsetīdṛśe 'pi sūtre paricodanāvakāśo 'sty eva, ubhayaṃ hi vicakṣitaṃ nānadhītyānantaraṃ nānyat kṛtveti. tac ca vacobhaṅgibhedena vākyabhedād ayuktam iti
vākyabhedam eva prapañcayati -- adhītyaiveti dvayena. ekaṃ hi vedam adhītyātha dharmajijñāseti vākyam. tad yadi vedam adhītyaiveti vidadhāti, tadānantaryāvidhānād anyasyāpi snānasahadharmacāriṇī saṃyogādikarmaṇo 'nantaraṃ dharmajijñāsā prāpnoti. athaitadbhayādānantaryam āśrīyate tato yo 'dhītya jijñāsate taṃ pratyānantaryamātravidhānād anadhītavedasya dharmajijñāsā na vāryata iti prāg api prasajyeta. ubhayavivakṣā tu vākyabhedaprasaṅgād ayuktaiveti. vakṣyamāṇā[100]locanena tu naitad evam iti paricodanāyāṃ prāg api ca vedādhyayanād iti bhinnakramaṃ yojanīyam. api ca prāg vedādhyayanād iti. ayam arthaḥ -- yady api vedārtho vicārayitavyaḥ, tathāpi prathamam eva vicārayitum ucitaḥ. sarvaṃ hi hānopādānārthaṃ vastu prathamam eva jijñāsyate. tato hīyetopādīyeta vā. yat tv avicāritāsiddham arthaṃ prathamam evopādāya bhraṣṭāvasaraṃ jijñāsyate, tadabuddhipūrvakam āpadyeta. asyāpi codyasya tādṛśīm ity etad evottaram iti vakṣyāmaḥ
__________NOTES__________
[100] [?]ṇāvalo (KA)
parihārabhāṣyam idānīṃ samarthayate -- buddhavākyādī ti. tat tu vedādhyayanam iti vakṣyamāṇālocanena vedādhyayanaṃ vṛttim ity uktam. tadanākalayya vakṣyamāṇānālocanena naitad evam iti paricoditaṃ tādṛśīm ity anena{1,36}pravartiṣyamāṇānekavidhavedārthavicārātmikā dharmajijñāseyam iti jijñāsāsvarūpopavarṇanena parihṛtam. ataḥ paricodanāparihāratvenāpunaruktatvam iti. evañ ca vakṣyamāṇānālocanena codyottaratayā bhāṣyaṃ vyākhyāyālocanaparicodanāyām api etad evottaram iti yojayati -- prāg iti. yat tāvad ubhayapratipādanena vākyabhedaprasañjanaṃ kṛtaṃ, tadānantaryamātraparatvena parihriyate tatparatve 'dhyayanavidhānāsambhavāt. prāg apīti ca codyaṃ pariśiṣyate. tasyāpi tādṛśīm ity anenāpākriyā, jijñāsāsāmarthyena pūrvavṛttavedādhyayanalābhāt. nahīyam anupāttavedena śakyā kartum. ata eva yaduktamadhyayanāt prāg eva dharmajijñāsā yukteti, tad apy anena parihṛtaṃ bhavati. tādṛśīyam anekavidhavicārāyat tā yā vicārasiddhamadhyayanam antareṇa kartum aśakyā. vicārya tv adhīyāno vicārasyānekakālasādhyatvād adhyayanakālātipātād vrātyatām āpadyeta. na caivam anadhītavedas tadarthaṃ yāvadavadhārayitum alam ity avicāritopāttavedādhyayanapūrvakatvaṃ dharmajijñāsāyāḥ. yat tūktam avicāritopādāne 'buddhipūrvakam upādānam iti. kena voktaṃ buddhipūrvakam upādānam iti. hitaiṣiṇaḥ pitrādaya evainaṃ[101]kumāram anākalitapāralaukikakalyāṇaṃ pravartayanti. api ca[102]sajātīyānaharaharaviratapravṛttasvādhyāyādhyayanānupalabhamānaḥ sāmānyato jānāti nūnam asmāt karmaṇaḥ ko 'py abhyudaya eṣāṃ bhavitā katham aparathā śrāmyadbhir hitakāmaiḥ pitrādibhir amī pravartyanta iti. evaṃ viditavato 'ham apy[103]anutiṣṭhan śreyaḥ prāpsyāmīti cintayataḥ svayam api pravṛttir upapadyata eveti
__________NOTES__________
[101] māṇavakam a
[102] cāyam api sa
[103] py etadanuti
atrāparam api ca naiva vayam iha vedādhyayanāt pūrvaṃ dharmajijñāsāyāḥ pratiṣedhaṃ śiṣmaḥ iti bhāṣyaṃ, tasyārtham āha -- naive ti. ye ete pūrvakalpite vacobhaṅgī tayor eko 'py artho nānena sūtreṇa vivakṣyate[104]kin tu vedādhyayanam. anantaram ubhayam upanipatati,[105]yadartho vicārayitavyaḥ yac cādhītya snāyād iti{1,37}smṛtivacanabalena guru[106]kulasakāśād apavartanam. tatrāsamāvṛttaḥ kathaṃ nāma vedārthaṃ vicārayed ity evam artham idaṃ sūtram ity apicetyādikenoktam iti
__________NOTES__________
[104] dhīyate
[105] titam ya (KHA)
[106] rusa
idaṃ ca bhāṣyaṃ nyūnaṃ manyamānaiḥ[107][108]kaiścid adhyāhṛtya vyākhyātaṃ,[109]tatas tam upanyasyati -- ānantaryam iti. asya hi sūtrasya gurukulavāsāvasānanivṛttiparatvād adhyayanam ānantaryaṃ cobhayam api na vivakṣitam. bhāṣyaṃ tu yathāśrutam[110]adhyayanavidhāna[111]niṣedhamātraparam[112]upalabhyate. ato nāpi parastādānantaryaṃ śiṣma ity adhyāhṛtyobhayavacanavyaktiniṣedhārthatayā vyākhyeyam iti
__________NOTES__________
[107] nāḥ
[108] kecit
[109] tavantaḥ tad upa
[110] tagṛhītam a
[111] namātraniṣedhapa
[112] m avagamyate
nanu nānanvitapadārtho vākyārthaḥ. na ceha[113]sūtre tādṛś[114]ānāṃ padārthānām anvayo dṛśyate, yena gurukulavāsāvasānanivṛttiḥ pratīyeta. pratyutādhyayanānantaryayor eva śrutyā vidhānam upalabhyate. tatas tad eva yuktam ata āha -- na vāryata iti. anadhītavedasya sarvakriyāsvaśaktasyānadhikārād dharmajijñāsā daivād eva vāritā, kiṃ tannivṛttyarthenādhyayanavidhānena. ānantaryam api na manvādivadadṛṣṭārtham upadiśyate. nacādṛṣṭārthopadeśī jaiminir ity uktam. ato dṛṣṭārthādhyayanānantaryabalena gurukulavāsāvasānanivṛttir lakṣaṇayāśrīyata iti
__________NOTES__________
[113] ve
[114] śaḥ pa (KHA)
evam adhyāhārapakṣam upanyasya dūṣayati -- ānantarye ti. ayam abhiprāyaḥ -- śrutārthānupapattyaiva hi lakṣaṇā bhavati. yadi cānantaryavacanavyaktir nāśritā, kiṃ lakṣaṇāyā bījam. tasmād ānantaryavacanavyaktim āśrityaiva śrautārthaparigrahe dṛṣṭārthatvaprasakter lakṣaṇārtho lakṣaṇayā viṣayīkṛto 'rthaḥ snānābhāvo vidhīyate. yathāśrutabhāṣyasvarasabhaṅgaś caivaṃ sati na bhaviṣyatīti
{1,38} kena punaḥ sambandhenānantaryam upadiṣṭaṃ snānābhāvaṃ lakṣayatīty ata āha -- pratīte ti. ayam abhiprāyaḥ -- virodhisadbhāvo ho virodhyantaranivṛttyā vyāptaḥ. tad yadaiva vedādhyayanānantarā dharmajijñāsā prāptā[115]bhavati, tadaivādhyayanānantarakālasya tayā vyāptatvāt tatparipanthi snānaṃ nivartate. na hi gurugṛhādanāvṛttaḥ snāti. na ca samāvṛtto dharmaṃ jijñāsitum īṣṭe. yathaiva guruṇā vinādhyayanaṃ na sidhyati, tathaivārthajñānam api. ato 'dhyayanānantaraṃ dharmajijñāsā kāryetyukte saty ānantaryasvarūpe dṛṣtārthatvaprasakteḥ snānābhāvalakṣaṇā yukteti
__________NOTES__________
[115] pratītā bha
nanu satyaṃ virodhinor ekenāvaruddhe paraṃ nivartate. virodha eva tu kutaḥ. adhyayanānantaraṃ hi adhītya snāyād iti smṛtyanumitaśrutibalena snāsyati. tataḥ sandigdhaprayojana[116]vadvedārthagocaraṃ vicāram ārapsyate, ata āha -- virodho yugapad iti. ayam abhiprāyaḥ -- dṛṣṭārthādhyayanavidhibalena hy adhyayane pravṛtto na prāṅmīmāṃsāśravaṇād virantum arhati. eko hy upanītasya māṇavakasya praṇavādir ārtvijyavicārāvasānaḥ śāstrārthaḥ. ato yugapadubhayam upanipatitam iti yukto virodha iti. nanu virodhinoḥ sahāsambhavād eko bādhyatām. adhītya snāyād iti smṛtyanumitaśrutibalena nyāyaprāpta[117]durbaladharmajijñāsābādho yuktaḥ, ata āha -- daurbalyaṃ vedabādhanād iti. evaṃ ho manyate -- svādhyāyo 'dhyetavyaḥ ityadhītena svādhyāyenārthaṃ jānīyād iti vidhyarthaḥ. tad yady adhyayanānantaraṃ snāyād itīmam āmnāyam atikrāmet. tac cāyuktam. smṛtyanurodhena pratyakṣaśrutavedabādhaprasaṅgād, mūlamūlibalābalaviparyayaprasaṅgāc ca. ato balavaddharmajijñāsānurodhena durbalasnānabādho yukta iti.
__________NOTES__________
[116] vantaṃ vedā (KHA)
[117] ptadha
kaḥ punarvedaḥ yo 'dhītyasnānaṃ bādhate. nanūktaṃ svādhyāyo 'dhyetavya ity arthajñānaparyantaḥ śāstrārtho 'nantarasnānānuṣṭhānena bādhito bhavatīti.{1,39}syād etad evaṃ yady arthajñānārtham adhyayanaṃ bhavet. idaṃ tvācāryakaraṇavidhyaupayikaṃ, adhyayanavidhāvadhikārāśravaṇāt. ācāryakaraṇavidhiprayuktyā cānuṣṭhānalābhe viśvajidādivat kalpanānupapatteḥ. ataḥ svayam adhikāravidhuro 'pi vidhir adhikāravantam ācāryakaraṇavidhim anurudhya sidhyati. ācāryakaraṇavidhau tvācāryakam eva kāmayamānasyādhikāraḥ. kathaṃ punarācāryakaraṇavidhir anaṅgabhūtam evādhyayanaṃ prayoktum utsahate. prayājādayo hi darśapūrṇamāsaprakaraṇādhītās tadaṅgabhūtā iti yuktaṃ yat tābhyāṃ prayujyanta iti. adhyayanaṃ tv anārabhyādhītaṃ na śrutyādibhiḥ kasyacidaṅgatayā śakyam avadhārayitum. satyam evam evaitat. anaṅgabhūtam eva tūpakārakam adhyayanam ācāryakaniyogasya. atas tat tena prayujyate kratuniyogair ivādhānam. kaḥ punar ācāryakaraṇavidher adhyayanenopakāraḥ. śrūyatām. upanīyādhyāpanād ācāryo bhavati. na cādhyāpanam adhyayanam antareṇa sambhavati. ato 'dhyāpanaparam adhyayanam. svādhyāyo 'pi bhūtabhavyasamuccāreṇa bhūtaṃ bhavyāyopadiśyata ityadhyayananiṣpattyarthaḥ. ataś cānyaparatvāt svādhyāyākṣarāṇām avivakṣitaḥ pratīyamāno 'py arthaḥ. na cāvivakṣito 'rtho vicāraṃ prayuṅkte. ataḥ svādhyāyādhyayanamātreṇācāryakaniyoganiṣpatter anārabhyā mīmāṃsā iti na snānasmṛteḥ kenacid virodham upalabhāmahe.
atrābhidhīyate -- yat tāvadācāryakaraṇavidhiprayuktam adhyayanam iti. tatra na vidmaḥ ko 'yam ācāryakaraṇavidhir iti. yadi matam -- aṣṭavarṣaṃ brāhmaṇam upanayīta tam adhyāpayed iti, avidhijño devānāṃ priyaḥ. nānenācāryakaṃ bhāvayed iti vidhīyate. api tu adhyayane aṣṭavarṣo brāhmaṇo 'dhikārīti[118]bodhyate. nanu ca nātrāṣṭavarṣo brāhmaṇo 'dhīyīteti śrūyate. kin tu aṣṭavarṣam adhyāpayīteti. satyam. prayojakavyāpāraparā api vidhayaḥ prayojyavyāpāraparā dṛṣṭāḥ yathāveṣṭau etayān nādyakāmaṃ yājayed iti atirātreṇa prajākāmaṃ yājayed iti ca. nanu copanayītetyācāryakaraṇe nayater ātmanepadam ityupanayanenācāryakaṃ nirvartayed iti pratyeṣyate.[119]naivam. nātrācāryakārtham upanayanam ātmanepadād avagamyate. api tu māṇavakārthād upanayanād ānuṣaṅgikam ārcāyatvaṃ vaiśvadevyām ikṣārthādivad dadhyānayanād vājinejyā. akartrabhiprāyārthaṃ hi nayater ātmanepadavidhānam. ācāryakārthatve tūpanayanasya{1,40}kartāram eva kriyāphalam abhipreyāt. ato 'ṣṭavarṣam iti nāyam ācāryakaraṇavidhiḥ. atha matam -- anumāsyāmahe vayam ācāryakaraṇavidhim. smaryate hi --
__________NOTES__________
[118] codya (KA)
[119] mai (KHA)
upanīya tu yaḥ śiṣyaṃ vedam adhyāpayed dvijaḥ |
sakalpaṃ sarahasyaṃ ca tam ācāryaṃ pracakṣate ||
iti. tad asyāḥ smṛter mūlabhūtā upanīyādhyāpanenācāryakaṃ bhāvayed iti śrutir anumāsyate. tan na. smārtavākyasadṛśaṃ hi mūlam anumīyate. yathāṣṭakādigocaraṃ[120]kartavyatāvacanam upalabhyāṣṭakā kartavyeti śrutir api kartavyatāviṣayaivānumīyate. na cehopanayanādinācāryakaṃ kuryād[121]iti smṛtivacanam. api tarhi upanīyādhyāpayitari laukikā ācāryaśabdam upacarantīti lokasiddham evācāryapadārthaṃ darśayati. tat katham itaḥ siddhānuvādāt kartavyatāśrutir anumātuṃ śakyate. na cāhavanīyādivadalaukikam ācāryakam. āhavanīyaśabdo hi ādhānapavamānahavirādijanyam alaukikam atiśayaviśeṣam abhiniviśamāno 'laukikārtha iti yuktam. ācāryaśabdas tūpanīya vedadātari upacaritaḥ.
__________NOTES__________
[120] ra smārtaṃ ka (KA)
[121] bhāvayed i (KHA)
upanīya dadad vedam ācāryaḥ sa udāhṛtaḥ |
iti smṛteḥ. evaṃ tu sāndṛṣṭikam eva śiṣyopādhyāyavad, nālaukikam ācāryakam. api cāpravṛttapravartanaṃ hi vidher arthaḥ. svayam eva cācāryake dhanāyan yaśasyan vā pravartata iti kiṃ tadvidhānena. ataḥ śūnyahṛdayair vyavahṛtam evedam ācāryakaraṇavidhiprayuktam adhyayanam iti. kathañ caiṣa vrataniyamādītikartavyatāvato 'dhyayanavidheḥ prayojakaḥ. adhyāpanaṃ hy adhyayanam antareṇānupapadyamānaṃ laukikena rūpeṇādhyayanamātraṃ prayuṅktām. ato 'nanyaparatvāt svādhyāyādhyayanavidher nāvivakṣitārthatayā śakyaṃ pūrvapakṣayitum.
yad apy uktam upanayanam ācāryakaniyogāṅgam ityupanīyādhyāpanenācāryakaṃ bhāvayed iti śrutir anumitā. atra ca katvāśruter ācāryakabhāvanāsamānakartṛkam upanayanam avagamyate. na ca prayogaikyādṛte samānaḥ kartā bhavati. na ca tadaṅgāṅgibhāvādṛte sambhavatītyācāryakaraṇavidhau sahāṅgair aṅgam upanayanam. tac ca kena dvāreṇopakuryād iti cintāyām upaneyāsādanam evopanayanasvabhāvālocanayā dvāram avadhāritam. upaneyo 'pi nākiñcitkaro 'ṅgam iti{1,41}tadvyāpārāpekṣāyām upanayanaṃ prakrasyādhyayanam āmnātam. upakārakaṃ ca tadadhyāpanāvidheḥ. atas tad evopanayanadvāreṇādhyāpanavidhinā prayujyate. uktaṃ ca katham ācāryakaraṇavidheḥ prayojakatvam upanayanadvārakaṃ hi tad iti.
atrocyate -- naivam adhyayanavidhiḥ śakyate prayoktum, anaṅgatvād anupakārakatvāc ca. yac ca samānakartṛkatvād upanayanam adhyāpanāṅgam ity uktaṃ, tan na. vispaṣṭaṃ hi vayam aṣṭavarṣaṃ brāhmaṇam upanayīteti dvitīyāsaṃyogād upanīyamānadvijakumārāṅgam upanayanam avagacchāmaḥ. tasya ca tam adhyāpayed ityadhyayanasambandhād yuktam eva saṃskārārhatvam. ato māṇavakadvāreṇādhyayanavidhyaṅgam upanayanam iti saty apy upanīyādhyāpanenācāryakaṃ bhāvayed iti. vidhāv anaṅgam evopanayanaṃ kṛtārthasaṃyogeṣu kālopalakṣaṇārthatvasya sthitatvāt. yathā darśapūrṇamāsābhyām iṣṭvā somena yajeteti. na hi tayor anyonyam aṅgāṅgibhāvaḥ, ubhayor api kṛtārthatvāt, evam ihāpi bhavitum arhati. astuvādhyāpanāṅgam upanayanam. tat tu samīpaprāpaṇamātram. atas tāvanmātram ācāryakaraṇavidhinā prayujyatām, adhyayanāṅgaṃ tu viśiṣṭamantrādyupetam anena prayuktam iti na pramāṇaṃ kramate. na ca phalacamasavadadhikārato viśeṣalābhaḥ. tatra hi yāgāṅgasomabhakṣaṇaprakaraṇāmnāto bhakṣayatis tadaṅgam eva bhakṣaṇaṃ vigāhate. na ceha tathā, adhikārābhāvāt. na ca juhūvad etad bhavitum arhati. sā hy anujjhitakratusambandheti dūre 'py uddiṣṭamātrā saiva pratīyate. upanayanaṃ tu samīpaprāpaṇam anekadhā bhinnam iti na viśiṣṭāvagatau kiñcit kāraṇam. astu vā viśiṣṭopanayanam ācāryakaraṇavidher aṅgam, prayujyatāṃ ca tat tena. na ca taddvāreṇādhyayanaprayuktiḥ sambhavati. aṅgaṃ hi tadadhyayanasyety uktam. na cāṅgam ākṛṣyamāṇaṃ pradhānam ākarṣati, pradhānānām anaṅgavaśavartitvāt. tasmān na kathañcid[122]ācāryakaraṇavidheḥ prayojakatvam. kasmāc cādhyayanavidhir[123]ācāryakaraṇavidhiprayuktyā sidhyati. kaścit kvacin niyukta iti hi niyogasya svarūpam. tad ayaṃ svayam aniyuñjāno niyogatvād eva hīyeta. anadhikāratvāt anyam upajīvatīti cet. na. uktādhikāratvāt. uktam aṣṭavarṣo brāhmaṇo 'dhikārīti. yadarthaṃ hi yat karma sa tatrādhikārī. māṇavakāryaṃ cādhyayanam iti tam adhyāpayed iti vidhānād avagamyate,[124]ananyaparatvād asya.{1,42}na hīdam adhyāpanasvarūpavidhānaparam, antareṇāpi vidhānaṃ vṛttyartham eva tu tatra pravṛtteḥ. adhyayanavidhiś cāśrutādhikāro 'dhikāriṇam apekṣate. na hi jñāyate kena svādhyāyo 'dhyetavya
iti. ato 'pekṣitavidhibalād adhyayanādhikṛtapuruṣopadeśa evāyaṃ tam adhyāpayed iti. tad ayam arthaḥ -- aṣṭavarṣo brāhmaṇo 'dhīyīteti. ataḥ prayojakavyāpāradvāreṇa prayojyavyāpāraparam idam iti varṇitam eveti. atha matam ātmārtham adhyayanaṃ na māṇavako budhyata iti na pravartata iti, yady evam ācāryārtham api na budhyata iti na pravartetaiva. ācārya evā[125]tmārthaṃ pravartayatīti cet, tulyam asya māṇavakārthatve 'pi pravartakatvam. sa hy asya hitakāmo jānāti cāsyeyam abhyudayakāriṇī kriyeti. tam imam avidvattvāt svayam apravṛttam anyo hitakāmaḥ pravartayiṣyati striyam iva svādhikāre niṣādam iva sthapatīṣṭyām. api ca ācāryakaraṇavidhiprayuktatve 'dhyayanasya nārthāvivakṣāyāṃ kiñcit kāraṇam upalabhyate. tad yadi adhyayanamātram ātmānuguṇatayā prayuṅkte na tu svābhāvikaṃ śabdānām arthaparatvaṃ vihanti,[126]svādhyāyādhyayanasvarūpamātreṇa cācāryakaniyogani[127]ṣpatter abhidhāvyāpārasyānanyaparatvāt. ato nārthāvivakṣāyāṃ kiñcit kāraṇam asti. astu vā ācāryakaraṇavidhyaupayikatvena vidhyantarāṇām arthāvivakṣā, tathāpi na mīmāṃsānārambheṇa pūrvapakṣavarṇanā śakyā kartum. ācāryakaraṇavidhyarthamātranirūpaṇasyāpi mīmāṃsāgatanyāyakalāpādhīnātmalābhatvāt. tasyāpi svādhyāyaśabdavācyatvād avivakṣitārthatvam iti cet. na. kalpitasya vidher anadhītasyāsvādhyāyaśabdavācyatvāt. tasya cāvivakṣitārthatve 'nyārthavivakṣā anyārthavivakṣāyāṃ punastadvivakṣetyanavasthā syāt. na ca vyavasthāsambhave 'vyavasthitaḥ śāstrārtho yukto varṇayitum. tad varaṃ svādhyāyādhyayanavidher adṛṣṭārthatvaṃ, na tvācāryakaraṇavidhyarthatvenāvyavasthā. evaṃ hi svābhāvikam arthaparatvaṃ śabdānām apalapitaṃ na bhavati. na caikavidhyanurodhena kṛtsnasvādhyāyāprāmāṇyaprasaṅgaḥ. bhūyovirodhe hy alpamanyāyyam iti vakṣyati vipratiṣiddhadharmasamavāye bhūyasāṃ syāt sadharmatvam (12.2.22) iti. tyajed ekaṃ kulasyārthe iti nyāyavido vadantīti nāvivakṣitārthatayā pūrvapakṣo yuktaḥ.
__________NOTES__________
[122] dadhyāpanavi
[123] r adhyāpanavidhi
[124] anya (KHA)
[125] vainam ācāryārthaṃ (KHA)
[126] nti adhya
[127] nivṛtte (KA)
{1,43} yad api cātra rāddhāntitaṃ saty apy ācāryakaraṇavidhiprayuktatve 'dhyayanasya na tannivṛttir eva prayojanaṃ, bahiraṅgatvāt. yad etadadhyetaryarthajñānaṃ jāyamānam upalabhyate tad eva tasya prayojanaṃ nyāyyam. yatkartṛkā hi yā kriyā sā tadarthaiveti yuktaṃ, tathā[128]darśanāt. nanu prathamabhāvī prayojakavidhyadhikārānupraveśaś caramabhāvyarthajñānād balīyān. ato nādhyetrarthatāmadhyayanasyāpādayitum utsahāmahe. kiṃ hi. prathamāvagatācāryakaraṇavidhyarthatve paścādbhāvinyantarāgatā kariṣyati. naivam. prāg apy adhikārāntarasambandhānavagamād aśravaṇāt. anyaprayuktayā cānuṣṭhānopapattau viśvajidādivat kalpanānupapatteḥ. ata ācāryakaraṇavidhiprayuktam adhyayanam asati prayojanasambandhe duḥsthitam eva, sarvavidhīnām adhikāraparyavasāyitvāt. so 'yam adhītasāṅgavedasyāntarā mīmāṃsādhyayanaṃ cādhikāro niṣpadyate. sa hi tadā viditapadārtho vākyārthaṃ budhyamāno madartham idaṃ karmeti jānāti. yuktaṃ caitad[129]yat kratvapekṣitam arthajñānaṃ prayojanatayā sambadhyata iti. evaṃ ca paraprayuktāv apy arthaparatvāvighātād yuktaiva tadvicārārthā mīmāṃseti. tad idam anupapannam. na hi niyogārthanirvṛtter anyad asti prayojanaṃ sarvavidhīnāṃ[130]yena paraprayuktānuṣṭhāno 'pi vidhiḥ prayojanam apekṣate. itarathā hi nitye 'pi tatkalpanāprasaṅgāt. syād etad -- asatyām api vidhyapekṣāyām arthāj jātam arthajñānaṃ na hīyeteti arthajñānam arthāj jātaṃ na niyogataḥ pratipannam iti. tan na. homād apy arthāj jātasya havirvikārādeḥ prayojanatvāpatteḥ. kratvapekṣitam arthajñānaṃ naivaṃ havirvikārādīti cet. tan na. asaty arthaparatve kratvanuṣṭhānābhāvāt kiṃ kenāpekṣyeta. kartṛ[131]phalapradatvam api kriyāṇāṃ naikāntikam, ṛtvikkarbhasu vyabhicārāt. ataḥ prayojakavidhyarthaḥ svārtho vādhyayanavidhir iti nārthaparatve pramāṇaṃ paśyāmaḥ. madhye cādhikārakalpanā vṛthaiva, pravṛttyanaṅgatvāt. bhavantī va svaniyoga eva paryavasyet. evaṃ hi tadādhyeta jānāti nityo hi vidhyarthaḥ sampādyo mameti. evaṃ ca niyoganirvṛttyartham adhyayanaṃ, tadarthaś ca svādhyāya iti nārthaparatvam. arthas tu pratīyamāno 'pi pūrvād ivāparo na vivakṣita ity avicāraṇīya eva. tasmād avicāritamanoharatvād asya pakṣasya yathāvārttikam evādhyayanavidhivicāro vācyaḥ. sa ucyate. svādhyāyo
'dhyetavyaḥ, svādhyāyam adhīyīta iti{1,44}ca vidhir atra śrūyate. phalavadvyāpāragocaratvaṃ ca svābhāvikaṃ sarvavidhīnām ity apuruṣārthātmano 'dhyayanād uttīrya puruṣārthātmakaṃ phalam abhilaṣati. adhyayanam api sādhyatvādhīnaṃ sādhanatve nikṣipyate. tad ayam artho jāyate adhyayanena kim api puruṣābhilaṣitaṃ kuryād iti. na ca tadupāttam ityāmnānasāmarthyād viśvajidādivat svarga eva sakalādhyetṛjanasamīhitaṃ phalaṃ kalpyate. nanu ca dvitīyāntasvādhyāyapadasamabhivyāhṛtam adhyayanaṃ tatpradhānam evāvagamyate. tataś cādhyayanena svādhyāyaṃ saṃskuryād iti vākyārtho 'vatiṣṭhate. na ca saktuvadasaṃskāryaḥ svādhyāyaḥ, phalavatkratujñānopāyabhūtatvāt. ato na phalāntarakalpanāvakāśaḥ. na. aviniyogāt. na khalu svādhyāyasyārthajñāne viniyojikā śrutir upalabhyate. ato na tādarthye pramāṇam iti na saṃskārārhatvam. bhūtaś ca svādhyāyaḥ bhavyam adhyayanaṃ, bhūtasya bhavyārthatāyāṃ dṛṣṭārthatā. itarathā kalpyam adṛṣṭam. na ca tad yuktam. ato viniyogabhaṅgena svādhyāyenādhyayanaṃ saṃskuryād iti śāstrārtho yuktaḥ. huṃphaḍādīnāṃ cānarthakānām adhyayanād avyāpakam arthajñānam. teṣām adṛṣṭārtham adhyayanaṃ bhavatīti cet. tadardhajaratīyam ekasyaiva vidher dṛṣṭādṛṣṭārthatvakalpanāt. ata[132]ekarūpeṇādṛṣṭārthataiva yuktā. nanu ca rātrisatravadārthavādikam eva phalaṃ śrutatvād yuktam āśrayitum. śrūyate hi yaṃ yaṃ kratum adhīte tena tenāsya kratuneṣṭaṃ bhavatīti kratuphalaprāptir adhyayanasya phalam. athocyeta na prathame gurusakāśād adhyayane phalam idam, api tarhi dhāraṇādyartha iti. tan na. dhāraṇādyarthārthavādasyātideśataḥ prathamādhyayanasambandhāt. ato rātrisatranyāyenārthavādagatam eva vipariṇāmena phalam upakalpayitum ucitam. syād etad evaṃ yady arthavādāḥ svarūpato 'tidiśyeran. na tv etad evaṃ, śāstrātideśanirākaraṇāt. prarocanāmātram[133]ihārthavādotthāpitam adhyayana[134]vidhināpekṣitaṃ sambandhum iti nānāśrayaphalapadavipariṇāmaḥ śakyate kalpayitum. ato naiṣāpi kalpanā yukteti viśvajidādivat svargaphalataiva yuktā kalpayitum. ataḥ svargārthaṃ gurusakāśād adhītya snānasmṛtibalenānantaraṃ snātvā paścāt sandigdhaṃ prayojanavantaṃ vedārthaṃ vicārayatu mā vā. sarvathā tāvadadhyaya[135]navidhyartho
niṣpanna iti na[136]kathañcid vedavirodham upalabhāmahe.
__________NOTES__________
[128] thā loke da
[129] t kra (KHA)
[130] nāṃ yathoktaṃ ye (KA)
[131] trarthatva (KHA)
[132] aikarūpyeṇā (KHA)
[133] traṃ hy artha
[134] nasya vi
[135] yanamātrād evādhyayana
[136] nātra ka (KA, KHA)
{1,45} atrocyate -- svādhyāyo 'dhyetavyaḥ svādhyāyam adhīyīteti ca vispaṣṭaṃ svādhyāyasyādhyayanakarmatvam avagamyate. na ca saktuvad viniyogabhaṅgo yuktaḥ. saktavo hi bhūtabhāvyupayogarahitā na saṃskāram arhanti. na ca tathā svādhyāyaḥ, bhāvyupayogitvāt. iha hy adhyayanānantaram akṣaragrahaṇaṃ, tataḥ padāvadhāraṇaṃ, tataḥ padārthasmaraṇaṃ, tato vākyārtha[137]jñānaṃ, tato 'nuṣṭhānaṃ, tato 'bhyudaya iti paramparayā puruṣārtha[138]prayojanapratilambhena viparivṛttyādhyayanamātrān[139]nādṛṣṭakalpanāvakāśaḥ. yāvad dhi viprakṛṣṭam api dṛṣṭam upalabhyate, tāvat tad evānusaraṇīyam. tad iha brāhmaṇavākyeṣu pradhānavākyānāṃ phalavatkarmāvabodhanaṃ phalam, aṅgavākyānāṃ tu sannipatyopakārakārād upakārakadṛṣṭādṛṣṭārthetikartavyatāprakāśanam. arthavādānāṃ ca vidhyapekṣitaviṣayaprāśastyapratipādanam. udbhidādīnāṃ ca[140]nāmnāṃ guṇaphalavidhānam. upaniṣadāṃ tu sāmparāyikaphalopabhogocitacetanakartṛpratipādanadvāreṇa sakalavedaprāmāṇyapratipādanam ity ūhanīyam. mantrāṇāṃ ca keṣāñcidanuṣṭhīyamānapadārthaprakāśanam. yeṣāṃ tu na dṛṣṭaṃ prayojanaṃ teṣāṃ kratupuruṣārthādṛṣṭakalpanā. na ca tadadṛṣṭārthatvenānyatrāpi dṛśyamānaprayojanaparityāgo yuktaḥ. svādhyāyā[141]dhyayanavidhyadhyāpitasya[142]mantrabrāhmaṇasya prayojanakalpanāvasare yathāśakti prayojana[143]kalpanaiva yuktā. tatra humādīnāṃ dṛṣṭaprayojanāsambhave japabrahmayajñādāv adṛṣṭārthatā. dṛṣṭaṃ caikaprayogavidhigocarāṇāṃ[144]dṛṣṭādṛṣṭaprayojanatvaṃ prokṣaṇāvaghātādīnām. ato nāvaśyamaikarūpyam[145]eva sarvatraivāstheyam. tad eṣa pūrvottarapakṣasaṃkṣepā[146]rthaḥ -- pāralaukikādṛṣṭaphalatvād adhyayanasya nārthajñānaparyanto 'dhyayanavidhyartha iti nāvaśyam anantaraṃ vedārtho mīmāṃsitavyaḥ. ato na snānasmṛtyadhyayanavidhyor virodhaḥ. aviruddhaṃ ca na durbalam api bādham arhatīti pūrvaḥ pakṣaḥ. siddhāntas tu - svādhyāyasyādhyayana[147]saṃskāryatvāvagamādadhītena svādhyāyena kiṃ kuryād ityapekṣite yogyatvenārthajñāne svādhyāyasya viniyogāt, tasya caihikatvād
anantaraṃ dṛśyamānatvāc ca na vyavahitāmuṣmikādṛṣṭasvargaphalakalpanā yuktetyadhītena svādhyāyenārthaṃ jānīyād iti karaṇībhūtasya vedasyānugrāhakāpekṣāyāṃ,{1,46} yogyatvenetikartavyatāṃśopanipātinī mīmāṃsādhyayanānantaram upanipatantī svakālopanipātinā snānena virudhyata iti śrutibalīyastvena yuktaḥ snānasmṛter bādha iti sūktaṃ snānasya tena bādhaḥ syād iti
__________NOTES__________
[137] rthāvadhāraṇaṃ ta
[138] rthaprati (KA)
[139] trād adṛṣṭakalpanānavakā
[140] tu
[141] yavi
[142] sya hi ma
[143] naparika
[144] ṇāṃ nānāvidhadṛ (KHA)
[145] pyam evāvase (KA)
[146] paḥ (KHA)
[147] nakarmatvāva (KA)
atra bhāṣyaṃ dṛṣṭārthatā cādhyayanasyānantarye vyāhanyeta, lakṣaṇayā tv eṣo 'rthaḥ syād iti. tadadhyayanadṛṣṭārthatāpratipādanasya punaruktatvāl lakṣaṇayā tv eṣo 'rthaḥ syād iti cāvijñāyamānārthatvāt kaiścid vyākhyātṛbhis tyaktam. tat tāvad āha dṛṣṭārtheti kaiścid antena. svayaṃ tu cirantanalekhyeṣu vidyamānatvāt samādhatte -- tad ucyata iti. ayam abhiprāyaḥ -- pūrvaṃ hi na cādhītavedasyetyādibhāṣyeṇa pūrvakālatāmātraṃ ktvāpratyayenocyate, nānantaryam. na ca tadadhyayanadṛṣṭārthatve virudhyata iti smṛtyā sahāvirodho darśitaḥ. idānīṃ tu yady apy ānantaryavacanaḥ ktvāśabdaḥ, tathāpi samastasmṛtyarthaparigrahe vedavirodhād varaṃ lakṣaṇeti. paurvāparyaviśeṣa ānantarye ukte tadantargatapūrvakālatāmātram adhyayanasya lakṣyate. evaṃ hi dṛṣṭārthādhyayanena sahāvirodho bhavatīti
aparam api smṛtyā sahāvirodhaprakāram āha -- granthe ti. adhītyeti iṅo rūpe virodhaḥ neṇa iti. idaṃ cānvāruhyavacanam iti nātīvādaraṇīyaṃ. iṅo hi nityasahacarito 'dhiśabda ekadeśabhūtaḥ, na hi tasya kevalasya prayogo dṛṣṭapūrvaḥ. ata iṅo rūpe samudāyaprāsiddhiḥ. iṇas tv avayavaprasiddhiḥ. sā ca samudāyaprasiddher durbalā. svādhyāyādhyayanādhikāre cādhītyeti śrutaṃ tadviṣayam evāvagamyata ity ato 'pi nādhigamārtha[148]kalpanā yukteti
__________NOTES__________
[148] rtha iti (KA)
{1,47}atra bhāṣyaṃ na cedaṃ snānam adṛṣṭārthaṃ vidhīyate iti. tad vyācaṣṭe -- yas tv iti. yo hi śrutismṛtyor evam avirodho bhavatīti gurugehādanāvṛttasyāplavanamātram adhītya snāyād iti prayājādivat pradhānam adṛṣṭārthaṃ vidhīyate. athavā mantrādyupetam adhyayanasya pradhānakarmaṇaḥ prokṣaṇādivadadṛṣṭārthaṃ narasaṃskārarūpaṃ snānaṃ vidhīyata iti manyate, tasya vakṣyamāṇam uttaram iti
tad idānīm uttaram āha - ihe ti[149]dvayena. brahmacāriṇo hi na snāyād ity asnānādiniyama uktaḥ. na ca tatra kasyacid avadhitvam āśritam. ato 'sau kiyantaṃ kālam iti bhavaty avasānāpekṣeti. yady evaṃ tataḥ kim ata āha -- tata iti. apekṣitavidhau dṛṣṭārthatvam. itarathādṛṣṭārthaṃ snānavidhānam. na ca dṛṣṭe sambhavati tad yuktam. ato 'pekṣāvaśādasnānādiniyamanivṛttim eva adhītya snāyād iti snānaṃ lakṣayati. tad dhi asnānavirodhi snānaṃ, virodhisattā ca virodhyantaranivṛttyā vyāptā. ataḥ snānenāsnānaniyamanivṛttilakṣaṇā yuktaiva. tatsahacaritāś ca gurukulavāsādaya iti tannivṛttyā teṣām api nivṛttir lakṣyata iti. nanu yuktaṃ virodhinoḥ sahāsambhavāt snānenāsnānanivṛttir lakṣyata iti. gurukulavāsādidharmanivṛttau (?kṛ/ku)to hetuḥ. yac cāsnānādiniyamasahacarito gurukulavāsādis tannivṛttyā nivartyata ity uktaṃ tad ayuktam. pramāṇāntaragocare hi viṣaye tad yuktam. yathā loke bhojanakāle kevalasthalaparimārjanopadeśe sthalā(dī)ni parimṛjyantām iti bhavati tatsahacaritanikhilabhojanopakaraṇaśaṅkhaśuktikādiparimārjanopadeśaḥ. śrutismṛtyos tu yāvadupāttamātraviṣayatvāt sahacaritādigrahaṇam anyāyyam. ucyate -- syād evaṃ yadi śrutimūleyam adhītya snāyād iti smṛtiḥ{1,48}syāt. iyaṃ tu nyāyamūlā. nyāyaś ca sakalabrahmacāridharmanivṛttau samānaḥ. kaḥ punar asau. śrūyatām. brahmacāridharmā hi gurukulavāsādayo 'dhyayanāṅgam adhyayanasamāptau samāpyante iṣṭisamāptāv iva vratam iti nyāyaḥ. ato 'snānaniyamanivṛttimūlena sakalāgnīndhanādibrahmacāridharmaparyavasānalakṣaṇā yukteti. idaṃ tu kin tu lakṣaṇayetyādibhāṣyeṇoktam iti veditavyam
__________NOTES__________
[149] ti. bra (KA)
prakaraṇārtham idānīm upasaṃharati -- tasmād iti. ayam arthaḥ -- yad adhyayanaśabdo 'dhigamārtha iti vyākhyātaṃ, yac ca snāyādityasnānādiniyamanivṛttilakṣaṇārthaḥ snānaśabda iti, tathā athāto dharmajijñāseti[150]dharmajijñāsākramavacano 'thaśabdo 'dhyayanānantaropanipātismārtasnānābhāvalakṣaṇārtha iti yad uktaṃ tatra[151]ca sarvatra dṛṣṭārthatvaṃ hetur iti
__________NOTES__________
[150] ti ji
[151] tra sa
atra codayati -- snātvetī tyantena. evaṃ hy uktaṃ daurbalyaṃ vedabādhanād iti. evaṃ ca vedabādho bhavati yadi vedārthaḥ
sarvathaivopekṣyeta. yadi tu smṛtyanurodhenādhyayanānantaraṃ snātvā sandigdhaṃ prayojanavantaṃ vedārthaṃ budhyamāno jijñāsate, tato na kaścid vedavirodho dṛśyata ity avirodhitā snānasyeti. evaṃvā[152]dina uttaram āha -- evam iti snānabādhanam antena. ayam arthaḥ -- bhaved api smṛtyanurodhenānantaraṃ snānaṃ yadi tāvanmātram eva smṛtaṃ syāt. iha ca[153]snānād uttarakālam api nānāvidhāni nityāni naimittikāni ca karmāṇi smaryante. tad yadi tāny apy anurudhyante, tato 'tyantāya vedabādhaḥ. na ca tāny apy avicāritavedārtho yathāvad anuṣṭhātum īṣṭe. na cāviduṣo 'dhikāro 'sti. vakṣyati hi -- na cāvidvān vihito 'stīti. tadavaśyam anurudhyāpi smṛtiṃ kiyaty apy adhvani gatvā punas tadbādho vaktavyaḥ. tad varam adhītavedatvena vicārayogyatvānmāṇavakasyādhyayanānantaram[154]āgate kāle{1,49} prathamopanipātino virodhinaḥ snānasyaiva bādhanam. ato 'nadhītavedatvena yāvannityanaimittikakarmaṇo 'nuṣṭhānāyogyaḥ, tāvad akurvann api tāni na pratyavaiti. adhītavedatayā yogyo 'kurvan pratyaveyāt. na cāvidvān kartuṃ śaknoti. na cāvicārayan jānātītyadhyayanānantaram[155]eva dharmajijñāsā yukteti. idaṃ cottaravi[156]bhavād uktam. paramārthatas tv adhyayanavidhyarthasampādanāya pravṛtto na prāṅ mīmāṃsāśravaṇād virantum arhatītyadhyayanavidhibalaprabhāvita evāyam arthaḥ. na hi pradhānam anaṅgam anuṣṭhitaṃ paryavasyati. vakṣyati hi sāṅgaṃ pradhānam aikaśabdyād iti
__________NOTES__________
[152] vadataḥ
[153] tu (KHA)
[154] m upaga (KA)
[155] raṃ karma
[156] vai (KHA)
evaṃ smṛtibādham upapādyātraivādhikaraṇam[157]udāharati -- so 'yam iti. itirivārthe. pāṭhakramasyeva śrutikramasyāyathamarthād bādho 'vagamyata ity arthaḥ. uktaṃ hi kramakopādhikaraṇe kramakopo 'rthaśabdābhyām -- (5.4.1) iti. atra hi agnihotraṃ juhoti yavāgūṃ pacatīty udāhṛtya vicārayiṣyate -- kiṃ hutvā paktavyam, uta paktvā hotavyam iti. atra[158]pāṭhaprāmā[159]ṇyād hutvā paktavyam iti pūrvapakṣita uktaṃ pāṭhakramasyārthakramāt kopo bādhaḥ. arthavaśena hy atra pāṭhakramo 'tikramitavyaḥ. yathāpāṭhakramānuṣṭhāne hy artho na saṃvarteta. homārtho hi pākaḥ. sa homād uttaram[160]anuṣṭhito 'narthakaḥ syāt. homaś ca havanīyādṛte na sidhyet. tasmād ādau śrapaṇaṃ tato homa iti. tadvad ihāpi yady apy adhyayanānantaryarūpaktvāśrutyā snānasya kramo 'vagataḥ, tathāpy adhyayanadṛṣṭārthatāsāmarthyena bādhitavya iti. tatparigrahe 'dhyayanavidhyartha eva bādhitaḥ syāt. śrutikramo 'py arthānusāreṇa[161]bādhyata eva, arthārthatvāt sarvasyeti kramakopādhikaraṇe ṭīkākāreṇoktam iti.{1,50}adhikaraṇāntaramatraivodāharati[162]- guṇapradhānayor iti. vakṣyati -- aṅgaguṇavirodhe ca tādarthyāt (12.2.25) iti. atra ca pradhānabhūtasutyākālānurodhenāṅgabhūtadīkṣaṇīyākālabādho vakṣyate, pradhānārthatvād aṅgānām. pradhānavirodhe satyānarthakyāt. evam ihāpy adhyayanasnānayoḥ kramamadhītyasnāyād iti smṛtir upadiśati. kramaś ca kramavatām aṅgam ity[163]avivādaṃ sarvavādinām.[164]tad yady eṣa kramo 'nurudhyeta, tataḥ pradhānabhūtaṃ dṛṣṭārtham adhyayanam eva bādhitaṃ bhavet. na ca guṇānurodhena pradhānabādho yukta iti
__________NOTES__________
[157] ṇārtham u
[158] ta
[159] dhānyād
[160] rakālam a
[161] rodhena bādhitavya e (KA)
[162] riṣyati (KA)
[163] ti sa
[164] nām avivādasiddham
evaṃ tāvat smṛter atyantabādho bhaṇitaḥ. idānīṃ[165]virodhānusāritvād bādhyabādhakabhāvasya yāvanmātram eva virudhyate tad bādhitavyam. gurukula[166]vāsaparityāgamātraṃ ca dharmajijñāsāparipanthi, tadāyattatvāt[167]tasyāḥ, na madhumāṃsādiseveti na[168]te bādhitavyā ity āha -- snāne ti
__________NOTES__________
[165] nīṃ tu vi
[166] lapa
[167] tvād dharmajñānasya na
[168] na bā
tasmāt smṛtyekadeśabādho 'yaṃ na samastasmṛter[169]bādha ity āha -- tasmād iti
__________NOTES__________
[169] ti
nanv evaṃ parityaktāgnīndhanādibrahmacāridharmaḥ snātako jāta iti snātako nityaṃ śuciḥ sugandhiḥ snānaśīlaḥ iti vidhiprāptaṃ madhvādisevanavad dharmajijñāsāyām avirodhi yat snānaṃ tad api kriyatām[170]ata āha -- gurugehe ti. sakalabrahmacāridharmanivṛttau hi snātakaśabdaḥ prayuktaḥ, nāgnīndhanādikatipayadharmanivṛttau. ato yāvad gurugeha[171]nivṛttir madhvādisevāsamudāyasyāṃśo na samāpyate, tāvat snātaka eva na bhavatīti na snānam{1,51} asnānādiniyamanivṛttiḥ paryavasyati. snānaṃ na prāpnotītyarthaḥ. sakalabrahmacāridharmanivṛttivācī snātakaśabda iti
__________NOTES__________
[170] m ity āha
[171] hād vini (KHA)
vyākhyāya tad eva prayogānusāreṇāha -- gurugehād iti. yāvad dhi gurugehān na nivartate na niṣkrāmati, tāvat snātako na kathyate. ato na snātakadharmaṃ labhata iti. yady evaṃ tarhi mā snātu, dāraparigrahaṃ kin tu na karoti. upāttadāro 'pi[172]gurau nivasan dharmaṃ jijñāsata eva,[173]ata āha -- tad iti. gurugehānniṣkrāntasya kṛtamantrādyupetasnānasya tatra snānāt paro dārasaṅgraho vihitaḥ snātakaḥ sadṛśīṃ bhāryāṃ vindeta iti. tat katham akṛtasnānasya bhaved iti
__________NOTES__________
[172] hi
[173] vety ata
atra bhāṣyaṃ vedam adhītya snāyād gurukulān mā samāvartiṣṭeti. tadasaṅgatārtham iva lakṣyate. kathaṃ hi vedam adhītya snāyād gurukulān mā samāvartiṣṭeti. tad vicchidya yojayati -- vyākhyāye ti. pūrvaṃ hi na cedaṃ snānam adṛṣṭārtham ityādinā bhāṣyeṇa smṛtivākyaṃ vyākhyāya punas tad eva kīrtitam asyāḥ smṛter ayam artha ity uktaṃ bhavati
nanv ānantaryād gurukulān mā samāvartiṣṭetyanenaikagrantho 'vagamyate. kiṃ tatparityāge kāraṇam[174]ata āha -- samāvartiṣṭe ti. na hy ānantaryam eva sambandhe kāraṇam. api tarhi, yogyatāpi. iha ca virodhād ānantarye 'py asambandha iti
__________NOTES__________
[174] m ity ata
athāpanītaṃ kathaṃ vyākhyeyam ata āha -- athaśabdene ti. pūrvaṃ hi gurukulavāsāvasānabādhanārtho 'thaśabda iti vyākhyātaṃ gurukulān mā{1,52} samāvartiṣṭa kathaṃ vedavākyāni vicārayed ityādinā bhāṣyeṇa. na ca tatra hetur ukta iti smṛtidṛṣṭārthatāprasaṅgena manasi viparivartamāno 'bhihitaḥ. athaśabdo hy ānantaryaparatve 'dṛṣṭārthaḥ syād iti tatparihārāya gurukulān mā samāvartiṣṭety evaṃaparo vyākhyā[175]yata iti. yad vā gurukulavāsanivṛttimātraṃ bādhyate na kṛtsnasmṛtyartha iti, tatrāyaṃ hetur ity āha -- tanmātrasye ti
__________NOTES__________
[175] khyāta (KHA)
etad eva vivṛṇoti -- smṛtiprāptam iti. idānīm adhīte vede 'dhītya snāyād iti smṛtiprāptaṃ madhvādisevanaṃ pratiṣedhayan sūtrakāro 'dṛṣṭārthopadeśī syāt teṣāṃ dharmajijñāsāyām avirodhāt. na ca tad yuktam iti
yas tu smṛter avirodhaṃ vadann evam āha -- smṛtivaśād anantaraṃ snātvā gurugehaṃ praviśya dharmo vicārayiṣyate tan na kaścid virodhaḥ syād iti, taṃ pratyāha -- nivṛtye ti. nirgatya hi punaḥ praveśo 'dṛṣṭārthaḥ syād iti. pūrvaṃ cedam udbhāṣyam eva paricodyānyathā parihṛtam. idānīṃ bhāṣyā[176]nusāreṇādṛṣṭārthatayā parihriyate ity apaunaruktyam
__________NOTES__________
[176] ṣyakārānu (KA)
nanu kathaṃ praveśo 'dṛṣṭārthaḥ syāt, tasya hi vicāro dṛṣṭam eva prayojanam ata āha -- nirgama iti. kṛtārthasya nirgamo nissaraṇaṃ dṛṣṭārthaṃ syāt. itarathādṛṣṭārtham. ato nirgatyapraveśo 'dṛṣṭārtha iti vadatā nivṛtter adṛṣṭārthatvam uktaṃ bhavati
ataś śabdam idānīm anusandhatte -- athe ti. yadaivāthaśabdena dṛṣṭārtham{1,53}ānantaryam upadiṣṭaṃ, tadaiva kriyāmātrānantaryasyādṛṣṭārthatvād vedagrahaṇaṃ vedārthanirṇaye hetur ity uktam[177]eveti kim ataś śabdeneti
__________NOTES__________
[177] ktaṃ bhavatīti ki
pariharati -- yogyatvam iti. ānantaryopadeśād vedādhyayanena dharmajñāne yogyo bhavatīti jñāyate, na tu taddhetukaiva[178]dharmajijñāseti
__________NOTES__________
[178] kā dha
ataś caivaṃvidhaḥ puruṣo dharmajñāne[179]yogya ity etāvad evāthaśabdenoktaṃ syāt, na hetuviśeṣa ity āha -- lakṣaṇam iti. na ca hetvantarābhāvāt pāriśeṣyasiddham adhyayanaṃ śakyaṃ vaktum ity āha -- jijñāsāyā iti
__________NOTES__________
[179] nayogyo bhavati i
dharmaphalārthitvācāryakayaśaḥprabhṛti jijñāsāyā hetutvena sambhavati. taddhetutve ca dharmajijñāsāyāḥ śūdrādhikāro doṣa iti parihārāntaram āha -- ataś śabda iti. athaśabdo hy ānantaryam upadiśan yad vedādhyayanānantaryam upadiśatītyuktaṃ, tad vakṣyamāṇātaś śabdapratipādyahetutvabalena. itarathā tv arthāntaravacano 'yam athaśabdaḥ sambhāvyeteti
anyathā paunaruktyam āha -- snānabādhasye ti. yady apy athaśabdena vedādhyayanaṃ dharmajijñāsāyā hetur iti pratipāditaṃ, tathāpi hetvantaravacanatvād ataśśabdo na punaruktaḥ. snānabādhasya hetutvam ataśśabdo vadati.[180]snānabādhahetum āviṣkaroti -- yogyasye ti. adhītavedo hi{1,54} nityanaimittikānuṣṭhānayogyo[181]jāto yady[182]avidvattayā nānutiṣṭhet, pratyaveyāt. ato 'dhītavedatvān nāvasthātuṃ labhyate jhaṭiti vidvattāyāṃ yatitavyam iti
__________NOTES__________
[180] datīti (KHA)
[181] gyo bhavati ya (KA)
[182] dy asāv avi
atra bhāṣyaṃ dharmaṃ jijñāsitum icched iti. tatra sandhātuliṅtumunām icchārthatvāt paunaruktyam āśaṅkya viṣayabhedāt pariharati -- sanvācye ti. sanvācyā tāvadicchā āntaraṃ samānapadopāttaṃ jñānam eva karma vyā[183]pnoti. tatkarmiketi yāvat. tāvatā ca bhāgena saiva gamyate, na liṅāder artho vidhyādiḥ.[184]iṣis tu yady apīcchāvacanaḥ, tathāpī[185]cchāntaravacanatvād apunaruktaḥ. tathā hi -[186]sanvā[187]cyecchāyā bāhyaḥ padāntaropātto vā dharmaḥ karma, jñānecchā vā, dharmajñānecchādvayaṃ vā. karma[188]bhedaprakaṭanam icchābhedasphuṭīkaraṇārtham. liṅtumunos tu vidhisamānakartṛkatvavacanatvāt spaṣṭo viṣayabheda ity apunaruktateti. kiṃ punar atrāsūtritadvitīyecchopādāne bhāṣyakārasya prayojanaṃ, dharmaṃ jijñāsetety evaṃ hi vacanīyam ata āha -- sūtritecche ti. evaṃ hi manyate -- yathā śiṣyo bālaḥ preṣaṇāyām ayogyatvād dharmajñāne pravartayituṃ sūtrakāreṇādhyeṣito dharmajijñāseti vadatā, tathā tadgatim anuvidadhānena bhāṣyakāreṇa sūtritecchā kathaṃ nirvartyeteti dvitīyecchā asūtritoktā. ata icchopadeśenāpi kartavyatopadiṣṭā bhavet, tatpūrvabhāvitvād icchāyāḥ. na cecchā neṣyate. bubhukṣāvat. tathā hi eko bubhukṣamāṇo bhuṅkte. anyas tu mandānalatvād abubhukṣus tām api kāmayata eveti || 115-117 ||
__________NOTES__________
[183] prā
[184] dir iti
[185] viṣayabhedād api (KHA)
[186] tadvāpye
[187] tto dharmo jñā
[188] rma. icchākabhama[?] (KA)
{1,55} tatra dharmajijñāsāsamāsapadaṃ vigṛhṇatā bhāṣyakāreṇa dharmāya jijñāsā dharmajijñāsā. sā hi tasya jñātum icchety uktam. tadākṣipati -- prakṛtye ti. yatra hi tādarthye caturthīsamāso bhavati, tatra prakṛtyā vikṛtiḥ samasyamānā dṛṣṭā. yathā yūpāya[189]dāru yūpadārv iti. aprakṛtivikārayos tu na samāsaḥ yathā randhanāya sthālī, avahananāyolūkhalam iti. tathā[190]prakṛtivikṛtigrahaṇaṃ kartavyam iti[191]tādarthyasamāse vārttikakāreṇoktam. na ca sāmarthyapradarśanārthaṃ tat. ato 'prakṛtivikārayor api yatra sāmarthyaṃ tatra samāso bhavaty eva. ato dharmajijñāsāpade 'pi sāmarthyasya vidyamānatvād yuktas tādarthyasamāsa iti vacanīyam. sāmarthyasyaiva prakṛtivikārabhāvam antareṇānupapatteḥ. vigrahavākyārthābhidhānaśaktir hi sāmarthyam. na ca yathā randhanāya sthālīti śrūyamāṇā caturthī bāhyanimitta[192]bhūtāyā arandhanaprakṛter api sthālyās tādarthyam abhidyotayati tathā[193]randhanasthālīti samāsaḥ, mandatvāt tādarthyasya. prakṛter eva tu dārvāder yūpādivikṛtibhāvāpatter vyaktaṃ tādarthyam iti yūpāya dārv iti vigṛhya kathitaṃ yūpadārusamāsād api sujñānam. ata eva samāsavidhau tādarthyagrahaṇaṃ prakṛtivikṛtigocaraṃ vyākhyātaṃ tatraiva tādarthyasya spa[194]ṣṭatvāt. āha ca --
__________NOTES__________
[189] padārvādāv iti
[190] thā tādarthyasamāse pra
[191] ti vā
[192] ttāyā (KHA)
[193] randhanāyasthā (KA)
[194] sphuṭatvā
bāhyasya hi[195]nimittasya tādarthyaṃ naiva tādṛśam |
__________NOTES__________
[195] ca (KHA)
yādṛśaṃ prakṛteḥ spaṣṭaṃ vikāraṃ prati dṛśyate ||
iti. tathā ca nāprakṛtivikṛtyos tādarthyasamāso dṛṣṭacaraḥ. aśvadhāsādiṣu ṣaṣṭhīsamāsāśrayaṇāt. vaiyākaraṇākhyāyāṃ tu saty api samāse 'lugvidhānād vibhaktiḥ śrūyate iti yuktam eva vṛttivigrahayor aikyārthyam asaty api prakṛtivikṛtibhāve. dharmajijñāsāpadasamāsas tu vivādāspadībhūta eva. tasmād asamāso 'yam
{1,56} evam ākṣipya samādadhāti -- sā hī ti. nāyaṃ caturthīsamāsaḥ. kin tu aśvadhāsādivat ṣaṣṭhīsamāsa evāyam. tathā hi sā hi tasya jñātum iccheti ṣaṣṭhyantena tadā vigṛhṇātīti. nanu dharmāya jijñāseti vigrahavacanaṃ tat kathaṃ vyākhyeyam ata āha - dharmāye ti. nedaṃ vigrahavacanaṃ, kin tu ṣaṣṭhyarthaviśeṣapradarśanam iti
atha codayati -- prāpnotī ti. tādarthyarūpārthavivakṣāyāṃ hi caturthy eva prāpnoti. sambandhasāmānyavivakṣāyāṃ tu tādarthyavacanaṃ katham iti
pariharati -- sambandhamātre ti. sūtrakāreṇa hi sambandhasāmānyavivakṣāyā dharmajijñāseti ṣaṣṭhīsamāsaḥ prayuktaḥ. nirviśeṣasāmānyānupapattes tu viśeṣākāṅkṣāyāṃ bhāṣyakāreṇaiva tasya sāmānyasya tādarthyarūpaviśeṣaniṣṭhatā varṇyate, tenāyam api na doṣa iti
atrāparaṃ dharmajijñāsāsvarūpapradarśanārthaṃ kānyasya sādhanāni kāni sādhanābhāsānīti bhāṣyam. tatra sādhanābhāsapadaṃ vyācaṣṭe -- sādhanābhāsate ti. pūrvapakṣasyārtho dharmasya sādhanābhāsam iti. kathaṃ punaḥ pūrvapakṣasyārthaḥ sādhanābhāsaḥ, ata āha -- anyasādhanam iti. anyasya hi sādhanam anyasya sādhanavadavabhāsamānaṃ sādhanābhāsaṃ bhavatīti
etad evābhivyanakti -- kratvartham iti. kratvarthaṃ hi parṇamayyādi{1,57}puruṣārthasyāpāpaślokaśravaṇāder ucyamānaṃ sādhanābhāsaṃ bhavati. puruṣārthaṃ ca godohanādi krator ucyamānaṃ tadābhāsaṃ bhavatīti. atra bhāṣyakāreṇa ko dharmaḥ kathaṃlakṣaṇaḥ iti codanāsūtreṇa vyākhyātam ity uktvā kānyasya sādhanānītyādi śeṣalakṣaṇena vyākhyātam ity uktam. tad ayuktam iva dṛśyate, śeṣalakṣaṇaśabdo hi tṛtīyādhyāye prasiddhaḥ. na ca tatra sādhanādi sarvaṃ vyākhyāyate, ataḥ katham ity āśaṅkyāha -- śeṣalakṣaṇe ti. nāyaṃ tṛtīyādhyāyavivakṣayā śeṣalakṣaṇaśabdaḥ prayuktaḥ, kin tu pariśiṣṭasakalaśāstravivakṣayā. ata evaikavacanam iti
atra bhāṣyakāreṇa śāstrārambham ākṣipatoktam -- dharmaḥ prasiddho 'prasiddho vā syāt. yadi prasiddhaḥ, na jijñāsyaḥ. athāprasiddhaḥ, natarām iti. tatrābhāvavacanatvānnañaḥ ko 'yam ātiśāyanikaḥ pratyayaḥ. na hi niṣedhasya svagato viśeṣaḥ kaścid astīty āśaṅkyāha -- prasiddha iti. satyam. nābhāvasya svagato viśeṣaḥ, tathāpi niṣedhyatantratvād niṣedhasya tadatiśayāt so 'py atiśete iti. tad iha prasiddhe jñānecchāmātrasyaivābhāvaḥ, na jñānasya aprasiddhe tu na jñānaṃ na ceccheti dvayaniṣedhād atiśayo yuktaḥ. aśakyatvān neṣyate na jñāyate cetyartha iti
atra parihārabhāṣyaṃ dharmaṃ prati vipratipannā bahuvidaḥ. sa hi niḥśreyasena puruṣaṃ saṃyunaktīti, tad vyācaṣṭe -- jijñāsya iti. sandigdhasya hi prayojanavato nirṇayāya matimanto yatante. tathā ca dharmaḥ. tasmād ayam api jijñāsyata iti
kīdṛśaḥ punardharme saṃśayaḥ kinnimitto vā, ata āha -- svarūpādiṣv iti. pūrvaṃ tāvad dharmasya svarūpādiṣu madhye pramāṇasvarūpābhyāṃ dvedhā{1,58} vipratipadyate. vipratipattiḥ kriyate iti bhāve[196]pratyayaḥ. vādivipratipattiś ca saṃśaye nimittam iti naiyāyikāḥ. tasmād eṣa saṃśayo bhavati kiṃ khalu dharme pramāṇaṃ, kiṃsvid yogipratyakṣam uta codaneti. pramāṇasaṃśayād eva tu svarūpasaṃśayaḥ, kiṃ yāgādir dharma[197]uta caityavandanādīti. tad atrādyasyādhyāyasya prathamapāde nirṇayaḥ kārya ity āha -- pādene ti. atra hi sambhāvitetarapramāṇaniṣedhena sambhāvitāprāmāṇyaniṣe[198]dhena ca prāmāṇyam upapādayiṣyate. tadupapādanāc ca svarūpopapādanam api kṛtaṃ bhavati. tripādyāṃ tu kathaṃlakṣaṇa ity amunā pratijñātaḥ pramāṇaprakāro nirūpyate. prāmāṇyaṃ tv ihaivopapāditam. ata eva pādāvasāne iti pramāṇatvam idaṃ prasiddham iti vadati. arthavādādhikaraṇe ca siddhapramāṇa[199]bhāvasya iti, prakārasya tu tadvataḥ pramāṇād anatibhedāt kṛtsno 'dhyāyaḥ pramāṇalakṣaṇam ity ākhyāyate iti
__________NOTES__________
[196] rūpam. vā
[197] āhosvit cai
[198] rākaraṇena
[199] ṇasyeti
evamādyapādaprayojanamuktvoparitanatantraprayojanam āha -- sthita iti dvayena. ajñānām ekamārga[200]dṛśvanāṃ cāsaṃśayād bahuvidāṃ vākyārthanirṇaye saṃśayān na matir upajāyate. prathamaṃ tāvad vidhyarthavādamantranāmnām arthe prayojane saṃśayaḥ stutyādyupayogapra[201]tipādanenārthavādādhikaraṇādyair apaneṣyate. punaś ca dvitīye yajati dadāti juhotītyādināṃ cārthabhedābhāvād bhedasaṃśayaḥ śabdāntarādhikaraṇādibhir ity eṣā dik. ataḥ sandigdhaprayojanavattvāt[202]param api śāstraṃ praṇetavyam iti
Original text: Mīmāṃsāślokavārttika · Edition: K. Sāmbaśiva Śāstrī. The Mimāṃsāślokavārt[t]ika with the Commentary Kāśikā of Sucaritamiśra. Trivandrum 1926, 1929, 1943. (Trivandrum Sanskrit Series, 90, 99, 150) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0