Mīmāṃsāślokavārttika · Chapter 13

(?kaḥ/kva) punas tasyāntargatir ata āha -- iha bhavatī ti. yā tāvat sahasrācchate matis sambhavākhyaṃ pramāṇam iṣyate sānumānān na bhidyate. sahasrāc chatam aviyutibhāvād avinābhāvād avagamyate. atas tāvad anumānān na bhidyate. aitihyapramāṇam uktaṃ tāvad asatyam eva. nidhiprāptyasurakanyāvaśīkaraṇādi, draupadīpañcabhartṛketyādi, yadi tat satyaṃ tadāgamād (na) bhidyate. āptāgamo hy asau. uktaṃ ca -- puruṣoktir api śrotur āgamatvaṃ prapadyate. iti. ato 'numānāgamayor antarbhāvān na sambhavaitihyayoḥ pṛthagupanyāsas siddhaḥ.
ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyām
abhāvaparicchedas samāptaḥ ||
{3,213} bhāṣyapāṭho vicāryaḥ, atra bhāṣyam -- nanu bhavantv anyāni pramāṇāni, śabdas tu na pramāṇam, kutaḥ? animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt iti. asyārthaḥ -- yady api sarvapramāṇāvyabhicārān na pramāṇasāmānyabhāvinā dharmeṇa śabdo 'pi na pramāṇam, viśeṣeṇa tv ātmabhāvinā dharmeṇāpramāṇam. tathā hi -- citrayā paśavo bhāvyanta iti citrayā yajetety asyārthaḥ. kṛtacitrasyāpi yajamānasyānantaram avikalasakalendriyair api paśavo na dṛśyante. tan na nūnam iṣṭiḥ paśuphaleti bhavati matiḥ. tad idam uktam animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt iti. kim uktaṃ bhavati -- upalambhanāni hi cakṣurādīni paśūnāṃ vidyante. na ca paśukāmeṣṭyanantaraṃ paśava upalabhyante. tasmād uktavisaṃvādād apramāṇaṃ citrācodaneti. sa punar ayam ākṣepo gatārtha upalakṣyate. codanāsūtre hi nanv atathābhūtam ityādinā bhāṣyakāreṇākṣepaparihārāv uktau. ataḥ punaruktam idam ity āśaṅkyāha -- paraloka iti. asyārthaḥ -- paralokaphalā hi tatra svargakāmo yajetety evamādicodanā vedabāhyabauddhādiparamatenākṣiptāḥ. idānīm aihikaphalāś citrādicodanā ākṣipyante. nanūbhayīm api codanām ākṣeptuṃ śakyata eva vākyatvādayo hetavaḥ. ta eva tatra bhāṣyakāreṇa yat kiñcana laukikaṃ vacanam iti darśayatāntarṇītāḥ. vārtikakṛtāpi -- yadi vā puruṣādhīnaprāmāṇyāḥ sarvacodanā iti vivṛtāḥ. tasmād asad etat paralokaphalā eva tatrākṣiptā iti. yad api cedānīm aihikākṣepa ity uktaṃ tad ayuktam, ihāpi ca -- evaṃ dṛṣṭāpacārasya vedasya svargādy api phalaṃ nāstīti manyāmaha iti sarvākṣepaḥ kṛtaḥ. vārtikakāreṇāpi ca
evaṃ saty agnihotrādivākyeṣv api mṛṣārthatā
iti vadatā. tasmād ubhayatrāpy ubhayākṣepam eva nyāyyaṃ manyante. keyaṃ vyavasthā. atrocyate. satyam ubhayatrāpy ubhayākṣepaḥ, tathāpi hetubhedād apaunaruktyam. tathā hi -- tatra vākyatvādayaḥ parair uktā ākṣepahetavaḥ,{3,214}idānā tu śabdaśaktiparāmarśadvāreṇābhyantarā eva hetava upapatsyante. tathā cokam --
ānantaryam anuktaṃ cen na sāmarthyāvabodhanāt |
iti. sāmarthyaṃ hi sarvākhyātānām arthaṃ bruvatāṃ sahakāri. tad yady api neṣṭir anantaraphaleti śrutiḥ, tathāpy arthasāmarthyād etad avagamyate, katham aparathā yadāsau vidyamānāsīt tadā phalaṃ na dattavatī, kālāntare punarasatī kathaṃ dāsyati iti. na ca paśavo 'nantaram asambhavadbhāvanāḥ, svargo hi nānākṣiptaviśiṣṭadehendriyādiparigraho bhavitum utsahate, ato mābhūd anantaram, amī punaḥ paśavaḥ sambhavanti yajamānasyātraiveti svahetusamanantaram anupalabhyamānā dṛṣṭapratigrahādihetvantarāḥ śrutacitrādiphalatayā na śaktyante 'vagantum. ayam eva tu śabdaśaktiparāmarśo vārtikakṛtā tārkikaprakriyām anuvidadhānena na vā paśuphaletyādinā sādhanaprayogair upadarśitaḥ. tad evam aihikaphalāsu citrācodanāsvākṣiptāsu tatsāmānyāditarāsu tathātvam iti punar apy agnihotrādicodanākṣepe 'vatiṣṭhate. sa cāyam aihikākṣepadvāreṇāpinocyate. ata eva caihikākṣepa ity uktam. etad uktaṃ bhavati -- aihikaphalānām āmuṣmikaphalānāṃ cāyam aihikākṣepapuraskāreṇaivākṣepaḥ, yadāmuṣmikasvargādi tanmā nāma karmānantaram upalabhyatām aihikaphalaṃ tu paśvādi kiṃ nopalabhyate, na cedam upalabhyate, tan na nūnaṃ tat phalam iti aihikaphalakarmacodanāvyabhicāreṇānyāsām api paralokaphalānāṃ tatsāmānyād ākṣepaḥ. pūrvaṃ tu tāḥ parataḥ prāmāṇyam āśritya paroktair eva vākyatvādibhir hetubhir ākṣiptāḥ. taduktaṃ parair iti. parihārāntaram āha -- sūtre ti. ayam abhiprāyaḥ -- codanāsūtre bhāṣyakṛtā sūtrakāreṇa vakṣyamāṇākṣepaparihārāvanāgatāvekṣaṇena pratijñāsamarthanārtham upavarṇitau. idānīṃ tu sūtrakāreṇa svayam evocyata iti tenedam eva sarvacodanākṣepakṣetram ity uktam iti

atra parihāre pūrvokta evākṣepahetur iti, tam upanyasyati -- citre ti phalānīty antena. ayam arthaḥ -- citrāpaśuphalatvādiviṣayāś codanā dharmiṇyaḥ{3,215}mṛṣeti sādhyo dharmaḥ. adhikṛtaiḥ pravṛttivogyair api pratyakṣādibhir arthānavagateḥ. yadīdṛśaṃ tanmṛṣā -- yathā vipralipsorvacaḥ. ādiśabdenāgnihotrādiviṣayā api codanāḥ pakṣīkaroti. nanu vipralipsuvākyam atra dṛṣṭāntaḥ. na ca tanniyamena pratyakṣādyasaṅgatārtham asatyaṃ ca. tasmād ubhayavikalo dṛṣṭāntaḥ. ata āha -- tatre ti. asaty arthe prayuktam eva nadītīrādivākyam iha dṛṣṭāntaḥ. prāyeṇa caivañjātīyakaṃ vipralipsur eva prayuṅkta iti vipralipsor ity uktam iti || 2 -- 3 ||
idānīm aihikākṣepa ity uktaṃ vivṛṇoti -- na ve ti vad antena. citreṣṭir dharmiṇī, na paśuphaleti sādhyam, svakāle paśvadānāt, snānādivad iti. prayogāntaram āha -- te 'pī ti. te paśavo na citrāsādhyāḥ, citrotpattāv asadbhāvāt svargatṛptisukhādivat. ādiśabdenātra bhojanajanyā tṛptir abhipretā. etau ca prayogau neṣṭiḥ paśuphalā, karmakāle ca karmaphalena bhavitavyam iti bhāṣyoktau veditavyāv iti. atrānantaraṃ yatkālaṃ hi mardanaṃ tatkālam eva mardanasukham iti bhāṣyakāreṇoktam, tad vaidharmyadṛṣṭāntatayā prayogadvaye yojayati -- vaidharmyeṇe ti. citrā na paśuphalā paśavo na tatsādhyā ity ubhayatrāpi prayoge vaidharmyeṇa sukhamardane bhavetām, īdṛśī cātra vaidharmyaracanā, yadyatsādhyaṃ tattatsamakāle prasūte, mardanam iva sukham. yac ca yatsādhyaṃ tat tadutpattau bhavaty eva sukham iva mardanotpattāv iti || 4 -- 5 ||
nanūktivisaṃvādād aprāmāṇyam uktam. na ca kiñcid iha visaṃvādaḥ, na hi kṛte karmaṇi tāvaty eva phalena bhavitavyam iti śabdo brūte, kin tu asyedaṃ{3,216}phalam iti. etāvati ca paryavasānāt. ataḥ kālāntare phalaṃ dāsyati. tad etad uktam -- kālāntare phalaṃ dāsyatīti cet iti, tad etad āha -- ānantaryam iti. pariharati -- na sāmarthye ti. sākṣādanuktasyānantaryasyāpy atra sāmarthyenāvabodhanaṃ kṛtam, yadaiva hy asyedaṃ phalam ity uktaṃ tadaivam arthādevāvagamyate anantaram anena bhavitavyam iti. kathaṃ nāmānyathāsatkālāntare phalaṃ dāsyatīti. nanv evam api sāmarthyalabhyamānantaryam anantaraphalānupalambhanena bādhyatām, aviśeṣapravṛttā tu codanā kathaṃ bādhyate ata āha -- śabde ti. na hi sāmarthyaṃ nāma pṛthak pramāṇam, api tarhi sarvākhyātānām arthaṃ bruvatāṃ śaktis sahakāriṇīti śabdaikadeśa eva. atas sruvāvadānam ivāpy adravyeṣv arthād anantaram eva phalaṃ niścīyata iti tadbodhe 'pi śābdabodho bhavaty eveti

itaś cānantaryam avagamyata ity āha -- kālāntare ti. yadi hy atra phalaṃ dāsyatīti ḷṅśroṣyat tadā tatsāmarthyena kalpanā kācid apy abhaviṣyat. adya punar asyedaṃ karmaṇaḥ phalam iti paryavasite vacasi sarvakarmaṇām anantaraphalopalambhād vaidikasyāpi citrādeś codyamānasyāpi karmaṇas tatsvābhāvyād ānantaryaṃ viśeṣaṇatayāvatiṣṭhata iti

atrānantaram aparaṃ bhāṣyam -- dṛṣṭaviruddham api kiñcit vaidikaṃ vacanaṃ sa eṣa yajñāyudhī yajamāno 'ñjasā svargaṃ lokaṃ yātīti. tad yena viśeṣeṇoktaṃ tam āha -- atre ti. atra hi citrādivākyeṣūktivisaṃvādād aprāmāṇyam uktam. uttaratra tu yajñāyudhivākye pratyakṣādivirodha iti virodham abhidyotayati -- svargayāna iti. yajamānasya niratiśayānandātmanaḥ svargād atidūram apabhraṣṭo bhasmībhāvaḥ pratyakṣam upalabhyate,{3,217}citrādicodanāsu tv anantaraphalānupalambhamātraṃ na tu viruddhopalambhaḥ kaścid astīti syād api kālāntare phalakalpanā, bhasmībhūtaṃ tu śarīraṃ kālāntare 'pi svargaṃ lokaṃ yāsyatīti na sambhavatīti pūrvasmād viśeṣaḥ

aparam api ca evaṃjātīyakaṃ pramāṇaviruddhaṃ vacanam apramāṇam -- ambuni majjantyalābūni, grāvāṇaḥ plavanta iti yathā iti bhāṣyam, tad vyācaṣṭe-- yajñe ti vākyam antena. yajñāyudhavaco dharmī, mṛṣeti sādhyo dharmaḥ, pratyakṣavirodhāt, yatpratyakṣaviruddhaṃ tanmithyā, yathā grāvāṇaḥ plavanta iti śilā vākyaṃ sādharmyeṇa yatheti darśayitavyam iti. vaidharmyadṛṣṭāntam āha -- vaidharmyeṇe ti. yadamithyā na tatpratyakṣaviruddhaṃ yathāptabhāṣitam iti. pūrvaṃ tu mardanasukhayor vaidharmye dṛṣṭāntatayopanyāsāc chilāvākyam api vaidharmyeṇa bhāṣyakṛtoktam iti bhrāntim apanetuṃ sādharmyavaidharmyaviveko vārtikakṛtā darśitaḥ

nanu pratyakṣavirodhād iti hetur asiddha eva, asti hi paralokaphalabhoktā cetanaḥ karmaṇāṃ kartā, sa svargaṃ lokaṃ yāsyatīti. tam evābhipretya svargaṃ lokaṃ yāsyatīty uktam. ataḥ ko virodho 'ta āha -- śarīrād iti. yadi hi śarīrād anyaś cetano bhavet, bhaved api, na tasya yajñāyudhair asti kaścit sambandhaprakāraḥ, śarīrasyaiva tu srukkapālādiyajñāyudhais sambandhaḥ, yadyajñāyudhī yajamāna iti tadabhiprāyeṇa matvarthasaṃyogo ghaṭate. api ca sa eṣa ity aparokṣapratinirdeśaḥ, so 'pi śarīrasyaiva pratyakṣatvād upapanno nātmanaḥ. tad etad api bhāṣyakāreṇoktaṃ hi -- śarīrakaṃ vyapadiśati iti. kiñ ca yajamānaśabdo hy ātmanyasamañjasaḥ, yāgasya hi kartā yajamāna ity ucyate, na ca yathācoditavitatapūrvāparībhūtānekakarmakṣaṇātmakakratukriyākartṛtvam ātmanas sambhavati, vibhoḥ pūrvāparadeśavibhāgasaṃ yogaphalakarmaṇām asamavāyāt. tad etad āha -- na {3,218} ce ti. abhyupagamya cātmanas sadbhāvam idam asmābhir uktam, paramārthena tu dehendriyavyatiriktātmasadbhāvo 'pi pramāṇābhāvād durlabha ity āha -- sadbhāva iti. prapañcayiṣyate caitadātmavāda itīha na pratanyata iti

aparaṃ ca -- na caiṣa yātīti vidhiśabdaḥ iti bhāṣyam. tasyābhiprāyam āha -- yadī ti. asyārthaḥ -- yadi hy atra yajñāyudhivākye vidhiśabdo bhavet, tadā citrādīnām anantaraphalādarśanād bhedena virodhopanyāsārthaṃ yajñāyudhivākyopādānaṃ nopapadyate. ataḥ svakṛtabhedopādānasamarthanārthaṃ vidhiśabdanirākaraṇam iti

vidhiśabde ko viśeṣaḥ, ata āha -- vidhī ti. vidhiśabde hi kālaviśeṣānupādānād vidhisāmarthyād eva kālāntarabhāvitāṃ phalasya parikalpya syād api citrādicodanāsvivābhāvavirodhaparihāraḥ. iha tu yātīti vartamānāpadeśān na pratyakṣavirodhaś śakyate parihartum ity adarśanād viśeṣa iti

citrādivākyābhiprāyeṇa cedam asmābhir uktam -- vidhiśabde bhaviṣyattvaṃ phalasya parikalpya virodhaś śakyate parihartum iti. iha tu pratyakṣeṇa bhasmībhāvopalambhān na kālāntaraphalabhāvitayā svargagamanaṃ phalam iti śakyate kalpayitum. na hi vidhisahasreṇāpyāśaṅkanīyo 'rthaḥ śakyaḥ pratyāyayitum. tad etad āha -- phalaṃ ce ti. kiṃ tarhi vidhiśabdatānirākaraṇasya phalam ata āha -- tatsāmarthyeneti. cetanapravartanātmako hi vidhir antareṇa paralokaphalopabhoktāram{3,219}anupapadyamānaḥ kalpayed api kāyakaraṇasaṅghātātiriktam ātmānam, tasya ca svargalokagamanam upacaryetāpi śarīre, tasya vā pratyakṣatvam ātmani bhāktam ity evamādikalpanāniṣedhārthaṃ vidhiśabdanirākaraṇam iti

bhūyāṃś cāyaṃ pramāṇāntaraviruddho mantrārthavād ātmako vedabhāgaḥ. yathā aditir dyauraditir antarīkṣaṃ yajamāna ekakapālaḥ ityevamādiḥ. sa ca sarva evātra prayatnato mukhyatayā mithyātvena aihikākṣepe pakṣīkāryaḥ, tanmithyātvena cānuṣaṅgikaṃ pareṣāṃ mithyātvaṃ bhaviṣyatīty abhiprāyeṇāha -- prāya iti