મીમાંસાશ્લોકવાર્ત્તિક · અધ્યાય 13

(?કઃ।ક્વ) પુનસ્ તસ્યાન્તર્ગતિર્ અત આહ -- ઇહ ભવતી તિ. યા તાવત્ સહસ્રાચ્છતે મતિસ્ સમ્ભવાખ્યં પ્રમાણમ્ ઇષ્યતે સાનુમાનાન્ ન ભિદ્યતે. સહસ્રાચ્ છતમ્ અવિયુતિભાવાદ્ અવિનાભાવાદ્ અવગમ્યતે. અતસ્ તાવદ્ અનુમાનાન્ ન ભિદ્યતે. ઐતિહ્યપ્રમાણમ્ ઉક્તં તાવદ્ અસત્યમ્ એવ. નિધિપ્રાપ્ત્યસુરકન્યાવશીકરણાદિ, દ્રૌપદીપઞ્ચભર્તૃકેત્યાદિ, યદિ તત્ સત્યં તદાગમાદ્ (ન) ભિદ્યતે. આપ્તાગમો હ્ય્ અસૌ. ઉક્તં ચ -- પુરુષોક્તિર્ અપિ શ્રોતુર્ આગમત્વં પ્રપદ્યતે. ઇતિ. અતો ઽનુમાનાગમયોર્ અન્તર્ભાવાન્ ન સમ્ભવૈતિહ્યયોઃ પૃથગુપન્યાસસ્ સિદ્ધઃ.
ઇત્ય્ ઉપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયામ્
અભાવપરિચ્છેદસ્ સમાપ્તઃ ॥
{3,213} ભાષ્યપાઠો વિચાર્યઃ, અત્ર ભાષ્યમ્ -- નનુ ભવન્ત્વ્ અન્યાનિ પ્રમાણાનિ, શબ્દસ્ તુ ન પ્રમાણમ્, કુતઃ? અનિમિત્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્ ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- યદ્ય્ અપિ સર્વપ્રમાણાવ્યભિચારાન્ ન પ્રમાણસામાન્યભાવિના ધર્મેણ શબ્દો ઽપિ ન પ્રમાણમ્, વિશેષેણ ત્વ્ આત્મભાવિના ધર્મેણાપ્રમાણમ્. તથા હિ -- ચિત્રયા પશવો ભાવ્યન્ત ઇતિ ચિત્રયા યજેતેત્ય્ અસ્યાર્થઃ. કૃતચિત્રસ્યાપિ યજમાનસ્યાનન્તરમ્ અવિકલસકલેન્દ્રિયૈર્ અપિ પશવો ન દૃશ્યન્તે. તન્ ન નૂનમ્ ઇષ્ટિઃ પશુફલેતિ ભવતિ મતિઃ. તદ્ ઇદમ્ ઉક્તમ્ અનિમિત્તં વિદ્યમાનોપલમ્ભનત્વાત્ ઇતિ. કિમ્ ઉક્તં ભવતિ -- ઉપલમ્ભનાનિ હિ ચક્ષુરાદીનિ પશૂનાં વિદ્યન્તે. ન ચ પશુકામેષ્ટ્યનન્તરં પશવ ઉપલભ્યન્તે. તસ્માદ્ ઉક્તવિસંવાદાદ્ અપ્રમાણં ચિત્રાચોદનેતિ. સ પુનર્ અયમ્ આક્ષેપો ગતાર્થ ઉપલક્ષ્યતે. ચોદનાસૂત્રે હિ નન્વ્ અતથાભૂતમ્ ઇત્યાદિના ભાષ્યકારેણાક્ષેપપરિહારાવ્ ઉક્તૌ. અતઃ પુનરુક્તમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ આશઙ્ક્યાહ -- પરલોક ઇતિ. અસ્યાર્થઃ -- પરલોકફલા હિ તત્ર સ્વર્ગકામો યજેતેત્ય્ એવમાદિચોદના વેદબાહ્યબૌદ્ધાદિપરમતેનાક્ષિપ્તાઃ. ઇદાનીમ્ ઐહિકફલાશ્ ચિત્રાદિચોદના આક્ષિપ્યન્તે. નનૂભયીમ્ અપિ ચોદનામ્ આક્ષેપ્તું શક્યત એવ વાક્યત્વાદયો હેતવઃ. ત એવ તત્ર ભાષ્યકારેણ યત્ કિઞ્ચન લૌકિકં વચનમ્ ઇતિ દર્શયતાન્તર્ણીતાઃ. વાર્તિકકૃતાપિ -- યદિ વા પુરુષાધીનપ્રામાણ્યાઃ સર્વચોદના ઇતિ વિવૃતાઃ. તસ્માદ્ અસદ્ એતત્ પરલોકફલા એવ તત્રાક્ષિપ્તા ઇતિ. યદ્ અપિ ચેદાનીમ્ ઐહિકાક્ષેપ ઇત્ય્ ઉક્તં તદ્ અયુક્તમ્, ઇહાપિ ચ -- એવં દૃષ્ટાપચારસ્ય વેદસ્ય સ્વર્ગાદ્ય્ અપિ ફલં નાસ્તીતિ મન્યામહ ઇતિ સર્વાક્ષેપઃ કૃતઃ. વાર્તિકકારેણાપિ ચ
એવં સત્ય્ અગ્નિહોત્રાદિવાક્યેષ્વ્ અપિ મૃષાર્થતા
ઇતિ વદતા. તસ્માદ્ ઉભયત્રાપ્ય્ ઉભયાક્ષેપમ્ એવ ન્યાય્યં મન્યન્તે. કેયં વ્યવસ્થા. અત્રોચ્યતે. સત્યમ્ ઉભયત્રાપ્ય્ ઉભયાક્ષેપઃ, તથાપિ હેતુભેદાદ્ અપૌનરુક્ત્યમ્. તથા હિ -- તત્ર વાક્યત્વાદયઃ પરૈર્ ઉક્તા આક્ષેપહેતવઃ,{3,214}ઇદાના તુ શબ્દશક્તિપરામર્શદ્વારેણાભ્યન્તરા એવ હેતવ ઉપપત્સ્યન્તે. તથા ચોકમ્ --
આનન્તર્યમ્ અનુક્તં ચેન્ ન સામર્થ્યાવબોધનાત્ ।
ઇતિ. સામર્થ્યં હિ સર્વાખ્યાતાનામ્ અર્થં બ્રુવતાં સહકારિ. તદ્ યદ્ય્ અપિ નેષ્ટિર્ અનન્તરફલેતિ શ્રુતિઃ, તથાપ્ય્ અર્થસામર્થ્યાદ્ એતદ્ અવગમ્યતે, કથમ્ અપરથા યદાસૌ વિદ્યમાનાસીત્ તદા ફલં ન દત્તવતી, કાલાન્તરે પુનરસતી કથં દાસ્યતિ ઇતિ. ન ચ પશવો ઽનન્તરમ્ અસમ્ભવદ્ભાવનાઃ, સ્વર્ગો હિ નાનાક્ષિપ્તવિશિષ્ટદેહેન્દ્રિયાદિપરિગ્રહો ભવિતુમ્ ઉત્સહતે, અતો માભૂદ્ અનન્તરમ્, અમી પુનઃ પશવઃ સમ્ભવન્તિ યજમાનસ્યાત્રૈવેતિ સ્વહેતુસમનન્તરમ્ અનુપલભ્યમાના દૃષ્ટપ્રતિગ્રહાદિહેત્વન્તરાઃ શ્રુતચિત્રાદિફલતયા ન શક્ત્યન્તે ઽવગન્તુમ્. અયમ્ એવ તુ શબ્દશક્તિપરામર્શો વાર્તિકકૃતા તાર્કિકપ્રક્રિયામ્ અનુવિદધાનેન ન વા પશુફલેત્યાદિના સાધનપ્રયોગૈર્ ઉપદર્શિતઃ. તદ્ એવમ્ ઐહિકફલાસુ ચિત્રાચોદનાસ્વાક્ષિપ્તાસુ તત્સામાન્યાદિતરાસુ તથાત્વમ્ ઇતિ પુનર્ અપ્ય્ અગ્નિહોત્રાદિચોદનાક્ષેપે ઽવતિષ્ઠતે. સ ચાયમ્ ઐહિકાક્ષેપદ્વારેણાપિનોચ્યતે. અત એવ ચૈહિકાક્ષેપ ઇત્ય્ ઉક્તમ્. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ -- ઐહિકફલાનામ્ આમુષ્મિકફલાનાં ચાયમ્ ઐહિકાક્ષેપપુરસ્કારેણૈવાક્ષેપઃ, યદામુષ્મિકસ્વર્ગાદિ તન્મા નામ કર્માનન્તરમ્ ઉપલભ્યતામ્ ઐહિકફલં તુ પશ્વાદિ કિં નોપલભ્યતે, ન ચેદમ્ ઉપલભ્યતે, તન્ ન નૂનં તત્ ફલમ્ ઇતિ ઐહિકફલકર્મચોદનાવ્યભિચારેણાન્યાસામ્ અપિ પરલોકફલાનાં તત્સામાન્યાદ્ આક્ષેપઃ. પૂર્વં તુ તાઃ પરતઃ પ્રામાણ્યમ્ આશ્રિત્ય પરોક્તૈર્ એવ વાક્યત્વાદિભિર્ હેતુભિર્ આક્ષિપ્તાઃ. તદુક્તં પરૈર્ ઇતિ. પરિહારાન્તરમ્ આહ -- સૂત્રે તિ. અયમ્ અભિપ્રાયઃ -- ચોદનાસૂત્રે ભાષ્યકૃતા સૂત્રકારેણ વક્ષ્યમાણાક્ષેપપરિહારાવનાગતાવેક્ષણેન પ્રતિજ્ઞાસમર્થનાર્થમ્ ઉપવર્ણિતૌ. ઇદાનીં તુ સૂત્રકારેણ સ્વયમ્ એવોચ્યત ઇતિ તેનેદમ્ એવ સર્વચોદનાક્ષેપક્ષેત્રમ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ

અત્ર પરિહારે પૂર્વોક્ત એવાક્ષેપહેતુર્ ઇતિ, તમ્ ઉપન્યસ્યતિ -- ચિત્રે તિ ફલાનીત્ય્ અન્તેન. અયમ્ અર્થઃ -- ચિત્રાપશુફલત્વાદિવિષયાશ્ ચોદના ધર્મિણ્યઃ{3,215}મૃષેતિ સાધ્યો ધર્મઃ. અધિકૃતૈઃ પ્રવૃત્તિવોગ્યૈર્ અપિ પ્રત્યક્ષાદિભિર્ અર્થાનવગતેઃ. યદીદૃશં તન્મૃષા -- યથા વિપ્રલિપ્સોર્વચઃ. આદિશબ્દેનાગ્નિહોત્રાદિવિષયા અપિ ચોદનાઃ પક્ષીકરોતિ. નનુ વિપ્રલિપ્સુવાક્યમ્ અત્ર દૃષ્ટાન્તઃ. ન ચ તન્નિયમેન પ્રત્યક્ષાદ્યસઙ્ગતાર્થમ્ અસત્યં ચ. તસ્માદ્ ઉભયવિકલો દૃષ્ટાન્તઃ. અત આહ -- તત્રે તિ. અસત્ય્ અર્થે પ્રયુક્તમ્ એવ નદીતીરાદિવાક્યમ્ ઇહ દૃષ્ટાન્તઃ. પ્રાયેણ ચૈવઞ્જાતીયકં વિપ્રલિપ્સુર્ એવ પ્રયુઙ્ક્ત ઇતિ વિપ્રલિપ્સોર્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ ॥ 2 -- 3 ॥
ઇદાનીમ્ ઐહિકાક્ષેપ ઇત્ય્ ઉક્તં વિવૃણોતિ -- ન વે તિ વદ્ અન્તેન. ચિત્રેષ્ટિર્ ધર્મિણી, ન પશુફલેતિ સાધ્યમ્, સ્વકાલે પશ્વદાનાત્, સ્નાનાદિવદ્ ઇતિ. પ્રયોગાન્તરમ્ આહ -- તે ઽપી તિ. તે પશવો ન ચિત્રાસાધ્યાઃ, ચિત્રોત્પત્તાવ્ અસદ્ભાવાત્ સ્વર્ગતૃપ્તિસુખાદિવત્. આદિશબ્દેનાત્ર ભોજનજન્યા તૃપ્તિર્ અભિપ્રેતા. એતૌ ચ પ્રયોગૌ નેષ્ટિઃ પશુફલા, કર્મકાલે ચ કર્મફલેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ ભાષ્યોક્તૌ વેદિતવ્યાવ્ ઇતિ. અત્રાનન્તરં યત્કાલં હિ મર્દનં તત્કાલમ્ એવ મર્દનસુખમ્ ઇતિ ભાષ્યકારેણોક્તમ્, તદ્ વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તતયા પ્રયોગદ્વયે યોજયતિ -- વૈધર્મ્યેણે તિ. ચિત્રા ન પશુફલા પશવો ન તત્સાધ્યા ઇત્ય્ ઉભયત્રાપિ પ્રયોગે વૈધર્મ્યેણ સુખમર્દને ભવેતામ્, ઈદૃશી ચાત્ર વૈધર્મ્યરચના, યદ્યત્સાધ્યં તત્તત્સમકાલે પ્રસૂતે, મર્દનમ્ ઇવ સુખમ્. યચ્ ચ યત્સાધ્યં તત્ તદુત્પત્તૌ ભવત્ય્ એવ સુખમ્ ઇવ મર્દનોત્પત્તાવ્ ઇતિ ॥ 4 -- 5 ॥
નનૂક્તિવિસંવાદાદ્ અપ્રામાણ્યમ્ ઉક્તમ્. ન ચ કિઞ્ચિદ્ ઇહ વિસંવાદઃ, ન હિ કૃતે કર્મણિ તાવત્ય્ એવ ફલેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ શબ્દો બ્રૂતે, કિન્ તુ અસ્યેદં{3,216}ફલમ્ ઇતિ. એતાવતિ ચ પર્યવસાનાત્. અતઃ કાલાન્તરે ફલં દાસ્યતિ. તદ્ એતદ્ ઉક્તમ્ -- કાલાન્તરે ફલં દાસ્યતીતિ ચેત્ ઇતિ, તદ્ એતદ્ આહ -- આનન્તર્યમ્ ઇતિ. પરિહરતિ -- ન સામર્થ્યે તિ. સાક્ષાદનુક્તસ્યાનન્તર્યસ્યાપ્ય્ અત્ર સામર્થ્યેનાવબોધનં કૃતમ્, યદૈવ હ્ય્ અસ્યેદં ફલમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં તદૈવમ્ અર્થાદેવાવગમ્યતે અનન્તરમ્ અનેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ. કથં નામાન્યથાસત્કાલાન્તરે ફલં દાસ્યતીતિ. નન્વ્ એવમ્ અપિ સામર્થ્યલભ્યમાનન્તર્યમ્ અનન્તરફલાનુપલમ્ભનેન બાધ્યતામ્, અવિશેષપ્રવૃત્તા તુ ચોદના કથં બાધ્યતે અત આહ -- શબ્દે તિ. ન હિ સામર્થ્યં નામ પૃથક્ પ્રમાણમ્, અપિ તર્હિ સર્વાખ્યાતાનામ્ અર્થં બ્રુવતાં શક્તિસ્ સહકારિણીતિ શબ્દૈકદેશ એવ. અતસ્ સ્રુવાવદાનમ્ ઇવાપ્ય્ અદ્રવ્યેષ્વ્ અર્થાદ્ અનન્તરમ્ એવ ફલં નિશ્ચીયત ઇતિ તદ્બોધે ઽપિ શાબ્દબોધો ભવત્ય્ એવેતિ

ઇતશ્ ચાનન્તર્યમ્ અવગમ્યત ઇત્ય્ આહ -- કાલાન્તરે તિ. યદિ હ્ય્ અત્ર ફલં દાસ્યતીતિ ઌઙ્શ્રોષ્યત્ તદા તત્સામર્થ્યેન કલ્પના કાચિદ્ અપ્ય્ અભવિષ્યત્. અદ્ય પુનર્ અસ્યેદં કર્મણઃ ફલમ્ ઇતિ પર્યવસિતે વચસિ સર્વકર્મણામ્ અનન્તરફલોપલમ્ભાદ્ વૈદિકસ્યાપિ ચિત્રાદેશ્ ચોદ્યમાનસ્યાપિ કર્મણસ્ તત્સ્વાભાવ્યાદ્ આનન્તર્યં વિશેષણતયાવતિષ્ઠત ઇતિ

અત્રાનન્તરમ્ અપરં ભાષ્યમ્ -- દૃષ્ટવિરુદ્ધમ્ અપિ કિઞ્ચિત્ વૈદિકં વચનં સ એષ યજ્ઞાયુધી યજમાનો ઽઞ્જસા સ્વર્ગં લોકં યાતીતિ. તદ્ યેન વિશેષેણોક્તં તમ્ આહ -- અત્રે તિ. અત્ર હિ ચિત્રાદિવાક્યેષૂક્તિવિસંવાદાદ્ અપ્રામાણ્યમ્ ઉક્તમ્. ઉત્તરત્ર તુ યજ્ઞાયુધિવાક્યે પ્રત્યક્ષાદિવિરોધ ઇતિ વિરોધમ્ અભિદ્યોતયતિ -- સ્વર્ગયાન ઇતિ. યજમાનસ્ય નિરતિશયાનન્દાત્મનઃ સ્વર્ગાદ્ અતિદૂરમ્ અપભ્રષ્ટો ભસ્મીભાવઃ પ્રત્યક્ષમ્ ઉપલભ્યતે,{3,217}ચિત્રાદિચોદનાસુ ત્વ્ અનન્તરફલાનુપલમ્ભમાત્રં ન તુ વિરુદ્ધોપલમ્ભઃ કશ્ચિદ્ અસ્તીતિ સ્યાદ્ અપિ કાલાન્તરે ફલકલ્પના, ભસ્મીભૂતં તુ શરીરં કાલાન્તરે ઽપિ સ્વર્ગં લોકં યાસ્યતીતિ ન સમ્ભવતીતિ પૂર્વસ્માદ્ વિશેષઃ

અપરમ્ અપિ ચ એવંજાતીયકં પ્રમાણવિરુદ્ધં વચનમ્ અપ્રમાણમ્ -- અમ્બુનિ મજ્જન્ત્યલાબૂનિ, ગ્રાવાણઃ પ્લવન્ત ઇતિ યથા ઇતિ ભાષ્યમ્, તદ્ વ્યાચષ્ટે-- યજ્ઞે તિ વાક્યમ્ અન્તેન. યજ્ઞાયુધવચો ધર્મી, મૃષેતિ સાધ્યો ધર્મઃ, પ્રત્યક્ષવિરોધાત્, યત્પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધં તન્મિથ્યા, યથા ગ્રાવાણઃ પ્લવન્ત ઇતિ શિલા વાક્યં સાધર્મ્યેણ યથેતિ દર્શયિતવ્યમ્ ઇતિ. વૈધર્મ્યદૃષ્ટાન્તમ્ આહ -- વૈધર્મ્યેણે તિ. યદમિથ્યા ન તત્પ્રત્યક્ષવિરુદ્ધં યથાપ્તભાષિતમ્ ઇતિ. પૂર્વં તુ મર્દનસુખયોર્ વૈધર્મ્યે દૃષ્ટાન્તતયોપન્યાસાચ્ છિલાવાક્યમ્ અપિ વૈધર્મ્યેણ ભાષ્યકૃતોક્તમ્ ઇતિ ભ્રાન્તિમ્ અપનેતું સાધર્મ્યવૈધર્મ્યવિવેકો વાર્તિકકૃતા દર્શિતઃ

નનુ પ્રત્યક્ષવિરોધાદ્ ઇતિ હેતુર્ અસિદ્ધ એવ, અસ્તિ હિ પરલોકફલભોક્તા ચેતનઃ કર્મણાં કર્તા, સ સ્વર્ગં લોકં યાસ્યતીતિ. તમ્ એવાભિપ્રેત્ય સ્વર્ગં લોકં યાસ્યતીત્ય્ ઉક્તમ્. અતઃ કો વિરોધો ઽત આહ -- શરીરાદ્ ઇતિ. યદિ હિ શરીરાદ્ અન્યશ્ ચેતનો ભવેત્, ભવેદ્ અપિ, ન તસ્ય યજ્ઞાયુધૈર્ અસ્તિ કશ્ચિત્ સમ્બન્ધપ્રકારઃ, શરીરસ્યૈવ તુ સ્રુક્કપાલાદિયજ્ઞાયુધૈસ્ સમ્બન્ધઃ, યદ્યજ્ઞાયુધી યજમાન ઇતિ તદભિપ્રાયેણ મત્વર્થસંયોગો ઘટતે. અપિ ચ સ એષ ઇત્ય્ અપરોક્ષપ્રતિનિર્દેશઃ, સો ઽપિ શરીરસ્યૈવ પ્રત્યક્ષત્વાદ્ ઉપપન્નો નાત્મનઃ. તદ્ એતદ્ અપિ ભાષ્યકારેણોક્તં હિ -- શરીરકં વ્યપદિશતિ ઇતિ. કિઞ્ ચ યજમાનશબ્દો હ્ય્ આત્મન્યસમઞ્જસઃ, યાગસ્ય હિ કર્તા યજમાન ઇત્ય્ ઉચ્યતે, ન ચ યથાચોદિતવિતતપૂર્વાપરીભૂતાનેકકર્મક્ષણાત્મકક્રતુક્રિયાકર્તૃત્વમ્ આત્મનસ્ સમ્ભવતિ, વિભોઃ પૂર્વાપરદેશવિભાગસં યોગફલકર્મણામ્ અસમવાયાત્. તદ્ એતદ્ આહ -- ન {3,218} ચે તિ. અભ્યુપગમ્ય ચાત્મનસ્ સદ્ભાવમ્ ઇદમ્ અસ્માભિર્ ઉક્તમ્, પરમાર્થેન તુ દેહેન્દ્રિયવ્યતિરિક્તાત્મસદ્ભાવો ઽપિ પ્રમાણાભાવાદ્ દુર્લભ ઇત્ય્ આહ -- સદ્ભાવ ઇતિ. પ્રપઞ્ચયિષ્યતે ચૈતદાત્મવાદ ઇતીહ ન પ્રતન્યત ઇતિ

અપરં ચ -- ન ચૈષ યાતીતિ વિધિશબ્દઃ ઇતિ ભાષ્યમ્. તસ્યાભિપ્રાયમ્ આહ -- યદી તિ. અસ્યાર્થઃ -- યદિ હ્ય્ અત્ર યજ્ઞાયુધિવાક્યે વિધિશબ્દો ભવેત્, તદા ચિત્રાદીનામ્ અનન્તરફલાદર્શનાદ્ ભેદેન વિરોધોપન્યાસાર્થં યજ્ઞાયુધિવાક્યોપાદાનં નોપપદ્યતે. અતઃ સ્વકૃતભેદોપાદાનસમર્થનાર્થં વિધિશબ્દનિરાકરણમ્ ઇતિ

વિધિશબ્દે કો વિશેષઃ, અત આહ -- વિધી તિ. વિધિશબ્દે હિ કાલવિશેષાનુપાદાનાદ્ વિધિસામર્થ્યાદ્ એવ કાલાન્તરભાવિતાં ફલસ્ય પરિકલ્પ્ય સ્યાદ્ અપિ ચિત્રાદિચોદનાસ્વિવાભાવવિરોધપરિહારઃ. ઇહ તુ યાતીતિ વર્તમાનાપદેશાન્ ન પ્રત્યક્ષવિરોધશ્ શક્યતે પરિહર્તુમ્ ઇત્ય્ અદર્શનાદ્ વિશેષ ઇતિ

ચિત્રાદિવાક્યાભિપ્રાયેણ ચેદમ્ અસ્માભિર્ ઉક્તમ્ -- વિધિશબ્દે ભવિષ્યત્ત્વં ફલસ્ય પરિકલ્પ્ય વિરોધશ્ શક્યતે પરિહર્તુમ્ ઇતિ. ઇહ તુ પ્રત્યક્ષેણ ભસ્મીભાવોપલમ્ભાન્ ન કાલાન્તરફલભાવિતયા સ્વર્ગગમનં ફલમ્ ઇતિ શક્યતે કલ્પયિતુમ્. ન હિ વિધિસહસ્રેણાપ્યાશઙ્કનીયો ઽર્થઃ શક્યઃ પ્રત્યાયયિતુમ્. તદ્ એતદ્ આહ -- ફલં ચે તિ. કિં તર્હિ વિધિશબ્દતાનિરાકરણસ્ય ફલમ્ અત આહ -- તત્સામર્થ્યેનેતિ. ચેતનપ્રવર્તનાત્મકો હિ વિધિર્ અન્તરેણ પરલોકફલોપભોક્તારમ્{3,219}અનુપપદ્યમાનઃ કલ્પયેદ્ અપિ કાયકરણસઙ્ઘાતાતિરિક્તમ્ આત્માનમ્, તસ્ય ચ સ્વર્ગલોકગમનમ્ ઉપચર્યેતાપિ શરીરે, તસ્ય વા પ્રત્યક્ષત્વમ્ આત્મનિ ભાક્તમ્ ઇત્ય્ એવમાદિકલ્પનાનિષેધાર્થં વિધિશબ્દનિરાકરણમ્ ઇતિ

ભૂયાંશ્ ચાયં પ્રમાણાન્તરવિરુદ્ધો મન્ત્રાર્થવાદ્ આત્મકો વેદભાગઃ. યથા અદિતિર્ દ્યૌરદિતિર્ અન્તરીક્ષં યજમાન એકકપાલઃ ઇત્યેવમાદિઃ. સ ચ સર્વ એવાત્ર પ્રયત્નતો મુખ્યતયા મિથ્યાત્વેન ઐહિકાક્ષેપે પક્ષીકાર્યઃ, તન્મિથ્યાત્વેન ચાનુષઙ્ગિકં પરેષાં મિથ્યાત્વં ભવિષ્યતીત્ય્ અભિપ્રાયેણાહ -- પ્રાય ઇતિ