Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsāślokavārttika · Chapter 12

12.1

yatra vastusadbhāvabodhārthaṃ yogyapramāṇānudayas tatrābhāvaḥ pramāṇam ity uktam, kiṃ punas tatrānena pramīyate, abhāvas tāvat svapramāṇair eva yathāsvam avagamyate, ata āha -- vastvasaṅkara iti

12.7

vastvasaṅkaram eva vivṛṇoti -- kṣīre dadhī ti sārdhadvayena. yo 'yaṃ kāryakāraṇādinā parasparavivekaś caturdhā darśitaḥ sa vastvasaṅkara ity ākhyāyate. so 'bhāvena pramīyate. śaśaśṛṅgādirūpeṇe ti. tena rūpeṇālocyamānāḥ śaśamūrdhnyavayavā abhāvaḥ, svarūpeṇa tu bhāvā eveti || 2 -- 4 ||
asati tv abhāvaprāmāṇye sarvas sarveṇa saṅkīryata ity āha -- kṣīra iti dvayena. evam iti. yathā kṣīre dadhi evaṃ dadhni kṣīram ity arthaḥ. śaśe śṛṅgam ity ataḥ prabhṛtyatyantābhāvāsiddhau doṣaprasañjanam. abhāvapramāṇānāśrayaṇe hi na śaśādiṣu śṛṅgādīnām ātyantiko 'bhāvas sidhyati. paripanthinaś ca bhūtacaitanyavādino na nirākartuṃ śakyante. mahābhūtānāṃ ca vāyvādīnām{3,195}ātyantiko gandhādyabhāvo na sidhyet. yathottaraṃ hi catvāri mahābhūtānyekaikaguṇarahitānīti sthitir iti || 5 -- 6 ||
sarvatra saṅkare doṣam āha -- na ce ti. yo 'yaṃ kāraṇādivibhāgena laukikānāṃ vyavahāro dṛśyate, sarvasaṅkare na syāt, kṣīramānayeti niyukto yat kṣīram evānayati na dadhi, dadhyānayane na kṣīram, idam asati kāryakāraṇādīnām itaretaraviveke na sidhyatīti

12.8

nanu nābhāvo nāma tattvāntaram upalabhyate, bhūtalaṃ hi svapramāṇād avagacchāmaḥ, ghaṭaṃ cāsati pramāṇe na paśyāmaḥ, na tu ghaṭābhāvo nāmāparaḥ kaścit buddhau bhavati. ghaṭo nāstīty api ghaṭo na pramīyata ity arthaḥ, na tu ghaṭābhāvaḥ pramīyata iti. atas sarvopākhyāvirahalakṣaṇa evābhāvo na kiñcit tattvāntaram ata āha -- na ce ti. yat tāvat bhāvapramāṇair nopalabhyata iti. satyam. ata evābhāvaḥ pramāṇāntaram. ghaṭo nāstīty api nāyam arthaḥ ghaṭo na pramīyate iti, sann api hi ghaṭo na pramīyata ity ucyate. ata eva ghaṭo 'sti na veti pṛṣṭo nirṇītābhāvo na nāstīti vyapadiśati, kin tu anupalabdhimātram. ato 'bhāvapramitir evāyaṃ ghaṭo nāstīti. yaś cāyaṃ caturdhā bhedo varṇitaḥ so 'pi sarvopākhyāvirahalakṣaṇe 'bhāve na sidhyati. prayogaś ca bhavati -- vastu abhāvaḥ, caturdhā bhedād, dravyādivad iti. yad apy āhuḥ -- nābhāvo nāma kiñcit tattvam, pratyarthaniyatena hy ātmanā nīlādayaḥ parasparaṃ bhidyante, naivam abhāvasya bhāvāt kiñcid bhedakam.{3,196}ato na vyāvṛttam upalabhāmaha iti kathaṃ tattvāntaram avasthāpayāmaḥ. tadvyavahāras tu nāstīti vikalpaśabdaprayogātmā bhāvāśraya eva kathañcid upapādanīyaḥ, na tv ekākārapratiniyatād anyāsaṃsargiṇo(?r a)bhāvād anyo 'bhāva iti. tad apy ekadeśinirākaraṇenaiva nirākṛtam. api ca, aviṣayo nāstīti vikalpaḥ kathaṃ saṃvedyata iti vaktavyam. śabdasaṃspṛṣṭaṃ hi rūpaṃ vikalpasya viṣayaḥ, na ceha tad asti. na cātmā vikalpasyābhilāpasaṃsargayogyaḥ, asādhāraṇatvāt. ata evātmani nirvikalpakatvāt kalpanā svasaṃvittiṃ pratyakṣām āha. yadāha nainam iyam abhilāpena saṃsṛjati. tathā vṛtter ātmani virodhāt iti. yadi mataṃ - jātyādivadabhāvavikalpā api samāropitaviṣayā eva, nānenābhāvavikalpo duṣyatīti. tan na. samāropitaṃ hi yat kiñcij jātīyakaṃ tatprativikalpam anyad anyac ca, katham ekaśabdālambanaṃ bhavet. kalpitākārabhedānadhyavasāyād ekatvādhyavasāya iti cet. kasya tarhi, na hi nairātmyavādinām ekaḥ kaścid asti pratisandhātā, yaḥ pūrvāparayor āropitaikatvādhyavasāyād ekaśabdaṃ prayuñjīta. vikalpās tu kṣaṇikāḥ svaviṣaye niyatā nānyonyasya viṣayam abhiniviśanta iti kathaṃ pratisāndadhīran. asati ca viparyaye samāropitaviṣayatvābhidhānam
alīkam eva. tadavaśyaṃ nāstīty ekaśabdopaśliṣṭam upeyatayāśrayaṇīyaṃ bhāvavadabhāvākhyam api kiñcid avasthitaṃ rūpam. ata eva kiṃ punas tattvam ity apekṣite satas tu sadbhāvo 'satas tv asadbhāva iti dvedhaiva tattvavidbhis tattvam āśritam. api ca -- asaty abhāve kasya hetor āhatasya ghaṭasyānupalambhaḥ, vinaṣṭatvād iti cet. ko vināśaḥ. yadi na kiñcit, prāgvadupalambhaprasaṅgaḥ. na hy apracyutaprācyārthakriyārūpasyānupalambhe ghaṭasya kiñcit kāraṇam adhunā paśyāmo yady asya vināśo nāma kim api tattvāntaraṃ nāśrīyata iti siddhaṃ tattvāntaram iti. etac cānupākhyeyatvam abhāvasya nirākartum uktam -- na tv abhāvo vastu, lokavirodhāt. yathā hy acandraś śaśīti lokaviruddham, evam abhāvo vastv iti. sattā hi vastutvam, na cāsāv abhāve samavaiti, sadasadvivekābhāvaprasaṅgāt. ato 'vastu. kāryakaraṇād abhāve vastutvavādaḥ, na mukhyatayā. abhāvo hy arthakriyāsamartha eva, jñānajananadarśanāt. vihitākaraṇe ca prāgabhāvasyaiva kriyāntaraviśeṣaṇatayā pratyavāyahetutvāt. evam uttaratrāpi vastutāprasādhanaṃ veditavyam iti. itaś cābhāvo{3,197} vastv ity āha -- kāryādīnām iti. vastv eva sadasadātmakam iti siddhāntaḥ. tatra kathaṃ vasturūpasyaivābhāvasya nissvabhāvatvam. kim idānīṃ bhāvābhāvayor abheda eva, neti vadāmaḥ, bhedo 'pi hy anayor dharmadharmitayā kiyān apy asty eva rūpādīnām iva. kaḥ punar anayos sambandhaḥ, saṃyogas samavāyo vā, na tāvat saṃyogaḥ, dravyadharmatvāt tasya. na ca samavāyaḥ, bhāvābhāvaprasaṅgāt. abhāvasamavāye hi bhāvo na syād eva. nābhāvasamavāyād asattvam, na hi ghaṭo 'bhāvasamavāyād asan bhavati. asati samavāyānupapatteḥ. kin tu prahārād eva ghaṭasyābhāvaḥ. yat tv anāhatam anapasāraṃ ca bhāvāntaram abhāvarūpeṇāvagamyate tat katham asad bhaviṣyati. atas svahetor eva jāyamāno nityo vā sarvo 'saṅkīrṇasvabhāva eva jāyata iti siddham asya jātyādivad bhāvadharmatvam. tataś ca vastutvam iti

12.9

itaś ca vastu abhāva ity āha -- yad ve ti vastv antena. abhāva iti sāmānyātmanā prāgabhāvādibhedena ca vyāvṛttyātmanā gṛhyamāṇo 'bhāvas sāmānyaviśeṣātmakaḥ, tataś ca vastuviṣayaprayogārthaḥ -- abhāvo vastu, sāmānyaviśeṣātmakatvāt gavādivad iti. tasminn eva sādhye hetvantaram āha -- prameyatvād iti

12.10

nanv ayam asiddho hetuḥ, aupacāriko hi sāmānyaviśeṣabhāvo 'bhāve. ekaśabdavācyaṃ sāmānyarūpaṃ dṛṣṭaṃ gavādi, nānāśabdavācyaṃ ca viśeṣarūpaṃ śāvaleyādi. ato 'trāpy aupacārikas sāmānyaviśeṣabhāvo vivekajñasya. asati tu viveke ekaśabdanibandhanabhrama evāyam -- abhāvas sāmānyaviśeṣātmeti. ata āha -- na ce ti. sati hi bādhake bhrāntir upacāro vā kalpyate, na ceha tatheti bhāva iti

12.11

{3,198} evaṃ tāvat nāstīty asyārthasyāsannikṛṣṭasya iti yad uktaṃ bhāṣye tad vivṛtam. idānīṃ pramāṇābhāvaśabdaṃ vyācaṣṭe -- pratyakṣāder anutpattir iti. anutpattir eva keti ced ata āha -- sātmana iti. ātmano hi jñānātmakaḥ pariṇāmaḥ. tad yadā ātmā bhūtalādau na ghaṭādijñānātmanā pariṇamati sā tasya pratyakṣādyanutpattiḥ svarūpāvasthānaṃ pramāṇābhāva ity ākhyāyate, tatprāmāṇye ca nāstīti jñānaṃ phalam. nāstīty eva vā bhāvajñānaṃ pratyakṣādyanutpattir ity ucyate, atas tad eva pramāṇam, (?nā/hā)nādibuddhiḥ phalam iti vivekaḥ

12.12

nanu yadi dvyātmakaṃ vastu, tarhi sakṛd eva tathā pratibhātam iti kiṃ pramāṇāntareṇāta āha -- svarūpe ti. svarūpeṇa tadvastu gavādi sadrūpam aśvādirūpeṇa cāsadrūpam. tad asminn eva dvirūpe kiñcid eva kadācit pratīyate na tu sarvātmakam eva gṛhītavyam iti niyama iti

12.13

kiṃ punaḥ kāraṇaṃ dvyātmakasyaikam eva rūpaṃ gṛhyate nāparaṃ kiñcid ata āha -- yasya yatre ti. udbhūtaṃ hi gṛhyate nānudbhūtam, agner iva rātrau rūpaṃ na sparśaḥ, jighṛkṣitaṃ vā prāyeṇa. ato yad eva sadasator udbhūtaṃ bhavati tenaiva buddhivyapadeśau bhavataḥ. cetyate 'nubhava iti kim idam, na hy anubhavaś cetyate, sa eva cetanā, viṣayas tu cetyate. satyam. viṣayaprāptyanyathānupapattyānubhavo 'pi cety ata eva. tad anena prakāreṇa viṣayaprakāśam eva darśayatīty adoṣa iti

12.14

{3,199} udbhūtajighṛkṣitaikagrahaṇe cetaras tadanuguṇatayaiva līno bhūtvāvatiṣṭhate. sāmānyaviśeṣayor ivaikagrahaṇe 'nyatara ity āha -- tasye ti. idaṃ cānvāruhyavacanenāsmābhir uktam. asty eva tu bhāvābhāvapratītāv anyatarānugama ity āha -- ubhayor iti

12.17

ubhayānugamam eva darśayati -- ayam eve ti dvayena. ayam eveti. bhāvāntareṇāsaṅkīrṇa ity arthaḥ. na hy apratisaṃhite bhāvāntarābhāve saṅkīrṇasvabhāvo na niścetuṃ śakyate. nāstīty api pratiṣedhyapratiṣedhādhārabhāvopaṣṭhambhanavarjitaṃ na kiñcit jñānaṃ jāyate. kiñcic chabdena bhāvasyābhāvānugamaśūnyam api jñānam asty eva, na tv evam abhāvasyeti darśayati || 15 -- 16 ||
darśitaṃ tāvat sadasadātmakaṃ vastv iti. kadācit kiñcid anubhūyata iti ca. ubhayor aṃśayor idānīṃ pramāṇavibhāgaṃ darśayati -- pratyakṣādī ti

12.18

kathaṃ punar idam avagamyate, visphāritākṣasya hi sahasā neha ghaṭo 'sti, aghaṭaṃ vā bhūtalam ity abhāvaviśiṣṭaṃ bhūtalajñānaṃ jāyamānam upalabhyate(?){3,200}daṇḍipratyakṣavat, tadabhāvasyāpratyakṣatve nāvakalpate. na hy apratyakṣa eva viśeṣaṇe viśiṣṭaḥ pratyakṣo bhavati, daṇḍa iva daṇḍī. na ca nāsty eva viśiṣṭā dhīr iti vaktavyam, anāśrayābhāvasaṃvittyabhāvāt. api cātmā bhāvasyābhāvaḥ, sa kathaṃ svatantro 'nubhūyate. na hi rūpādayo bhāvadharmāḥ svatantrā evāvasīyante. svatantrābhāvavādas tu svātantryam eva, sadasadātmake vastunīti hi darśayati. bhāvāṃśo 'bhāvāṃśa iti ca vispaṣṭaṃ tadabhāvaviśiṣṭaṃ grahaṇam ity āha. kiñcāsya svātantrye pramāṇam, na hy ayaṃ kadācid api tathāvasīyate. kim idānīm abhāvo nāvasīyata eva, svatantro vāvasīyate. na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ, tadavagame pramāṇāntarābhāvāt nityāsaṃvittiprasaṅgāt. na ca saṃyogapratiṣedhe svatantrābhāvāvasāyo 'sti, pratiyogisaṃyogapratiṣedhātmaiva hy abhāvaḥ, sa cādhāratantra eveti saṃyuktaviśeṣaṇatvalakṣaṇayā pratyāsattyā satīndriyasannikarṣe aindriyajñānagocara eva. ekaṃ kīdaṃ viśiṣṭaṃ jñānam. tadasyābhāvaḥ pramāṇam indriyaṃ vā, yady abhāvaḥ sa tarhi bhāvam api gocarayet. na caitad iṣṭam. atas saty upalabhyamāne tadaiva yan nopalabhyate tan nāstīti sata eva prakāśakam asato 'pīti na pramāṇavibhāgaṃ paśyāmaḥ. ata āha -- na tāvad iti. tāvacchabdo liṅgāpekṣayā. tac copariṣṭhān nirākariṣyata iti. atra kāraṇam āha -- bhāvāṃśe ti. yogyatā hi kāryadarśanasamadhigamyā, sā cendriyāṇāṃ bhāvātmakagrahaṇa evopalabhyate nābhāve 'pi. vināpi tu tena tadgrahaṇād iti vakṣyāmaḥ. atra tu yogyatāsahitā prāptir indriyārthayos sambandha ity abhiprāyaḥ. yat tv ekajñānasaṃsargiṇor ekapramāṇatvam iti. tan na. ekasyā api buddher nānākāraṇatvadarśanāt. ekaṃ hīdaṃ bhāvanendriyasabhāhārajaṃ pratyabhijñānam iti vakṣyāmaḥ. ekajñānapratibhāsinor api ca gṛhyamāṇasmaryamāṇayor viveka uktaḥ. viviktā eva te hy arthā iti. na hi smṛtyupasthāpitanām aviśiṣṭo ḍittho na pratyakṣo bhavati. nāma cāpratyakṣaṃ smaryamāṇatvāt, tasyāgṛhīte hi viśeṣaṇe viśiṣṭo
nāvagamyate nāpratyakṣe. evam ihāpi pramāṇābhāvopanītābhāvaviśiṣṭe saty upalabhyamāne na kiñcid anupapannam. daṇḍiny api śābde tāvad daṇḍapadopanītaviśeṣaṇaviśiṣṭa eva pratyayārtho na daṇḍo 'pi. pratyakṣaṃ tu yogyatayobhayatra pravartatāṃ nāma, na caivam ubhayatrākṣāṇāṃ yogyatā. abhāvajñāne tadanapekṣāyā{3,201} vakṣyamāṇatvāt. kim idānīm anumāne 'pi pratyakṣānumānasamāhārajo viśiṣṭabodhaḥ. na. anumānasyānvayādhīnajanmatvāt. viśiṣṭenaiva cānvayānugamāt. dhūmavān agnimān iti hi vyāptir avagatā. uktaṃ ca --
naivaṃ na hy atra liṅgasya śaktyanantatvakalpanā |
iti. atrāpi cāyam agnimān iti viśeṣabodhe 'sty eva pratyakṣāpekṣā. ayam evābhāvasya pratītiprakāraḥ, yatpramāṇāntaraprāpitāśrayaṃ viśinaṣṭīti na kiñcid anupapannam. yac ca saṃyuktaviśeṣaṇatayā indriyasannikarṣo 'bhāvasyety uktam, tad ayuktam. asambaddhasya viśeṣaṇatvānupapatter atiprasakteḥ. itarathā viśeṣaṇārtham arthitenaiva sannikarṣopapattau vṛthaiva saṃyuktaviśeṣaṇārthatvāśrayaṇam ity alamaneneti

12.19

abhiprāyam ajānānaś codayati -- nanv iti. prāptimātraṃ hy arthendriyayos sannikarṣaḥ. asti ca bhāvād abhinnasyābhāvasya bhāvavad evendriyaprāptir iti. atra ca yogyatāyā uddhāṭanenaivottaraṃ deyam, tadupekṣyaiva tāvadatyantābhedam evāyam āha, tad etam eva tāvannirākaro(?ṣī/mī)ty abhiprāyeṇāha -- na hī ti. yadi bhāvābhāvayor ekāntam abheda eva syāt tato bhāvendriyasannikarṣe tadabhinnasyābhāvasyāpi syāt, na tv evam asti. abhāvasyāpi rūpādivadatyantābhedābhāvād iti

12.20

rūpāditulyatām evābhāvasya darśayati -- dharmayor iti. bhāvābhāvātmanor dharmayor dharmyabhede 'pi sthite bhedo 'pīṣṭa ity arthaḥ. bhede kāraṇam āha -- udbhave ti. bhāvābhāvayor apy u(?dbhavā/dbhūtā)bhibhūtayor grahaṇāgrahaṇavyavasthā dṛśyate. na caitad ekatve kalpite. na hy ekam eva tattvam udbhūtam abhibhūtaṃ ceti pratīyata iti

12.21

{3,202} idaṃ cānayor vivekakāraṇam ity āha -- idam eve ti. akṣānapekṣatā cābhāvadhiyo vakṣyata iti

12.22

ayaṃ ca grāhakabhedanibandhano bhedo rūpādīnām iti kaiścid iṣyate. so 'nayor api śakyate 'vagantum ity āha -- rūpāder iti. evaṃ hi kecid vadanti -- yathā hy ekam eva mukhaṃ maratakapadmarāgādyupādhibhedād bhinnam iva pratibhāti, yathā caika eva puruṣo 'pekṣābhedāt putrādibhedabhinna iva gṛhyate, yathaikam eva tattvaṃ śrotrādyupādhibhedād bhinnam iva pratibhāti, evam ihāpi bhāvābhāvayor aupādhiko bhedo bhaviṣyatīti. nanv evam aupādhike bhede tāttvikam ekatvaṃ prāpnoti. bhavatv asmin mate, tathāpi rūpādivyavasthā sidhyaty eveti

12.23

idaṃ cānvāruhyavacanenāsmābhir uktam, na hi rūpādīnāṃ grāhakabhedanibandhano bhedaḥ, kin tu buddhibhedanibandhana eva, mukhaṃ hi pramāṇāntarād ekarūpam avagataṃ tadupādhibhedād bhidyata iti yuktam. na tv ekatve rūpādīnāṃ kiñcit pramāṇam asti, nityam eva vailakṣaṇyāt. ayaṃ ca buddhibhedo bhedahetur bhāvābhāvayor api samāna evety abhiprāyeṇāha -- buddhimātre ti. kaḥ punar ayaṃ bhāvābhāvātmako dharmī, yaddharmau bhāvābhāvau, naikaṃ rūpādisamudāyād bhinnam upalabhyate, vṛttyādivikalpākṣamatvāt. ato deśādyabhinnānāṃ rūpādīnāṃ samudāyo dharmī, na tattvāntaram ata āha -- na ce ti. nātra vana iva bādhikā buddhir astīti bhāvaḥ. idaṃ ca savikalpakasiddhāv uktam apy abhāvāśrayasamarthanārtham atroktam ity apunaruktateti

12.24

{3,203} evaṃ tāvadabhāvasya bhāvād bhedābhedau darśitau. tāv eva rūpādidṛṣṭāntena draḍhayati -- sadguṇadravye ti. na hi rūpādayas sadādirūpeṇa na bhidyanta iti svarūpāpekṣayāpi teṣāṃ bhedaś śakyate vārayitum, tathā vā bheda iti na sadādyātmanābhedaḥ pratikṣipyate. evam abhāvo 'pi bhāvadharmatayā tato bhinno 'pi svarūpāpekṣayābhinna iṣyate. dravyarūpeṇe ti. rūpādayo dravyād abhinnāḥ, tac cābhinnam iti tadrūpeṇaiṣām abheda ity arthaḥ

12.25

svarūpāpekṣayā rūpādivad bhedānāśrayaṇe bhāvābhāvayor anyataratra na buddhes sadasadrūpatā bhaved ity āha -- yadī ti

12.26

asti tv asāv indriyasambandhāsambandhahetuko buddhibheda ity āha -- satsambandha iti. etena, yad āhuḥ -- na bhāvād bhedakam abhāvasya rūpam upalabhāmaha iti, tannirākṛtam. sadasadrūpavivekād iti. yad indriyeṇa saṃyujyate bhūtalaṃ tad astīti pratīyate, yan na sambadhyate ghaṭādi tannāstīti pratīyata iti

12.27

nanv indriyavyāpārānantaram eveha ghaṭo nāstīti jñānam utpadyate, tat kuto 'yaṃ viveko nendriyeṇābhāvabuddhir janyata iti. na hy asati tadvyāpāre bhāvabuddhivadabhāvabuddhir api jāyamānā dṛśyate. yady api bhāvād abhāvo bhidyate, tathāpi tasya rūpādivatsaṃyuktasamavāyena vā tadviśeṣaṇatayā vendriyasannikarṣo{3,204}sty eva. atas tajjñānam aindriyakaṃ bhaved ata āha -- gṛhītve ti. ayam abhiprāyaḥ -- nānāśrayo 'bhāvaḥ śakyate grahītum ity āśrayagrahaṇārtham evātrendriyāpekṣā nābhāvagrahaṇāya, yathā nāsmṛte pratiyoginy abhāvo gṛhyata iti tatsmaraṇārthaṃ prācīnajñānajanmanas saṃskārasyodbodho 'py apekṣitaḥ, evam āśrayagrahaṇārtham indriyam. na ca prāptimātram aindriyakajñānajanmani kāraṇam. api tu yogyatāsahitā prāptir iti pratyakṣe varṇitam. na cendriyāṇām abhāvajñānajananayogyatā, teṣv asatsv api tadbhāvād iti vakṣyate. mānasam iti ko 'rthaḥ. kiṃ sukhādijñānavanmanasā janyata iti. yady evaṃ tathāpi pratyakṣataiva. na cāntar iva bahirmanasas svātantryam asti. satyam. sarvapramāṇasādhāraṇas tu manaso vyāpāro 'tra kathitaḥ. kevalātmamanassannikarṣād eva bāhyendriyānapekṣaṃ pramāṇābhāvenābhāvajñānaṃ janyata ity uktaṃ bhavati. gṛhītvā smṛtveti ca dharmadharmiṇor abhedāt samānakartṛkatvābhidhānam iti

12.28

kathaṃ punar idam avagamyate bhāvagrahaṇam indriyāpekṣaṃ nābhāvagrahaṇam iti. samāno hi tadbhāvabhāvaḥ. ata āha -- svarūpe ti. yo hi gṛhasvarūpam evāvadhārya kvacidgataḥ pṛcchyate -- tatra caitro 'sti na veti, tadāsau pṛṣṭas tatra nāstitāṃ tadaiva pratipadyate. yadi tv indriyādhīnam abhāvajñānaṃ bhavet nāsati tadvyāpāre jāyeta. na ca pūrvāvagatābhāvasmaraṇam eveti vācyam. na hy asati pratiyogismaraṇe bhāvo dṛśyate. na cāśrayagrahaṇakāle pratiyogismaraṇam asti. bahūnām eva hi pṛṣṭenābhāvaḥ kathyate. na ca tāvatāṃ smaraṇaṃ tatrāsīd iti cintayituṃ śakyate. yadi tūcyate sāmānyenābhāvo 'vagataḥ, samprati viśeṣeṇa smaryata iti, tad ayuktam. na hy abhāvatvaṃ nāma sāmānyam asti, viśeṣāṇām eva smṛtiviparivarttinām evābhāvo 'vasīyate. na ca sāmānyato 'vagato viśeṣeṇa smaryata iti, yuktam. pūrvānubhavāhitabhāvanābījā hi sā smṛtiḥ, nālpam avyatirekaṃ gocarayitum utsahate. atas tadānīm eva pratiyogismaraṇapurassaram indriyānapekṣam abhāvajñānaṃ jāyata iti manoharam idam. tad idam uktaṃ tadaiva pratipadyata iti. idaṃ ca pratyakṣaphalasmṛtinivṛttyā phalataḥ pratyakṣānavṛttir ity uktam eveti

12.31

{3,205} evaṃ tāvadakṣajatvam abhāvadhiyo nirākṛttam. idānīṃ laiṅgikatvaṃ nirākaroti -- na cāpy atre ti. atra codayati -- bhāvāṃśe ti.
pariharati -- tadānīm iti matir antena. dvāv atra bhāvau pratiṣedhyaḥ pratiṣedhādhāraś ca, tatra na tāvat pratiṣedhyo liṅgam, avagataṃ hi liṅgaṃ bhavati. na ca tadā ghaṭo gṛhyate, na hi tasmin gṛhyamāṇe tadabhāvo grahītuṃ śakyate. tad iha pratijñāhetvor virodhaḥ. sati bhāve tadabhāvo na pratijñātuṃ śakyate. satyāṃ tu pratijñāyāṃ nāsato 'dṛṣṭasya liṅgatvam. ato nābhāve jighṛkṣitejighṛkṣitapratiṣedhyabhāvo liṅgam iti || 29 -- 30 ||
astu tarhi pratiṣedhādhārabhāvo liṅgam ata āha -- na caiṣa iti. eṣa iti paropasthitam aparokṣaṃ bhāvaṃ nirdiśati. yathārthe pakṣīkṛte padam ataddharmatayā na hetur ity uktam, evam eṣo 'pi bhūtalabhāvo na ghaṭādyabhāvadharma iti. api cānvayādhīnātmalābham anumānajñānam, na ca bhūtalabhāvasya sarvair abhāvais sambandho jñāyate. tat kathaṃ tatas te pratyeṣyanta ity āha -- sahe ti

12.32

astu tāvad abhāvānvayaḥ kvacid bhūtalādau bhāve, sadbhāvo 'pi yasya ghaṭādeḥ kadācit jñātaḥ tasyāpi tatrābhāvo 'vagamyata ity āha -- kvacid iti

12.33

{3,206} na kevalaṃ yady atra kadācid dṛṣṭaṃ tanmātrasya tatrābhāvo 'vagamyate, yasyāpi tu yatrābhāvo na dṛṣṭapūrvas tasyāpi tatrābhāvo 'vagamyata ity āha -- yatre ti

12.34

yadi tu yena kenacid ekenābhāvena gṛhītasambandhād bhāvād abhāvāntarānumānam iṣyate, tato 'tiprasaktir ity āha -- kasyacid iti

12.35

na caivam astīti vyatirekeṇa darśayati -- gṛhīte 'pi ca bhāvāṃśe naivābhāve 'nyavastunaḥ. sarvasya matir ity antena. anaikāntikaś cāyaṃ bhāvo 'bhāvāntarair api sambandhāt. ato 'naikāntikatvād asya ghaṭāder abhāvaṃ gamayitum aliṅgatvam ity āha -- evaṃ vyabhicārād aliṅgate ti

12.36

api ca sambandhagrahaṇaṃ sambandhigrahaṇādhīnam. tad ihābhāvākhye sambandhini grahītavye kiṃ pramāṇam iti vaktavyam ity āha -- sambandha iti

12.37

na tāval liṅgam aviditasambandhaṃ tadavadhāraṇe pramāṇam, itaretarāśrayaṃ hi tathā syād ity abhiprāyeṇāha -- tadānīm iti. ato 'vaśyaṃ tadgrahaṇe pramāṇāntaram arthanīyam ity āha -- tatre ti

12.38

{3,207} atredānīm anupalabdhiliṅgavādino bauddhasya pratyavasthānam āha -- pratyakṣāder iti. dvedhā hi hetavo bauddhair vibhajyante -- kāryaṃ svabhāva iti, anupalabdhiś caikajñānasaṃsargiṇor ekopalabdhir eva, tasyāś ca svarūpaṃ jñeyarūpaṃ ca prakāśate iti jñānajñeyasvabhāvā. na hy asau svarūpam iva jñeyasattām api vyabhicarati. tasyāś ca svasādhyena nāstīti vikalpaśabdātmakavyavahāreṇa tadyogyatayā vā tādātmyam eva pratibandhaḥ. na hy asau nāstīti vyavahāraṃ vyabhicarati śiṃśapeva vṛkṣatām. tad evaṃ jñātapratibandhānupalabdhiḥ yo nāma bhrāmyan viviktadeśopalabdhāv api ghaṭāya ghaṭate taṃ prati nāstīti vyavahāraṃ tadyogyatāṃ vānumāpayati. evaṃ ca ghaṭādyabhāvānupalabdhiprayogaḥ -- yad dṛśyaṃ hi sad yatra nopalabhyate tat tatra nāsti. nopalabhyate copalabhyamāne deśe dṛśyo ghaṭa iti. etad api dūṣayati -- na viśeṣaṇasambandhas tasyā iti. ya evānupalabdhyānumātum iṣyate ghaṭābhāvo nāstīti vyavahāras tadyogyatā vā naikenāpi viśeṣeṇānupalabdhes sambandho 'vagataḥ, kathaṃ tato viśeṣānumānam. bhūtalopalabdhir hi sā, tasyāś ca nānāvidhānekaghaṭapaṭādiviṣayā nāstīti vyavahārā dṛśyanta iti kathaṃ viśeṣeṇa ghaṭo nāstīti vyavahārayet. ghaṭānupalabdhir asau, ato ghaṭābhāvaṃ tadvyavahāraṃ vā prasādhayatīti cet. kas tasyā ghaṭena sambandhaḥ. deśopalabdhir hi sā, tāvad eva tasyā ghaṭānupalabdhitvam. tac ca sarvān pratyaviśiṣṭam iti katham ekenaiva vyapadiśyate na ced ghaṭābhāvo nāma kaścit. kasmāc ca saty api ghaṭe ghaṭo nāstīti vyavahāro na pravartate. sadvyavahāravirodhād iti cet. kathaṃ ghaṭānupalabdhau sadvyavahāraḥ. asti hi tadānīm api deśopalabdhiḥ. viviktopalabdhir hi ghaṭānupalabdhiḥ, nāsau ghaṭe satīti cet, ko vivekārtha iti. nanv ayam abhāva eva. tadabhāve 'narthakaṃ viviktavacanam, ato 'nupalabdher ayam api viśeṣo dussādha eva, yadasati ghaṭe nāstīti vyavahāro na satīti. yac cedaṃ ghaṭābhāvam atilaṅghya nāstīti vyavahārānumānam avasthitaṃ tad api kena viśeṣeṇeti na vidmaḥ. so 'pi bhāvātirekī na kaścid upalabhyate. yogyatā tadanatirekiṇī tasmin buddhe buddhaiveti na kiñcid anumeyaṃ paśyāmaḥ. vārtikakāreṇa tv idam upekṣyaiva tāvad dūṣaṇāntaram
uktam iti

12.39

{3,208} abhāvasāmānyena tv anupalabdhes sambandhas sidhyaty eva, na tv abhāvasāmānye pramāṇam upajāyata ity āha -- sāmānye ti. viśeṣās tv anaikāntikatayā nānupalabdhyā bodhayituṃ śakyanta ity āha -- vyabhicārād iti

12.42

api ca -- nānavagatarūpaṃ liṅgam anumāne liṅgaṃ bhavati, tad iyaṃ pratyakṣādyanutpattir abhāvatvād apareṇa liṅgenāvagantavyā. evaṃ hi vadanti, yāvān kaścit pratiṣedhaḥ sa sarvo 'nupalabdher eveti. evaṃ ca tatra tatra sadṛśāparāparaliṅgānusāreṇānavasthāpāta ity āha -- na ce ti dvayena. etac copalabdhyabhāvo 'nupalabdhir ity āpādyoktam, viviktetarapadārtho 'nupalabdhir iti tu pratyuktam iti || 40 -- 41 ||
evaṃ yo 'py asau liṅgirūpābhāvaḥ so 'pi sambandhagrahaṇārtham avaśyaṃ prathamam avagantavyaḥ. tadavagame 'pi tadrūpāparaliṅgābhyupagamād anavasthaiva. ataḥ kvacid avaśyam anumānābhāvāt pramāṇāntaram abhyupagantavyam ity āha -- liṅge ti

12.43

yadi tu nāstīti buddhir eva liṅgam ity ucyate tan na. phalaṃ hi sā, pratyakṣādyanutpādasya kathaṃ talliṅgam, tatsiddhyartham eva hi liṅgam iṣyate.{3,209}siddhāyāṃ tu buddhau kiṃ liṅgena. tad etad āha -- ne ti. yadi sā phalaṃ kiṃ tarhi pramāṇam ata āha -- tasyaive ti. yasyaiva sā phalaṃ tad eva pratyakṣādyanutpatteḥ phalānantaryāt pramāṇam iti

12.44

kiñ ca saugatasamayasiddhānumānalakṣaṇagranthānusāreṇāpi na pratyakṣādyajanmano 'numānatvam ity āha -- trilakṣaṇe ti. evaṃ hi te paṭhanti. trirūpāl liṅgato 'rthadṛganumānam iti. na cānutpattir utpatteḥ prāgabhāvo buddheḥ kenacij janyate, prāg eva trilakṣaṇena hetuneti. nanu ca hetutayānupalabdhir anumānam iṣyate, na tv anumitir anumānam iti bhāvasādhanatayā. ataḥ kiṃ tannirāsena. satyam, ahetutayā tāvadanumānatvaṃ nirākṛtam eva. anena tu lakṣaṇānantaḥpāto varṇyata iti

12.45

atra codayati -- ( mānam iti)pramāṇatā hi bhāvātmanā vyāptā pratyakṣādiṣv avagatā, tannivṛttyā nivartyata iti bhāvaḥ. itaras tu -- varṇito 'smābhiḥ prāgbhāvānām asaṅkaraś caturdhā. na ca tadbodhasya bhāvabodhavailakṣaṇyam upalabhyate, bādhavirahasāmānyāt. sa ca prāmāṇye kāraṇaṃ na bhāvasvarūpatā. sā tu prāmāṇyaṃ pratyaprayojikaiva kathaṃcit teṣu saṅgatā, ato nābhāvatvenāprāmāṇyaṃ bhavati. bhāve tu prameye tadapramāṇam evety abhiprāyeṇāha -- prameyam iti. anurūpam evedaṃ yadabhāve 'bhāvaḥ pramāṇam ity āha -- meya iti

12.46

yathā bhāvātmake meye 'bhāvaḥ pramāṇaṃ nānurūpaṃ tathā tadabhāve bhāva ity āha -- bhāvātmaka iti

12.50

{3,210} na bhāvātmakam eva pramāṇam iti rājājñā, yad eva tu paricchedaphalaṃ tad eva tu pramāṇam, tac ca pratyakṣādyajanmano 'pi samānam ity āha -- bhāvātmakasye ti || [47] ||
syād etat -- vastuna eva prāmāṇyadarśanān nāvastuno 'nupalabdheḥ pramāṇatvam iti. tathā ca sati bauddhānām api liṅgaprameyatve na syātām, te 'pi hi nāvastuno dṛṣṭe ity āha -- yadī ti sārdhena. anujñāne doṣam āha -- tathā satī ti. na ca syād vyavahāro 'yam iti kāraṇādivibhāgenokto vyavahāra ity arthaḥ || 48 -- 49 ||
apakṣadharmatvād api pratyakṣādyanutpattir na liṅgam ity āha -- pramāṇānām iti. nābhāve pakṣīkṛte pratyakṣādyanutpattis taddharmatayāvagamyate. abhāvena sambandhābhāvād ity abhiprāya iti. nanv abhāvaviśiṣṭaṃ bhūtalaṃ sādhayiṣyāmaḥ, tac ca pūrvam avagatam iti taddharmo bhaviṣyatīty ata āha -- yatre ti. na hi bhūtale pratyakṣānutpattiḥ, jñāyamānatvāt tasyeti

12.51

ghaṭasya tarhi dharmo bhaviṣyati tadgocare pratyakṣādīnām anutpatter ata āha -- ya iti. satyam. yatra pratyakṣādīni notpadyante taddharmatā kathañcid bhaved api, na tv asāv iha pramīyate. dharmadharmitvayor abhāvāt. na hi{3,211}taddharmiṇaṃ kṛtvābhāvaviśiṣṭatā sādhyate tasyāpratīteḥ. nāpi tadviśiṣṭaṃ bhūtalādi, tadānīṃ tasya tatrābhāvād iti

12.52

abhāvasya tu sā dharmo bhaviṣyati tadviṣayatvāt tasyāḥ. abhāve hi prameye sā liṅgaṃ bhavaty eva. kin tu nāsañcetito 'bhāvo viṣayo bhaviṣyati, jñāte ca prameyābhāva ity āha -- abhāvene ti

12.53

anyas tu na kaścid abhāvenānutpattes sambandhaprakāro vidyate, yena taddharmatām anugamyānumānaṃ bhaviṣyatīty āha -- saṃyoga iti. itaś cāpakṣadharmatvam ity āha -- nāgṛhīta iti. na hy agṛhīte parvate dhūmas taddharmatayāvagamyate. atha tadvadabhāvo 'pi prāk pratīyata ity ucyate, siddhaṃ tarhi sādhyata iti

12.54

evaṃ pratyakṣānumānābhyāṃ prasādhitaṃ bhedaṃ prayogeṇa darśayati -- abhāvaśabde ti

12.55

prayogāntaram āha -- abhāvo 'pī ti bhāvā ntena. atas siddhaṃ bhāvātmakāt pramāṇād anyatvam abhāvasyety upasaṃharati -- tasmād iti

12.56

vedopayogam abhāvasya darśayati -- karmāṇī ti. yo 'yaṃ sarvakarmaṇāṃ phalāsaṅkaraḥ parasparāsaṅkaraś ca parasparam aṅgāṅgibhāvābhāvaḥ, nāsāv abhāvaprāmāṇyādṛte{3,212}sidhyatīti. (? yathe ti. yāvat tāvad yathāvad iti.) ihe ti. vedaṃ prati nirdeśa iti

12.57

nanu ca vyāsamatānusāriṇopamānātiriktaṃ pramāṇadvayam upavarṇitam, ṛṣiṇā ca sambhavaitihyayor api pramāṇatvam āśritam, tatparityāge kāraṇaṃ vaktavyam ata āha -- yuktī ti. pramāṇaṣaṭkam eva hi yuktyā saṅgacchate. āgamānugataś ca. āgamaś ca mīmāṃsātantram, ato yuktyāgamābhyām iha śābare bhāṣye pramāṇaṣaṭkam eva pravivicya tarkitam. yat tu dvayam adhikam iṣṭaṃ tad atraivāntargatam iti

Original text: Mīmāṃsāślokavārttika · Edition: K. Sāmbaśiva Śāstrī. The Mimāṃsāślokavārt[t]ika with the Commentary Kāśikā of Sucaritamiśra. Trivandrum 1926, 1929, 1943. (Trivandrum Sanskrit Series, 90, 99, 150) · Data entry Helmut Krasser · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc