Mīmāṃsāślokavārttika · Chapter 14

tatsāmānyād agnihotrādicodanāsvapyanāśvāsa iti bhāṣyam, tasyābhiprāyam āha -- evaṃ satī ti. yadā hi citrādivākyādiṣv aprāmāṇyaṃ samarthitaṃ bhavati, tadā vedavākyaikadeśatayāgnihotrādivākyeṣv api mṛṣārthatā śakyate 'numātum, ataḥ kṛtsnasyaiva vedasyāprāmāṇyān na codanālakṣaṇārtho dharma ity ākṣepaḥ ||
ity upādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
citrākṣepavādaḥ samāptaḥ |
018 ātmavāda
{3,220} atrānantaram autpattikas tu śabdasyārthena sambandhas tasya jñānam iti bhāṣyakāreṇa sambandhanityatādvāreṇākṣepaparihāro 'vatāritaḥ, so 'yuktaḥ, paroktākṣepahetvanantaraṃ hi tasyaiva viruddhāsidhyādidoṣodbhāvanam ucitam. yat tu tam adūṣayitvaivānyad ucyate tadasaṅgatam evāta āha -- svapakṣa iti. ayam abhiprāyaḥ -- yāvad dhi sambandhautpattikatvenānapekṣālakṣaṇaṃ codanāyāḥ svataḥprāmāṇyaṃ na pratipādyate tāvad dūṣite 'pi sādhane na codanālakṣaṇo dharma iti pratijñā sidhyati. bhūyāṃś cānena krameṇārtho vaktum abhipretaḥ śabdārthasambandhanirūpaṇādiḥ. anyathā kriyamāṇaṃ tadākāśapatitam ivāpadyeta. tac caitat śabdasvarūpanirūpaṇāvasare vakṣyate. na cedam ākṣepeṇa na saṅgacchate, dvedhāpi pratyavasthānadarśanāt. yathoktam --
dvedhāpi pratyavasthānaṃ parahetvavabādhanāt |
ātmīyasādhanoktyā vā tatrātmīyam ihocyate iti |
na cātra parasādhanadūṣaṇaṇ na kariṣyate tatra hetor asiddhatvam iti citrāparihāre vakṣyate. anena tu krameṇa tat kartavyam iti tāvad ity uktam iti. tac ca svapakṣasādhanaṃ tārkikāṇāṃ cittam anurañjayituṃ prayogadvāreṇāha -- amṛṣe ti. vaidikavaco dharmī, svārthe satyam iti sādhyo dharmaḥ, svārthe vaktranapekṣatvāt, yat svārthe vaktāraṃ nāpekṣate tat satyam, yathā padāt padārthagatā buddhiḥ. padaṃ hi svabhāvād eva svārthena sambaddhaṃ tatpratipādanāya vaktāraṃ nāpekṣata iti sambandhaparihāre vakṣyate. svārtha iti tantreṇobhayaviśeṣaṇatayā yojanīyam. yadi hy amṛṣā vaidikaṃ vacanam ity etāvad ucyate pūrvapakṣārthasamyaktvāpātād aniṣṭārthatāprasādhanaprasaṅgaḥ. na hi svargakāmo yāgaṃ kuryād ityādyarthe svargakāmo yajeteti vākyaṃ samyag iṣyate, ṣaṣṭhādyasiddhāntavirodhāt. yāgena svargaṃ kuryād iti hi tatra sthāsyati. vaktranapekṣatvād iti cāviśiṣṭo hetur upātto 'siddha eva syāt. asti hi vaidikavākyānām api svarūpābhivyaktaye{3,221}vaktrapekṣā, svārthe tu pratyāyayitavye na vaktāram apekṣante, apauruṣeyatvāt. śabdārthasambandhanityatvāc ca. pauruṣeyaṃ pramāṇāntarapramitagocaram āptavacanam api vaktuḥ pramāṇam apekṣate. yathoktam, āptoktiṣu narāpekṣeti

prayogāntaram āha -- tatkṛta ity evā ntena. vaidikavākyakṛtaḥ pratyayas samyag iti sādhyam, nityavākyodbhavatvāt, yathā tadvākyasvarūpaviṣayā buddhiḥ. sāpi hi vākyād udbhavati, nirviṣayabudhyanutpatteḥ. vedavākyanityatā ca vedādhikaraṇe sthāpayiṣyata iti. atraiva sādhye pūrvoktāḥ -- nānyatvāt iti bhāṣyavyākhyānāvasara uktāḥ -- doṣavarjitaiḥ kāraṇaiḥ janyamānatvāt, anāptāpraṇītoktijanyatvāt, deśādibhede 'pi bādhavarjanāt iti hetavo darśayitavyā ity āha -- atre ti

atra bhāṣyam -- syād etat, naiva śabdasyārthena sambandhaḥ, kuto 'sya pauruṣeyatā apauruṣeyatā vā iti. tasyābhiprāyam āha -- nityān ity abravīd antena. asyārthaḥ -- śabdārthasambandhānāṃ nityatvam āśrityānapekṣatvād iti sūtrakāreṇa yo hetuḥ svataḥ prāmāṇyasidhyartham uktaḥ, tena codanānām aprāmāṇye nirākṛte 'dhunā sambandhodbhavatvābhāvena paro bauddhādir mithyātvam uktavān. evaṃ ca tadā vārtikakāreṇa vṛttikāramatenātraiva svataḥ prāmāṇyaṃ vyutpādyam iti darśitam. tathā ca sūtrakāreṇa cocyata iti punaruktiparihāre parataḥ prāmāṇyoktair evākṣepahetubhiḥ pūrvapakṣo 'bhihitaḥ. ihāpi ca bhāṣyakāreṇa brūta ity ucyate -- avabodhayati budhyamānasya nimittaṃ bhavati, ityādi codanāsūtroktam eva svataḥ prāmāṇyakāraṇam uktam iti

{3,222} etad eva vivṛṇoti -- sambandha iti vakṣyate 'ntena. codanāmidhyārthanirāsārthaṃ hi sambandhasadbhāvo nityatā ca hetur uktaḥ. tac ca dvayam api parair neṣyate. tatra sambandhābhāvas tāvad anenaiva bhāṣyeṇoktaḥ. kṛtakatvaṃ tu yadi prathamam aśruto na pratyāyayati, kṛtakas tarhi ity anena vakṣyate. tad atra sambandhābhāvenānapekṣatvād iti hetor asiddhir uktā. na cāsati sambandhe paroktārthapratītir utpadyata iti darśitam. pratibandhabale hy arthāntaradarśino 'py arthāntare jñānam utpadyate. anādṛtapratibandhas tu yat kiñcid vidvān sa sarvaṃ jānīyād ity atiprasajyata iti || 4 -- 5 ||
atra bhāṣyakāreṇa kāryakāraṇabhāvādayas sambandhāś śabdasyānupapannā ity uktvā saṃśleṣasambandhabhāva eva darśitaḥ, tad etadvārtikakāro darśayati -- asambhavene ti. nimittanaimittikāśrayāśrayibhāvādayas sambandhāś śabdārthayor atyantāsambhāvitā eva, kāryakāraṇabhāvas tu bauddhagandhivaiyākaraṇair abhyupagata eva. te 'py āhuḥ --
arthāś śabdāś ca dṛśyante pratyakṣā yady api sphuṭam |
abhidhānābhidheyau tu jñānākārau tathāpi naḥ ||
iti. evaṃ hi manyante -- na tāvad varṇāś śabdaḥ, pratyekam avācakatvāt. ayugapadvartināṃ cāvayavisamudāyārambhānupapatteḥ. ata eva gośabdatvādijātyasambhavāt bhūtādiviśeṣāṇāṃ ca pratiprayogam anyatvenāvācakatvād varṇabuddhismṛtisaṃskārāṇāṃ cākṣaravat pratyākhyānāt pūrvavarṇajanitasaṃskārasahitāntyavarṇasyāpi varṇatvenāpūrvavarṇavadavācakatvāt pūrvapūrvanikhilavarṇapadopasahārakrameṇa caramasya kasyacit sphoṭātmano 'navagrahād yugapadavasthitānekavarṇākārajñānātmaiva śabdaḥ. artho 'pi jātivyaktyavayavāvayaviguṇaguṇivyatirekāvyatirekādivikalpadūrīkṛtanirūpaṇo na bāhyas sambhavatīti jñānātmakaśabdavedanānantarotpadyamānabāhyajātyādinirbhāsapratyayamātrātmaiva.{3,223}sa cāyam evambhūto 'rthaś śabdena janyata eveti kāryakāraṇabhāvam eva śabdārthayos sambandham ātiṣṭhante. tac cedam atidūram apabhraṣṭam, evaṃ ca saty aviditasvarūpaśaktīnām apy arthasaṃvidupajāyeta. dṛṣṭā hi khalu mṛtsalilapracchannā api vrīhayo 'ṅkurādikāryam ārabhamāṇā aviditasvarūpaśaktayo 'pīti sūktam -- asambhavena śeṣāṇām iti. kathaṃ tu saṃśleṣaḥ pariśiṣyata iti, pratīter abhyupagamāc ca. gaur ayam iti hi sāmānādhikaraṇyena śabdopaśliṣṭam artham avayanto laukikā dṛśyante. abhyupagataś ca kaiścic chabdārthayos saṃśleṣa eva sambandhaḥ. prapañcitaś cāsāv adhyāsavāda iti. laukikāś ca prāyeṇa saṃśleṣam eva saṃbandhaṃ manyante iti sa eva sambandhaḥ prasakto nirākārya ity āha -- tasminn iti prāhā ntena. niṣedham eva prayogeṇa darśayati -- na śabda iti. saṃśleṣo hi yasya yena bhavati sa taddeśa eva dṛśyate rañjur iva ghaṭe, tadanantaradeśe vā pradeśinīva madhyamāyāḥ. na ca śabdārthayor anyataradeśe vānyataro dṛśyate. ato himavadvindhyayor iva nānayos sambandha iti || 6 -- 7 ||
artho vā pakṣīkārya ity āha -- evam iti. dvayaṃ vā parasparam asambaddham itaretaradeśe tadanantaradeśe vādṛṣṭeḥ sādhyam ity āha -- dvayam iti. atra bhāṣyakāreṇa syāc cedarthena sambandhaḥ kṣuramodakaśabdoccāraṇe mukhasya pāṭanapūraṇe syātām, ity uktam. tasyābhiprāyam āha -- kṣure ty uktam antena. asyārthaḥ -- atra bhāṣyakāreṇa śabdārthayos sambandhasiddhyarthaṃ taddeśānantarādṛṣṭer iti hetur antarṇītaḥ, taṃ ca gaur ayam iti sāmānādhikaraṇyapratītibhramād yo nāmāsiddhaṃ manyate, sa evaṃ pratibodhyate -- yadi śabdārthayor{3,224}upaśleṣalakṣaṇas sambandho bhavet, artho 'pi śabdadeśa eva syāt, mukhaṃ ca tasya deśa iti kṣuramodakaśabdoccāraṇe mukhasya pāṭanapūraṇe syātām, na ca te staḥ, tasmān modakādyarthakriyānupalambhāc chabdadeśe taddeśānantarādṛṣṭer iti siddho hetuḥ. sāmānādhikaraṇyabuddhis tu śabdārthayor nāsty eva. na hi nīlimnevānuraktam utpalaṃ śabdānuraktam artham upalabhāmahe. gādisāsnādimadrūpā hi tayor buddhir udeti. atra siddhāntabhāṣyaṃ yo 'tra vyapadeśyas sambandhaḥ tad etan (tam ekaṃ) na vyapadiśati bhavān ityādi. tasyābhiprāyam āha -- athe ti hīnatā ntena. atrāyam abhiprāyaḥ -- pratyāyyapratyāyakaśaktirūpo hi naś śabdārthayos sambandho 'bhipretaḥ, tad yadi saṃśleṣalakṣaṇasambandhābhāvas sādhyate, tadā siddhasādhyatādoṣaḥ. sambandhābhāvamātre tu yaunādisambandhair anaikāntikatvam. himavadvindhyayor api caikabhūmyādisambandhāt sādhyahīno dṛṣṭānta iti || 8 -- 10 ||
yadi tu vācyavācakasambandham evābhipretya na śabdo 'rthena saṅgata iti sādhyate tato laukikavirodha ity āha -- vācye ti. dūṣaṇāntaram āha -- virodha iti. atra kāraṇam āha -- na hī ti parā ntena. ayam abhiprāyaḥ -- caturvidho hi puruṣaḥ, pratipanno 'pratipannas sandigdho viparyastaś ceti. tatra pratipannaḥ pratipādayitā, itare sāpekṣāḥ pratipādyāḥ, tatpratipādanārthā ca pratijñā, tad ya eva teṣām anyatamaḥ paraḥ pratipādayitum abhipreto bhavati sa eva vācyavācakasambandhavarjitaiḥ pratijñārthagocaraiḥ padaiḥ pratipādayitum aśakyaḥ, ataḥ pratijñāṃ prayuñjānair āśritaś śabdārthayor vācyavācakalakṣaṇasambandha iti tannirākaraṇe svavāgvirodha iti. sa cāyam abhidhayā svavāgvirodhaḥ. pañcadhā hi tadvirodhaḥ. uccāraṇābhidhādharmadharmyubhayoktibhir iti

{3,225} vācyavācakasambandhasvarūpam idānīm abhidyotayati -- abhidhāne ti. asyārthaḥ -- ekasyām abhidhānakriyāyāṃ śabdaḥ karaṇaṃ kartā vā, vivakṣātaḥ kārakapravṛtteḥ. arthas tu karmaiva. ato (?yad/a)nayoḥ karmakaraṇatvaṃ (karma)kartṛtvaṃ vā. nirūpitaḥ -- sambandha iti vakṣyamāṇena sambandha iti. yad vā -- ekasyāṃ gavādyarthapratipattau sādhyamānāyām ekena vaktropādīyamānāvaruṇaikahāyanīvadvivakṣitasāhityau śabdārthau yanniyamyete so 'nayoḥ sambandha ity āha -- pratipattāv iti. upādānād ity upādīyamānatayā viśeṣaṇavivakṣāṃ darśayati. upādeyasya hi viśeṣaṇaṃ vivakṣitaṃ bhavati paśor ivaikatvaṃ - paśunā yajeteti. uddeśyaviśeṣaṇaṃ tv avivakṣitaṃ bhavati, yathā grahaviśeṣaṇam ekatvam, uddeśyā hi grahāḥ, teṣu sammārjanavidhānāt. iha cārthapratipattāv ekasyām upādeyau śabdārthau, paśur iva yāge. ato vivakṣitam anayoḥ sāhityaṃ viśeṣaṇam ity aruṇaikahāyanyor ivānayor niyamaḥ sambandha iti. (?na tv e/n ve)vam aruṇaikahāyanyoḥ śrūyamāṇayoḥ sāhityavivakṣā yuktā. samudāye hi tatra vākyaṃ samāpyate. (śabdārthau tu) naiva pratītikriyā(yāṃ viśeṣa)ṇatayā śrutau, katham anayoḥ sāhityavivakṣā. na śrūyamāṇatā viśeṣaṇavivakṣāhetuḥ. api tu arthasaṃvyavahāro 'pi hi. pākādau yadaudanādisthālyādi ... (kriyā)vyavahāradarśanāt anabhihitam apy arthaṃ jānāti tadā sthālyādīnāṃ vivakṣitaṃ sāhityaṃ manyate, tathā manvānaḥ svayam api paktukāmas tat sarvam āharati. evam ihāpi bālaḥ prayojyavṛddhasya viśiṣṭārthavyavahāradarśanena tadviṣayāṃ buddhim anumāya śabdānantarabhāvitayā śabdakāraṇatāṃ tāvadavadhārayati. vaktuś cāsyāṃ prayojyavṛddhapratipattau darśanapārārthyāt pradhānabhūtāyā(m upā)dīyamānayoḥ śabdārthayoḥ sāhityaṃ vivakṣitam iti. evaṃ ca viditvā svayam api parārthaprayoge sahitau śabdārthau hṛdayam āveśitāv upādāya śabdaṃ coccārya parapratipattiṃ bhāvayatīti sūktaṃ sāhityavivakṣā varṇasāhityavivakṣāvad iti || 12 -- 13 ||
{3,226} nanv evaṃ vadatā śabdārthayoḥ kriyāsambandha eva darśitaḥ, na parasparasambandhaḥ. tathā hi -- yat tāvad uktam abhidhānakriyāyāṃ hi iti, anenābhidhānakriyāsambandha eva karmakaraṇādirūpeṇobhayor upavarṇitaḥ, na parasparasambandhaḥ. pratipattāv upādānād ity api pratipādyapratipādakatayā pratipattikriyāsambandhamātra eva darśitaḥ, na parasparam, guṇapradhānabhāvam antareṇa sambandhāyogāt. vakṣyati hi -- guṇānāṃ ca parārthatvād asambandhaḥ samatvāt iti. syād etat. kriyākārakasambandhapūrvakatvāt sarvasambandhānāṃ kriyākārakasambandha eva darśita iti. astu tāvat, taduttarakālabhāvī tu ko 'nayoḥ sambandha iti vācyam eva. tad etat sarvam anubhāṣya pariharati -- tatre ti tayor antena. asyārthaḥ -- yady api kārakāṇāṃ pradhānārthatvān na parasparasambandhaḥ, tathāpi pratipattyabhidhānayor yā kācit kriyā gṛhyate, tasyāṃ ca kriyākārakasambandhottarakālabhāvī parasparopakāryopakārakalakṣaṇaḥ śabdārthayor asti sambandhaḥ ||
tat punar idaṃ pūrvāparaviruddhaṃ pradeśāntaraviruddhaṃ ca. tathā hi -- atra tāvad ekasyāṃ kriyāyām upakāryopakārakatvaṃ śabdārthayoḥ sambandha ity uktam, pratipattāv upādānāt iti kriyānumānāṅgatvam eva parasparaniyamātmako darśitaḥ sambandhaḥ. abhidhānakriyāyāṃ hi iti ca karmatvakaraṇatve sambandha ity uktam. pradeśāntare śaktir eva sambandha iti vakṣyati. kvacic ca śabdaśaktiniyamam eva sambandham āha --
vācyavācakaśaktyoś ca niyamaḥ phalalakṣaṇaḥ |
iti bruvānaḥ. anyatrāpy uktam --
{3,227} ekābhidhānimittatvaṃ karmakartṛtvayoś ca yat |
yo vā karaṇakarmatvaniyamo 'bhidhayaikayā ||
sa no 'rthaśabdasambandhaḥ
iti. ato vivecanīyam idam -- ko 'tra sambandhaḥ śabdārthayor vārttikakārasyābhimata iti.
atrocyate -- yathaikena krayakarmaṇā parigṛhītayor dravyaguṇayor itaretarākāṃkṣāparipūraṇena parasparopakāryopakārakalakṣaṇaḥ sambandhaḥ. na hy anāśritaḥ krayakriyām abhinirvartayati. na dravyaṃ guṇaviśeṣānavacchinnam utsahate krayakriyāṃ nirvartayitum. na ca guṇena svamahimnā āśrayabhūtadravyamātram upādīyamānam api kraye gṛhyate, (svakīyago) dravyāvarodhāt. dravye(guṇamātrā)vacchedāt tad guṇamātram upādīyamānam api krayakriyā na pratīcchati svakīyāruṇim aguṇāvarodhāt. so 'yam artho niyamaḥ sampadyate. tad evam ihāpy ekārthapratipattyabhidhānakriyāsiddhyartham upādīyamānayor vivakṣitasāhityayoḥ śabdārthayoḥ kriyākārakasambandhottarakālabhāvī yo yam upakāryopakārakabhāvaḥ, sa eva sambandhaḥ.
kaḥ punar anayoḥ parasparopakāraḥ. śrūyatām -- artho hi na pratipādakam antareṇa pratipādyo bhavati, śabdo na pratipādyam antareṇa pratipādakaḥ. ataḥ pratipādyapratipādakatayāvatiṣṭhamānāv anyonyasyopakāryopakārakau bhavataḥ. tac cedaṃ rūpam anayor niyatam ity atyantasannikarṣamātreṇa niyame sambandhābhidhānam, na tu niyama eva sambandhaḥ. śaktisambandhavādo 'pi cāta eva. vācyavācakaśaktyor eva hi satyor upakāryopakārakabhāvo bhavati. na tu śaktir eva sambandhaḥ. tad atra pratyāsatter abhedopacāreṇa śaktiḥ sambandhaḥ, niyamaḥ sambandhaḥ, kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ vā sambandha ity evamādayaḥ samullāpāḥ. vastutas tūpakāryopakārakatvam eva sambandhaḥ ||
kathaṃ punas tadrūpam anayor niyatam ity ucyate. na hy anuccarite śabde parasparopakāryopakārakabhāvaḥ śabdārthayor asti. na ca tadānīṃ tau na staḥ, nityatvāt. tasmād asad etat. tan na. śaktyātmanā vidyamānatvāt{3,228} anuccarite 'pi hi śabde 'sti pratipādakaśaktiḥ, arthe ca pratipādyaśaktiḥ, ata eva sambandho nitya ity ucyate.

nanv evam api karahastādibhir anekaiḥ śabdair ekatrārthe pratipādye anekārthavacane caikasmin gavādiśabde katham avyabhicāraḥ śakyate 'vagantum. ataḥ prakaraṇādīnām api padārthāvadhāraṇāpoyatvād vṛddhavyavahāre hi bālena kevalapadāprayogādāvāpoddhārabhedenaitad avadhāritam -- yadā yadarthavivakṣayā śabdaḥ prayujyate sa tasyārtha iti. vivakṣā cārthaprakaraṇādivaśonneyā. gāmānaya dogdhum ity ukte arthād etad avagamyate sāsnādimatyasya vivakṣeti. yotsyāmīty ukte arthādi(?mu)ṣau pratītir udeti. tad evam arthaprakaraṇādibhedabhinnam anyayānyayā ca śaktyopahitam anyad anyac ca padam anyasyānyasya vācakam iti na padavyabhicāraḥ. artho 'pi codbhūtatatpadābhidhānayogyāvasthābhedabhinno hastādir anyonyaś ca karādipadānāṃ vācya iti na padaṃ vyabhicarati. api caikasyāṃ kriyāyām ayaṃ niyama ity uktaḥ. na caikasyāṃ pratipattāv abhidhāne vopādīyamānayoḥ śabdārthayor anyonyavyabhicāro 'sti. tad idam uktaṃ hi niyamyete yad ekasyām iti || 14 -- 15 ||
nanv evam ekakriyānimittako niyamaḥ śabdārthayoḥ sambandha ity ucyamāne 'numānāṅgam avinābhāva evāśrito bhavet, atas tadbalena dhūmādivāgnijñānaṃ śabdād arthajñānam upajāyamānam anumānaṃ syād ata āha -- na cāpī ti. idaṃ ca śābde prasādhitam ity āha -- sādhitam iti. nanu yady avinābhāvo nopayujyate, kas tarhy upayujyate. uktaṃ bhāṣyakāreṇa -- saṃjñāsaṃjñisambandhaḥ iti. nanu cāyam api sambandho 'nupayogy eva. tad etad āśaṅkate -- saṃjñe ti. tadaṅgaṃ gamakatvāṅgam ity arthaḥ

katham anaṅgam ata āha -- gamayantī ti. vyavahāradarśanena{3,229}gamayantī eṣā saṃjñā kalpyata iti. kim ato yady evam ata āha -- na caiṣe ti. etad uktaṃ bhavati. gamakatvam eva saṃjñātvaṃ na tatsambandhāntaram antareṇeti

yataś caivam ato dhūmāder iva gamakatvaṃ sambandhāntarapūrvakam eva paścādāpatitam ity āha -- tasmād iti. tattulyatve doṣam āha -- sānaṅgam iti. yathaivāvinābhāva eva dhūmādau pratītyaṅgaṃ na taduttarakālabhāvi gamakatvam, evaṃ tatrāpi syād iti. dhūmādivaiṣamyeṇedānīṃ parihāram āha -- neyam iti

vaiṣamyam eva darśayati -- nirūpita iti. tatra hi dhūmādau mahānasādideśe 'gnyavinābhāvanirūpaṇottarakālaṃ tatkṛtaivāsau gamakateti. api ca dhūme prathamaṃ gamakatvaṃ nāvagamyata ity āha -- gamakatvene ti

śabde tu viparītam ity āha -- ihe ti sārdhena

gamakatvenaiva śabde prathamaṃ vyutpattir ity uktaṃ tad vivṛṇoti -- kathayantī ti trayeṇa. ayam arthaḥ -- tredhā hi śabde vyutpattiḥ, vṛddopadeśāt tadvyavahārāt padāntarasamabhivyāhārād vā. sarvatra cātra gamakataivādāv avagamyate. tathā hi -- vṛddhopadeśe tāvad ayam asya vācyaḥ ayam asya vācaka{3,230}iti gamyagamakabhāva evāvagamyate. yatrāpi kvaciduccaritād vākyāt prayojyavṛddhasyārthaviṣayāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā ceṣṭānumānena gavādyarthaboddhṛtvam upakalpyate tatrāpi yasmād ataś śabdād anenāyam artho vagataḥ, tasmād ayam asyārtha iti gamakataiva śabdasyādāv avagamyate. prasiddhapadāntarasamabhivyāhāre 'pi iha sahakāratarau madhuraṃ piko rautītyevamādau viditasahakārādyartho 'viditapikādyarthaś ca yo 'yaṃ sahakāratarau rauti tasya pikaśabdo gamaka iti gamakatvam evāvagacchatīti siddhaṃ sarvatra gamakatvaṃ na vyutpattir iti || 21 -- 23 ||
nanv ākṛtiḥ śabdārtha iti vas siddhāntaḥ. na ca tadvācyatvam anvayavyatirekāv antareṇa śakyate 'vagantum. atas tatpradhānaiva śabdapratītir āpadyeta. ata āha -- ittham iti. ayam arthaḥ -- anvayavyatirekayor atra niṣkṛṣṭārthaniyamamātre vyāpāraḥ, vācakatā tu nānājātyādisaṅkīrṇārthaviṣayā siddhaiveti

nanv āgopālaṃ śabdārthavyavahāro dṛśyate. na ca te 'nvayavyatirekābhyām arthaniṣkarṣaṃ kurvanti. na ca tān pratyavācakāś śabdā iti yuktaṃ vaktum. tulyavat pratīteḥ. pikādyarthanirṇayasya ca mlecchādinibandhanasya{3,231} vakṣyamāṇatvād ata āha -- bahujātī ti sārdhena. ayam abhiprāyaḥ -- laukikā hi hānopādānādivyavahāramātrārthinaḥ, na ca teṣāṃ vyavahāraḥ śabdoccāraṇakṣaṇopajātasaṅkīrṇārthabodhasādhya eveti, śrautalākṣaṇikādivivekaṃ pratyanādṛtā iti || 25 -- 26 ||
tena tarhi kim arthaṃ viviñcate ata āha -- balābalādī ti. śāstrasthā hy anirūpitaśaktayo na śāstrārtham anuṣṭhātuṃ śaknuvantīti teṣāṃ hānopādānopayogī śabdaśaktiviveka iti te viviñcata iti

etad eva prapañcayati kakṣyāntarite ti dvayena. asyārthaḥ -- dvividhaṃ sāmānyaṃ param aparaṃ ca. paraṃ sattākhyam, aparāṇi dravyatvādīni. tāni sāmānyāny api santi. vyāvṛttibuddher api hetutvāt viśeṣasajñām api labhanta iti, tāni sāmānyaviśeṣaśabdenāpadiśanti, tatra ca sāmānyaviśeṣāḥ sāmānyaśabdasya svārthena kakṣyayāntaritā bhavanti. yathā sacchabdasya sattāmācakṣāṇasya tadantaritā dravyatvādayaḥ sāmānyaviśeṣāḥ, teṣu cāsau lakṣaṇābalena pravartamāno durbalo jāyate. svārthe tu śrutyā vartate iti sa tatra balavān. kā punar iyaṃ lakṣaṇā nāma -- abhidheyāvinābhāvena pratītiḥ. yathoktam --
abhidheyāvinābhāvapratītir lakṣaṇeṣyate |
iti. kriyā kiyadvābhidheyāvinābhāvena lakṣyate kiyat svamahimnā śabdenocyata iti śāstrasthānām anuṣṭhānaviśeṣārthaṃ viveko yuktaḥ. sā?eca?lakṣaṇā prāyeṇa nityasambandhād bhavatīti nityasambandhād ity uktam. sambandhamātram eva tu lakṣaṇāyā bījam. āha -- kaḥ punaranuṣṭhāne śrautalākṣaṇikavivekasyopayogaḥ. śrūyatām -- loke tāvad{3,232}brāhmaṇebhyo dadhi dīyatāṃ takraṃ kauṇḍinyāyeti brāhmaṇasāmānyasthā brāhmaṇaśrutir lakṣaṇayā tadviśeṣaṃ kauṇḍinyam avatarantī durbalā bhavati ity avyavahitaviśeṣasthayā kauṇḍinyaśrutyā bādhyate. vede 'py evam eva. yajussāmānyasthā upāṃśu yajuṣā iti śrutis tadviśeṣasthayā uccairnigadena iti śrutyā bādhyata ityevamādi darśayitavyam iti. sāmānyaśabdenātra viśeṣān viśiṃṣan na sāmānyātiriktāḥ kecana viśeṣā vidyanta iti darśayati. asti hi keṣāñcid darśanaṃ - nityā dravyavṛttayo 'ntyā viśeṣāḥ. te ca vyāvṛttibuddher eva hetutvād viśeṣā eveti. paramāṇukāraṇakaṃ hi kāṇādā dvyaṇukādikrameṇa jagato nirmāṇam ātiṣṭhante. na cāṇutvena parasparam anatiśayānair aṇubhir asaṅkīrṇākārajagadutpādayituṃ śakyate. ataḥ santi kecanāṇusamavāyino veśeṣā nāma ye tān itaretarato vyāvartayantīti saṅgirante. te ca nirdhūtanikhilakāluṣyair aparokṣam īkṣanta eveti. tān pratyucyate. na tāvadakṣādhīneṣu bhāveṣv avāntarasāmānyātiriktān viśeṣānīkṣāmahe. dravyatvena hi pṛthivyādayo guṇakarmabhyo viśiṣyante (?dravya/pṛthivī)tvena pṛthivī abādibhyo dravyāntarebhyaḥ, vṛkṣatvena vṛkṣāḥ pārthivāntarebhyaḥ, śiṃśapātvena śiṃśapā vṛkṣāntarebhya ity evam aṇūn yāvad iyaṃ viśeṣakathā vartayitavyā. kim atra viśeṣāntareṇa. aṇuṣu tv ekajātīyeṣv api kāryavibhāgād rūpam eva vibhaktam anumāsyāmahe. no khalv avibhaktākāraṃ pūrvavastu vibhaktākārakāryaghaṭanāyotsahata iti. pṛthaktvākhyo vā guṇas teṣām anyonyasya viśeṣakatvād viśeṣo bhaviṣyati. sa evānapekṣitaviśeṣāntaro na sidhyatīti ceti. viśeṣā vā katham anapekṣitaviśeṣāntarāḥ setsyanti. apekṣaṇe vā tadānantyam, ato manda evāyaṃ viśeṣāntarābhyupagamaḥ. yoginas tu tān paśyantīti śraddhadhānā budhyante vayam aśraddhadhānāḥ smaḥ, ye yuktiṃ prārthayāmaha
iti sūktaṃ sāmānyaviśeṣeṣv iti || 27 -- 28 ||
{3,233} anvayavyatirekābhyāṃ vākyajñās tu viviñcate ity uktam. tāv anvayavyatirekau darśayati -- tatre ti dvayena. tatra sāmānye gavādau gośabdasya bahulaṃ prayogāt tadviśeṣeṣu ca śābaleyādiṣu asatsv api bāhuleyādiṣu prayo(?gā/ga)darśanāt parasāmānye ca sattādau saty api bhāvāntare 'prayogāt sāsnādibhis sahaikāvayavirūpārthasambandhigotvamātrasya gośabdo vācakam ity anvayavyatirekābhyāṃ jñānaṃ janyate. sāsnādyekārthasambandhī ti cāvinābhāvinā cihnena gotvam upalakṣayatīti. atas siddhaṃ gamyagamakabhāva eva śabdārthayos sambandhaḥ prathamam avagamyate na punaravinābhāva iti || 29 -- 30 ||
upasaṃharati -- tasmād iti. nanu -- saṃjñāsaṃjñisambandho bhāṣyakāreṇoktaḥ, na ca gamakaṃ saṃjñeti laukikā manyante, na hy agner dhūmaḥ saṃjñety ucyate, ata āha -- abhidhāyakate ti. ayam abhiprāyaḥ -- asyārthasyāyaṃ gamaka iti jñāte nāvyāpriyamāṇasyāvagatau kāraṇatvam upapadyata iti tadvyāpāro 'vasīyate, śabdavyāpāraś cābhidhety ucyate. ato 'trābhidhānakriyāsambandhād gamakatvasyaiva viśeṣo 'bhidhāyakatā śabde jñāyate. abhidhāyakataiva saṃjñātvam ity upapannas saṃjñāsaṃjñisambandha iti. avinābhāvitā tu sambandhaniyamaḥ, na sambandha ity āha -- sambandhe ti. idaṃ ca niṣkṛṣṭe 'rthe niyamyate ity atroktam asmābhiḥ. tasmād iti padānuṣaṅgeṇopasaṃhṛtam iti{3,234}veditavyam. anvayavyatirekāvinābhāvaśabdau paryāyāv iti nārthabhedaś śaṅkitavya iti || 31 -- 32 ||
yadi pratyāyakaḥ iti bhāṣyakāreṇa prayogo 'ntarṇītaḥ, tam āha -- sambandhe ti. devadattādayo hi yadṛcchāśabdā yatraiva saṅketyante tam eva pratipādayanti. na caiṣāṃ kvacid api svābhāvikī śaktiḥ. tad ayaṃ prayogārthaḥ -- gavādiśabdo dharmī, nābhidhāśakta iti sādhyam, upāyāntarāpekṣatvād iti hetuḥ. yadupāyāntarāpekṣaṃ tan na svarūpataś śaktam, devadattādipadam iva saṅketagrahaṇāpekṣam iti

atra bhāṣyakāreṇa yadi pratyāyakaś śabdaḥ prathamaśrutaḥ kiṃ na pratyāyati iti paricodya sarvatra no darśanaṃ pramāṇam ityādinā darśanabalena gṛhītaśaktikaḥ pratyāyayatīti parihāra uktaḥ, taddarśayati -- yathaive ti. asyārthaḥ -- gamakatvam eva tāvat śabdasya kim abhyupagamyate, vyavahāradarśanabaleneti cet, samānam idaṃ śaktisaṃvedane 'pi. na hy aviditaśaktayaś śabdād artham avayanto dṛśyanta iti

syād etat -- prakāśakāḥ pradīpādayo 'viditasambandhā api svārthaṃ prakāśayanto dṛśyante, tadvidharmā ca śadbaḥ, ato na prakāśaka iti. tac ca naivam, śaktivailakṣaṇyāt. vicitraśaktayo 'pi hi bhāvāḥ. tatpradīpaḥ pratyakṣaparikaratayāgṛhītasambandho 'pi prakāśayatu nāma. naitāvatā śabdenāpi taddharmeṇa bhavitavyam. ato 'yam aparyanuyogaḥ. api ca vrīhyādayo 'gṛhītasvarūpā api kāryam ārabhanta eveti śabde taddharmaḥ kiṃ nāropyate. kārakahetavo hi vrīhyādayaḥ, śabdas tu jñāpakahetuḥ. ato 'pekṣate svarūpagrahaṇam iti cet. kena vedam ājñāpitaṃ jñāpakena svarūpagrahaṇam apekṣitavyaṃ na sambandhagrahaṇam iti, darśanabaleneti ceti, samānam idaṃ sambandhagrahaṇāpekṣāyām{3,235}api, darśanabalād eva hi liṅgaśabdādayo jñāpakaviśeṣās sambandhagrahaṇam apekṣante. na cakṣurādayaḥ. sarvatra hi no darśanaṃ pramāṇam. kārakāś cakṣurādaya iti nānumanyāmahe, jñānakāraṇasyaiva jñāpakatvāt, tad etad āha -- svarūpe ti

nanu ca sambandhagrahaṇāt prāg apy abhidhāne śabdaś śakto na vā. yadi śaktaḥ, kiṃ sambandhagrahaṇāpekṣayā. na cet sambandhagrahaṇam eta hi tadāgamanyāyena kāraṇam āpadyeta, ata āha -- yatsādhakatame ti. na tāvat sambandhagrahaṇāt pūrvam aśaktam eva śabdam avagacchāmaḥ. na ca śaktasyānugrāhakāpekṣā svaśaktiṃ viha(?ratī/ntī)ti

kiṃ punar na vihanty ata āha -- na hī ti. yadi hy anugrāhakāpekṣā svaśāktiṃ vihanyāt sarvam eva laukikaṃ vaidikaṃ karaṇaṃ karaṇatāṃ jahyāta. apekṣate hi sarvam eva karaṇam itikartavyatājanitam anugraham iti

kiñ ca -- astu tāvad itikartavyatāpekṣā karaṇabhāvaṃ na vihantīti, pratyuta tayāpi naiva karaṇatvaṃ nāsti, pratikaraṇasvarūpaṃ tadapekṣāniyamādity āha -- pratyātme ti. nanv evam ubhayasamavadhānam evāntareṇa kāryāniṣpatteḥ kathaṃ karaṇetikartavyatāvibhāgo darśayitavyaḥ, ata āha -- bāhyāntare ti nāntena. yatkāryasiddhau sannihitaṃ tatkaraṇam itarad bāhyam itikartavyateti, bāhyam api kvacid vivakṣātaḥ kārakapravṛtteḥ karaṇatayā vivakṣyata ity āha -- kvacit syād ve ti

{3,236} etad eva darśayati -- udvigna iti. jñānotpattāv antaraṅgam api cakṣur na karaṇatayā manyate, kin tu kutaścit tāratamyaviśeṣād bāhyam eva pradīpaṃ karaṇatayā vivakṣatīti

sa cāyaṃ vivakṣānibandhaḥ karaṇabhāvaḥ kādācitkaḥ. nityavṛttau nityaṃ tu kāryasiddhau āntarasya cakṣuṣaḥ karaṇatvam avagamyata ity āha -- nityavṛttāv iti. andhānāṃ dṛṣṭir darśanaṃ nāstīty arthaḥ

nanv astu vijñānakāryāsattiviśeṣaṇāt pradīpādyapekṣayā cakṣuṣaḥ karaṇabhāvaḥ, ātmamanassaṃyogas tu jñānotpattāv atyantam āsannaḥ, ataḥ kathaṃ tadapekṣayā cakṣuṣaḥ karaṇatvaṃ bhaviṣyatīty ata āha -- śarīre ti. ayam abhiprāyaḥ -- nāsattiviśeṣa eva karaṇatve kāraṇam, api tarhi bāhyapradīpādyapekṣayāsattiḥ, ābhyantarātmamanassaṃyogāpekṣayā tv asādhāraṇyam, ātmamanassaṃyogo hi rasādijñānasādhāraṇo nāvyabhicāritayā rūpadarśanakāraṇam iti śakyate 'vagantum. cakṣuṣaḥ punarasādharaṇatayaiva rūpajñāne kāraṇatvam iti cakṣūrūpādibhedas tu ity atroktam iti

tad evaṃ dṛṣṭānte vivakṣāsannikarṣaviśeṣakṛtakaraṇetikartavyatāvibhāgaṃ darśayitvā prakṛte yojayati -- tathaive ti. anena yattadāgamanyāyena sambandhagrahaṇam eva kāraṇam āpadyetety uktaṃ tad api vivakṣāviśeṣavaśenāstv iti darśitam iti

aparam api -- yathā cakṣurdraṣṭṛ na bāhyena prakāśena vinā ityādi parihārabhāṣyaṃ, tasyābhiprāyam āha -- yathe ti. cakṣur hi pradīpādyupāyāntarāpekṣam{3,237}api rūpaprakāśane svabhāvataś śaktam ity anaikāntiko hetuḥ. dṛṣṭānto 'pi sādhyavikala ity āha -- devadatte ti

yadṛcchāśabdānām api jñānasāmarthyaṃ vidyamānam eva niyogenābhivyajyata ity adhyāsavāde varṇitam. atra ca yathā cakṣur iti bhāṣye cakṣuṣaḥ karaṇabhāvo darśitaḥ. kathaṃ punas tulye 'pi cakṣuḥpradīpayor jñānakāraṇatve cakṣuṣaḥ karaṇatvam ity atropapattim āha -- prakāśa iti. idaṃ ca nityavṛttau ity atroktam apy adhunā bhāṣyasamarthanārtham uktam ity apaunaruktyam iti

tad evam upapāditas saṃjñāsaṃjñisambandhaḥ kṛtakatvena bhāṣyakṛtākṣiptaḥ -- yadi prathamaśruto na pratyāyayati kṛtakas tarhi iti, tad etadvārtikakāro darśayati -- puruṣe ti. evaṃ cātra prayogaḥ -- yaḥ saṃjñāsaṃjñisambandhaḥ sa kṛtakaḥ, puruṣāpekṣatvāt, rajjughaṭasaṃyogavad iti

aparam api[731]svābhāvato hy asambandhāv etau śabdārthau ityādi bhāṣyaṃ, tasyābhiprāyam āha -- bhinne ti. ayam arthaḥ -- yathā rajjusarpādiṣu bhinnadeśakālādhiṣṭhāneṣu kiñcid deśādi samaṃ nāsti, evaṃ tayoś śabdārthayoḥ. atas tadvad eva tāv api svabhāvato 'sambandhāv iti. īdṛśī cātra prayogaracanāśabdārthau svabhāvato 'saṅgatau, asamadeśakālatvāt, rajjvādivat. tāv eva na samadeśakālau, bhinnadeśādyadhiṣṭhānopalambhāt, tadvad eveti