Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā (with commentary) · Chapter 5.8

5.8.1

iti arthāpattivārttikam /
viṣayā mantrasya viniyojikā śrutirukalpyate /
yathā barhirmantre 'nena lunīyāditi so 'yaṃ laiṅgiko viniyoga' /
vākyena tu yathā --- tasminneva mantre dāmītyetat padaṃ lavane śaktamiti tadeva liṅge viniyujyate, padāntarāṇi tu tatsamabhivyāhārātmanā vākyenaiva /
prakaraṇavinoyagastu kadarśapūrṇamāsaprakaraṇānmātānāṃ samidādīnām, te hi prayojanākāṅkṣā', kratuścopakārasākāṅkṣa', tadevamubhayākāṅkṣāyāmebhi' kratumupakuryāditi śruti' kalpyata iti /
sthānavinoyogastu yathā--- darśapūrṇamāsayorevopāṃśuyājakramādhītasya dabdhirnāmāsīti mantrasya /
tasya cānenopāṃśāyājamupakuryāditi śruta', adhvaryuretān kuryāditi /
aśrutaphaletikartavyatākeṣu ca karmasu viśvajitsauryādiṣu pūraṇasamarthā śruti' kalpyate 'viśvajitā yajeta svargakāma'iti, sauryaṃ caruṃ nirvaped brahmavarcamasakāma iti, āgneyavaditikartavyeteti /
bhūyānevañjātīyaka' śrutārthāpattervedopayoga' /
na cāyamanumānādeva sidhyati /
na hyatrānupapadyamānasya kalpanīyena sambandha' kenacid dṛṣṭa' /
na cānapekṣitasambandhamanumānaṃ bhavati, ator'thāpattarevātra śaraṇam /
sambandhadṛgiti /
buddhāvaupacāriko dṛgbhāva iti /
yadi nārthāpatti' pramāṇamāśrīyate sarvamidasamañjasaṃ syādityāha---tatsarvamiti /
yadi tu lakṣaṇato bhinnāpi paścādanumānasāmānyādanumānaśabdena vaktumiṣyate tadastu, siddhaṃ na' pramāṇāntaramityāha--- evamiti||
ityupādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
arthāpattipiraccheda' samāpta' /
athābhāvapariccheda' /
atra bhāṣyam--- 'abhāve 'pi pramāṇabhāvo nāstītyasyārthasyāsannikṛṣṭasye'ti /
kiṃ punaranena lakṣyate /
na tāvat pramāṇam /
nahi pramāṇābhāvena pramāṇaṃ lakṣyata iti yuktam /
pūrvoktapramāṇābhāvo lakṣaṇamiti cet /
evaṃ tarhi sarveṣāṃ pramāṇānāṃ samānamidam, sarvāṇyapi hi pramāṇānītaretarābhāvarūpāṇi śakyante pramāṇābhāva iti vaditum /
na ca sarvapramāṇasādhāraṇaṃ kiñcidekaṃ lakṣaṇamasti, yadabhāvena ṣaṣṭhaṃ lakṣyate /
api ca--- pramāṇaṃ nāma kasyacitprameyasya vyavasthāpakaṃ bhavati /
tadanena kiṃ vyavasthāpyata iti na vidma' /
nanūktaṃ nāstītyasyārthasyāsannikṛṣṭasyeti /
kimuktaṃ bhavati /
pratyakṣādyaviṣo nāstītyayamartho 'bhāvasya prameyamiti /
tadayuktam /
nāstīti nedamiha pramīyata ityartha' /
na cāpramīyamāṇasya prameyateti śakyate 'vagantum /
kasya ca pramāṇasya prameyamidam, yadi pramāṇābhāvasya /
tanna /
pramāṇābhāvo hi pramiteranutpatti' /
sā ca pramāṇamityalaukikamiva pratibhāti /
yadi matam--- asti tāvannāstīti buddhi' sarvalaukikaparīkṣakāṇāmavivādasiddhā, na ca buddheranālambanatvaṃ svāṃśālambanatvaṃ veti vijñānavāde varṇitameva /
ato 'syā eva buddherdraḍhimna' prameyamupakalpyate /
so 'bhāvasya viṣaya' /
tadidaṃ nāstīti vijñānaṃ pramāṇaṃ ghaṭādyabhāva' prameyamiti manyante /
ata eva prāgabhāvādibhedena caturdhābhāvaṃ vibhajante /
na hyavastuno vibhāga' sambhavati /
yadi tu nābhāvastattvāntaramiṣyate, kastarhi kṣīre dadhyabhāva' /
yaṃ prāgabhāva ityucakṣate /
ataścaiṣa daghni kṣīrābhāva', ya' kimālambanamiti vaktavyam /
yadi bhūtalameva, tanna /
ghaṭavatyapi prasaṅgākat /
kevalameva bhūtalamālambanamiti cet /
ka' tarhi tattvāntaramiti siddha' prameyabheda', tadbhedācca pramāṇabheda' /
na hi tat rūpāṇāṃ bhāvenaiva sannikarṣa', nābhāvena /
asatyapi ca tadvyāpāre nāstīti buddherutpattirdṛṣṭā,yathā svarūpamātradṛṣṭe gṛhādau deśāntaragamane kasyacidabhāvaṃ pratyanuyuktena tadaiva tadabhāvo 'vasīyate /
tadevamasatyapīndriyasannikarṣe jāyamānaṃ nāstīti vijñānaṃ naindriyakam /
na cāsya kiñcilliṅgaṃ
janakamasti /
anupalabdhirliṅgamiti cet /
na /
avijñānāt /
na hyavijñātarūpaṃ liṅgaṃ liṅginamanumāpayati /
na cājñātasambandham /
na ca tathānupalabdhirjñātā satyabhāvaṃ prakāśayati /
tasyā apyabhāvarupatvenāparasajātīyapekṣāyāmanavasthāpātāt /
ata' pramāṇāntaramevedaṃ bhāvānāmasaṅkarasidhyarthastheyam /
asti ca mīmāṃsakānāṃ prasiddhi'--- ṣaṣṭhaṃ kiledaṃ pramāṇamiti /
atastallakṣamārtho 'yaṃ grantha iti /
tadayuktam /
na hyanena pramāṇaṃ(va?la) /
granthato hi pramāṇābhāva evāvasīyate na pramāṇam, nāstītyapyukte prameyābhāvameva laukikā' pratibudhyante na prameya kiñcit /
ato na tāvat granthānuguṇaṃ pramāṇāntaram, na ca yuktyā saṅgacchate,siddhasya hi jñānasya pramāṇamapramāṇaṃ veti vicāraṇā yuktā /
na ca bhūtalopalabhbhādanyannāstīti vijñānamasti /
tadeva hi dvedhā prakāśate /
anayasahitamasahitaṃ ca tat /
yadā ghaṭādisahitaṃ tadupalabhyate tadā ghaṭo 'stīti vyavahāra' pravartate /
tanmātrabodhe tu nāstīti /
na ca vācyaṃ satsvapi sūkṣmeṣu bhāveṣu tanmātrabodho dṛṣṭa' /
atastatrāpi nāstīti prakāśata iti /
tadeva hi dvedhā prakāśate /
dvedhā hi tanmātrabodha', dṛśye pratiyoginyadṛśye vā /
tatra yā dṛśye pratiyogini tanmātrabuddhi' saiva ghaṭādernāstitvam /
yeṣāmapyabhāva' prameyasteṣāmapi dṛśyādarśanādeva nāstītyabhāvo niścīyate /
ato yeyaṃ sarvavādisiddhā tanmātrabuddhi' saiva nāstīti vyapadiśyate /
yaccābhāvasya kāraṇamiṣyate tattanmātrabuddheravobhayavādisiddhāyā' kāraṇamāśrīyatām /
ato yatraiva prāk saṃsṛṣṭabuddharāsīt tatraiva vilakṣaṇakāraṇopanipāte tanmātrabuddhireva jāyate na punarghaṭādyabhāva' /
(avasyaṃ) caitadevābhyupagantavyam /
anyathā hi nābhāvo gṛhītuṃ śakyate, pramāṇābhāvo hi tatra pramāṇam, na cāgṛhītenaṃ sa pratipādayituṃ śakyate /
asti hi suṣuptasyāpi pramāṇā....(ta'?bhāva') /
na ca nāstīti niścaya' /
ato nāgṛhītamadarśanamabhāvaṃ niścāyayati, tadagrahītirapi cābhāvarūpatvādapareṇādarśanenetyevamanavasthāpāta' /
yadi ca sanmātramevādarśanaṃ niścāyayati, tato nivṛtte 'pyadarśane prāk devadatto
pramāṇapañcakaṃ yatra vasturūpe na jāyate /
nāsīditi pritapattirna syāt /
bhavati hi kadācidetat /
yo yatra na dṛṣṭastasmin punadṛśyamāna evāsatyapyadarśane pracīnābhāvajñānaṃ tadasatyadarśane na syāt /
ata' pracīnādarśanavimarśajameva tajjñānamiti vācyam /
evaṃ ca gṛhyamāṇameva tadabhāvaṃ prakāśayati /
grahaṇe cānavasthāprasaṅga' /
tanmātrasaṃvideva tvadarśanamityāśrīyamāṇe na kiñcid duṣyati /
svaprakāśā hi sā phalabhūtā na prakāśāntaramapekṣate /
atastanmātrānubhava eva tadabhāvutvenāpadiśyate /
ato na prameyāntaramabhāva' /
na ca nāstīti jñānaṃ pramāṇam, bhramavaditi na vidma' kimatra lakṣyate iti /

atrāha--- kimatra na jñāyate,yathoktaṃ bhavatā granthatastāvat pramāṇābhāva evāvasīyate, kecitkilābhāvaṃ nāma pramāṇamātiṣṭhante, tannirākaraṇārtha evāyaṃ bhāṣyakārasya prayatna' /
kathamanena nirākriyate /
śrūyatām /
yadeke vadanti--- nāstītyasyārthasya asannikṛṣṭasyeti, pratyakṣādyaviṣayasyābhāva' pramāṇamiti, tanna, pramāṇābhāvo hyasau--- pramāṇaṃ na bhavatītyartha' /
apramāṇatve cokto hetu' /
etadapi nopapadyate /
yadi granthānuguṇyenāyamartho vyākhyāsyate tato vispaṣṭa' pradeśāntare bhāṣyavirodha', evaṃ hi pramāṇagatā saṃkhyā vyavahāraṃ bhinattīti pratijñāmātreṇa pratipakṣanirākaraṇaṃ bhavatīti sāmpratam /
tasmād vyākhyeyametat /
atrāha---pramāṇeti /
ayamartha' /
pramāṇalakṣaṇamevedam /
yattūktaṃ tadabhāvena kathaṃ tallakṣyate iti /
satyam /
na pramāṇamātravivakṣayā pramāṇaśabda' api tu kimuktaṃ bhavati, pūrvoktapramāṇapañcakābhāva iti /
asti ca pañcānāṃ bhāvopadhānamekam, sarvāṇi hi bhāvapramāṇāni, ato bhāvapramāṇā
vastusattāvabodhārthaṃ tatrābhāvapramāṇatā

5.8.2

bhāvo 'bhāvapramāṇamiti /
sa copariṣṭhād dvedhā vyākariṣyate--- ātmano 'pariṇāmo vā nāstīti vā bhāvajñānamiti /
asti vā bhūtalamātropalambhādanyannāstīti vijñānam /
bāḍham /
ko 'sya viṣaya' /
caturdhā vyūḍha' prameyābhāva' /
asati hi tasmin pādavihārādivyavahāra' kaṇṭakādyabhāvāvadhāraṇa pura' sara' so 'pyabhāvasyāsati prameyatve na syāt /
yadi bhūtalamātramatropalabhyate na kaṇṭakādiviveka', satsvapi teṣūpalabhyata iti nāstīti dhiyā gṛhyeta /
budhyapalāstu saṃvidviruddha eva /
na hi bhāvābhāvayo' prakāśo viśiṣyate /
yattūktaṃ tanmātradhīreva ghaṭo nāstīti vyapadiśyata iti /
tatra na vidma' kiṃ mātraśabdena vyavacchidyata iti /
yadi na kiñcid vyāvartayati, anarthakastarhi /
atha vyāvartayati /
asti tarhi vyāvṛttirviṣaya', itarathā sadātva eva vyāvartayatīti vyavahāro bhavet /
ayameva saṃsṛṣṭadhiyastanmātradhiyo viśeṣa' /
yadasau viviktaviṣayā /
viṣayāntaravivekaścābhāva' /
buddhireva viṣaya' na tato 'nya iti cet /
sā tarhi saṃsargopalambhe 'pyastīti nāstīti prakāśeta /
api ca yadyatra pratiṣidhyate
tattatra nāstītyucyate /
na ceha ghaṭo nāstīti buddhi' pratiṣidhyate tattatra nāstītyucyate /
na ceha ghaṭo nāstīti buddhi' pratiṣidhyate,
buddhigocare hi nāstīti śapabde buddherevābhāva' syāt /
athocyate ghaṭo nāsatītyayamartha'--- bhūtalamātramupalabhyata iti /
na tāvadevaṃ laukikā budhyante /
api caivaṃ sūkṣmasya vastuna' sadasadbhāvau prati jijñāsā na syāt, yadyabhāvo nāma na kaścidasti, tarhi vastunyupalabdhe ko 'yamapara' saṃśaya' sūkṣmeṣu keśakāṭādiṣu, tanmātropalambho hi bhāvāntarāṇāmabhāva', sa ca jñāta evāsaṃśayitavyaśca, saṃvida' svaprakāśatvāt kimaparamanviṣyate /
dṛśye pratiyogini tanmātrabodho 'bhāvo nādṛśya iti cet, kiṃ pu(na)radṛśyatayā, yadā buddherabhāvo nātiricyate /
yadi tattvāntaramabhāvo bhavet, tadā tadavadhāraṇe dṛśyādarśanamupayujyate /
ātmendriyamanor'thasannikarṣo hi jñānajananakāraṇam, tad yadā satsvapyaviguṇeṣvindriyādiṣu jijñāsito 'pyartha' prayatnenānviṣṭo na dṛśyate tadā tadabhāvādadarśanamiti kalpyate /
tadevaṃ dṛśyatvasiddhyarthā yuktā sūkṣajijñāsā /
tanmātropalambhe tvabhāve 'dṛṣṭārthameva dṛśyaviśeṣaṇamāpadyeta /
yaccoktam--- yadabhāvasya kāraṇaṃ tattanmātradhima eva kalpanālāghavādastviti /
tadayuktam /
na hi kalpanālāghavaṃ bhavatīti pramāṇāvagatamupekṣituṃ śakyam /
na ca yadabhāvasya kāraṇaṃ tattanmātradhiya iti yuktam /
mudgaraprahārādirhyabhāvasya kāraṇam /
na ca tena tanmātrabodho janyate /
bhūtalādivasturūpaprakāśo hīndriyādikāraṇaka', nāsau ghaṭāderutsāraṇaṃ praharamaṃ vāpekṣate /
yattu nānirūpatimadarśanamabhāvaṃ niścāyayati, suṣupte prasaṅgāditi /
tadayuktam /
na hyagṛhīte vastuni nirāśrayo 'bhāva' prakāśate, kvaciddhi kasyacidabhāva' pratibhāti na svatantra' /
ata evāha---
vasturūpe na jāyata iti /
na ca suṣuptasya kiñcit prakāśate /
kva cābhāva' paricchindyāt /
api ca yogyapramāṇānutpattirabhāvaṃ niścāyayati, na ca suṣuptasya pramāṇayogyor'tha', yo na prakāśata iti kathamabhāvaniścayo jāyate, ato nādarśanamagṛhītamiti suṣuptasyābhāvo na prākaśate, kintu yogyādarśanametanna bhavatīti /
yaccāpi nivṛtte 'pyadarśane prāṅnāstitvaṃ vyapadiśyate samprati dṛśyamānasyāpīti /
tanna /
tatra hi samānopalambhayogyeṣu bahuṣu smaryamāṇeṣu yadeko na smaryate, tena smṛtinivṛttyā phalata' pratyakṣanivṛttyā tadabāva' pratīyate smṛtyeva bhāvāntarāṇām /
tadānīntano 'bhāva' smṛtinivṛttiśca tadānīmastyeva /
na cāvagamyate /
vasatvabhāvameva tu prācīnamavagamayatīti nānavasthā /
ato nāstīti jñānaṃ pramāṇam, abhāvaśca prāgabhāvādibhedabhinna' prameyamiti sāmpratam /
tadayamartho bhavati /
yatra pañca pramāṇāni sambhavatpratipattīni yathāyathaṃ paṭādervastuna' sattāṃ bodhayituṃ na jāyante, tasmin viṣaye 'bhāvasya pramāṇatā sambhavati, tadanena pramāṇaśabdo 'dhikārāt pramāṇapañcake prayukta iti darśitam /
vasturūpe na jāyata iti ca svatantrābhāvamātrajñānaṃ na pramāṇamiti darśayati /
laukikapramāṇalakṣaṇakathanācca yatraiva pramāṇānāṃ śaktisambhavastatraiva teṣāmanutpāda' pramāṇamabhāvo 'bhāvāvadhāraṇe /
tādṛśenaiva hi laukikā nāstīti budhyanta iti /
bhāṣyasyāpyayamartha'--abhāvo 'pi na laukikā nāstīti budhyanta iti /
avyabhicārāt /
pramāṇābhāvo hyasannikṛṣṭer'the 'bhāvākhye nāstītyanena rūpeṇa prakāśamāne yāṃ buddhimutpādayati sābhāvapramā(ṇa'?) /
vasttvasaṅkarasiddhiśca tatprāmāmyasamāśrayā /
kṣīre dadhyādi yannāsti prāgabhāva' sa ucyate

5.8.3

nāstitā payaso dadhni pradhvaṃsābāva iṣyate /
gavi yo 'śvādyabhāvastu so 'nyonyābhāva ucyate

5.8.4

śiraso 'vayavā ninmā vṛddhikāṭhinyavarjitā' /
śaśaśṛṅgādirūpeṇa so 'tyantābhāva ucyate

5.8.5

kṣīre dadhi bhavedevaṃ dadhni kṣīraṃ ghaṭe paṭa' /
śaśe śṛṅgaṃ pṛthivyādau caitanyaṃ mūrtarātmani

5.8.6

na caivañjātīyakasya vyabhicāra' sambhavatīti /
vyavahitamapi cākāṅkṣāvaśāt yāṃ buddhimutpādayatīti sambandhanīyam /
'yena yasyābhisambandho dūrasthenāpi tena tat' /
iti nyāyāt ||1||
yatra vastusadbhāvabodhārthaṃ yogyapramāṇānudayastatrābhāva' pramāṇamityuktam,kiṃ punastatrānena pramīyate, abhāvastāvat svapramāṇaireva yathāsvamavagamyate, ata āha---vastvaśaṅkaraiti ||1 1/2||
vastvasaṅkarameva vivṛṇoti--- kṣīre dadhīti sārdhadvayena /
yo 'yaṃ kāryakāraṇādinā parasparavivekaścaturdhā darśita' sa vastvaṅkara ityākhyāyate /
so 'bhāvena pramīyate /
śaśaśṛṅgādirūpeṇeti /
tena rūpeṇālocyamānā' śaśamūrdhnyavayavā abhāva',
svarūpeṇa tu bhāvā eveti ||2-4||
asati tvabhāvaprāmāṇye sarva' sarveṇa saṅkīryata ityāha--- kṣīra iti dvayena /
evamiti /
yathā kṣīre dadhi evaṃ dadhni kṣīramityartha' /
śaśe śṛṅgamityata' prabhtayatyantābhāvāsiddhau doṣaprasañjanam /
abhāvapramāṇānāśrayame hi (?) na śaśādiṣu śṛṅgādīnāmātyantiko 'bhāva' sidhyati /
paripanthinaśca bhūtacaitanyavādino na nirākartuṃ śakyante /
mahābhūtānāṃ ca vāyvādīnā
apsu gandho rasaścagnau vāyau rūpeṇa tau saha /
vyomni saṃsparśitā te ca na decasya pramāṇatā

5.8.7

na ca syāda vyavahāro 'yaṃ kāraṇādivibhāgata' /
prāgabhāvādibhedena nābhāvo vidyate yadi

5.8.8

na ṭacāvastuna ete syurbhedāstenāsya vastutā /
kāryādīnāmabhāva' ko yo bhāva' kāraṇādinā

5.8.9

mātyantiko gandhādyabhāvo na sidhyet /
yathottaraṃ hi catvāri mahābhūtānyekaikaguṇarahitānīti sthitiriti ||5,6||
sarvatra saṅkare doṣamāha---na ceti /
yo 'yaṃ kāraṇādivibhāgena laukikānāṃ vyavahāro dṛśyate, sarvasaṅkare na syāt, kṣīramānayeti niyukto yat kṣīramevānayati na dadhi, dadhyānayane kṣīram, idamasati kāryakāraṇādīnāmatiretaraviveke na sidhyatīti ||7||
nanu nābhāvo nāma tattvāntaramupalabhyate, bhūtalaṃ hi svapramāṇādavagacchāma', ghaṭaṃ cāsati pramāṇe na paśyāma', na tu ghaṭābhāvo nāmāpara' kaścit buddhau bhavati /
ghaṭo nāstītyapi ghaṭo na pramīyata ityartha', na tu ghaṭābāva' pramīyata iti /
ata' sarvopākhyāvirahalakṣaṇa evābhāvo na kiñcit tattvāntaramata āha---na ceti /
yattāvat bhāvapramāṇairnopalabhyata iti /
satyam /
ata evābhāva' pramāṇāntaram /
ghaṭo nāstītyapi nāyamartha' ghaṭo na pramīyate iti, sannapi hi ghaṭo na pramīyata ityucyate /
ata eva ghaṭo 'sti na veti pṛṣṭo 'nirṇītābāvo nāstīti vyapadiśati, kintu anupalabdhimātram /
ato 'bhāvapramitirevāyaṃ ghaṭo nāstīti /
yaścāyaṃ caturdhā bhedo varṇita' so 'pi sarvopākhyāvirahalakṣaṇe 'bhāve na sidhyati /
prayogaśca bhavati--- vastu abhāvi'(?), caturdhā bhedād, dravyādivaditi /
yadapyāhu'--- nābhāvo nāma kiñcit tattvam, pratyarthaniyatena hyātmanā nīlādaya' parasparaṃ bhidyante, naivamabhāvasya bhāvāt kiñcid bhedakam /
ato na vyāvṛttamupalabhāmaha iti kathaṃ tattvāntaramavasthāpamayāma' /
tadvyavahārastu nāstīti vikalpaśabdaprayogātmā bhāvāśra eva kathañcidupapādanīya', na tvekākārapratiniyatādanyāsaṃsargiṇo(ra?)bhāvādanyo 'bhāva iti /
tadapyekadeśinirākaraṇenaiva nirākṛtam /
api ca, aviṣayo nāstīti vikalpa' kathaṃ saṃvedyata iti vaktavyam /
śabdasaṃspṛṣṭaṃ hi rūpaṃ vikalpasya viṣaya', na ceha tadasti /
na cātmā vikalpasyābhilāpasaṃsargayogya', asādhāraṇatvāt /
ata evātmani nirvakalpatvāt kalpanā svasaṃvitti pratyakṣāmāha /
yadāha 'nainamiyamābhilāpena saṃsṛjati /
tathā vṛtterātmani virodhāt' iti /
yadi mataṃ--- jātyādivadabhāvavikalpā api samāropitaviṣayā eva, nānenābhāvavikalpo duṣyatīti /
tanna /
samāropitaṃ hi yatkiñcijjātayīkaṃ tatprativikalpamanyadanyacca, kathamekaśabdālambanaṃ bhavet /
kalpitākārabhedānāmeka' kaścidasti pratisandhātā, ya' pūrvāparayorāropitaikatvādhyavasāyādekaśabdaṃ prayuñjīta /
vikalpāstukṣaṇikā' svaviṣaye niyatā nānyonyasya viṣayamabhiniviśanta iti kathaṃ pratisāndadhīran /
asati ca viparyaye samāropitaviṣayatvābhidhānamalīkameva /
tadavaśyaṃ nāstītyekaśabdopaśliṣṭamupetayāśrayaṇīyaṃ bhāvavadabhāvākhyamapi kiñcidasthitaṃ rūpam /
ata eva kiṃ punastattvamityapekṣite satastu sadbhāvo 'satasatvasadbhāva iti dvedhaiva tattvavidbhistattvamāśritam /
api ca--- asatyabhāve kasya hetorāhatasya ghaṭasyānupalambha', vinaṣṭatvāditi cet /
ko vināśa' /
yadi na kiñcit, prāgvadupalambhaprasaṅga /
na hyapracyutaprācyārthakriyārūpasyānupalambhe ghaṭasya kiñcitkāraṇamadhunā paśyāmo yadyasya vināśo nāma kimapi tattvāntaraṃ nāśrīyata iti siddhaṃ tattvāntaramiti /
etaccānupākhyeyatvamabhāvasya nirākartumuktam--- na tvabāvo vastu, lokavirodhāt /
yathāhyacandra' śaśīti lokaviruddham, evamabhāvo vastviti /
sattā hi vastutvam, na cāsāvabhāve vastutvavāda' na mukhyatayā /
abhāvo hyarthakriyāsamartha eva, jñānajanana darśanāt /
vihitākaraṇe ca prāgabhāvasyaiva kriyāntaraviśeṣaṇatayā pratyavāyahetutvāt /
evamuttaratrāpi vastutāprasādhanaṃ veditavyamiti /
itaścabhāvo
yadvānuvṛttivyāvṛttibuddhigrāhyo yatastvayam /
tasmād gavādivad vastu prameyatvācca gamyate

5.8.10

na caupacārikatvaṃ vā bhrāntirvāpi yadṛcchayā /
bhavatyato na sāmānyaviśeṣātmakatā mṛṣā

5.8.11

vastvityāho---- kāyādīnamiti /
vastveva sadasadātmakamiti siddhānta' /
tatra kathaṃ vasturūpasyaivābhāvasya ni' svabhāvatvam /
kimidānīṃ bhāvābhāvayorabheda eva, neti vadāma', bhedo 'pi hyanayordharmadharmitayā kiyānapyastyeva rūpādīnāmiva /
ka' punaranayo' sambandha', saṃyoga' samavāyo vā, na tāvatsaṃyoga', dravyadharmatvāt tasya /
na ca samavāya', bhāvābhāvaprasaṅgāt /
abhāvasamavāye hi bhāvo na syādeva /
nābhāvasamavāyādasattvam, na hi ghaṭo 'bhāvasamavāyādasan bhavati /
asati samavāyānupapatte' /
kintu prahārādeva ghaṭasyābhāva' /
yattvanāhatamanapasāraṃ ca bhāvāntaramabhāvarūpeṇāvagamyate tat kathamasad bhaviṣyati /
ata' svahetoreva jāyamāno nityo vā sarvo 'saṅkīrṇasvabhāva eva jāyata iti siddhamasya jātyādivad bhāvadharmatvam /
tataśca vastutvamiti ||8||
itaśca vastu abhāva ityāha---yadvetivastvantena /
abhāva iti sāmānyātmanā prāgabhāvādibedena ca vyāvṛttyātmanā gṛhyamāṇo 'bhāva' sāmānyaviśeṣātmaka', tataśca vastuviṣayaprayogārtha'--- abhāvo vsatu, sāmānyaviśeṣātmakatvāt gavādivaditi /
tasminneva sādhye hetvantaramāha--- prameyatvāditi ||9||
nanvayamasiddho hetu',aupacāriko hi sāmānyaviśeṣabhāvo 'bhāve /
ekaśabdavācyaṃ sāmānyarūpaṃ dṛṣṭaṃ gavādi, nānāśabdavācyaṃ ca viśeṣarūpaṃ śābaleyādi /
ato 'trāpyaupacārika' sāmānyaviśeṣabhāvo vivekajñasya /
asati tu viveke ekaśabdanibandhanabhrama evāyam--- abhāva' sāmānyaviśevātmeti /
ata āha--- na ceti /
sati hi bādhake bhrāntirupacāro vā kalpyate, na ceha tatheti bhāva iti ||10||
pratyakṣāderanutpatti' pramāṇābhāva ucyate /
sātmano 'pariṇamo vā vijñānaṃ vānyavastuni

5.8.12

svarūpapararūpābhyāṃ nityaṃ sadasadātmake /
vastuni jñāyate kaiścidrūpaṃ kiñcit kadācana

5.8.13

yasya yatra yadodabhūtirjidhṛkṣā vopājāyate /
cetyate 'nubhavastasya tena ca vyapadiśyate

5.8.14

evaṃ tāvat 'vāstītyasyārthasyāsannikṛṣṭasya' iti yadutaktaṃ bhāṣye tad vivṛtam /
idānīṃ pramāṇābāvaśabdaṃ vyācaṣṭe---pratyakṣāderanutpattiriti /
anutpattireva keti cedata āha--- sātmana iti /
ātmano hi jñānātmaka' pariṇāma' /
tad yadā ātmā bhūtalādau na ghaṭādijñānātmanā piraṇamati sā tasya pratyakṣādyanutpatti' svarūpāvasthānaṃ pramāṇābhāva ityākhyāyate, tatprāmāṇye ca nāstīti jñānaṃ phalam /
nāstītyeva vā bhāvajñānaṃ pratyakṣādyanutpattirityucyate, atastadeva pramāṇam, (nā?hā) nādibuddhi' phalamiti viveka' ||11||
nanu yadi dvyātmakaṃ vastu, tarhi sakṛdeva tathā pratibhātagiti kiṃ pramāṇāntareṇāta āha--- svarūpeti /
svarūpeṇa tadvastu gavādi sadrūpamaśvādirūpeṇa cāsadrūpam /
tadasminneva dvirūpe kiñcideva kadācit pratīyate na tu sarvātmakameva gṛhītavyamiti niyama iti ||12||
kiṃ puna' kāraṇaṃ dvyātmakasyaikameva rūpaṃ gṛhyate nāparaṃ kiñcidata āha---yasya yatreti /
udbhūtaṃ hi gṛhyate nānudabhūtam, agneriva rātrau rūpaṃ na sparśa', jidhṛkṣitaṃ vā prāyeṇa /
ato yadeva sadasatorudbhūtaṃ bhavati tenaiva buddhivyapadeśau bhavata' /
cetyate 'nubhava iti kimidam, na hyanubhavaścetyate, sa eva cetanā, viṣayastu cetyate /
satyam /
viṣayaprāptyanyathānupapattyānubhavo 'pi cetyata eva /
tadanena prakāreṇa viṣayaprakāśameva darśayatītyadoṣa iti ||13||
tasyopakārakatvena vartateṃ'śastadetara' /
ubhayorapi saṃvittāvubhayānugamo 'sti hi

5.8.15

ayameveti yo hyeṣa bhāve bhavati nirṇaya' /
naiṣa vastvantaraṃrābhāvasaṃvittyanugamādṛte

5.8.16

nāstītyapi ca saṃvittirna vastvanugamādṛte /
jñānaṃ na jāyate kiñcidupaṣṭambhanavarjitam

5.8.17

pratyakṣādyavatārastu bhāvāṃśo gṛhyate yadā /
vyāpārastadanutpattirabhāvāṃśe jighṛkṣite

5.8.18

na tāvadindriyaireṣā nāstītyutpadyate mati' /
bhāvāṃśenaiva saṃyogo yogyatvādindriyasya hi

5.8.19

udbhūtajighṛkṣitaikagrahaṇe cetarastanuguṇatayaiva līno bhūtvāvatiṣṭhate /
sāmānyaviśeṣayorivaikagrahaṇe 'nyatara ityāha---tasyeti /
idaṃ cānvāruhyavacanenāsmābhiruktam /
astyeva tu bhāvābhāvapratītāvanyatarānugama ityāha---ubhayoriti ||14||
ubhāyanugamameva darśayati---ayameveti dvayena /
ayameveti /
bhāvāntareṇāsaṅkīrṇa ityartha' /
na hyapratisaṃhite bhāvāntarābāve saṅkīrṇasvabhāvo na niścetuṃ śakyate /
nāstītyapi pratiṣedhyapratiṣedhārabhāvopaṣṭhambhanavarjitaṃ na kiñcit jñānaṃ jāyate /
kiñcicchabdena bhāvasyābhāvānugamaśūnyamapi jñānamastyeva, na tvevabhāvasyeti darśayati ||15,16||
darśitaṃ tāvat sadasadātmakaṃ vastviti /
kadācit kiñcidanubhūyata iti ca /
ubhayoraṃśayoridānīṃ pramāṇavibhāgaṃ darśayati---pratyakṣādīti ||17||
kathaṃ punaridamavagamyate, visphāritākṣasya hi sahasā neha ghaṭo 'sti, aghaṭaṃ vā bhūtalamityabhāvaviśiṣṭaṃ bhūtalajñānaṃ jāyamānamupalabhyate?daṇḍipratyakṣavat, tadabhāvasyāpratyakṣatve nāvakalpate /
na hyapratyakṣa eva viśeṣaṇe viśiṣṭa' pratyakṣo bhavati, daṇḍa iva daṇḍī /
na ca nāstyeva viśiṣṭā dhīriti vaktavyam, anāśrayābhāvasaṃvittyabhāvāt /
api cātmā bhāvasyābhāva', sa kathaṃ svatantro 'nubhūyate /
na hi rūpādayo bhāvadharmā' svatantrā evāvasīyante /
svatantrābhāvavādastu svātantryameva, sadasadātmake vastunīti hi darśayati /
bhāvāṃśo 'bhāvāṃśa iti ca vispaṣṭaṃ tadabhāvaviśiṣṭaṃ grahaṇamityāha /
kiñcāsya svātantrye pramāṇam, na hyaṃ kadācidapi tathāvasīyate /
kimidānīmabhāvo nāvasīyata eva, svatantro vāvasīyate /
na tāvat pūrva' kalpa',tadavagame pramāṇāntarābhāvāt nityāsaṃvittisaṅgāt /
na ca saṃyogapratiṣedhe svatantrābhāvāvasāyo 'sti, pratiyogisaṃyogparatiṣedhātmai va hyabhāva', sa cādhāratantra eveti saṃyuktaviśeṣaṇatvalakṣaṇayā pratyāsattyā satīndriyasannikarṣe aindriyajñānagocara eva /
ekaṃ hīdaṃ viśiṣṭaṃ jñānam /
tadasyābhāva' pramāṇamindriyaṃ vā, yadyabhāva' sa tarhi bhāvamapi gocarayet /
na caitadiṣṭam /
ata' satyupalabhyamāne tadaiva yannopalabhyate tannāstīti sata eva prakāśakamasato 'pīti na pramāṇavibhāgaṃ paśyāma' /
ata āha--- na tāvaditi /
tāvacchadoliṅgāpekṣayā /
taccopariṣṭhānnirākariṣyata iti /
atra kāraṇamāha--- bhāvāṃśeti /
yogyatā hi kāryadarśanasamadhigamyā, sā cendriyāṇāṃ bhāvātmakagrahaṇa evopalabhyate nābhāve 'pi /
vināpi tu tena tadgrahaṇāditi vakṣyāma' /
atra tu yogyatāsahitā prāptirindriyārthayo' sambandha ityabhiprāya' /
yattvekajñānasaṃsargiṇorekapramāṇatvamiti /
tanna /
ekasyā api buddhernānākāraṇatvadarśanāt /
ekaṃ hīdaṃ bhāvanendriyasamāhārajaṃ pratyabhijñānamiti vakṣyāma' /
ekajñānapratibhāsinorapi ca gṛhyamāṇasmaryamāṇayorviveka ukta' /
viviktā eva te hyarthā iti /
na hi smṛtyupasthāpitanāmaviśiṣṭo ḍittho na pratyakṣo bhavati /
nāma cāpratyakṣaṃ smaryamāṇatvāt, tasyāgṛhīte hi viśeṣaṇe viśiṣṭo nāvagamyate nāpratyakṣe /
evamihāpi pramāṇābhāvopanītābhāvaviśiṣṭe satyupalabhyamāne na kiñcidanupapannam /
daṇḍinyapi śābde tāvad daṇḍapadopanītaviśeṣaṇaviśiṣṭa eva pratyayārtho na daṇḍo 'pi /
pratyakṣaṃ tu yogyatayobhayatra pravartatāṃ nāma, na caivamubhayatrākṣāṇāṃ yogyatā /
abhāvajñāne tadanapekṣāyā
nanu bhāvādabhinnatvātsamprayogo 'sti tena ca /
na hyatyantamabhedo 'sti rūpādivadihāpi na'

5.8.20

dharmayorbheda iṣṭo hi dharmyabhede 'pi na' sthite /
udbhavābhibhavātmatvād grahaṇaṃ cāvatiṣṭhate

5.8.21

vakṣyamāṇatvāt /
kimidānīmanumāne 'pi pratyakṣānumānasamāhārajo viśiṣṭabodha' /
na /
anumānasyānvayādhīnajaṃmatvāt /
viśiṣṭenaiva cānvayānugamāt /
dhūmavānagnimāniti hi vyāptiravagatā /
uktaṃ ca---
"naivaṃ na hyatra liṅgasya śaktyanantatvakalpanā" iti /
atrāpi cāyamagnimāniti viśeṣabodhe 'styeva pratyakṣāpekṣā /
ayamevābhāvasya pratītiprakāra', yatpramāṇāntaraprāpitāśrayaṃ viśinaṣṭīti na kiñcidanupapamannam /
yacca saṃyuktaviśeṣaṇatayā indriyasannikarṣo 'bhāvasyetyuktam, tadayuktam /
asambaddhasya viśeṣaṇatvānupapatteratiprasakte' /
itarathā viseṣaṇārthamarthitenaiva sannikarṣopapattau vṛthaiva
saṃyuktaviśeṣaṇārthatvāśrayaṇamityalameneneti ||18||
abhiprāyamajānānaścodayati---nanviti /
prāptimātraṃ hyarthendriyayo' sannikarṣa' /
asti ca bhāvādabhinnasyābhāvasya bhāvavadevendriyaprāptiriti /
atra ca yogyatāyā uddhāṭanenaivottaraṃ deyam, tadupekṣyaiva tāvadatyantābhedamevāyamāha, tadetameva tāvannirākaro(ṣī?mī)tyabhiprāyeṇāha--- nahīti /
yadi bhāvābhāvayorekāntaramabheda eva syāt tato bhāvendriyasannikarṣe tadabhinnasyābhāvasyāpi syāt, na tvevamasti /
abhāvasyāpi rūpādivadatyantābhedābhāvāditi ||19||
rūpāditulyatāmevābhāvasya darśayati---dharmayoriti /
bhāvābhāvātmanordharmayordharmyabhede 'pi sthite bhedo 'pīṣṭa ityartha' /
bhede kāraṇamāha--- udbhaveti /
bhāvābhāvayorapyu(dbhavā?cadbhūtā)bhibhūtayorgahaṇāgrahaṇavyavasthā dṛśyate /
na caitadekatve kalpite /
na hyekameva tattvamudbhūtamabhibhūtaṃ ceti pratīyata iti ||20||
idameva nimittaṃ ca vivekasya pratīyate /
bhāvābhāvadhiyorakṣai' sambandho 'kṣānapekṣaṇam

5.8.22

rūpāderapi bhedaṃ ca kecid grāhakabhedata' /
varṇayanti yathaikasya puṃsa' putrādirūpatām

5.8.23

buddhimātrakṛto bhedo rūpādau nityameva hi /
na ca deśādyabhinnānāṃ samudāyāvakalpanā

5.8.24

idaṃ cānayorvivekakāraṇamityāha---idameveti /
akṣānapekṣatā cābhāvadhiyo vakṣyata iti ||21||
ayaṃ ca grāhakabhedanibandhano bhedo rūpādīnāmiti kaiścidiṣyate /
so 'nayorapi śakyate 'vagantumityāha---rūpāderiti /
evaṃ hi kecid vadanti--- yathā hyekameva mukhaṃ maratakapadmarāgādyupādhibhedād bhinnamiva pratibhāti, yathā caika eva puruṣo 'pekṣābhedāt bhinnamiva pratibhāti, evamihāpi bhāvābhāvayoraupādhiko bhedo bhaviṣyatīti /
nanvevamaupādhike bhede tāttvikamekatvaṃ prāpnāti /
bhavatvasminmate,tathāpi rūpādivyavasthā sidhyatyeveti ||22||
idaṃ cānvārudyavacanenāsmābhiruktam, na hi rūpādīnāṃ grāhakabhedanibandhano bheda', kintu buddhibhedanibandhana eva, mukhaṃ hi pramāṇāntarādekarūpamavagataṃ tadupādhibhedād bhidyata iti yuktam /
na tvekatve rūpādīnāṃ bhedaheturbhāvābhāvayorapi samāna evetyabhiprāyeṇāha---buddhimātreti /
ka' punarayaṃ bhāvābhāvātmako dharmī, yaddharmau bhāvābhāvau, naikaṃ rūpādisamudāyād bhinnamupalabhyate, vṛttyādivikalpākṣamatvāt /
ato deśādyabhinnānāṃ rūpādīnāṃ samudāyo dharmī, na tattvāntaramata āha--- na ceti /
nātra vana iva bādhikā buddhirastīti bhāva' /
idaṃ ca savikalpakasiddhāvuktamapyabhāvāśrayasamarthanārthamatroktamityapunaruktateti ||23||
sadguṇadravyarūpeṇa rūpāderekateṣyate /
svarūpāpekṣayā caiṣāṃ parasparavibhinnatā

5.8.25

yadi tadvadapekṣātra na syād bhedo 'tra naiva hi /
sadasadrūpatā buddherbhavedanyataratra na'

5.8.26

satsambandhe sadityevaṃ sadrūpatvaṃ pratīyate /
nāstyatredamitīdaṃ tu tadasaṃyogahetukam

5.8.27

gṛhītvā vastusadbhāvaṃ smṛtvā ca pratīyoginam /
mānasaṃ nāstitājñānaṃ jāyate 'kṣānapekṣayā

5.8.28

evaṃ tāvadabhāvasya bhāvād bhedābhedau darśitau /
tāveva rūpādidṛṣṭāntena draḍhayati--sadguṇadravyeti /
na hi rūpādaya' sadādirūpeṇa na bhidyanta iti svarūpāpekṣayāpi teṣāṃ bheda' śakyate vārayitum, tayā vā bheda iti na sadādyātmanābheda' pratikṣipyate /
evamabhāvo 'pi bhāvadharmatayā tato bhinno 'pi svarūpāpekṣayābhinna iṣyate /
dravyarūpeṇeti /
rūpādayo dravyādabhinnā', taccābhinnamiti tadrūpeṇaiṣāmabheda ityartha' ||24||
svarūpāpekṣayā rūpādivad bhedānāśrayaṇe bhāvābhāvayoranyataratra na buddhe' sadasadrūpatā bhavedityāha---yaditi ||25||
asti tvasāvindriyasambandhāsambandhahetuko buddhibheda ityāha---tatsambandhaiti /
etena, yadāhu'--- na bhāvād bhedakamabhāvasya rūpamupalabhāmaha iti, tannirākṛtam /
sadasadrūpavivekāditi /
yadindriyeṇa saṃyujyate bhūtalaṃ tadastīti pratīyate,
yanna sambadhyate ghaṭādi tannāstīti pratīyata iti ||26||
nanvindriyavyāpāranantarameveha ghaṭo nāstīti jñānamutpadyate , tat kuto 'yaṃ viveko nendriyeṇābhāvabudghirjanyata iti /
na hyasati tadvyāpāre bhāvabuddhivadabhāvabuddhirapi jāyamānā dṛśyate /
yadyapi bhāvādabhāvo bhidyate, tathāpi tasya rūpādivatsaṃyuktasamavāyena vā tadviśeṣaṇatayā vendriya
svarūpamātraṃ dṛṣṭvāpi paścāt kiñcit smarannapi /
tatrānyanāstitāṃ pṛṣṭastadaiva pratipadyate

5.8.29

sannikarṣo 'styeva /
atastajjñānamaindriyakaṃ bhavedata āha---gṛhītatveti /
ayamabhiprāya'--- nānāśrayo 'bhāva' śakyate grahītumityāśrayagrahaṇārthamevātrendriyāpekṣā nābhāvagrahaṇāya, yathā nāsmṛte pratiyoginyabhāvo gṛhyata iti tatsmaraṇārthaṃ prācīnajñānajanmana' saṃskārasyodabodhāpyapekṣita', evamāśrayagrahaṇārthamindriyam /
na ca prāptimātramaindriyakajñānajanmani kāraṇam /
api tu yogyatāsahitā prāptiriti pratyakṣe varṇitam /
na cendriyāṇāmabhāvajñānajananayogyatā, teṣvasatsvapi tadbhāvāditi vakṣyate /
mānasamiti kor'tha' /
kiṃ sukhādijñānavanmanasā janyata iti /
yadyevaṃ tathāpi pratyakṣataiva /
na cānantariva bahirmanasa' svātantryamasti /
satyam /
sarvapramāṇasādhāraṇastu manaso vyāpāro 'tra kathita' /
kevalātmamana' sannikarṣādeva bāhyendriyānapekṣaṃ pramāṇābhāvenābhāvajñānaṃ janyata ityuktaṃ bhavati /
gṛhītvā smṛtveti ca dharmadharmiṇorabhedāt samānakartṛkatvābhidhānamiti ||27||
kathaṃ punaridamavagamyate bhāvagrahaṇamidandriyāpekṣaṃ nābhāvagrahaṇamiti /
samāno hi tadbhāvabhāva' /
ata āha---svarūpeti /
yo hi gṛhasvarūpemevāvadhārya kvacidgata' pṛcchyate--- tatra caitro 'sti na veti, tadāsau pṛṣṭastatra nāstītāṃ tadaiva pratipadyate /
yadi tvindriyādhīnamabāvajñānaṃ bhavet nā sati tadvyāpāre jāyate /
na ca pūrvāvagatābhāvasmaraṇameveti vācyam /
na hyasati pratiyogismaraṇe bhāvo dṛśyate /
na cāśrayagrahaṇakāle pratiyogismaraṇamasti /
bahūnāmeva hi pṛṣṭenābhāva' kathyate /
na ca tāvātāṃ smaraṇaṃ samprati viśeṣeṇa smaryata iti, tadayuktam /
na hyabhāvatvaṃ nāma sāmānyanyato 'vagato viśeṣeṇa smaryata iti, yuktam /
pūrvānubhavāhitabhāvanābījā hi sā smṛti',nālpamavyatirekaṃ gocarayitumutsahate /
tastadānīmeva pratiyogismaraṇapura' saramindriyānapekṣamabhāvajñānaṃ jāyata iti manoharamidam /
tadidamuktaṃ tadaiva pratipadyata iti /
idaṃ ca prataykṣaphalasmṛtinivṛttyā phalata' pratyakṣānavṛttirityuktameveti ||28||
na cāpyatrānumānatvaṃ liṅgābhāvāt pratīyate /
bhāvāṃśo nanu liṅgaṃ syāt tadānīṃ nājighṛṇāt

5.8.30

abhāvāvagaterjanma bhāvāṃśe hyajighṛkṣite /
tasmin pratīyamāne tu nābhāve jāyate mati'

5.8.31

na caiṣa pakṣadharmatvaṃ padavat pratipadyate /
saha sarvairabhāvaiśca bhāvo 'naikāntiko mata'

5.8.32

kvacid bhāve 'pi sadbhāvo jñāto yasya kadācana /
tasyābhāvo 'pi tatraiva kadācidavagamyate

5.8.33

evaṃ tāvadakṣajatvamabhāvadhiyo nirākṛttam /
idānīṃ laiṅgikatvaṃ nirākaroti---na cāpyatreti /
atra codayati--- bhāvāṃśeti /
pariharati--- tadānīmiti matirantena /
dvāvatra bhāvau pratiṣedhya' pratiṣedhādhāraśca, tatra na tāvat pratiṣedhyo liṅgam, avagataṃ hi liṅgaṃ bhavati /
na ca tadā ghaṭo gṛhyate, na hi tasmin gṛhyamāṇe tadabhāvo grahītuṃ śakyate /
satyāṃ tu pratijñāyāṃ nāsato 'dṛṣṭasay liṅgatvam /
ato nābhāvo jighṛkṣitejighṛkṣitapratiṣedhyabhāvo liṅgamiti ||29,30||
astu tarhi pratiṣedhādhārabhāvo liṅgamata āha---na caiṣaiti /
eṣa iti paropasthitamaparokṣaṃ bhāvaṃ nirdiśati /
yathārthe pakṣīkṛte padamataddharmatayā na heturityuktam, evameṣo 'pi bhūtalabhāvo na ghaṭādyabhāvadharma iti /
api cānvayādhīnātmalābhamanumānajñānam, na ca bhūtalabhāvasya sarvairabhāvai' sambnadho jñāyate /
tat kathaṃ tataste pratyeṣyanta ityāha--- saheti ||31||
astu tāvadabhāvānvaya' kvacid bhūtalādau bhāve, sadbhāvo 'pi yasya ghaṭāde' kadācit jñāta' tasyāpi
tatrābhāvo 'vagamyata ityāha---kvaciditi ||32||
yatrāpaydṛṣṭapūrvatvaṃ yadabhāvasya tatra ca /
tadabhāvamatirdṛṣṭā sambandhe 'kṣānapekṣayā

5.8.34

kasyacid yadi bhāvasya syādabhāvena kenacit /
sambandhadarśanaṃ tatra sarvamānaṃ prasajyate

5.8.35

gṛhīte 'pi ca bhāvāṃśe naivābhāve 'nayavastu na' /
sarvasya matirityevaṃ vyabhicārādaliṅgatā

5.8.36

sambandhe gṛhyamāṇe ca sambandhigrahaṇaṃ dhruvam /
tatrābhāvamati' kena pramāṇenopajāyate

5.8.37

tadānīṃ nahi liṅgena sambandhigrahaṇaṃ bhavet /
tatrāvaśyamabhāvasya pramāṇāntarato gati'

5.8.38

na kevalaṃ yadyatra kadācid dṛṣṭaṃ tanmātrasya tatrābhāvo 'vagamyate, yasyāpi tu yatrābhāvo na dṛṣṭapūrvastasyāpi tatrābhāvo 'vagamyata ityāha---yatreti ||33||
yadi tu yena kenacidekenābhāvenagṛhītasambandhād bhāvādabhāvāntarānumānamiṣyate, tato 'tiprasaktirityāha---kasyaciditi ||34||
na caivamastīti vyatirekeṇa darśayati---gṛhīte 'pi ca bhāvāṃśe naicābhāve 'nyavastuna' /
sarvasyamatirityantena /
anaikāntikaścāyaṃ bhāvo 'bhāvāntarairapi sambandhāt /
ato 'naikāntikatvādasya ghaṭāderabhāvaṃ gamayitumaliṅgatvamityāha--- evaṃ vyabhicārādaliṅgateti ||35||
api ca sambandhagrahaṇaṃ sambandhigrahaṇādhīnam /
tadihābhāvākhye sambandhini grahītavye kiṃ pramāṇamiti vaktavyamityāha--- sambandha iti ||36||
na tāvalliṅgagaviditasambandhaṃ tadavadhāraṇe pramāṇam, itaretarāśrayaṃ hi tathā syādityabhiprāyeṇāha---tadānīmiti /
ato 'vaśyaṃ tadgrahaṇe pramāṇāntaramarthanīyamityāha--- tatreti ||37||
pratyāderanutpattirna tu liṅgaṃ bhaviṣyati /
na viśeṣaṇasambandhastasyā' sāmānyato bhavet

5.8.39

atredānīmanupalabdhiliṅgavādino bauddhasya pratyavasthānamāha--- pratyakṣāderiti /
dvedhā hi hetavo bauddhairvibhajyante--- kāryaṃ svabhāva iti, anupalabdhiścekajñānasaṃsargiṇorekopalabdhireva, tasyāśca svarūpaṃ jñeyarūpaṃ ca prakāśate iti jñānajñeyasvabhāvā /
na hyasau svarūpamiva jñeyasattāmapi vyabhicarati /
tasyāśca svasādhyena nāstīti vikalpaśabdātmakavyavahāreṇa tadyogyatayā vā tādātmyameva pratibandha' /
na hyasau nāstīti vyavahāraṃ vyabhicarati śiṃśapeva vṛkṣatām /
tadevaṃ jñātapratibandhānupalabdhi' yo nāma bhrāmyan viviktadeśopalabdhāvapi ghaṭāya ghaṭate taṃ prati nāstīti vyavahāraṃ tadyogyatāṃ vānumāpayati /
evaṃ ca ghaṭādyabhāvānupalabdhiprayoga'--- yad dṛśyaṃ hi sadyatra nopalabhyate tattatra nāsti /
nopalabhyate copalabhyamāne deśe dṛśyo ghaṭa iti /
etadapi dūṣayati--- na viśeṣaṇasambandhastasyā iti /
ya evānupalabdhyānumātumiṣyate ghaṭābhāvo nāstīti vyavahārastadyogyatā vā naikenāpi viśeṣeṇānupalabdhe' sambandho 'vagata', kathaṃ tato viśeṣānumānam /
bhūtalopalabdhirhi sā, tasyāśca nānāvidhānekaghaṭapaṭādiviṣayā nāstīti vyavahārā dṛśyanta iti kathaṃ viśeṣeṇa ghaṭo nāstīti vyavahārayet /
ghaṭānupalabdhirasau, ato ghaṭābhāvaṃ tadvyavahāraṃ vā prasādhayatīti cet /
kastasyā ghaṭena sambandha' /
deśopalabdhirhi sā, tāvadeva tasyā ghaṭānupalabdhitvam /
tacca sarvān pratyaviśiṣṭamiti kathamekenaiva vyapadiśyate ced ghaṭābhāvo nāma kaścit_ /
kasmācca satyapi ghaṭe ghaṭo nāstīti vyavahāro na pravartate /
sadvyavahāravirodhāditi cet /
kathaṃ ghaṭānupalabdhau sadvyavahāra' /
asti hi tadānīmapi deśopalabdhi' /
viviktopalabdhirhi ghaṭānupalabdhi', nāsau ghaṭe satīti cet, ko vivekārtha iti /
nanvayamabhāva eva /
tadabhāve 'narthakaṃ viviktavacanam, ato 'nupalabdherayamapi viśeṣo du' sādha eva, yadasati ghaṭe nāstīti vyavahāro na satīti /
yaccedaṃ ghaṭābhāvamatilaṅghya nāstīti vyavahārānumānamavasthitaṃ tadapi kena viśeṣeṇeti na vidma' /
so 'pi bhāvātirekī na kaścidupalabhyate /
yogyatā tadanatirekiṇī tasmin buddhe buddhaiveti na kiñcidanumeyaṃ paśyāma' /
vārtikakāreṇa
tvidamupekṣyaiva tāvad
dūṣaṇāntaramuktamiti ||38||
na cāpyabhāvasāmānye pramāṇamupajāyate /
vyabhicārādā viśeṣāstu pratīyeran kathaṃ tayā

5.8.40

na cānavagataṃ liṅgaṃ gṛhyate cedasāvapi /
abhāvatvādabhāvena gṛhyetānyena hetunā

5.8.41

sa cānyena grahītavyo nāgṛhīte hi liṅgatā /
tadgṛhītirhi liṅgena syādanyenetyanantatā

5.8.42

liṅgābhāve tathaiva syādanavastheyamityata' /
kvāpyasya syāt pramāṇatvaṃ liṅgatvena vinā dhruvam

5.8.43

nāstīti dhī' phalaṃ caiṣā pratyakṣāderajanmana' /
tasyaiva ca pramāṇatvamānantaryāt pratīyate

5.8.44

abhāvasāmānyena tvanupabdhe' sambandha' sidhyatyeva, na tvabhāvasāmānye pramāṇamupajāyata ityāha--- sāmānyeti /
viśeṣāstvanaikāntikatayā nānupalabdhyā bodhayituṃ śakyanta ityāha--- vyabhicārāditi ||39||
api ca--- nānavagatarūpaṃ liṅgamanumāne liṅgaṃ bhavati, tadiyaṃ pratyakṣādyanutpattirabhāvatvādapareṇa liṅgenāvagantavyā /
evaṃ hi vadanti,yāvān kaścit pratiṣedha' sa sarvo 'palabdhereveti /
evaṃ ca tatra tatra sadṛśāparāparaliṅgānusāreṇānavasthāpāta ityāha--- na ceti dvayena /
etaccopalabdhyabhāvo 'nupalabdhirityāpādyoktam, viviktetarapadārtho 'nupalabdhiriti tu pratyuktamiti ||40,41||
evaṃ yo 'pyasau liṅgirūpābhāva' so 'pi sambandhagrahaṇārthamavaśyaṃ prathamavagantavya' /
tadavagame 'pi tadrūpāparaliṅgābhyupagamādanavasthaiva /
ata' kvacidavaśyamanumānābhāvāt pramāṇāntaramabhyupagantavyamityāha---liṅgeti ||42 ||
yadi tu nāstīti buddhireva liṅgamityucyate tanna /
phalaṃ hi sā, pratyakṣādyanutpādasya kathaṃ talliṅgam, tatsiddhyarthameva hi liṅgamiṣyate /
trilakṣaṇena yā buddhirjanyate sānumeṣyate /
na cānutpattirūpasya kāraṇāpekṣitā kvacit

5.8.45

mānaṃ kathamabhāvaścet prameyaṃ cāsya kīdṛśam /
meyo yadvadabhāvo hi mānamapyevamiṣyatām

5.8.46

bhāvātmake tathā meye nābhāvasya pramāṇatā /
tathābhāvaprameye 'pi na bhāvasya pramāṇatā

5.8.47

siddhāyāṃ tu buddhau kiṃ liṅgena /
tadetadāha---neti /
yadi sā phalaṃ kiṃ tarhi pramāṇata āha--- tasyaiveti /
yasyaiva sā phalaṃ tadeva pratyakṣādyanutpatte' phalānantaryātpramāṇamiti ||43||
kiñca saugatasamayasiddhānumānalakṣaṇagranthānusāreṇāpi na pratyakṣādyajanmano 'numānatvamityāha---trilakṣaṇeti /
evaṃ hi te paṭhanti /
'trirūpālliṅgator'thadṛganumāna'miti /
na cānutpattirutpatte' prāgabhāvo buddhe' kenacijjanyate, prāgeva trilakṣaṇena hetuneti /
nanu ca hetutayānupalabdhiranumānamiṣyate,na tvanumitiranumānamiti bhāvasādhanatayā /
ata' kiṃ tannirāsena /
satyam, ahetutayā tāvadanumānatvaṃ nirākṛtameva /
anena tu lakṣaṇānanta'pāto varṇyata iti ||44||
atra codayati--- (mānamiti) pramāṇatā hi bhāvātmanā vyāptā pratyakṣādiṣvavagatā, tannivṛttyā nivartyata iti bhāva' /
itarastu--- varṇito 'smābhi' prāgbhāvanāmasaṅkaraścaturdhā /
na ca tabdodhasya bhāvabodhavailakṣaṇyamupalabhyate, bādhavirahasāmānyāt /
sa ca prāmāṇye kāraṇaṃ na bhāvasvarūpatā /
sā tu prāmāṇyaṃ pratyaprayojikaiva kathañcitteṣu saṅgatā, ato nābhāvatvenāprāmāṇyaṃ bhavati /
bhāve tu prameye tadapramāṇamevetyabhiprāyeṇāha--- prameyamiti /
anurūpamevedaṃ yadabhāve 'bhāva' pramāṇamityāha---meya iti ||45||
yathā bhāvātmake meye 'bhāva' pramāṇaṃ nānurūpaṃ tathā tadabhāve bhāva ityāha--- bhāvātmaka iti ||46||
bhāvātmakasya mānatvaṃ na ca rājājñayā sthitam /
paricchedaphalatvāddhi prāmāṇyaṃ syād dvayorapi

5.8.48

yadi cāsya pramāṇatvamabhāvatvena neṣyate /
vastuna' kāraṇatvaṃ hi dṛṣṭamityabhimānitā

5.8.49

na liṅgatvaprameyatve bhavetāṃ tadvadeva hi /
tathā sati ca pūrvokto vyavahāro na sidhyati

5.8.50

pramāṇānāmanutpatternābhāvasya ca dharmatā /
yatrābhāvo 'sti tenāsyā' sambandho naiva vidyate

5.8.51

yo na sannihitastatra tasya dharmo bhavediyam /
na ca tasya prameyatvaṃ dharmadharmitvavarjanāt

5.8.52

na bhāvatmakameva pramāṇamiti rājājñā, yadeva tu paricchedaphalaṃ tadeva tu pramāṇam, tacca pratyakṣādyajanmano 'pi samānamityāha---bhāvātmakasyeti||
syādetat--- vastuna eva prāmāṇyadarśanānnāvastuno 'nupalabdhe' pramāṇatvamiti /
tathā ca sati bauddhānāmapi liṅga prameyatve na syātām, te 'pi hi nāvastuno dṛṣṭe ityāha-- yadīti sārdhena /
anujñāne doṣamāha--- tathā satīti /
na ca syād vyavahāro 'yamiti kāraṇādivibhāgenokto vyavahāra ityartha' ||48,49||
apakṣadharmatvādapi pratyakṣādyanutpattirna liṅgamityāha---pramāṇānāmiti /
nābhāve pakṣīkṛte pratyakṣādyanutpattistaddharmatayāvagamyate /
abhāvena sambandhābhāvadityabhiprāya iti /
nanvabhāvaviśiṣṭaṃ bhūtalaṃ sādhayiṣyāma', tacca pūrvavagatamiti taddharmo bhaviṣyatītyata āha--- yatreti /
na hi bhūtale pratyakṣānutpatti', jñāyamānatvāt tasyeti ||50||
ghaṭasya tarhi dharmo bhaviṣyati tadgocare pratyakṣādīnāmanutpatterata āha---yaiti /
satyam /
yatra pratyakṣādīni notpadyante taddharmatā kathañcid bhavedapi, na tvasāviha pramīyate /
dharmadharmitvayorabhāvāt /
na hi
abhāvena tu sambandho bhavettadviṣayatvata' /
tajjñānād viṣaytavaṃ ca jñāne meyaṃ na vidyate

5.8.53

saṃyogasamavayādisambandho naiva vidyate /
nāgṛhīte hi dharmatvaṃ gṛhīte siddhasādhanam

5.8.54

abhāvaśabdavācyatvāpratyakṣādeśca bhidyate /
pramāṇānāmabhāvo hi prameyānāmabhāvāvat

5.8.55

abhāvo 'pi pramāṇena svānurūpeṇa mīyate /
prameyatvād yathā bhāvastasmād bhāvātmakāt pṛthak

5.8.56

karmāṇi sarvāṇi phalai' samastai' sarvairyathāvacca yadaṅgakāraṇḍai' /
na saṅgatānīha parasparaṃ hi nāṅgaṃ tadetatprabhavaṃ kratūnām

5.8.57

taddharmiṇaṃ kṛtvābhāvaviśiṣṭatā sādhyate tasyāpratīte' /
nāpi tadviśiṣṭaṃ bhūtalādi, tadānīṃ tasya tatrābhāvāditi ||51||
abhāvasya tu sādharmo bhaviṣyati tadviṣayatvāt tasyā' /
abhāve hi prameye sā liṅgaṃ bhavatyeva /
kintu nāsrañcetito bhāvo viṣayo bhaviṣyati, jñāte ca prameyābhāva ityāha---abhāveneti ||52||
anyastu na kaścidabhāvenānutpatte' sambandhaprakāro vidyate, yena taddharmatāmanugamyānumānaṃ bhaviṣyatītyāha---saṃyogaiti /
itaścāpakṣadharmatvamityāha--- nāgṛhīta iti /
na hyagṛhīte parvate dhūstaddharmatayāvagamyate /
atha tadvadabhāvo 'pi prāk pratīyata ityucyate, siddhaṃ tarhi sādhyata iti ||53||
evaṃ pratyakṣānumānābhyāṃ prasādhitaṃ bhedaṃ prayogeṇa darśayati---abhāvaśabdeti ||54||
prayogāntaramāha---abhāvo 'pītibhāvāntena /
ata' siddhaṃ bhāvātmakāt pramāṇādanyatvamabhāvasyetyupasaṃharati---tasmāditi ||55||
vedopayogamabhāvasya darśayati---karmāṇīti /
yo 'yaṃ sarvakarmaṇāṃ phalāsaṅkara' parasparāsaṅkaraśca paraspamaṅgāṅgibhāvābhāva', nāsāvabhāvaprāmā
yuktyāgamābhyāmiha tarkito 'yaṃ pramāṇaṣaṭakaṃ pravibhajya bhāṣye /
tato 'dhikaṃ yad dvayamiṣṭamanyairbhedo na tasyetyapi siddhametat

5.8.58

iha bhavati śatādau sambhavādyā sahasrānmatiraviyutabāvāt sānumānādabhinnā /
jagati bahu na tathyaṃ nityamaitihyamuktaṃ bhavati tu yadi satyaṃ nāgamād bhidyate tat

Original text: Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc