Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā (with commentary) · Chapter 5.7
pradhānānāṃ tu sāmānyaṃ yatraikaṃ sampratīyate /
athavāvayavasāmānyānāmapi nātyantiko nāśo 'stītyāhi--- sāmānyasyeti /
kāraṇamāha---sarvasyeti ||25||
yadyasti tatrāpi sāhaśyayadhiyā bhavitavyamata āha---teṣāmiti /
bhūyastayā teṣāṃ sāhaśyamatiriktaṃ bhavati, na tvekaikaśo na santīti /
na kevalaṃ sāmānyamanaśraramitideśāntarādiṣvāśrayasadbhāva' kalpyate /
api tu pratyakṣe 'pi kvacidarthe tānyupalabhyanta evetyāha---tānīti ||26||
nanvakṣyādīnāṃ svāvayavasāmānyabhūmnā sābaśyamuktaṃ, tadavayavānāṃ tu kathaṃ sāhaśyaṃ bhaviṣyatyata āha---anyatheti /
dvedhā hyanupapannam--- kiñcidanupapannameva yanna kathañcidupapādayituṃ śakyam, kiñciccāsati kalpane 'nupapannam /
tatra yadekāntamanupapannaṃ tadupekṣyata eva /
yattu kalpite ksmiṃścidupapadyate anyathā nopapadyate tadupapattiranyakalpamanayāvasīyate /
evameva hi sarvalaukikaparīkṣakā budhyante /
na ca viparyayo deśāntarādiṣu dṛṣṭa' /
ata' pramāṇamevedam /
yathā cānumāne niścitarūpaṃ liṅgaṃ gamakam, evamihāpi kenacitpramāṇenāvagataṃ pramāṇāntareṇotthāpitavitarkamam /
na cātrānyataratrāpi prāmāṇye saṃśaya', kintu niścitaprāmāṇyoreva dvayo' samarthanāpekṣāmātraṃ kathamidamubhayamupapadyatāmiti /
ṣoḍaśina iva grahaṇāgrahamasāstrayo' /
na tatraikaparityāgenetaradupapādayituṃ śakyate /
ato yathā tatra kathamidamubhayamupapadyatāmityapekṣite prayogabhedenobhayamupapādyate, evamihāpi pramāṇapratipannamubhayaṃ niścitasadbhāvamarthāntaraparikalpanayā sama
... Msv 5,6.29cd - Msv 5,7.29cd missing!
avinābhāvitā cātra tadaiva parikalpyate /
na prāgavadhṛtetyevamanyathaiṣā na kāraṇam
gṛhābhāvabahirbhāva.u na ca dṛṣṭau niyogata' /
sāhitye tu pramāṇaṃ ca tayoranyanna vidyate
anyathānupapattyaiva hyekenānyat pratīyate /
tathā na kalpyate taccet sāhityaṃ na pratīyate
arthyate /
tādrūpyeṇaiva pratibhānāt /
vilakṣaṇāni hi pramāṇāni vilakṣaṇasāmagrīkāṇi /
ata eva parasparato bhidyante /
aprāmāṇyakāraṇāni ca saṃśayaviparyayāvajñānaṃ vā, taccārthāpattāvapi nāstīti kathamapramāṇatā /
kathamajñātasambandhāt pratīti' pramāmamiti cet /
na sambandha' prāmāṇye kāraṇam, api tu bādhaviraha' /
sa cehāpyaviśiṣṭa iti na kaścid doṣor'thāpattāvasmākaṃ pratibhātīti ||29||
nanu gṛhābhāvo nāntareṇa bahirbhāvamupapadyate ato nāntarīyaka', nāntarīyakācca yadarthāntarajñānaṃ tadanumānam, ato 'numānamevedaṃ bahirbhāvajñānamata āha----avineti /
ayamabhiprāya'--- nāntarīyakārthadarśanaṃ tadvido 'numānamiti kecit paṭhanti, teṣāmapi tadvido nāntarīyakatāvida eva nāntarīyakadarśanamanumānamabhipretam, na ceha nāntareṇa bahirbhāvaṃ gṛhābhāvo bhavatīti prāgavagatam, tadaiva hyarthāpattyā bahirbhāvaṃ parikalpyāyamanena vinā na bhavatītyavinābhāvitā kalpyate /
ata' sā svarūpasatyapi na pūrvamavagateti na jñānotpattau kāraṇamiti ||30||
nanvavagatasambandhasya tarhyanumānaṃ syādata āha---gṛhābhāvetitāntena /
na tāvadanniyamena sarvaireva dvayo' sāhityamavagatam, aviditasāhityasya tāvat siddhaṃ pramāṇāntaramityabhiprāya' /
yenāpi tayo' sāhityamavagataṃ tasyāpi
nāgṛhītayostayo' sāhityagraha' sambhavati, na ca tayorekagrahaṇe 'paradarśanamarthāpattyā vinā sambhavati /
anyathānupapapattyaiva tvekena gṛhābhāvena
tena sambandhavelāyāṃ sambandhyanyataro dhruvam /
arthāpattyāvagantavya' paścāda(stya?stva) numānatā
gṛhadvāri sthito yastu bahirbhāvaṃ prakalpayet /
yadaikasminnayaṃ deśe na tadānyatra vidyate
tadāpyavidyamānatvaṃ na sarvatra pratīyate /
na caikadeśe nāstitvād vyāptirhetorbhaviṣyati
nanvatrāvidyamānatvaṃ gamyate 'nupalabdhita' /
sā cāprayatnasādhyatvādekasthasyaiva sidhyati
bahirbhāvena vā tayoreka' pratyetavya' /
evaṃ cākalpymāne 'nyatarasya sambnadhino 'gṛhītatvāt sāhityapratītireva na syāt, ata' sāhityārthamarthāpattirarthanīyeti siddhaṃ pramāṇāntaramityabhiprāyeṇāha--- pramāṇaṃ ceti pratīyate 'ntena /
abhiprāyaṃ vivṛṇoti--- teneti ||31-32||
nanu ca nāvaśyamarthāpattyaivānyatara' sambandhī grahītavya', śakyate hi gṛhadvārāvasthitenābhāvapratyakṣābhyāmubhayaṃ viditvā sambandho 'nubhavitum, tathā viditasambandhācca gṛhābhāvād bahirbhāvānumānamityāśaṅkate tāvat--- gṛhadvārīti ||34 ||atrottaramāha--- tadāpīti /
ayamabhiprāya'--- sidhyatyevaṃ gṛhābhāvād bahirbhāvānumānam, na punarevameva sarveṣāmavagati', agṛhītasambandhānāmapi pratītibhāvāt /
eṣo 'pi ca prakāro naikatra bhāvena sarvatrābhāvāvagame sambhavati, na hi jagadabhāvenaikatra bhāvo 'nvita' śakyo 'vagantum /
jagadabhāvasya pratyetuśakyatvādityabhiprāya' /
nanvevaṃ tadāvagataṃ yadāyamekatra bhavati tadā paratra tatsamīpe na bhavatīti /
evaṃ ca viditavyāpterekadeśabhāne sarvatrābāvānumānaṃ bhaviṣyati /
ata āha--- na ceti /
na hyekadeśanāstitayā trailokyābhāvena hetorvyāpti' sidhyatīti ||35||
kiṃpunarjagadabhāvena sambandho nāvagamyate, tasyānavagateriti ced, nanvanupalabdhirabhāvāvagame kāraṇam, yathā caikatra san devadatto deśāntare
naitayānupalabdhyātra vastvabhāva' pratīyate /
taddeśāgamanāt sā hi dūrastheṣvasti satsvapi
gatvā gatvā tu tān deśān yadyartho nopalabhyate /
tato 'nyakāraṇābhāvādasannityavagamyate
nanu cāgnyādyabhāve 'pi dhūmādivyatirekiṇām /
taddeśāgamanāt spaṣṭo vyatireko na sidhyati
'nupalabhyamāno nāstīti niścīyate /
evamekatra san sarvatra nopalabhyata iti sarvatraiva nāstīti śakyamavagantum /
na hi darśanavadadarśanamapi prayatnamapekṣate, darśanaṃ hi kāryaṃ svakāraṇarthendriyasannikarṣādyapekṣamāṇamekatra sato na sarvatra sambhavati, darśanābhāvastu na kiñcidapekṣata iti codayati---nanvatreti /
atretyekadeśaṃ parāmṛśati /
atra khalvekadeśe 'nupalabdhito 'vidyamānatvamavagamyate /
tacca sarvatrāpi samānamiti ||36||
atra parihāramāha----naitayeti /
kimiti na pratīyate ata āha--- taddeśeti /
upalabdhiyogyasya hyanupalabdhirabhāvaṃ vyavasthāpayati, dūrastheṣu tvayogyatvādeva satsvapyanupalabdhi' sambhavatīti nābhāvaniścaya iti ||37||
yaditu sarvagrāmanagarasaritkāntārādideśā' prāptā' bhaveyu', evaṃ caitrasya teṣvabhāva' śakyāvagama', na cedaṃ śakyakaraṇamityabhiprāyeṇāha---gatvā gatveti ||38||
atra codayati---nanu ceti /
ayamabhiprāya'--- na tāvad vipakṣādavyāvṛtto heturgamaka', na ca sarve vipakṣā gatvopalabdhuṃ śakyante, ato 'vaśyamekadeśasthasyaivānupalabdhyā vipakṣād hetorvyatireko grahītavya' /
tadvadihāpi bhaviṣyatīti /
dhūmādayaśca te vyatirekiṇaśceti dhūmādivyatirekiṇa' /
agnyādyabhāve ye vyatirekiṇo dhūmādayasteṣāmagnyādyabhāvadeśāgamanād vyatireko na sidhyatīti ||39||
yasya vastvantarābhāva' prameyastasya duṣyati /
mama tvadṛṣṭamātreṇa gamaka' sahacāriṇa'
nanvevamitaratrāpi sambandho 'nupalabdhita' /
caitrābhāvasya bhāvena dṛṣṭatvādupapadyate
sāhitye mitadeśatvāt prasiddhe cāgnidhūmayo' /
vyatirekasya cādṛṣṭergamagatvaṃ prakalpyate
pariharati---yasyeti /
vyatirakepradhānavādino hi bauddhasyāsati vipakṣād vyatirekagrahaṇe na heturgamako bhavati, vastvantarābhāvo hi tasya prameya', agnyādervastuno /
anyasyānagnyāderabhāva iti yāvat /
sa hi sarvānagnivyatirekamantareṇa na sambhavati, mama tu sahacāriṇo heturgamaka', anvayamātraniyamena /
sa ca vipakṣādarśanamātreṇa dvitraireva darśanai' sidhyatīti ||40 ||nanvanvayavādino 'pyajātātivṛttakapratyutpannānantadeśavartivahnisahacaritadhūmadarśanaṃ durlabhameva /
atha katipayāgnisāhityadarśanādevāsahitāvagatā api vahnayo 'numīyante, evaṃ tarhīhāpi caitrābhāvasya jagadavartina ekadeśabhāvena sambandha upapadyata eva /
atrāpi hyekatra caitre bhavati katipayeṣu tadabhāvo dṛṣṭa eva, tāvatā ca sarvatrābhāvo 'vumāsyata ityāha--- nanvevamiti ||41||
atra parihāramāha---sāhityaiti /
ayamabhiprāya'--- na hi no vyaktiviṣayamanumānam, api tarhyākṛtiviṣayam, ākṛtyośca prativyaktikṛtsnasamavāyātsulabhameva sāhityadarśanam, sakṛddarśanenaiva hyākṛtyo' sāhityamavagamyate /
ata eva dvitrādidarśanamapi vyabhicārāśaṅkāyāṃ niyamārthamabhyarthyate /
avagate hi sāhitye bhavati śaṅkā--- kimayamaupādhika' saṃsargo dhūmasyāgninā saha āhosvit sahaja eveti, tatrāsakṛddarśane 'nvayāvyabhicārādupādhyantarapraveśakāraṇābhāvātsvābhāviko 'syāgninānvaya iti bhavati mati' /
agnestu prathamamavagatasambandhasyāpi dhūmena darśanāntare vyabhicāradarśanādārdrendhanādirupādhiranupraviśati /
naca deśādibhede vyabhicārā śaṅkā, sakṛddarśanāvadhāritasāhacaryayorhi dvayorapyagnestāvad vyabhicāro dṛṣṭo
iha sāhityamevedamekasya sahabhāvina' /
anantadeśavartitvānna tāvadupapadyate
nanu deśāntaraṃ śūnyaṃ caitreṇaivaṃ pratīyate /
taddeśavyatiriktatvātsamīpasthitadeśavat
viruddhāvyabhicāritvaṃ tadvadeva hi gamyate /
samīpadeśabhinnatvāccaitrādhiṣṭhitadeśavat
puruṣasya tu kārtsnyena yadekatropalambhanam /
dvitrādidarśanenaiva,tad yadidhūmo 'pyagniṃ vyabhicaret, asyāpi hi dvitricaturaireva darśanairvyabhicāro dṛśyeta, na ca dṛśyate /
ato 'gnyanvitasvabhāvo 'yamiti niścīyate /
yasya tvevamapyanāśvāsa' /
tasya sarvapramāṇeṣveva kvacid vyabhicāradarśanādanāśvāsa' syāt /
vipakṣavyatireko 'pi caivamarthādeva siddho bhavati /
sa hi prathamamanvicchato vipakṣadeśānāmanantatvād durlabho bhavati /
svabhāvaniyame tu jñāte svabhāvasyāvyabhicārāt sulabho vyatireka' /
na hi svābhāvikamuṣṇatvamantareṇa kvacit kadācidagnirbhavatīti kaścidāśaṅkate /
mitadeśatvāditi /
parimitadeśatvādityartha' ||42||
ekadeśabhāvajagadabhāvayostu naivaṃ sāhityajñānaṃ bhavatītyāha--- iheti /
eko hyatra sarvatrābhāva' sahabhāvayanantadeśavartī, na tvagnidhūmākṛtivat parimitadeśa', ato 'tra durgrahaṃ sāhityamiti ||43||
atra codayati---nanviti /
anumānena deśāntarābhāvaścaitrasya pratīyate /
evaṃ hyanumāsyate /
parokṣā' sarvabhūmayaścaitrābhāvasambandhā', tadākrāntadeśavyatirekitvāt sthitacaitradeśamamīpavaditi ||44||
pariharati---viruddheti /
kathaṃ hi viruddhāvyabhicāritvamata āha--- tadvaditi /
tadvaccaitravaddeśāntaramiti /
ator'thāpattyaiva sarvatrābhāvo 'vagantavya', nānyā gatirasti ||45||
tathātu taṃ gṛhītvāsāhityagrahaṇapura' saraṃ yadyanumānamiṣyate tadarthāpattipūrvakam, etāvatā ca siddhamarthāpatte' prāmāṇyamityabhiprāyeṇāha--- puruṣa
tasyānyathā na siddhi' syādityanyeṣvasya nāstitā
tenārthāpattipūrvatvamatra yatra ca kāraṇe /
kāryadarśanata' śakterastitvaṃ sampratīyate
syetyatrāntena /
yastu vadati--- svātmanastāvadekatra sata' sarvatrābhāvena sambandho dṛṣṭa' ato 'nyasyāpyanuminotīti /
sa vaktavya' svātmana eva sarvatrāsattā kathamavagamyate, yadyabhāvena, kasyeti vaktavyam, na tāvatpratyakṣasya nivṛttyā dūradeśeṣvabhāva' śakyate 'vagantum, dūratvādeva teṣāmanupalabdhiyogyatvānna svātmano 'bhāvasteṣu śakyate 'vagantum /
atha tatra sato dūrasthatvameva na syāt, ata' sahaiva deśāntare svaśarīramupalabdhiyogyaṃ bhavati, yogyatvāccopalabhyet, yo hi yatra bhavati tasya sahaivādhāreṇātmopalabdhiyogyo bhavati, na ceha tathā, ato na deśāntareṣavastīti /
evaṃ cānumānena deśāntarābhāvo grahītavya' /
na pratyakṣābhāvena /
tatra ca viruddhāvyabhicāritoktaiva--- deśāntarāṇi vimatipadāni caitravanti caitravaddeśasamīpavyatiriktadeśatvāccaitravaddeśavaditi /
yatra ca pratihetunā sandeha' kriyate tatra balavatānyena sarvatrābhāvena samartham /
sā hyevaṃ pravartate, yadetadekatra kārtsnyena caitrasyopalambhanaṃ tannopapadyate, yadi deśāntare caitro bhavet, dvedhā hi bhāvā' prādeśikā vibhavaśca, vibhavo 'pi dvedhā, sarvavyāpina' svāśrayavyāpinaśca /
pūrve gaganādaya' /
uttare jātyādaya' /
yaddhi sarvasaṃyogibhiranāgatairagataṃ sambadhyate, tadvibhutayā prasiddham, tayā cātmākāśādaya iti vibhava ityucyante /
na tāvadākāśavaccaitra', ekatra parisamāpto hi parimaṇḍala' so 'vagamyate /
na ca yathāvayavī svāvayaveṣu vartate tathā deśāntare vartitumarhati /
yadi hi tasyānyatra bhāgā' bhaveyu' iha kṛtsno nopalabhyeta /
bhavanvāntarāle vicchedādanyo bhavet /
na ca jātivad vartitumarhati /
jātirhyamūrtā, saikatra nahīdaṃ sāmānyam /
saṃyogo 'sya deśāntareṇa sambandha' /
sa ca nāgatasya sambhavati /
gatvā hyavaṃ deśāntarai' saṃyujyamāno dṛśyate /
ata eva na vibhu' /
kāryasya nanu liṅgatvaṃ na sambandhānapekṣaṇāt /
dṛṣṭvā sambandhitāṃ caiṣā śaktirgamyeta nānyathā
taddarśane tadānīṃ ca pratyakṣāderasambhavāt /
arthāpatte' pramāṇatvaṃ trailakṣaṇyād vinā bhavet
ato 'syana kathañcidekatra sato 'nyatra sattvamupapadyata ityanyatrābhāvamantarbhāvya kṛtsnabodha' samarthyate, kā punaratrānupapatti', nātra kṛtsnabodhasya kenacit pratighāto daśyate /
bhāvānumānenaiva kevalaṃ tu durbale pratighātahetau tadabādhenaivārthāpattirātmānaṃ labhate /
durbalaṃ ceha bhāvānumānaṃ pratihetuviruddhatvāt /
yatra tu tulyabalamubhayamekatropanipatitaṃ bhavati, tatrārthāntarakalpanayopapattiriti na kiñcidanupapannamiti /
evaṃ tāvadabhāvapūrvikāyā arthāpatteranumānād bheda ukta', pratyakṣapūrvikāyā bhedamidānīṃ darśayituṃ tatpratijñānaṃ tāvadāha--- yatra ceti /
yatrāpi dāhādikāryadarśanādagnyāde' kāraṇasya śaktirastīti kalpyate tatrāpyarthāpattireva prathamā /
yadi tu paścādanumānaṃ bhavati bhavatu /
bhāṣyodāhṛtatvāccābhāvapūrvikāyā eva prathamamanumānād bhedo varṇita iti ||46,47||
atrānumānavādināṃ liṅgamupanyasyati---kāryasyeti /
evaṃ hi manyante--- dvividhamanumānaṃ dṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayamadṛṣṭasvalakṣamaviṣayaṃ ca saṃyogavibhāgādibhya iva kriyādyanumānam /
kāryaṃ hi kāraṇena sāmānyato jñātasambandhamiti tatastatpratītiranumānabhevedamiti /
etadapi dūṣayati--- na sambandheti /
yena hyekadā bījādaṅkuro dṛṣṭa' so 'nyadā tathāvidhādeva punaranupalabhamāna' svabhāvānumānena janayitavyo 'nenāṅkura ityanumimāna evātrā śaṅkate kathamaṅkuro na jāyata iti, tata' kalpayati--- asti kaścid bījasamavāyī śaktibhedo yadvaśāt prāk kāryamāsīdadya ca nāstīti /
taccedamanapekṣitasambandhasyaiva purātanedānīntanāṅkuradarśanādarśanavicārādeva jñānaṃ jāyamānaṃ kathamanumānamiti /
api ca sambandhagrahaṇādhīnameva sarvamanumānaṃ na tadagṛhītayo' sambandhino' sambhavati /
na ceha tayoratīndriyā śakti'
anumānādabhinnatvānnoktau jayaparājayau /
vaghyaghātakabhāvena yau sarpanakulādiṣu
pīno divā na bhuṅkte cetyevamādivaca' śrutau
tāmarthagocarāṃ kecidapare śabdagocarām /
kalpayantyāgamāccaināmabhinnāṃ pratijānate
pramāṇāntareṇa śakyate 'nubhavitum, ata eva ca na tadvato 'pi grahaṇaṃ sambhavati, ata' kathamagṛhītasambandhāt
kāryācchaktitadvato' siddhiriti /
tadetadāha--- dṛṣṭaveti /
nanvavagataṃ tāvat kāryasāmānyaṃ kāraṇasāmānyena vyāptamiti, atastadanumāsyate /
satyam, kintu śaktikakalpanayā vinā kāraṇākhyaiva na nivartate /
aṅkuro hi bījabhāvabhāvī vyabhicaritabhāvāntaraśca bījakāraṇaka ityavagata' satyapi tu bīje 'jāyamānastadapi vyabhicaratīti kāraṇāvagatirevāvasīdati, tāṃ śaktikalpanayottabhnāti /
kḷptāyāṃ ca śaktau kāraṇasambandhinyāmarthāpattyā yadi sambandho 'vagamyate tadastu siddhāntavacchaktisiddhāvarthāpatti' pramāṇamiti /
anumānalakṣaṇād vinār'thāpattirjāyamānā pramāṇāntaramityupasaṃharati--- arthāpatteriti ||49||
vṛttyantarodāhṛtamudāharaṇa dūṣayati---anumānāditi /
jayo hi parājayena viditavyāptiriti tamekatra ghātake nakule dṛṣṭvā pratipakṣasya parājayo 'vagamyate /
parājayadarśanena pratipakṣasya jaya iti /
nedamarthāpattāvudāhāryamiti ||50||
śrutārthapattirabhidhāsyata ityuktam, tāmidānīmudāharati--- pīna iti ||51||
asyāśca viṣayaṃ pratyasti vivāda' /
tamekanirdhāraṇārthamupanyasyati---tāmarthetikalpayantyantena /
sarve cāgamābahirbhūtāmātiṣṭhanta ityāha--- āgamācceti ||52||
prāyaśaścānayā vede vyavāhāro vyavasthita' /
so 'vaidika' prasajyeta yadyeṣā bhidyate tata'
vacanasya śrutasyaiva so 'pyartha' kaiścidāśrita' /
tadarthopaplutasyānyairiṣṭo vākyāntarasya tu
na tāvacchrūyamāṇasya vacasor'tho 'yamiṣyate /
na hyanekārthatā yuktā vākye vācakatā tathā
padārthānvayarūpeṇa vākyārtho hi pratīyate /
na rātryādipadārthaśca divāvākyena gamyate
na divādipadārthānāṃ saṃsargo rātribhojanam /
na bhedo yena tadvākyaṃ tasya syāt pratipādakam
āgamābhedābhyupagame 'bhiprāyamāha---prāyaśaiti /
phalāpūrvavidhyantādisiddhau bhūyānasyā vede upayoga', sarvo 'nāgamatvevaidika' syāditi ||53||
āgamikatve 'pyavāntaravipratipattimupanyasyati---vacanasyeti /
atra niṣkarṣaṃ darśayati---na tāvaditi /
kāraṇamāha--- na hīti /
vākyaṃ tāvadavācakam, pragevānekeṣāmarthānāmiti ||55||
yadyavācakaṃ kathaṃ vākyādarthapratītirata āha---padārtheti /
etacca tadabhūtādhikaraṇe vakṣyata iti /
nanu rātryādivākyārtho yadi divāvākyenānabhihita' padārthānvayarūpeṇaiva svārthavad gamayiṣyate /
ata āha--- na rātryādīti /
na hi divāvākye rātryādipadārthā' santi, kutastatra teṣāmanvaya iti ||56||
nanu divādipadārthānvayādeva rātryādivākyārtha' pratyeṣyate, ata āha---na divādīti ||57||
anyārthavyāpṛtatvācca na dvitīyārthakalpanā /
tasmād vākyāntareṇāyaṃ buddhisthena pratīyate
tasya cāgamikatve 'pi yattad vākyaṃ pratīyate /
pramāṇaṃ tasya vaktavyaṃ pratyakṣādiṣu yad bhavet
na hyanuccārite vākye pratyakṣaṃ tāvadiṣyate /
nānumānaṃ na cedaṃ hi dṛṣṭaṃ tena saha kvacit
yadi tvanupalabdhe 'pi sambandhe liṅgateṣyate /
taduccāraṇamātreṇa sarvavākyamitirbhavet
na cārthāpattigamyāni sarvai' sarvavacāṃsi hi /
sambaddhānyupalabdhāni yena teṣvanumā bhavet
na hyanekārthateti yaduktaṃ tad vivṛṇāti---anyārtheti /
ato vākyāntarasyaivāyamartho na dināvākyasyetyāha--- tasmāditi ||58||
evaṃ tāvanna mūlāgamasyāyamartha', yena tu vākyāntareṇa buddhisthenāyamartho 'vagamyate, tasyaiva pratyakṣādiṣu madhye pramāṇaṃ nirdhāraṇīyamityāha--- tasyeti ||59||
tatra pratyakṣaṃ tāvanna tatsiddhau pramāṇamityāha---na hīti /
anumānamapi tena sambaddhasya divāvākyasyādarśanānna sambhavatītyāha--- nānumānamiti ||60||
aviditasambandhe tu divāvākye liṅga iṣyamāṇe 'vyavasthetyāha---yadi tviti ||61||
yadi tūcyate sambandhamevadivāvākyasya rātrivākyenagṛhītvā tatastadanumāsyata iti, sidhyatyevam, na tuśrutārthāpattivedyāni sarvāṇi lokavedavākyāni sarvai' pratipādakavākyai' sambaddhānyavagatāni /
ata' kathaṃ tebhyastānyanumīyanta ityāha---na ceti ||62||
na ca sattānumānena viśeṣo vānumīyate /
iha vākyaviśeṣasya sattaiva tvavagamyate
pūrvasiddha' svatantror'tha' svatantreṇa viśeṣita' /
dharmī dharmaviśiṣṭo 'tra nānumeya' pratīyate
atha śrutasya vākyasya mīyate tadviśiṣṭatā /
tata' pakṣo 'bhyupeta' syādaprasiddhaviśeṣaṇa'
kiñca liṅgāntarābhāvādetasya yadi liṅgatā /
pratijñārthaikadeśatvaṃ padavat tai prasajyate
tadvadeva nirākāryā vacasordharmadharmitā /
nāgṛhīte hi taddharmo gṛhīte nānumeyatā
itaśca nānumānamityāha--- na ceti /
kenaciddhi sāmānyātmanā jñātasambandhena viśiṣṭaṃ kiñcidanumīyate na vastusattāmātram /
na ca viśiṣṭa', ajñātasambandhatvāt iha tu tadubhayaṃ viparītamiti ||63||
yataścātra vākyāsvarūpameva prameyamata' parvatādiriva pūrvasiddha' svatantro 'sambaddha' kenacidagnyādineva svatantreṇa kenacid viśeṣito dharmī dharmaviśiṣṭo nāstītyāha--- pūrvasiddha iti ||64||
atha śrutameva vākyaṃ dharmitayopādāyāśrutavākyaviśiṣṭatā sādhyate tatastadaprasiddheraprasiddhaviśeṣaṇa' pakṣa ityāha--- atheti ||65||
api ca śrute vākye 'śrutavākyaviśiṣṭe sādhyamāne na tāvat kiñcilliṅgamupalabhyate, na cāliṅgakanumānaṃ bhavati, tad yadi tadeva punarliṅgamiṣyate tata' pratijñārthaikadeśitvam, yathā pade pakṣīkṛter'thaviśiṣṭe sādhyamāne 'bhihitamityāha---kiñceti ||66||
dharmadharmibhāvo 'pi divāvākyarātrivākyadayo' śabdārthayoriva nirākārya ityāha--- tadvadeveti /
yathā tatrārthe dharmiṇyapratipanne na padaṃ taddharma ityuktam, evamihāpi nāpratipanne rātrivākye taddhadharmatayā divā
kriyākārakasambandhādṛte nāsti tu dharmatā /
avācakatayā caitanna dharmo viṣayātmanā
pratītervācakatvaṃ cet prasaktānekaśaktitā /
anumāviṣayotthaṃ tu dharmatvaṃ niṣphalaṃ bhavet
padārthairapi tadvākyaṃ nāsambandhāt pratīyate /
sāmānyānyanyathāsiddherviśeṣaṃ gamayanti hi
vākyaṃ pratīyate /
atha tu pakṣadharmatāpratipattyarthaṃ tat prathamamavagatamityucyate tato 'numeyābhāva ityabhiprāya' /
abhiprāyaṃ
vivṛṇoti--- nāgṛhīta iti ||67||
api ca tatraiva pade varṇitam--- na kriyākārakasambandhādṛte sambandho bhavatīti /
ato yathā padasya na kaścit
kriyānivandhanor'thasambandho 'stīti na taddharma ityuktam, evaṃ divāvākyasyāpi rātrivākyadharmata nirākāryetyāha---kriyeti /
na cātra viṣayaviṣayibhāvarūpāpi dvayārvākyayo' śabdārthayoriva sambandho bhavati ucyate hi śabdenārtha', na tu vākyaṃ vākyāntarasya vācakamityāha--- avācaketi /
pade tvarthapratītijanakatvena tadviṣayatāmaṅgīkṛtyānumeyābhāvo darśita' /
iha tu vākyasyāvācakatvāt tadviṣayatvameva pratyetuṃ na śakyate iti viśeṣa' ||68||
yadi tūcyate pratīyate tāvad divāvākyād rātrivākyam, atastasyāpi tadvācakatvamityasti viṣayaviṣayilakṣaṇa' sambandha iti, tatraikaṃ vākyamanekārthamabhyupagataṃ bhavet, svārthaṃ hi tatpratipādayati rātrivākyamapi, na caivaṃ nyāyyamityabhiprāyeṇāha---pratīteriti /
athocyeta--- mābhūdavācakatayā tdaviṣayatvam,tena tu tadvākyamanumīyate, atastalliṅgamanumānaviṣayatayā liṅgameva divāvākyaṃ taddharmatayābhidhīyata iti /
yattāvadanumānaviṣayabhāvādutthitaṃ taddharmatvaṃ tadanumānasya pūrvasiddhatvānniṣphalamityāha--- anumeti ||69||
evaṃ tāvad divāvākyamaliṅgamityuktam, tadgatapadārthānāmapyevameva liṅgatā nirākāryetyāha---padārthairiti /
nanvagṛhītasambandhā eva padārthā
na tu vākyāntareṇaiṣāṃ vinā kiñcinna sidhyati /
na cāpyanya' prakāro 'sti tena vākyena saṅgatau
athaitadvāci kalpyeta vākyamanyat tathaiva ca /
prasaṅgāt tatra dūre 'pi nāsambandhāt pramucyate
tataśca prathamādeva varaṃ jñātumasaṅgatāt /
anvayavyatirekau ca pratiṣedhyau pade yathā
yathā vākyārthaṃ gamayanti, evaṃ rātrivākyamapi kiṃ na gamayanti, ata āha--sāmānyeti /
kriyāsāmānyaṃ kārakasāmānyaṃ vā pratipannamalabdhetaretaravyatiṣaṅgamanyathā na sidhyatīti taṃ viśeṣaṃ gamayati, yaścāsau viśeṣa' sa eva tu vākyārtha ityucyate iti ||70||
na caiṣa prakāro rātrivākyapratipādane sambhavatītyāha---na tviti /
yadyapi divāvākyaṃ na rātrivākyasya vācakam, tathāpi kalpayiṣyāma', tataśca tatpratyeṣyata iti /
tadidamāśaṅkete tāvat --- athaitadvācītyanyadantena /
atra dūṣaṇamāha--- tathaiveti /
atra tāvadevaṃ vākyāntarakalpanāyāṃ pramāṇameva nāstīti tadanādṛtya tāvadanavasthāmāpādayati, yadapi kalpitaṃ vākyaṃ tadapi na rātrivākaymavagamayituṃ śaktam /
na ca tadasambaddhameva tasya gamakamiti yuktam /
punarapi vākyāntarakalpanāyāṃ sa eva doṣa' /
evaṃ yadeva kiñcid vākyaṃ kalpayitumiṣyate tadeva nāsambaddhaṃ gamakamityanavasthāpata iti ||72||
atha tvantimamasambaddhameva gamakamiti kalpyate, tad varaṃ prathamasyaiva tathāvidhasya gamaktavaṃ kalpatum, kiṃ vākyāntarakakalpanayā /
naca tadyuktamityabhiprāyeṇāha--- tataśceti /
evaṃ tāvat pakṣadharmatvādyasambhavena rākṣivākyasyānumeyatvaṃ nirastam, anvayavyatirekayorapi padavat pratiṣedho darśayitavya ityāha--- anvayeti /
nahi satyeva rātrivākye divāvākyaṃ
śrutavākyena sādṛśyaṃ nāśrutasyāsti kiñcana /
tasmādanupamānatvamarthasyāpyanayā diśā
upamānatvaliṅgena vākyaṃ prati nivārite /
arthe 'pi caivameva syāt tasmāt pūrveṣvasambhava'
ata' śrutasya vākyasya yadarthapratipādanam /
tadātmalābha eva syād vinā netyetadiṣyate
etadarthād vinā nāyamityartha' kiṃ na kalpyate /
vākyārthavacca kiṃ nāyamāgamārtha' pratīyate
nāsatītyanvayavyatirekau sta', taddeśatatkālādisambandhasyābhāvāt /
na ca jñānānvayo 'satyapi rātrivākyajñāne vyutpannasya divāvākyajñānād, vijñānottarakālabhāvinoścānvayavyatirekayostadanupayogādityādipadavaddarśayitavyamityabhiprāya' ||73||
evaṃ tāvat pratyakṣānumānāgamairna rātrivākyaṃ pratīyata ityuktam, upamānamapi tatra na pramāṇamiti darśayati---śrutavākyeti tvamantena /
divāvākyavacca tadarthenāpi na rātrivākyamupamīyata ityāha--- arthasyeti ||74||
yathā ca rātrivākyasya divāvākyatatadarthābhyāmupamānaṃ nirastamevaṃ rātrivākyārthasyāpi tābhyāṃ nirasanīyamityāha--- upamānatveti syādantena /
upasaṃharati--- tasmāditi ||75||
ata' pramāṇāntararābhāvādarthāpattireva rātrivākyāvagame śaraṇamityāha---ataiti /
pratyakṣadṛṣṭaṃ pīnatvaṃ bhojanapratiṣedhena pratihanyate, pīnatvena divābhojanam, ata' parasparapratighātād divāvākyasya svārthapratipādanamevānupapadyamānaṃ rātrivākyamanupraveśayati, ata' tadrātrivākyaṃ kalpyata iti ||76||
tāmarthaviṣayāmiti yadktaṃ tadidānīṃ dūṣayitumupanyasyati---etadarthādvineti /
ayamabhiprāya'--- pīntavaṃ hi bhojanapratiṣedho vā paraspareṇa pratihanyate tayoścārthakalpanayaivātmalābha' /
pīnasya hi divā niṣiddhe
savikalpavijñānai' śabda' pūrvaṃ pratīyate /
labdhaprayojane vākye paraṃ nāgamikaṃ ca na'
bhojane, rātribhojanenaiva pīnatvamupapadyate, na rātrivākyenātor'thakalpanaiva yukteti /
api ca, yathā parairabhidhīyamāno 'pi padārthānupapattyā gamyamāno vākyārtha āgamārtho bhavati /
evaṃ vākyārthānupapattigamyo 'pyartha' kiṃ nāgame 'ntarbhavatītyāha--- vākyārtheti ||77||
prathamaparicodanāṃ tāvat pariharati---savikalpaketi /
savikalpako hi śrutārthāpattibodha' savikalpajñānāni ca śabdapura' sarāṇi /
ata' śabdaparyavasitāyāmarthāpattau śabdādeva sidhyannartho nārthāpatterviṣaya iti /
nanvevaṃ sarvapramāṇavikalpeṣu samānamidam, indriyaliṅgābhyāmapi śabdapura' saramevāgni' pratīyate, tatastayorapi śabdaparyavasāyitaiva bhavet atastatra smṛtistha eva śabdo 'pratyāyaka', tadihāpi samānam /
yathā hi karmendriyamarthenaiva sannikṛṣṭamiti tameva prakāśayati liṅgaṃ cārthena sambaddhamiti ta gamayati, na śabdam, evamihāpyanupapadyamānor'thenaivopapadyate na śabdena /
tathā ca dṛṣṭārthāpattayor'thaviṣayā eva /
atrocyate /
satyamarthadvārikeva vākyāntaramevākāṅkṣati, yathā padaṃ padāntaram /
na hi pacatītyukte odanapratyakṣeṇākāṅkṣā nivartate, kiṃ tarhi odanamiti padena, evaṃ vākyamapyanupapadyamānatayāvagataṃ vākyāntaramevākāṅkṣati, na tu tamarthaṃ svarūpeṇa /
ata eva nirvāpamantre 'tideśād vikṛtiṃ gate prākṛtadevatāyā abhāvāt tatpadanivṛttau tasya sthāne sūryāyeti padamūhyate /
chedanamantre tviṣetvetyatra chinadmīti padamadhyāhriyate /
hṛdayasyāgne 'vadyati atha jihvāyā atha vakṣasa ityatrāpadyatipadānuṣaṅga' /
na cārtha evānuṣajyate 'anuṣaṅgo vākyasamāpti' sarveṣu pekṣyate śabdollekhenāpi gṛhyamāṇa', kinnvartharūpeṇaiva, tamarthaṃ vikalpayani śabdantvastu nāma sanmātratayā /
yadi tu tatrāpi śabdo 'pekṣyate tiraścāmarthavikalpo na syāt, sa ca nāsti dṛśyeta hi teṣāmapi hitāhitaprāptiparihārārtha' prayatna' /
tṛṣitā hi gāvastaṭākāni gacchanti, varṣātapābhi
nanu cāsati sambandhe sati vānavadhārite /
gamyajñānamidaṃ vākyaṃ prasajyetāpramāṇakam
bhūtāśca tatpratīkārakṣamaṃ deśam /
ato 'śabdajñānāmapyanumānādivikalpadarśanānna tatra śabdāpekṣāstīti niścīyate /
śrutārthāpattibodhastu tiraścāṃ nāstyeva, śabdavyutpattijo hyasau, na ca teṣāmasāvastīti pratyakṣe 'pi varṇitam /
anyeṣāmapyavyutpannamaśabdānāṃ śrutārthāpattibodho na dṛśyate /
kiṃ punastiraścām /
atho 'nvayavyatirekābhyāmagamyate 'sti śabdāpekṣā śrutārthāpattau' /
anumānādiṣu tu saṃskārodabodhenāvarjanīyatayāstu nāma śabdasmṛti', na tu śabdāpekṣā /
ato 'tra vākyasyānupapannasya vākyāntaramevārthavadupapādakaṃ na tvarthamātraṃ śabdamātraṃ vā /
ata evāgṛhītasambandhasyārthamaviduṣa' śrute 'pyupapādake vākye nānupapannavākyārthajñāne 'nupapatti' śāmyati, pratipannārthasyāpyāśayakalpanā /
ato na śrutavākyasya nyūnatābuddhirnivalabdhaprayojana iti /
yāvaddhayakṛtārtha' śabdastāvad bodho 'vagamyate, sa tadartho bhavati /
prayojanavacano hyarthaśabda' /
ata eva vākyārtha āgamārtho bhavati /
tu kriyākārakasaṃsarge labdhaprayojanaṃ vākyamiti tata' paramarthāntaramavagamyamānaṃ nāgamikaṃ bhavati /
na hi prayojanatvāvagatārthānupapattyā yadavagamyate nāsādyata iti yuktaṃ vākyārthasya pūrvāvagatasyāgamārthātvam /
ka' punarviśeṣa', ucyate /
śrutāgamārthatve yadi pramādāt tannāśo bhavati tato yajurvedādivihitanāśanimittaṃ prāyaścitam, itarathā tvavijñātanāśanimittamiti yadyavijñāto bhūrbhuva' sva' svāheti mahāvyāhṛtī' samāhṛtya prāyaścitaṃ samupadiśati /
śrutārthāpattivedya eva hi vedo 'vijñāta ityucyate, sa hyṛgādīnāṃ nānyatamatvena
jñāyata iti ||78||
atra codayati---nanu ceti /
na tāvad divāvākyarātrivākyayo' sambandho 'sti, sannapi vā na vidita', na
cāviditasambandhānyadarśa
sambandhasya pramāṇatvaṃ sthitaṃ kiṃ ceśvarājñayā /
pratyakṣasya pramāṇatvaṃ kathaṃ vā saṅgatervinā
astīndriyārthasambandhastatra cennānapekṣaṇāt /
na hi pratyakṣavelāyāṃ sarveṇāsau nirūpyate
yenāpi tu nirūpyeta paścādanubhavādasau /
na syādeva pramāṇāṅgamasatā tulya eva sa'
aprāpyakāriṇī yeṣāṃ cakṣu' śrotre ca te yathā /
tajjñānasya pramāṇatvamicchantyevaṃ bhaviṣyati
tasmādasattve sattve vā sambandhasya yadeva na' /
jāyetābhaṅguraṃ jñāna tasyaiva syāt pramāṇatā
ne 'nyakalpanā yuktā, atipaprasaṅgāt /
pratibaddhasvabhāvaṃ hi pratibandhabalādeva pratibandhakamupasthāpayati, apratibanadhena tvanyakalpanāyāṃ na pratiniyame kāraṇamasti /
ato 'pramāṇamevedaṃ rātrivākyajñānamiti ||79||
pariharati---sambandhasyeti /
prabhāṇatvaṃ pramākaraṇatvamityartha' /
karaṇasādhanaśca pramāṇaśabda iti /
akāraṇatvameva prāmāṇye sambandhasya darśayati--- pratyakṣasyeti ||80||
nanvindriyārtasannikarṣajameva pratyakṣamato nākāraṇaṃ prāmāṇye sambandha iti codayati---astīticedantena /
pariharati--- nānapekṣaṇāditi /
anapekṣatvameva darśayati--- na hīti /
nirūpito hi sambandha' pramāṇotpattau kāraṇamanumāne, na ceha tatheti ||81||
pratyakṣottarakālaṃ tu nirūpaṇaṃ na pramāṇāṅganamityāha---yenāpīti ||82||
api cāprāpyakārīndriyavādipakṣe svarūpasattvamapi sambandhasya nāstyeva, ato yathā te pratyakṣajñānasya pramāṇatāmicchanti, evamihāpi bhaviṣyatītyata āha---aprāpyeti ||83||
tenānādṛtyaiva sambaddhamutpannamasandigdhamaviparītaṃ ca deśādibhede 'pi jñānaṃ pramāṇamitayāśrayaṇīyamityāha---tasmāditi /
jāyata ittyanutpattilakṣaṇamaprāmāṇyaṃ nirasyati, abhaṅguramiti saṃśayaviparyayāviti ||84||
na cāpyasyā' pramāṇatve kaścid vipratipadyate /
bhedābhede visaṃvāda' kṛtastatra ca nirṇaya'
ṛte yatra ca sambandhād buddhareva na jāyate /
tatra kiṃ kriyatāṃ so 'pi prāmāṇye naiva kāraṇam
smṛtyā śrutiryā parikalpyate 'smin liṅgādibhiryā viniyojikā ca /
phalādibhiryat paripūraṇaṃ ca sambandhadṛk tatra na kācidasti
api cārthāpattirapramāṇityalaukiko vivāda iti /
na hi tayā pravartamānānāṃ pravṛtti' pratihanyate /
pravṛttisāmarthyaṃ ca prāmāṇyam /
anumānād bhedābhedayorasti vivāda', tatra cāsmābhi' kṛto nirṇaya ityāha---na cāpīti ||85||
yadyevamanumāne 'pi sambandho nāṅgamevāpadyetāta āha---ṛtaiti /
tatra hi buddhirevāsati sambandhajñāne na jāyata iti tadutpattau kāraṇamāśrīyata eva /
prāmāṇyaṃ tu tatrāpi bādhavirahīdeveti ||86||
vedopayogamarthāpatterdarśayati---smṛtyeti /
bhūyān khalu vedabhāga' śrutārthāpattipramāṇaka' sa tāmantareṇa na sidhyeta, yathaiva hi pāṭhenābhivyaktā śrutirātmānaṃ labhate, evaṃ śrutārthāpattipramāṇakā hi /
yadāha---
'yathaiva pāṭha' pratipattyupāyastathaiva sāmarthyamapi śrutīnām /
tenaiva caikāṃ na samāmananti sahasrabhāgaṃ tu samāmaneyu' ||' iti /
yathā tāvadaṣṭakādiviṣayāṃ manvādismṛtimupalabhya tanmūlakāraṇānvicchāyāmasambhbhavatsu
bhramavipralipsānubhavapuṃvākyāntareṣu smṛte' svamūlakāraṇamantareṇānupapattyā śrutireva mūlatayā kalpyate /
tathā liṅgādibhi' svaviniyojikā śrutirupakalpyate---- yathā tāvat prakaraṇāmnāte mantre svādhyāyavidhyadhyāpite prayojanamantareṇānupapadyamāne kratvapekṣayā kaca sāmānyata' kratūpakārāvagatau viśeṣāpekṣāyāṃ mantraśaktinirīkṣayā yacchaknuyādityupabandhena śakyārtha
tatsarvamityādyasamañjasaṃ syāt na cediyaṃ syādanumānato 'nyā /
evaṃsvabhāvāpyanumānaśabdaṃ labheta cedasti yathepsitaṃ na'
Original text: Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0