મીમાંસશ્લોકવાર્ત્તિક (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.8

ઇતિ અર્થાપત્તિવાર્ત્તિકમ્ ।
વિષયા મન્ત્રસ્ય વિનિયોજિકા શ્રુતિરુકલ્પ્યતે ।
યથા બર્હિર્મન્ત્રે ઽનેન લુનીયાદિતિ સો ઽયં લૈઙ્ગિકો વિનિયોગઽ ।
વાક્યેન તુ યથા --- તસ્મિન્નેવ મન્ત્રે દામીત્યેતત્ પદં લવને શક્તમિતિ તદેવ લિઙ્ગે વિનિયુજ્યતે, પદાન્તરાણિ તુ તત્સમભિવ્યાહારાત્મના વાક્યેનૈવ ।
પ્રકરણવિનોયગસ્તુ કદર્શપૂર્ણમાસપ્રકરણાન્માતાનાં સમિદાદીનામ્, તે હિ પ્રયોજનાકાઙ્ક્ષાઽ, ક્રતુશ્ચોપકારસાકાઙ્ક્ષઽ, તદેવમુભયાકાઙ્ક્ષાયામેભિઽ ક્રતુમુપકુર્યાદિતિ શ્રુતિઽ કલ્પ્યત ઇતિ ।
સ્થાનવિનોયોગસ્તુ યથા--- દર્શપૂર્ણમાસયોરેવોપાંશુયાજક્રમાધીતસ્ય દબ્ધિર્નામાસીતિ મન્ત્રસ્ય ।
તસ્ય ચાનેનોપાંશાયાજમુપકુર્યાદિતિ શ્રુતઽ, અધ્વર્યુરેતાન્ કુર્યાદિતિ ।
અશ્રુતફલેતિકર્તવ્યતાકેષુ ચ કર્મસુ વિશ્વજિત્સૌર્યાદિષુ પૂરણસમર્થા શ્રુતિઽ કલ્પ્યતે ઽવિશ્વજિતા યજેત સ્વર્ગકામઽઇતિ, સૌર્યં ચરું નિર્વપેદ્ બ્રહ્મવર્ચમસકામ ઇતિ, આગ્નેયવદિતિકર્તવ્યેતેતિ ।
ભૂયાનેવઞ્જાતીયકઽ શ્રુતાર્થાપત્તેર્વેદોપયોગઽ ।
ન ચાયમનુમાનાદેવ સિધ્યતિ ।
ન હ્યત્રાનુપપદ્યમાનસ્ય કલ્પનીયેન સમ્બન્ધઽ કેનચિદ્ દૃષ્ટઽ ।
ન ચાનપેક્ષિતસમ્બન્ધમનુમાનં ભવતિ, અતોર્ઽથાપત્તરેવાત્ર શરણમ્ ।
સમ્બન્ધદૃગિતિ ।
બુદ્ધાવૌપચારિકો દૃગ્ભાવ ઇતિ ।
યદિ નાર્થાપત્તિઽ પ્રમાણમાશ્રીયતે સર્વમિદસમઞ્જસં સ્યાદિત્યાહ---તત્સર્વમિતિ ।
યદિ તુ લક્ષણતો ભિન્નાપિ પશ્ચાદનુમાનસામાન્યાદનુમાનશબ્દેન વક્તુમિષ્યતે તદસ્તુ, સિદ્ધં નઽ પ્રમાણાન્તરમિત્યાહ--- એવમિતિ॥
ઇત્યુપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
અર્થાપત્તિપિરચ્છેદઽ સમાપ્તઽ ।
અથાભાવપરિચ્છેદઽ ।
અત્ર ભાષ્યમ્--- ઽઅભાવે ઽપિ પ્રમાણભાવો નાસ્તીત્યસ્યાર્થસ્યાસન્નિકૃષ્ટસ્યેઽતિ ।
કિં પુનરનેન લક્ષ્યતે ।
ન તાવત્ પ્રમાણમ્ ।
નહિ પ્રમાણાભાવેન પ્રમાણં લક્ષ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
પૂર્વોક્તપ્રમાણાભાવો લક્ષણમિતિ ચેત્ ।
એવં તર્હિ સર્વેષાં પ્રમાણાનાં સમાનમિદમ્, સર્વાણ્યપિ હિ પ્રમાણાનીતરેતરાભાવરૂપાણિ શક્યન્તે પ્રમાણાભાવ ઇતિ વદિતુમ્ ।
ન ચ સર્વપ્રમાણસાધારણં કિઞ્ચિદેકં લક્ષણમસ્તિ, યદભાવેન ષષ્ઠં લક્ષ્યતે ।
અપિ ચ--- પ્રમાણં નામ કસ્યચિત્પ્રમેયસ્ય વ્યવસ્થાપકં ભવતિ ।
તદનેન કિં વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ ન વિદ્મઽ ।
નનૂક્તં નાસ્તીત્યસ્યાર્થસ્યાસન્નિકૃષ્ટસ્યેતિ ।
કિમુક્તં ભવતિ ।
પ્રત્યક્ષાદ્યવિષો નાસ્તીત્યયમર્થો ઽભાવસ્ય પ્રમેયમિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
નાસ્તીતિ નેદમિહ પ્રમીયત ઇત્યર્થઽ ।
ન ચાપ્રમીયમાણસ્ય પ્રમેયતેતિ શક્યતે ઽવગન્તુમ્ ।
કસ્ય ચ પ્રમાણસ્ય પ્રમેયમિદમ્, યદિ પ્રમાણાભાવસ્ય ।
તન્ન ।
પ્રમાણાભાવો હિ પ્રમિતેરનુત્પત્તિઽ ।
સા ચ પ્રમાણમિત્યલૌકિકમિવ પ્રતિભાતિ ।
યદિ મતમ્--- અસ્તિ તાવન્નાસ્તીતિ બુદ્ધિઽ સર્વલૌકિકપરીક્ષકાણામવિવાદસિદ્ધા, ન ચ બુદ્ધેરનાલમ્બનત્વં સ્વાંશાલમ્બનત્વં વેતિ વિજ્ઞાનવાદે વર્ણિતમેવ ।
અતો ઽસ્યા એવ બુદ્ધેર્દ્રઢિમ્નઽ પ્રમેયમુપકલ્પ્યતે ।
સો ઽભાવસ્ય વિષયઽ ।
તદિદં નાસ્તીતિ વિજ્ઞાનં પ્રમાણં ઘટાદ્યભાવઽ પ્રમેયમિતિ મન્યન્તે ।
અત એવ પ્રાગભાવાદિભેદેન ચતુર્ધાભાવં વિભજન્તે ।
ન હ્યવસ્તુનો વિભાગઽ સમ્ભવતિ ।
યદિ તુ નાભાવસ્તત્ત્વાન્તરમિષ્યતે, કસ્તર્હિ ક્ષીરે દધ્યભાવઽ ।
યં પ્રાગભાવ ઇત્યુચક્ષતે ।
અતશ્ચૈષ દઘ્નિ ક્ષીરાભાવઽ, યઽ કિમાલમ્બનમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
યદિ ભૂતલમેવ, તન્ન ।
ઘટવત્યપિ પ્રસઙ્ગાકત્ ।
કેવલમેવ ભૂતલમાલમ્બનમિતિ ચેત્ ।
કઽ તર્હિ તત્ત્વાન્તરમિતિ સિદ્ધઽ પ્રમેયભેદઽ, તદ્ભેદાચ્ચ પ્રમાણભેદઽ ।
ન હિ તત્ રૂપાણાં ભાવેનૈવ સન્નિકર્ષઽ, નાભાવેન ।
અસત્યપિ ચ તદ્વ્યાપારે નાસ્તીતિ બુદ્ધેરુત્પત્તિર્દૃષ્ટા,યથા સ્વરૂપમાત્રદૃષ્ટે ગૃહાદૌ દેશાન્તરગમને કસ્યચિદભાવં પ્રત્યનુયુક્તેન તદૈવ તદભાવો ઽવસીયતે ।
તદેવમસત્યપીન્દ્રિયસન્નિકર્ષે જાયમાનં નાસ્તીતિ વિજ્ઞાનં નૈન્દ્રિયકમ્ ।
ન ચાસ્ય કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગં
જનકમસ્તિ ।
અનુપલબ્ધિર્લિઙ્ગમિતિ ચેત્ ।
ન ।
અવિજ્ઞાનાત્ ।
ન હ્યવિજ્ઞાતરૂપં લિઙ્ગં લિઙ્ગિનમનુમાપયતિ ।
ન ચાજ્ઞાતસમ્બન્ધમ્ ।
ન ચ તથાનુપલબ્ધિર્જ્ઞાતા સત્યભાવં પ્રકાશયતિ ।
તસ્યા અપ્યભાવરુપત્વેનાપરસજાતીયપેક્ષાયામનવસ્થાપાતાત્ ।
અતઽ પ્રમાણાન્તરમેવેદં ભાવાનામસઙ્કરસિધ્યર્થસ્થેયમ્ ।
અસ્તિ ચ મીમાંસકાનાં પ્રસિદ્ધિઽ--- ષષ્ઠં કિલેદં પ્રમાણમિતિ ।
અતસ્તલ્લક્ષમાર્થો ઽયં ગ્રન્થ ઇતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
ન હ્યનેન પ્રમાણં(વ?લ) ।
ગ્રન્થતો હિ પ્રમાણાભાવ એવાવસીયતે ન પ્રમાણમ્, નાસ્તીત્યપ્યુક્તે પ્રમેયાભાવમેવ લૌકિકાઽ પ્રતિબુધ્યન્તે ન પ્રમેય કિઞ્ચિત્ ।
અતો ન તાવત્ ગ્રન્થાનુગુણં પ્રમાણાન્તરમ્, ન ચ યુક્ત્યા સઙ્ગચ્છતે,સિદ્ધસ્ય હિ જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણમપ્રમાણં વેતિ વિચારણા યુક્તા ।
ન ચ ભૂતલોપલભ્ભાદન્યન્નાસ્તીતિ વિજ્ઞાનમસ્તિ ।
તદેવ હિ દ્વેધા પ્રકાશતે ।
અનયસહિતમસહિતં ચ તત્ ।
યદા ઘટાદિસહિતં તદુપલભ્યતે તદા ઘટો ઽસ્તીતિ વ્યવહારઽ પ્રવર્તતે ।
તન્માત્રબોધે તુ નાસ્તીતિ ।
ન ચ વાચ્યં સત્સ્વપિ સૂક્ષ્મેષુ ભાવેષુ તન્માત્રબોધો દૃષ્ટઽ ।
અતસ્તત્રાપિ નાસ્તીતિ પ્રકાશત ઇતિ ।
તદેવ હિ દ્વેધા પ્રકાશતે ।
દ્વેધા હિ તન્માત્રબોધઽ, દૃશ્યે પ્રતિયોગિન્યદૃશ્યે વા ।
તત્ર યા દૃશ્યે પ્રતિયોગિનિ તન્માત્રબુદ્ધિઽ સૈવ ઘટાદેર્નાસ્તિત્વમ્ ।
યેષામપ્યભાવઽ પ્રમેયસ્તેષામપિ દૃશ્યાદર્શનાદેવ નાસ્તીત્યભાવો નિશ્ચીયતે ।
અતો યેયં સર્વવાદિસિદ્ધા તન્માત્રબુદ્ધિઽ સૈવ નાસ્તીતિ વ્યપદિશ્યતે ।
યચ્ચાભાવસ્ય કારણમિષ્યતે તત્તન્માત્રબુદ્ધેરવોભયવાદિસિદ્ધાયાઽ કારણમાશ્રીયતામ્ ।
અતો યત્રૈવ પ્રાક્ સંસૃષ્ટબુદ્ધરાસીત્ તત્રૈવ વિલક્ષણકારણોપનિપાતે તન્માત્રબુદ્ધિરેવ જાયતે ન પુનર્ઘટાદ્યભાવઽ ।
(અવસ્યં) ચૈતદેવાભ્યુપગન્તવ્યમ્ ।
અન્યથા હિ નાભાવો ગૃહીતું શક્યતે, પ્રમાણાભાવો હિ તત્ર પ્રમાણમ્, ન ચાગૃહીતેનં સ પ્રતિપાદયિતું શક્યતે ।
અસ્તિ હિ સુષુપ્તસ્યાપિ પ્રમાણા....(તઽ?ભાવઽ) ।
ન ચ નાસ્તીતિ નિશ્ચયઽ ।
અતો નાગૃહીતમદર્શનમભાવં નિશ્ચાયયતિ, તદગ્રહીતિરપિ ચાભાવરૂપત્વાદપરેણાદર્શનેનેત્યેવમનવસ્થાપાતઽ ।
યદિ ચ સન્માત્રમેવાદર્શનં નિશ્ચાયયતિ, તતો નિવૃત્તે ઽપ્યદર્શને પ્રાક્ દેવદત્તો
પ્રમાણપઞ્ચકં યત્ર વસ્તુરૂપે ન જાયતે ।
નાસીદિતિ પ્રિતપત્તિર્ન સ્યાત્ ।
ભવતિ હિ કદાચિદેતત્ ।
યો યત્ર ન દૃષ્ટસ્તસ્મિન્ પુનદૃશ્યમાન એવાસત્યપ્યદર્શને પ્રચીનાભાવજ્ઞાનં તદસત્યદર્શને ન સ્યાત્ ।
અતઽ પ્રચીનાદર્શનવિમર્શજમેવ તજ્જ્ઞાનમિતિ વાચ્યમ્ ।
એવં ચ ગૃહ્યમાણમેવ તદભાવં પ્રકાશયતિ ।
ગ્રહણે ચાનવસ્થાપ્રસઙ્ગઽ ।
તન્માત્રસંવિદેવ ત્વદર્શનમિત્યાશ્રીયમાણે ન કિઞ્ચિદ્ દુષ્યતિ ।
સ્વપ્રકાશા હિ સા ફલભૂતા ન પ્રકાશાન્તરમપેક્ષતે ।
અતસ્તન્માત્રાનુભવ એવ તદભાવુત્વેનાપદિશ્યતે ।
અતો ન પ્રમેયાન્તરમભાવઽ ।
ન ચ નાસ્તીતિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્, ભ્રમવદિતિ ન વિદ્મઽ કિમત્ર લક્ષ્યતે ઇતિ ।

અત્રાહ--- કિમત્ર ન જ્ઞાયતે,યથોક્તં ભવતા ગ્રન્થતસ્તાવત્ પ્રમાણાભાવ એવાવસીયતે, કેચિત્કિલાભાવં નામ પ્રમાણમાતિષ્ઠન્તે, તન્નિરાકરણાર્થ એવાયં ભાષ્યકારસ્ય પ્રયત્નઽ ।
કથમનેન નિરાક્રિયતે ।
શ્રૂયતામ્ ।
યદેકે વદન્તિ--- નાસ્તીત્યસ્યાર્થસ્ય અસન્નિકૃષ્ટસ્યેતિ, પ્રત્યક્ષાદ્યવિષયસ્યાભાવઽ પ્રમાણમિતિ, તન્ન, પ્રમાણાભાવો હ્યસૌ--- પ્રમાણં ન ભવતીત્યર્થઽ ।
અપ્રમાણત્વે ચોક્તો હેતુઽ ।
એતદપિ નોપપદ્યતે ।
યદિ ગ્રન્થાનુગુણ્યેનાયમર્થો વ્યાખ્યાસ્યતે તતો વિસ્પષ્ટઽ પ્રદેશાન્તરે ભાષ્યવિરોધઽ, એવં હિ પ્રમાણગતા સંખ્યા વ્યવહારં ભિનત્તીતિ પ્રતિજ્ઞામાત્રેણ પ્રતિપક્ષનિરાકરણં ભવતીતિ સામ્પ્રતમ્ ।
તસ્માદ્ વ્યાખ્યેયમેતત્ ।
અત્રાહ---પ્રમાણેતિ ।
અયમર્થઽ ।
પ્રમાણલક્ષણમેવેદમ્ ।
યત્તૂક્તં તદભાવેન કથં તલ્લક્ષ્યતે ઇતિ ।
સત્યમ્ ।
ન પ્રમાણમાત્રવિવક્ષયા પ્રમાણશબ્દઽ અપિ તુ કિમુક્તં ભવતિ, પૂર્વોક્તપ્રમાણપઞ્ચકાભાવ ઇતિ ।
અસ્તિ ચ પઞ્ચાનાં ભાવોપધાનમેકમ્, સર્વાણિ હિ ભાવપ્રમાણાનિ, અતો ભાવપ્રમાણા
વસ્તુસત્તાવબોધાર્થં તત્રાભાવપ્રમાણતા

ભાવો ઽભાવપ્રમાણમિતિ ।
સ ચોપરિષ્ઠાદ્ દ્વેધા વ્યાકરિષ્યતે--- આત્મનો ઽપરિણામો વા નાસ્તીતિ વા ભાવજ્ઞાનમિતિ ।
અસ્તિ વા ભૂતલમાત્રોપલમ્ભાદન્યન્નાસ્તીતિ વિજ્ઞાનમ્ ।
બાઢમ્ ।
કો ઽસ્ય વિષયઽ ।
ચતુર્ધા વ્યૂઢઽ પ્રમેયાભાવઽ ।
અસતિ હિ તસ્મિન્ પાદવિહારાદિવ્યવહારઽ કણ્ટકાદ્યભાવાવધારણ પુરઽ સરઽ સો ઽપ્યભાવસ્યાસતિ પ્રમેયત્વે ન સ્યાત્ ।
યદિ ભૂતલમાત્રમત્રોપલભ્યતે ન કણ્ટકાદિવિવેકઽ, સત્સ્વપિ તેષૂપલભ્યત ઇતિ નાસ્તીતિ ધિયા ગૃહ્યેત ।
બુધ્યપલાસ્તુ સંવિદ્વિરુદ્ધ એવ ।
ન હિ ભાવાભાવયોઽ પ્રકાશો વિશિષ્યતે ।
યત્તૂક્તં તન્માત્રધીરેવ ઘટો નાસ્તીતિ વ્યપદિશ્યત ઇતિ ।
તત્ર ન વિદ્મઽ કિં માત્રશબ્દેન વ્યવચ્છિદ્યત ઇતિ ।
યદિ ન કિઞ્ચિદ્ વ્યાવર્તયતિ, અનર્થકસ્તર્હિ ।
અથ વ્યાવર્તયતિ ।
અસ્તિ તર્હિ વ્યાવૃત્તિર્વિષયઽ, ઇતરથા સદાત્વ એવ વ્યાવર્તયતીતિ વ્યવહારો ભવેત્ ।
અયમેવ સંસૃષ્ટધિયસ્તન્માત્રધિયો વિશેષઽ ।
યદસૌ વિવિક્તવિષયા ।
વિષયાન્તરવિવેકશ્ચાભાવઽ ।
બુદ્ધિરેવ વિષયઽ ન તતો ઽન્ય ઇતિ ચેત્ ।
સા તર્હિ સંસર્ગોપલમ્ભે ઽપ્યસ્તીતિ નાસ્તીતિ પ્રકાશેત ।
અપિ ચ યદ્યત્ર પ્રતિષિધ્યતે
તત્તત્ર નાસ્તીત્યુચ્યતે ।
ન ચેહ ઘટો નાસ્તીતિ બુદ્ધિઽ પ્રતિષિધ્યતે તત્તત્ર નાસ્તીત્યુચ્યતે ।
ન ચેહ ઘટો નાસ્તીતિ બુદ્ધિઽ પ્રતિષિધ્યતે,
બુદ્ધિગોચરે હિ નાસ્તીતિ શપબ્દે બુદ્ધેરેવાભાવઽ સ્યાત્ ।
અથોચ્યતે ઘટો નાસતીત્યયમર્થઽ--- ભૂતલમાત્રમુપલભ્યત ઇતિ ।
ન તાવદેવં લૌકિકા બુધ્યન્તે ।
અપિ ચૈવં સૂક્ષ્મસ્ય વસ્તુનઽ સદસદ્ભાવૌ પ્રતિ જિજ્ઞાસા ન સ્યાત્, યદ્યભાવો નામ ન કશ્ચિદસ્તિ, તર્હિ વસ્તુન્યુપલબ્ધે કો ઽયમપરઽ સંશયઽ સૂક્ષ્મેષુ કેશકાટાદિષુ, તન્માત્રોપલમ્ભો હિ ભાવાન્તરાણામભાવઽ, સ ચ જ્ઞાત એવાસંશયિતવ્યશ્ચ, સંવિદઽ સ્વપ્રકાશત્વાત્ કિમપરમન્વિષ્યતે ।
દૃશ્યે પ્રતિયોગિનિ તન્માત્રબોધો ઽભાવો નાદૃશ્ય ઇતિ ચેત્, કિં પુ(ન)રદૃશ્યતયા, યદા બુદ્ધેરભાવો નાતિરિચ્યતે ।
યદિ તત્ત્વાન્તરમભાવો ભવેત્, તદા તદવધારણે દૃશ્યાદર્શનમુપયુજ્યતે ।
આત્મેન્દ્રિયમનોર્ઽથસન્નિકર્ષો હિ જ્ઞાનજનનકારણમ્, તદ્ યદા સત્સ્વપ્યવિગુણેષ્વિન્દ્રિયાદિષુ જિજ્ઞાસિતો ઽપ્યર્થઽ પ્રયત્નેનાન્વિષ્ટો ન દૃશ્યતે તદા તદભાવાદદર્શનમિતિ કલ્પ્યતે ।
તદેવં દૃશ્યત્વસિદ્ધ્યર્થા યુક્તા સૂક્ષજિજ્ઞાસા ।
તન્માત્રોપલમ્ભે ત્વભાવે ઽદૃષ્ટાર્થમેવ દૃશ્યવિશેષણમાપદ્યેત ।
યચ્ચોક્તમ્--- યદભાવસ્ય કારણં તત્તન્માત્રધિમ એવ કલ્પનાલાઘવાદસ્ત્વિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
ન હિ કલ્પનાલાઘવં ભવતીતિ પ્રમાણાવગતમુપેક્ષિતું શક્યમ્ ।
ન ચ યદભાવસ્ય કારણં તત્તન્માત્રધિય ઇતિ યુક્તમ્ ।
મુદ્ગરપ્રહારાદિર્હ્યભાવસ્ય કારણમ્ ।
ન ચ તેન તન્માત્રબોધો જન્યતે ।
ભૂતલાદિવસ્તુરૂપપ્રકાશો હીન્દ્રિયાદિકારણકઽ, નાસૌ ઘટાદેરુત્સારણં પ્રહરમં વાપેક્ષતે ।
યત્તુ નાનિરૂપતિમદર્શનમભાવં નિશ્ચાયયતિ, સુષુપ્તે પ્રસઙ્ગાદિતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
ન હ્યગૃહીતે વસ્તુનિ નિરાશ્રયો ઽભાવઽ પ્રકાશતે, ક્વચિદ્ધિ કસ્યચિદભાવઽ પ્રતિભાતિ ન સ્વતન્ત્રઽ ।
અત એવાહ---
વસ્તુરૂપે ન જાયત ઇતિ ।
ન ચ સુષુપ્તસ્ય કિઞ્ચિત્ પ્રકાશતે ।
ક્વ ચાભાવઽ પરિચ્છિન્દ્યાત્ ।
અપિ ચ યોગ્યપ્રમાણાનુત્પત્તિરભાવં નિશ્ચાયયતિ, ન ચ સુષુપ્તસ્ય પ્રમાણયોગ્યોર્ઽથઽ, યો ન પ્રકાશત ઇતિ કથમભાવનિશ્ચયો જાયતે, અતો નાદર્શનમગૃહીતમિતિ સુષુપ્તસ્યાભાવો ન પ્રાકશતે, કિન્તુ યોગ્યાદર્શનમેતન્ન ભવતીતિ ।
યચ્ચાપિ નિવૃત્તે ઽપ્યદર્શને પ્રાઙ્નાસ્તિત્વં વ્યપદિશ્યતે સમ્પ્રતિ દૃશ્યમાનસ્યાપીતિ ।
તન્ન ।
તત્ર હિ સમાનોપલમ્ભયોગ્યેષુ બહુષુ સ્મર્યમાણેષુ યદેકો ન સ્મર્યતે, તેન સ્મૃતિનિવૃત્ત્યા ફલતઽ પ્રત્યક્ષનિવૃત્ત્યા તદબાવઽ પ્રતીયતે સ્મૃત્યેવ ભાવાન્તરાણામ્ ।
તદાનીન્તનો ઽભાવઽ સ્મૃતિનિવૃત્તિશ્ચ તદાનીમસ્ત્યેવ ।
ન ચાવગમ્યતે ।
વસત્વભાવમેવ તુ પ્રાચીનમવગમયતીતિ નાનવસ્થા ।
અતો નાસ્તીતિ જ્ઞાનં પ્રમાણમ્, અભાવશ્ચ પ્રાગભાવાદિભેદભિન્નઽ પ્રમેયમિતિ સામ્પ્રતમ્ ।
તદયમર્થો ભવતિ ।
યત્ર પઞ્ચ પ્રમાણાનિ સમ્ભવત્પ્રતિપત્તીનિ યથાયથં પટાદેર્વસ્તુનઽ સત્તાં બોધયિતું ન જાયન્તે, તસ્મિન્ વિષયે ઽભાવસ્ય પ્રમાણતા સમ્ભવતિ, તદનેન પ્રમાણશબ્દો ઽધિકારાત્ પ્રમાણપઞ્ચકે પ્રયુક્ત ઇતિ દર્શિતમ્ ।
વસ્તુરૂપે ન જાયત ઇતિ ચ સ્વતન્ત્રાભાવમાત્રજ્ઞાનં ન પ્રમાણમિતિ દર્શયતિ ।
લૌકિકપ્રમાણલક્ષણકથનાચ્ચ યત્રૈવ પ્રમાણાનાં શક્તિસમ્ભવસ્તત્રૈવ તેષામનુત્પાદઽ પ્રમાણમભાવો ઽભાવાવધારણે ।
તાદૃશેનૈવ હિ લૌકિકા નાસ્તીતિ બુધ્યન્ત ઇતિ ।
ભાષ્યસ્યાપ્યયમર્થઽ--અભાવો ઽપિ ન લૌકિકા નાસ્તીતિ બુધ્યન્ત ઇતિ ।
અવ્યભિચારાત્ ।
પ્રમાણાભાવો હ્યસન્નિકૃષ્ટેર્ઽથે ઽભાવાખ્યે નાસ્તીત્યનેન રૂપેણ પ્રકાશમાને યાં બુદ્ધિમુત્પાદયતિ સાભાવપ્રમા(ણઽ?) ।
વસ્ત્ત્વસઙ્કરસિદ્ધિશ્ચ તત્પ્રામામ્યસમાશ્રયા ।
ક્ષીરે દધ્યાદિ યન્નાસ્તિ પ્રાગભાવઽ સ ઉચ્યતે

નાસ્તિતા પયસો દધ્નિ પ્રધ્વંસાબાવ ઇષ્યતે ।
ગવિ યો ઽશ્વાદ્યભાવસ્તુ સો ઽન્યોન્યાભાવ ઉચ્યતે

શિરસો ઽવયવા નિન્મા વૃદ્ધિકાઠિન્યવર્જિતાઽ ।
શશશૃઙ્ગાદિરૂપેણ સો ઽત્યન્તાભાવ ઉચ્યતે

ક્ષીરે દધિ ભવેદેવં દધ્નિ ક્ષીરં ઘટે પટઽ ।
શશે શૃઙ્ગં પૃથિવ્યાદૌ ચૈતન્યં મૂર્તરાત્મનિ

ન ચૈવઞ્જાતીયકસ્ય વ્યભિચારઽ સમ્ભવતીતિ ।
વ્યવહિતમપિ ચાકાઙ્ક્ષાવશાત્ યાં બુદ્ધિમુત્પાદયતીતિ સમ્બન્ધનીયમ્ ।
ઽયેન યસ્યાભિસમ્બન્ધો દૂરસ્થેનાપિ તેન તત્ઽ ।
ઇતિ ન્યાયાત્ ॥1॥
યત્ર વસ્તુસદ્ભાવબોધાર્થં યોગ્યપ્રમાણાનુદયસ્તત્રાભાવઽ પ્રમાણમિત્યુક્તમ્,કિં પુનસ્તત્રાનેન પ્રમીયતે, અભાવસ્તાવત્ સ્વપ્રમાણૈરેવ યથાસ્વમવગમ્યતે, અત આહ---વસ્ત્વશઙ્કરૈતિ ॥1 1।2॥
વસ્ત્વસઙ્કરમેવ વિવૃણોતિ--- ક્ષીરે દધીતિ સાર્ધદ્વયેન ।
યો ઽયં કાર્યકારણાદિના પરસ્પરવિવેકશ્ચતુર્ધા દર્શિતઽ સ વસ્ત્વઙ્કર ઇત્યાખ્યાયતે ।
સો ઽભાવેન પ્રમીયતે ।
શશશૃઙ્ગાદિરૂપેણેતિ ।
તેન રૂપેણાલોચ્યમાનાઽ શશમૂર્ધ્ન્યવયવા અભાવઽ,
સ્વરૂપેણ તુ ભાવા એવેતિ ॥2-4॥
અસતિ ત્વભાવપ્રામાણ્યે સર્વઽ સર્વેણ સઙ્કીર્યત ઇત્યાહ--- ક્ષીર ઇતિ દ્વયેન ।
એવમિતિ ।
યથા ક્ષીરે દધિ એવં દધ્નિ ક્ષીરમિત્યર્થઽ ।
શશે શૃઙ્ગમિત્યતઽ પ્રભ્તયત્યન્તાભાવાસિદ્ધૌ દોષપ્રસઞ્જનમ્ ।
અભાવપ્રમાણાનાશ્રયમે હિ (?) ન શશાદિષુ શૃઙ્ગાદીનામાત્યન્તિકો ઽભાવઽ સિધ્યતિ ।
પરિપન્થિનશ્ચ ભૂતચૈતન્યવાદિનો ન નિરાકર્તું શક્યન્તે ।
મહાભૂતાનાં ચ વાય્વાદીના
અપ્સુ ગન્ધો રસશ્ચગ્નૌ વાયૌ રૂપેણ તૌ સહ ।
વ્યોમ્નિ સંસ્પર્શિતા તે ચ ન દેચસ્ય પ્રમાણતા

ન ચ સ્યાદ વ્યવહારો ઽયં કારણાદિવિભાગતઽ ।
પ્રાગભાવાદિભેદેન નાભાવો વિદ્યતે યદિ

ન ટચાવસ્તુન એતે સ્યુર્ભેદાસ્તેનાસ્ય વસ્તુતા ।
કાર્યાદીનામભાવઽ કો યો ભાવઽ કારણાદિના

માત્યન્તિકો ગન્ધાદ્યભાવો ન સિધ્યેત્ ।
યથોત્તરં હિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યેકૈકગુણરહિતાનીતિ સ્થિતિરિતિ ॥5,6॥
સર્વત્ર સઙ્કરે દોષમાહ---ન ચેતિ ।
યો ઽયં કારણાદિવિભાગેન લૌકિકાનાં વ્યવહારો દૃશ્યતે, સર્વસઙ્કરે ન સ્યાત્, ક્ષીરમાનયેતિ નિયુક્તો યત્ ક્ષીરમેવાનયતિ ન દધિ, દધ્યાનયને ક્ષીરમ્, ઇદમસતિ કાર્યકારણાદીનામતિરેતરવિવેકે ન સિધ્યતીતિ ॥7॥
નનુ નાભાવો નામ તત્ત્વાન્તરમુપલભ્યતે, ભૂતલં હિ સ્વપ્રમાણાદવગચ્છામઽ, ઘટં ચાસતિ પ્રમાણે ન પશ્યામઽ, ન તુ ઘટાભાવો નામાપરઽ કશ્ચિત્ બુદ્ધૌ ભવતિ ।
ઘટો નાસ્તીત્યપિ ઘટો ન પ્રમીયત ઇત્યર્થઽ, ન તુ ઘટાબાવઽ પ્રમીયત ઇતિ ।
અતઽ સર્વોપાખ્યાવિરહલક્ષણ એવાભાવો ન કિઞ્ચિત્ તત્ત્વાન્તરમત આહ---ન ચેતિ ।
યત્તાવત્ ભાવપ્રમાણૈર્નોપલભ્યત ઇતિ ।
સત્યમ્ ।
અત એવાભાવઽ પ્રમાણાન્તરમ્ ।
ઘટો નાસ્તીત્યપિ નાયમર્થઽ ઘટો ન પ્રમીયતે ઇતિ, સન્નપિ હિ ઘટો ન પ્રમીયત ઇત્યુચ્યતે ।
અત એવ ઘટો ઽસ્તિ ન વેતિ પૃષ્ટો ઽનિર્ણીતાબાવો નાસ્તીતિ વ્યપદિશતિ, કિન્તુ અનુપલબ્ધિમાત્રમ્ ।
અતો ઽભાવપ્રમિતિરેવાયં ઘટો નાસ્તીતિ ।
યશ્ચાયં ચતુર્ધા ભેદો વર્ણિતઽ સો ઽપિ સર્વોપાખ્યાવિરહલક્ષણે ઽભાવે ન સિધ્યતિ ।
પ્રયોગશ્ચ ભવતિ--- વસ્તુ અભાવિઽ(?), ચતુર્ધા ભેદાદ્, દ્રવ્યાદિવદિતિ ।
યદપ્યાહુઽ--- નાભાવો નામ કિઞ્ચિત્ તત્ત્વમ્, પ્રત્યર્થનિયતેન હ્યાત્મના નીલાદયઽ પરસ્પરં ભિદ્યન્તે, નૈવમભાવસ્ય ભાવાત્ કિઞ્ચિદ્ ભેદકમ્ ।
અતો ન વ્યાવૃત્તમુપલભામહ ઇતિ કથં તત્ત્વાન્તરમવસ્થાપમયામઽ ।
તદ્વ્યવહારસ્તુ નાસ્તીતિ વિકલ્પશબ્દપ્રયોગાત્મા ભાવાશ્ર એવ કથઞ્ચિદુપપાદનીયઽ, ન ત્વેકાકારપ્રતિનિયતાદન્યાસંસર્ગિણો(ર?)ભાવાદન્યો ઽભાવ ઇતિ ।
તદપ્યેકદેશિનિરાકરણેનૈવ નિરાકૃતમ્ ।
અપિ ચ, અવિષયો નાસ્તીતિ વિકલ્પઽ કથં સંવેદ્યત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
શબ્દસંસ્પૃષ્ટં હિ રૂપં વિકલ્પસ્ય વિષયઽ, ન ચેહ તદસ્તિ ।
ન ચાત્મા વિકલ્પસ્યાભિલાપસંસર્ગયોગ્યઽ, અસાધારણત્વાત્ ।
અત એવાત્મનિ નિર્વકલ્પત્વાત્ કલ્પના સ્વસંવિત્તિ પ્રત્યક્ષામાહ ।
યદાહ ઽનૈનમિયમાભિલાપેન સંસૃજતિ ।
તથા વૃત્તેરાત્મનિ વિરોધાત્ઽ ઇતિ ।
યદિ મતં--- જાત્યાદિવદભાવવિકલ્પા અપિ સમારોપિતવિષયા એવ, નાનેનાભાવવિકલ્પો દુષ્યતીતિ ।
તન્ન ।
સમારોપિતં હિ યત્કિઞ્ચિજ્જાતયીકં તત્પ્રતિવિકલ્પમન્યદન્યચ્ચ, કથમેકશબ્દાલમ્બનં ભવેત્ ।
કલ્પિતાકારભેદાનામેકઽ કશ્ચિદસ્તિ પ્રતિસન્ધાતા, યઽ પૂર્વાપરયોરારોપિતૈકત્વાધ્યવસાયાદેકશબ્દં પ્રયુઞ્જીત ।
વિકલ્પાસ્તુક્ષણિકાઽ સ્વવિષયે નિયતા નાન્યોન્યસ્ય વિષયમભિનિવિશન્ત ઇતિ કથં પ્રતિસાન્દધીરન્ ।
અસતિ ચ વિપર્યયે સમારોપિતવિષયત્વાભિધાનમલીકમેવ ।
તદવશ્યં નાસ્તીત્યેકશબ્દોપશ્લિષ્ટમુપેતયાશ્રયણીયં ભાવવદભાવાખ્યમપિ કિઞ્ચિદસ્થિતં રૂપમ્ ।
અત એવ કિં પુનસ્તત્ત્વમિત્યપેક્ષિતે સતસ્તુ સદ્ભાવો ઽસતસત્વસદ્ભાવ ઇતિ દ્વેધૈવ તત્ત્વવિદ્ભિસ્તત્ત્વમાશ્રિતમ્ ।
અપિ ચ--- અસત્યભાવે કસ્ય હેતોરાહતસ્ય ઘટસ્યાનુપલમ્ભઽ, વિનષ્ટત્વાદિતિ ચેત્ ।
કો વિનાશઽ ।
યદિ ન કિઞ્ચિત્, પ્રાગ્વદુપલમ્ભપ્રસઙ્ગ ।
ન હ્યપ્રચ્યુતપ્રાચ્યાર્થક્રિયારૂપસ્યાનુપલમ્ભે ઘટસ્ય કિઞ્ચિત્કારણમધુના પશ્યામો યદ્યસ્ય વિનાશો નામ કિમપિ તત્ત્વાન્તરં નાશ્રીયત ઇતિ સિદ્ધં તત્ત્વાન્તરમિતિ ।
એતચ્ચાનુપાખ્યેયત્વમભાવસ્ય નિરાકર્તુમુક્તમ્--- ન ત્વબાવો વસ્તુ, લોકવિરોધાત્ ।
યથાહ્યચન્દ્રઽ શશીતિ લોકવિરુદ્ધમ્, એવમભાવો વસ્ત્વિતિ ।
સત્તા હિ વસ્તુત્વમ્, ન ચાસાવભાવે વસ્તુત્વવાદઽ ન મુખ્યતયા ।
અભાવો હ્યર્થક્રિયાસમર્થ એવ, જ્ઞાનજનન દર્શનાત્ ।
વિહિતાકરણે ચ પ્રાગભાવસ્યૈવ ક્રિયાન્તરવિશેષણતયા પ્રત્યવાયહેતુત્વાત્ ।
એવમુત્તરત્રાપિ વસ્તુતાપ્રસાધનં વેદિતવ્યમિતિ ।
ઇતશ્ચભાવો
યદ્વાનુવૃત્તિવ્યાવૃત્તિબુદ્ધિગ્રાહ્યો યતસ્ત્વયમ્ ।
તસ્માદ્ ગવાદિવદ્ વસ્તુ પ્રમેયત્વાચ્ચ ગમ્યતે

ન ચૌપચારિકત્વં વા ભ્રાન્તિર્વાપિ યદૃચ્છયા ।
ભવત્યતો ન સામાન્યવિશેષાત્મકતા મૃષા

વસ્ત્વિત્યાહો---- કાયાદીનમિતિ ।
વસ્ત્વેવ સદસદાત્મકમિતિ સિદ્ધાન્તઽ ।
તત્ર કથં વસ્તુરૂપસ્યૈવાભાવસ્ય નિઽ સ્વભાવત્વમ્ ।
કિમિદાનીં ભાવાભાવયોરભેદ એવ, નેતિ વદામઽ, ભેદો ઽપિ હ્યનયોર્ધર્મધર્મિતયા કિયાનપ્યસ્ત્યેવ રૂપાદીનામિવ ।
કઽ પુનરનયોઽ સમ્બન્ધઽ, સંયોગઽ સમવાયો વા, ન તાવત્સંયોગઽ, દ્રવ્યધર્મત્વાત્ તસ્ય ।
ન ચ સમવાયઽ, ભાવાભાવપ્રસઙ્ગાત્ ।
અભાવસમવાયે હિ ભાવો ન સ્યાદેવ ।
નાભાવસમવાયાદસત્ત્વમ્, ન હિ ઘટો ઽભાવસમવાયાદસન્ ભવતિ ।
અસતિ સમવાયાનુપપત્તેઽ ।
કિન્તુ પ્રહારાદેવ ઘટસ્યાભાવઽ ।
યત્ત્વનાહતમનપસારં ચ ભાવાન્તરમભાવરૂપેણાવગમ્યતે તત્ કથમસદ્ ભવિષ્યતિ ।
અતઽ સ્વહેતોરેવ જાયમાનો નિત્યો વા સર્વો ઽસઙ્કીર્ણસ્વભાવ એવ જાયત ઇતિ સિદ્ધમસ્ય જાત્યાદિવદ્ ભાવધર્મત્વમ્ ।
તતશ્ચ વસ્તુત્વમિતિ ॥8॥
ઇતશ્ચ વસ્તુ અભાવ ઇત્યાહ---યદ્વેતિવસ્ત્વન્તેન ।
અભાવ ઇતિ સામાન્યાત્મના પ્રાગભાવાદિબેદેન ચ વ્યાવૃત્ત્યાત્મના ગૃહ્યમાણો ઽભાવઽ સામાન્યવિશેષાત્મકઽ, તતશ્ચ વસ્તુવિષયપ્રયોગાર્થઽ--- અભાવો વ્સતુ, સામાન્યવિશેષાત્મકત્વાત્ ગવાદિવદિતિ ।
તસ્મિન્નેવ સાધ્યે હેત્વન્તરમાહ--- પ્રમેયત્વાદિતિ ॥9॥
નન્વયમસિદ્ધો હેતુઽ,ઔપચારિકો હિ સામાન્યવિશેષભાવો ઽભાવે ।
એકશબ્દવાચ્યં સામાન્યરૂપં દૃષ્ટં ગવાદિ, નાનાશબ્દવાચ્યં ચ વિશેષરૂપં શાબલેયાદિ ।
અતો ઽત્રાપ્યૌપચારિકઽ સામાન્યવિશેષભાવો વિવેકજ્ઞસ્ય ।
અસતિ તુ વિવેકે એકશબ્દનિબન્ધનભ્રમ એવાયમ્--- અભાવઽ સામાન્યવિશેવાત્મેતિ ।
અત આહ--- ન ચેતિ ।
સતિ હિ બાધકે ભ્રાન્તિરુપચારો વા કલ્પ્યતે, ન ચેહ તથેતિ ભાવ ઇતિ ॥10॥
પ્રત્યક્ષાદેરનુત્પત્તિઽ પ્રમાણાભાવ ઉચ્યતે ।
સાત્મનો ઽપરિણમો વા વિજ્ઞાનં વાન્યવસ્તુનિ

સ્વરૂપપરરૂપાભ્યાં નિત્યં સદસદાત્મકે ।
વસ્તુનિ જ્ઞાયતે કૈશ્ચિદ્રૂપં કિઞ્ચિત્ કદાચન

યસ્ય યત્ર યદોદભૂતિર્જિધૃક્ષા વોપાજાયતે ।
ચેત્યતે ઽનુભવસ્તસ્ય તેન ચ વ્યપદિશ્યતે

એવં તાવત્ ઽવાસ્તીત્યસ્યાર્થસ્યાસન્નિકૃષ્ટસ્યઽ ઇતિ યદુતક્તં ભાષ્યે તદ્ વિવૃતમ્ ।
ઇદાનીં પ્રમાણાબાવશબ્દં વ્યાચષ્ટે---પ્રત્યક્ષાદેરનુત્પત્તિરિતિ ।
અનુત્પત્તિરેવ કેતિ ચેદત આહ--- સાત્મન ઇતિ ।
આત્મનો હિ જ્ઞાનાત્મકઽ પરિણામઽ ।
તદ્ યદા આત્મા ભૂતલાદૌ ન ઘટાદિજ્ઞાનાત્મના પિરણમતિ સા તસ્ય પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તિઽ સ્વરૂપાવસ્થાનં પ્રમાણાભાવ ઇત્યાખ્યાયતે, તત્પ્રામાણ્યે ચ નાસ્તીતિ જ્ઞાનં ફલમ્ ।
નાસ્તીત્યેવ વા ભાવજ્ઞાનં પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તિરિત્યુચ્યતે, અતસ્તદેવ પ્રમાણમ્, (ના?હા) નાદિબુદ્ધિઽ ફલમિતિ વિવેકઽ ॥11॥
નનુ યદિ દ્વ્યાત્મકં વસ્તુ, તર્હિ સકૃદેવ તથા પ્રતિભાતગિતિ કિં પ્રમાણાન્તરેણાત આહ--- સ્વરૂપેતિ ।
સ્વરૂપેણ તદ્વસ્તુ ગવાદિ સદ્રૂપમશ્વાદિરૂપેણ ચાસદ્રૂપમ્ ।
તદસ્મિન્નેવ દ્વિરૂપે કિઞ્ચિદેવ કદાચિત્ પ્રતીયતે ન તુ સર્વાત્મકમેવ ગૃહીતવ્યમિતિ નિયમ ઇતિ ॥12॥
કિં પુનઽ કારણં દ્વ્યાત્મકસ્યૈકમેવ રૂપં ગૃહ્યતે નાપરં કિઞ્ચિદત આહ---યસ્ય યત્રેતિ ।
ઉદ્ભૂતં હિ ગૃહ્યતે નાનુદભૂતમ્, અગ્નેરિવ રાત્રૌ રૂપં ન સ્પર્શઽ, જિધૃક્ષિતં વા પ્રાયેણ ।
અતો યદેવ સદસતોરુદ્ભૂતં ભવતિ તેનૈવ બુદ્ધિવ્યપદેશૌ ભવતઽ ।
ચેત્યતે ઽનુભવ ઇતિ કિમિદમ્, ન હ્યનુભવશ્ચેત્યતે, સ એવ ચેતના, વિષયસ્તુ ચેત્યતે ।
સત્યમ્ ।
વિષયપ્રાપ્ત્યન્યથાનુપપત્ત્યાનુભવો ઽપિ ચેત્યત એવ ।
તદનેન પ્રકારેણ વિષયપ્રકાશમેવ દર્શયતીત્યદોષ ઇતિ ॥13॥
તસ્યોપકારકત્વેન વર્તતેંઽશસ્તદેતરઽ ।
ઉભયોરપિ સંવિત્તાવુભયાનુગમો ઽસ્તિ હિ

અયમેવેતિ યો હ્યેષ ભાવે ભવતિ નિર્ણયઽ ।
નૈષ વસ્ત્વન્તરંરાભાવસંવિત્ત્યનુગમાદૃતે

નાસ્તીત્યપિ ચ સંવિત્તિર્ન વસ્ત્વનુગમાદૃતે ।
જ્ઞાનં ન જાયતે કિઞ્ચિદુપષ્ટમ્ભનવર્જિતમ્

પ્રત્યક્ષાદ્યવતારસ્તુ ભાવાંશો ગૃહ્યતે યદા ।
વ્યાપારસ્તદનુત્પત્તિરભાવાંશે જિઘૃક્ષિતે

ન તાવદિન્દ્રિયૈરેષા નાસ્તીત્યુત્પદ્યતે મતિઽ ।
ભાવાંશેનૈવ સંયોગો યોગ્યત્વાદિન્દ્રિયસ્ય હિ

ઉદ્ભૂતજિઘૃક્ષિતૈકગ્રહણે ચેતરસ્તનુગુણતયૈવ લીનો ભૂત્વાવતિષ્ઠતે ।
સામાન્યવિશેષયોરિવૈકગ્રહણે ઽન્યતર ઇત્યાહ---તસ્યેતિ ।
ઇદં ચાન્વારુહ્યવચનેનાસ્માભિરુક્તમ્ ।
અસ્ત્યેવ તુ ભાવાભાવપ્રતીતાવન્યતરાનુગમ ઇત્યાહ---ઉભયોરિતિ ॥14॥
ઉભાયનુગમમેવ દર્શયતિ---અયમેવેતિ દ્વયેન ।
અયમેવેતિ ।
ભાવાન્તરેણાસઙ્કીર્ણ ઇત્યર્થઽ ।
ન હ્યપ્રતિસંહિતે ભાવાન્તરાબાવે સઙ્કીર્ણસ્વભાવો ન નિશ્ચેતું શક્યતે ।
નાસ્તીત્યપિ પ્રતિષેધ્યપ્રતિષેધારભાવોપષ્ઠમ્ભનવર્જિતં ન કિઞ્ચિત્ જ્ઞાનં જાયતે ।
કિઞ્ચિચ્છબ્દેન ભાવસ્યાભાવાનુગમશૂન્યમપિ જ્ઞાનમસ્ત્યેવ, ન ત્વેવભાવસ્યેતિ દર્શયતિ ॥15,16॥
દર્શિતં તાવત્ સદસદાત્મકં વસ્ત્વિતિ ।
કદાચિત્ કિઞ્ચિદનુભૂયત ઇતિ ચ ।
ઉભયોરંશયોરિદાનીં પ્રમાણવિભાગં દર્શયતિ---પ્રત્યક્ષાદીતિ ॥17॥
કથં પુનરિદમવગમ્યતે, વિસ્ફારિતાક્ષસ્ય હિ સહસા નેહ ઘટો ઽસ્તિ, અઘટં વા ભૂતલમિત્યભાવવિશિષ્ટં ભૂતલજ્ઞાનં જાયમાનમુપલભ્યતે?દણ્ડિપ્રત્યક્ષવત્, તદભાવસ્યાપ્રત્યક્ષત્વે નાવકલ્પતે ।
ન હ્યપ્રત્યક્ષ એવ વિશેષણે વિશિષ્ટઽ પ્રત્યક્ષો ભવતિ, દણ્ડ ઇવ દણ્ડી ।
ન ચ નાસ્ત્યેવ વિશિષ્ટા ધીરિતિ વક્તવ્યમ્, અનાશ્રયાભાવસંવિત્ત્યભાવાત્ ।
અપિ ચાત્મા ભાવસ્યાભાવઽ, સ કથં સ્વતન્ત્રો ઽનુભૂયતે ।
ન હિ રૂપાદયો ભાવધર્માઽ સ્વતન્ત્રા એવાવસીયન્તે ।
સ્વતન્ત્રાભાવવાદસ્તુ સ્વાતન્ત્ર્યમેવ, સદસદાત્મકે વસ્તુનીતિ હિ દર્શયતિ ।
ભાવાંશો ઽભાવાંશ ઇતિ ચ વિસ્પષ્ટં તદભાવવિશિષ્ટં ગ્રહણમિત્યાહ ।
કિઞ્ચાસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યે પ્રમાણમ્, ન હ્યં કદાચિદપિ તથાવસીયતે ।
કિમિદાનીમભાવો નાવસીયત એવ, સ્વતન્ત્રો વાવસીયતે ।
ન તાવત્ પૂર્વઽ કલ્પઽ,તદવગમે પ્રમાણાન્તરાભાવાત્ નિત્યાસંવિત્તિસઙ્ગાત્ ।
ન ચ સંયોગપ્રતિષેધે સ્વતન્ત્રાભાવાવસાયો ઽસ્તિ, પ્રતિયોગિસંયોગ્પરતિષેધાત્મૈ વ હ્યભાવઽ, સ ચાધારતન્ત્ર એવેતિ સંયુક્તવિશેષણત્વલક્ષણયા પ્રત્યાસત્ત્યા સતીન્દ્રિયસન્નિકર્ષે ઐન્દ્રિયજ્ઞાનગોચર એવ ।
એકં હીદં વિશિષ્ટં જ્ઞાનમ્ ।
તદસ્યાભાવઽ પ્રમાણમિન્દ્રિયં વા, યદ્યભાવઽ સ તર્હિ ભાવમપિ ગોચરયેત્ ।
ન ચૈતદિષ્ટમ્ ।
અતઽ સત્યુપલભ્યમાને તદૈવ યન્નોપલભ્યતે તન્નાસ્તીતિ સત એવ પ્રકાશકમસતો ઽપીતિ ન પ્રમાણવિભાગં પશ્યામઽ ।
અત આહ--- ન તાવદિતિ ।
તાવચ્છદોલિઙ્ગાપેક્ષયા ।
તચ્ચોપરિષ્ઠાન્નિરાકરિષ્યત ઇતિ ।
અત્ર કારણમાહ--- ભાવાંશેતિ ।
યોગ્યતા હિ કાર્યદર્શનસમધિગમ્યા, સા ચેન્દ્રિયાણાં ભાવાત્મકગ્રહણ એવોપલભ્યતે નાભાવે ઽપિ ।
વિનાપિ તુ તેન તદ્ગ્રહણાદિતિ વક્ષ્યામઽ ।
અત્ર તુ યોગ્યતાસહિતા પ્રાપ્તિરિન્દ્રિયાર્થયોઽ સમ્બન્ધ ઇત્યભિપ્રાયઽ ।
યત્ત્વેકજ્ઞાનસંસર્ગિણોરેકપ્રમાણત્વમિતિ ।
તન્ન ।
એકસ્યા અપિ બુદ્ધેર્નાનાકારણત્વદર્શનાત્ ।
એકં હીદં ભાવનેન્દ્રિયસમાહારજં પ્રત્યભિજ્ઞાનમિતિ વક્ષ્યામઽ ।
એકજ્ઞાનપ્રતિભાસિનોરપિ ચ ગૃહ્યમાણસ્મર્યમાણયોર્વિવેક ઉક્તઽ ।
વિવિક્તા એવ તે હ્યર્થા ઇતિ ।
ન હિ સ્મૃત્યુપસ્થાપિતનામવિશિષ્ટો ડિત્થો ન પ્રત્યક્ષો ભવતિ ।
નામ ચાપ્રત્યક્ષં સ્મર્યમાણત્વાત્, તસ્યાગૃહીતે હિ વિશેષણે વિશિષ્ટો નાવગમ્યતે નાપ્રત્યક્ષે ।
એવમિહાપિ પ્રમાણાભાવોપનીતાભાવવિશિષ્ટે સત્યુપલભ્યમાને ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્ ।
દણ્ડિન્યપિ શાબ્દે તાવદ્ દણ્ડપદોપનીતવિશેષણવિશિષ્ટ એવ પ્રત્યયાર્થો ન દણ્ડો ઽપિ ।
પ્રત્યક્ષં તુ યોગ્યતયોભયત્ર પ્રવર્તતાં નામ, ન ચૈવમુભયત્રાક્ષાણાં યોગ્યતા ।
અભાવજ્ઞાને તદનપેક્ષાયા
નનુ ભાવાદભિન્નત્વાત્સમ્પ્રયોગો ઽસ્તિ તેન ચ ।
ન હ્યત્યન્તમભેદો ઽસ્તિ રૂપાદિવદિહાપિ નઽ

ધર્મયોર્ભેદ ઇષ્ટો હિ ધર્મ્યભેદે ઽપિ નઽ સ્થિતે ।
ઉદ્ભવાભિભવાત્મત્વાદ્ ગ્રહણં ચાવતિષ્ઠતે

વક્ષ્યમાણત્વાત્ ।
કિમિદાનીમનુમાને ઽપિ પ્રત્યક્ષાનુમાનસમાહારજો વિશિષ્ટબોધઽ ।
ન ।
અનુમાનસ્યાન્વયાધીનજંમત્વાત્ ।
વિશિષ્ટેનૈવ ચાન્વયાનુગમાત્ ।
ધૂમવાનગ્નિમાનિતિ હિ વ્યાપ્તિરવગતા ।
ઉક્તં ચ---
"નૈવં ન હ્યત્ર લિઙ્ગસ્ય શક્ત્યનન્તત્વકલ્પના" ઇતિ ।
અત્રાપિ ચાયમગ્નિમાનિતિ વિશેષબોધે ઽસ્ત્યેવ પ્રત્યક્ષાપેક્ષા ।
અયમેવાભાવસ્ય પ્રતીતિપ્રકારઽ, યત્પ્રમાણાન્તરપ્રાપિતાશ્રયં વિશિનષ્ટીતિ ન કિઞ્ચિદનુપપમન્નમ્ ।
યચ્ચ સંયુક્તવિશેષણતયા ઇન્દ્રિયસન્નિકર્ષો ઽભાવસ્યેત્યુક્તમ્, તદયુક્તમ્ ।
અસમ્બદ્ધસ્ય વિશેષણત્વાનુપપત્તેરતિપ્રસક્તેઽ ।
ઇતરથા વિસેષણાર્થમર્થિતેનૈવ સન્નિકર્ષોપપત્તૌ વૃથૈવ
સંયુક્તવિશેષણાર્થત્વાશ્રયણમિત્યલમેનેનેતિ ॥18॥
અભિપ્રાયમજાનાનશ્ચોદયતિ---નન્વિતિ ।
પ્રાપ્તિમાત્રં હ્યર્થેન્દ્રિયયોઽ સન્નિકર્ષઽ ।
અસ્તિ ચ ભાવાદભિન્નસ્યાભાવસ્ય ભાવવદેવેન્દ્રિયપ્રાપ્તિરિતિ ।
અત્ર ચ યોગ્યતાયા ઉદ્ધાટનેનૈવોત્તરં દેયમ્, તદુપેક્ષ્યૈવ તાવદત્યન્તાભેદમેવાયમાહ, તદેતમેવ તાવન્નિરાકરો(ષી?મી)ત્યભિપ્રાયેણાહ--- નહીતિ ।
યદિ ભાવાભાવયોરેકાન્તરમભેદ એવ સ્યાત્ તતો ભાવેન્દ્રિયસન્નિકર્ષે તદભિન્નસ્યાભાવસ્યાપિ સ્યાત્, ન ત્વેવમસ્તિ ।
અભાવસ્યાપિ રૂપાદિવદત્યન્તાભેદાભાવાદિતિ ॥19॥
રૂપાદિતુલ્યતામેવાભાવસ્ય દર્શયતિ---ધર્મયોરિતિ ।
ભાવાભાવાત્મનોર્ધર્મયોર્ધર્મ્યભેદે ઽપિ સ્થિતે ભેદો ઽપીષ્ટ ઇત્યર્થઽ ।
ભેદે કારણમાહ--- ઉદ્ભવેતિ ।
ભાવાભાવયોરપ્યુ(દ્ભવા?ચદ્ભૂતા)ભિભૂતયોર્ગહણાગ્રહણવ્યવસ્થા દૃશ્યતે ।
ન ચૈતદેકત્વે કલ્પિતે ।
ન હ્યેકમેવ તત્ત્વમુદ્ભૂતમભિભૂતં ચેતિ પ્રતીયત ઇતિ ॥20॥
ઇદમેવ નિમિત્તં ચ વિવેકસ્ય પ્રતીયતે ।
ભાવાભાવધિયોરક્ષૈઽ સમ્બન્ધો ઽક્ષાનપેક્ષણમ્

રૂપાદેરપિ ભેદં ચ કેચિદ્ ગ્રાહકભેદતઽ ।
વર્ણયન્તિ યથૈકસ્ય પુંસઽ પુત્રાદિરૂપતામ્

બુદ્ધિમાત્રકૃતો ભેદો રૂપાદૌ નિત્યમેવ હિ ।
ન ચ દેશાદ્યભિન્નાનાં સમુદાયાવકલ્પના

ઇદં ચાનયોર્વિવેકકારણમિત્યાહ---ઇદમેવેતિ ।
અક્ષાનપેક્ષતા ચાભાવધિયો વક્ષ્યત ઇતિ ॥21॥
અયં ચ ગ્રાહકભેદનિબન્ધનો ભેદો રૂપાદીનામિતિ કૈશ્ચિદિષ્યતે ।
સો ઽનયોરપિ શક્યતે ઽવગન્તુમિત્યાહ---રૂપાદેરિતિ ।
એવં હિ કેચિદ્ વદન્તિ--- યથા હ્યેકમેવ મુખં મરતકપદ્મરાગાદ્યુપાધિભેદાદ્ ભિન્નમિવ પ્રતિભાતિ, યથા ચૈક એવ પુરુષો ઽપેક્ષાભેદાત્ ભિન્નમિવ પ્રતિભાતિ, એવમિહાપિ ભાવાભાવયોરૌપાધિકો ભેદો ભવિષ્યતીતિ ।
નન્વેવમૌપાધિકે ભેદે તાત્ત્વિકમેકત્વં પ્રાપ્નાતિ ।
ભવત્વસ્મિન્મતે,તથાપિ રૂપાદિવ્યવસ્થા સિધ્યત્યેવેતિ ॥22॥
ઇદં ચાન્વારુદ્યવચનેનાસ્માભિરુક્તમ્, ન હિ રૂપાદીનાં ગ્રાહકભેદનિબન્ધનો ભેદઽ, કિન્તુ બુદ્ધિભેદનિબન્ધન એવ, મુખં હિ પ્રમાણાન્તરાદેકરૂપમવગતં તદુપાધિભેદાદ્ ભિદ્યત ઇતિ યુક્તમ્ ।
ન ત્વેકત્વે રૂપાદીનાં ભેદહેતુર્ભાવાભાવયોરપિ સમાન એવેત્યભિપ્રાયેણાહ---બુદ્ધિમાત્રેતિ ।
કઽ પુનરયં ભાવાભાવાત્મકો ધર્મી, યદ્ધર્મૌ ભાવાભાવૌ, નૈકં રૂપાદિસમુદાયાદ્ ભિન્નમુપલભ્યતે, વૃત્ત્યાદિવિકલ્પાક્ષમત્વાત્ ।
અતો દેશાદ્યભિન્નાનાં રૂપાદીનાં સમુદાયો ધર્મી, ન તત્ત્વાન્તરમત આહ--- ન ચેતિ ।
નાત્ર વન ઇવ બાધિકા બુદ્ધિરસ્તીતિ ભાવઽ ।
ઇદં ચ સવિકલ્પકસિદ્ધાવુક્તમપ્યભાવાશ્રયસમર્થનાર્થમત્રોક્તમિત્યપુનરુક્તતેતિ ॥23॥
સદ્ગુણદ્રવ્યરૂપેણ રૂપાદેરેકતેષ્યતે ।
સ્વરૂપાપેક્ષયા ચૈષાં પરસ્પરવિભિન્નતા

યદિ તદ્વદપેક્ષાત્ર ન સ્યાદ્ ભેદો ઽત્ર નૈવ હિ ।
સદસદ્રૂપતા બુદ્ધેર્ભવેદન્યતરત્ર નઽ

સત્સમ્બન્ધે સદિત્યેવં સદ્રૂપત્વં પ્રતીયતે ।
નાસ્ત્યત્રેદમિતીદં તુ તદસંયોગહેતુકમ્

ગૃહીત્વા વસ્તુસદ્ભાવં સ્મૃત્વા ચ પ્રતીયોગિનમ્ ।
માનસં નાસ્તિતાજ્ઞાનં જાયતે ઽક્ષાનપેક્ષયા

એવં તાવદભાવસ્ય ભાવાદ્ ભેદાભેદૌ દર્શિતૌ ।
તાવેવ રૂપાદિદૃષ્ટાન્તેન દ્રઢયતિ--સદ્ગુણદ્રવ્યેતિ ।
ન હિ રૂપાદયઽ સદાદિરૂપેણ ન ભિદ્યન્ત ઇતિ સ્વરૂપાપેક્ષયાપિ તેષાં ભેદઽ શક્યતે વારયિતુમ્, તયા વા ભેદ ઇતિ ન સદાદ્યાત્મનાભેદઽ પ્રતિક્ષિપ્યતે ।
એવમભાવો ઽપિ ભાવધર્મતયા તતો ભિન્નો ઽપિ સ્વરૂપાપેક્ષયાભિન્ન ઇષ્યતે ।
દ્રવ્યરૂપેણેતિ ।
રૂપાદયો દ્રવ્યાદભિન્નાઽ, તચ્ચાભિન્નમિતિ તદ્રૂપેણૈષામભેદ ઇત્યર્થઽ ॥24॥
સ્વરૂપાપેક્ષયા રૂપાદિવદ્ ભેદાનાશ્રયણે ભાવાભાવયોરન્યતરત્ર ન બુદ્ધેઽ સદસદ્રૂપતા ભવેદિત્યાહ---યદિતિ ॥25॥
અસ્તિ ત્વસાવિન્દ્રિયસમ્બન્ધાસમ્બન્ધહેતુકો બુદ્ધિભેદ ઇત્યાહ---તત્સમ્બન્ધૈતિ ।
એતેન, યદાહુઽ--- ન ભાવાદ્ ભેદકમભાવસ્ય રૂપમુપલભામહ ઇતિ, તન્નિરાકૃતમ્ ।
સદસદ્રૂપવિવેકાદિતિ ।
યદિન્દ્રિયેણ સંયુજ્યતે ભૂતલં તદસ્તીતિ પ્રતીયતે,
યન્ન સમ્બધ્યતે ઘટાદિ તન્નાસ્તીતિ પ્રતીયત ઇતિ ॥26॥
નન્વિન્દ્રિયવ્યાપારનન્તરમેવેહ ઘટો નાસ્તીતિ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે , તત્ કુતો ઽયં વિવેકો નેન્દ્રિયેણાભાવબુદ્ઘિર્જન્યત ઇતિ ।
ન હ્યસતિ તદ્વ્યાપારે ભાવબુદ્ધિવદભાવબુદ્ધિરપિ જાયમાના દૃશ્યતે ।
યદ્યપિ ભાવાદભાવો ભિદ્યતે, તથાપિ તસ્ય રૂપાદિવત્સંયુક્તસમવાયેન વા તદ્વિશેષણતયા વેન્દ્રિય
સ્વરૂપમાત્રં દૃષ્ટ્વાપિ પશ્ચાત્ કિઞ્ચિત્ સ્મરન્નપિ ।
તત્રાન્યનાસ્તિતાં પૃષ્ટસ્તદૈવ પ્રતિપદ્યતે

સન્નિકર્ષો ઽસ્ત્યેવ ।
અતસ્તજ્જ્ઞાનમૈન્દ્રિયકં ભવેદત આહ---ગૃહીતત્વેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- નાનાશ્રયો ઽભાવઽ શક્યતે ગ્રહીતુમિત્યાશ્રયગ્રહણાર્થમેવાત્રેન્દ્રિયાપેક્ષા નાભાવગ્રહણાય, યથા નાસ્મૃતે પ્રતિયોગિન્યભાવો ગૃહ્યત ઇતિ તત્સ્મરણાર્થં પ્રાચીનજ્ઞાનજન્મનઽ સંસ્કારસ્યોદબોધાપ્યપેક્ષિતઽ, એવમાશ્રયગ્રહણાર્થમિન્દ્રિયમ્ ।
ન ચ પ્રાપ્તિમાત્રમૈન્દ્રિયકજ્ઞાનજન્મનિ કારણમ્ ।
અપિ તુ યોગ્યતાસહિતા પ્રાપ્તિરિતિ પ્રત્યક્ષે વર્ણિતમ્ ।
ન ચેન્દ્રિયાણામભાવજ્ઞાનજનનયોગ્યતા, તેષ્વસત્સ્વપિ તદ્ભાવાદિતિ વક્ષ્યતે ।
માનસમિતિ કોર્ઽથઽ ।
કિં સુખાદિજ્ઞાનવન્મનસા જન્યત ઇતિ ।
યદ્યેવં તથાપિ પ્રત્યક્ષતૈવ ।
ન ચાનન્તરિવ બહિર્મનસઽ સ્વાતન્ત્ર્યમસ્તિ ।
સત્યમ્ ।
સર્વપ્રમાણસાધારણસ્તુ મનસો વ્યાપારો ઽત્ર કથિતઽ ।
કેવલાત્મમનઽ સન્નિકર્ષાદેવ બાહ્યેન્દ્રિયાનપેક્ષં પ્રમાણાભાવેનાભાવજ્ઞાનં જન્યત ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
ગૃહીત્વા સ્મૃત્વેતિ ચ ધર્મધર્મિણોરભેદાત્ સમાનકર્તૃકત્વાભિધાનમિતિ ॥27॥
કથં પુનરિદમવગમ્યતે ભાવગ્રહણમિદન્દ્રિયાપેક્ષં નાભાવગ્રહણમિતિ ।
સમાનો હિ તદ્ભાવભાવઽ ।
અત આહ---સ્વરૂપેતિ ।
યો હિ ગૃહસ્વરૂપેમેવાવધાર્ય ક્વચિદ્ગતઽ પૃચ્છ્યતે--- તત્ર ચૈત્રો ઽસ્તિ ન વેતિ, તદાસૌ પૃષ્ટસ્તત્ર નાસ્તીતાં તદૈવ પ્રતિપદ્યતે ।
યદિ ત્વિન્દ્રિયાધીનમબાવજ્ઞાનં ભવેત્ ના સતિ તદ્વ્યાપારે જાયતે ।
ન ચ પૂર્વાવગતાભાવસ્મરણમેવેતિ વાચ્યમ્ ।
ન હ્યસતિ પ્રતિયોગિસ્મરણે ભાવો દૃશ્યતે ।
ન ચાશ્રયગ્રહણકાલે પ્રતિયોગિસ્મરણમસ્તિ ।
બહૂનામેવ હિ પૃષ્ટેનાભાવઽ કથ્યતે ।
ન ચ તાવાતાં સ્મરણં સમ્પ્રતિ વિશેષેણ સ્મર્યત ઇતિ, તદયુક્તમ્ ।
ન હ્યભાવત્વં નામ સામાન્યન્યતો ઽવગતો વિશેષેણ સ્મર્યત ઇતિ, યુક્તમ્ ।
પૂર્વાનુભવાહિતભાવનાબીજા હિ સા સ્મૃતિઽ,નાલ્પમવ્યતિરેકં ગોચરયિતુમુત્સહતે ।
તસ્તદાનીમેવ પ્રતિયોગિસ્મરણપુરઽ સરમિન્દ્રિયાનપેક્ષમભાવજ્ઞાનં જાયત ઇતિ મનોહરમિદમ્ ।
તદિદમુક્તં તદૈવ પ્રતિપદ્યત ઇતિ ।
ઇદં ચ પ્રતય્ક્ષફલસ્મૃતિનિવૃત્ત્યા ફલતઽ પ્રત્યક્ષાનવૃત્તિરિત્યુક્તમેવેતિ ॥28॥
ન ચાપ્યત્રાનુમાનત્વં લિઙ્ગાભાવાત્ પ્રતીયતે ।
ભાવાંશો નનુ લિઙ્ગં સ્યાત્ તદાનીં નાજિઘૃણાત્

અભાવાવગતેર્જન્મ ભાવાંશે હ્યજિઘૃક્ષિતે ।
તસ્મિન્ પ્રતીયમાને તુ નાભાવે જાયતે મતિઽ

ન ચૈષ પક્ષધર્મત્વં પદવત્ પ્રતિપદ્યતે ।
સહ સર્વૈરભાવૈશ્ચ ભાવો ઽનૈકાન્તિકો મતઽ

ક્વચિદ્ ભાવે ઽપિ સદ્ભાવો જ્ઞાતો યસ્ય કદાચન ।
તસ્યાભાવો ઽપિ તત્રૈવ કદાચિદવગમ્યતે

એવં તાવદક્ષજત્વમભાવધિયો નિરાકૃત્તમ્ ।
ઇદાનીં લૈઙ્ગિકત્વં નિરાકરોતિ---ન ચાપ્યત્રેતિ ।
અત્ર ચોદયતિ--- ભાવાંશેતિ ।
પરિહરતિ--- તદાનીમિતિ મતિરન્તેન ।
દ્વાવત્ર ભાવૌ પ્રતિષેધ્યઽ પ્રતિષેધાધારશ્ચ, તત્ર ન તાવત્ પ્રતિષેધ્યો લિઙ્ગમ્, અવગતં હિ લિઙ્ગં ભવતિ ।
ન ચ તદા ઘટો ગૃહ્યતે, ન હિ તસ્મિન્ ગૃહ્યમાણે તદભાવો ગ્રહીતું શક્યતે ।
સત્યાં તુ પ્રતિજ્ઞાયાં નાસતો ઽદૃષ્ટસય્ લિઙ્ગત્વમ્ ।
અતો નાભાવો જિઘૃક્ષિતેજિઘૃક્ષિતપ્રતિષેધ્યભાવો લિઙ્ગમિતિ ॥29,30॥
અસ્તુ તર્હિ પ્રતિષેધાધારભાવો લિઙ્ગમત આહ---ન ચૈષૈતિ ।
એષ ઇતિ પરોપસ્થિતમપરોક્ષં ભાવં નિર્દિશતિ ।
યથાર્થે પક્ષીકૃતે પદમતદ્ધર્મતયા ન હેતુરિત્યુક્તમ્, એવમેષો ઽપિ ભૂતલભાવો ન ઘટાદ્યભાવધર્મ ઇતિ ।
અપિ ચાન્વયાધીનાત્મલાભમનુમાનજ્ઞાનમ્, ન ચ ભૂતલભાવસ્ય સર્વૈરભાવૈઽ સમ્બ્નધો જ્ઞાયતે ।
તત્ કથં તતસ્તે પ્રત્યેષ્યન્ત ઇત્યાહ--- સહેતિ ॥31॥
અસ્તુ તાવદભાવાન્વયઽ ક્વચિદ્ ભૂતલાદૌ ભાવે, સદ્ભાવો ઽપિ યસ્ય ઘટાદેઽ કદાચિત્ જ્ઞાતઽ તસ્યાપિ
તત્રાભાવો ઽવગમ્યત ઇત્યાહ---ક્વચિદિતિ ॥32॥
યત્રાપય્દૃષ્ટપૂર્વત્વં યદભાવસ્ય તત્ર ચ ।
તદભાવમતિર્દૃષ્ટા સમ્બન્ધે ઽક્ષાનપેક્ષયા

કસ્યચિદ્ યદિ ભાવસ્ય સ્યાદભાવેન કેનચિત્ ।
સમ્બન્ધદર્શનં તત્ર સર્વમાનં પ્રસજ્યતે

ગૃહીતે ઽપિ ચ ભાવાંશે નૈવાભાવે ઽનયવસ્તુ નઽ ।
સર્વસ્ય મતિરિત્યેવં વ્યભિચારાદલિઙ્ગતા

સમ્બન્ધે ગૃહ્યમાણે ચ સમ્બન્ધિગ્રહણં ધ્રુવમ્ ।
તત્રાભાવમતિઽ કેન પ્રમાણેનોપજાયતે

તદાનીં નહિ લિઙ્ગેન સમ્બન્ધિગ્રહણં ભવેત્ ।
તત્રાવશ્યમભાવસ્ય પ્રમાણાન્તરતો ગતિઽ

ન કેવલં યદ્યત્ર કદાચિદ્ દૃષ્ટં તન્માત્રસ્ય તત્રાભાવો ઽવગમ્યતે, યસ્યાપિ તુ યત્રાભાવો ન દૃષ્ટપૂર્વસ્તસ્યાપિ તત્રાભાવો ઽવગમ્યત ઇત્યાહ---યત્રેતિ ॥33॥
યદિ તુ યેન કેનચિદેકેનાભાવેનગૃહીતસમ્બન્ધાદ્ ભાવાદભાવાન્તરાનુમાનમિષ્યતે, તતો ઽતિપ્રસક્તિરિત્યાહ---કસ્યચિદિતિ ॥34॥
ન ચૈવમસ્તીતિ વ્યતિરેકેણ દર્શયતિ---ગૃહીતે ઽપિ ચ ભાવાંશે નૈચાભાવે ઽન્યવસ્તુનઽ ।
સર્વસ્યમતિરિત્યન્તેન ।
અનૈકાન્તિકશ્ચાયં ભાવો ઽભાવાન્તરૈરપિ સમ્બન્ધાત્ ।
અતો ઽનૈકાન્તિકત્વાદસ્ય ઘટાદેરભાવં ગમયિતુમલિઙ્ગત્વમિત્યાહ--- એવં વ્યભિચારાદલિઙ્ગતેતિ ॥35॥
અપિ ચ સમ્બન્ધગ્રહણં સમ્બન્ધિગ્રહણાધીનમ્ ।
તદિહાભાવાખ્યે સમ્બન્ધિનિ ગ્રહીતવ્યે કિં પ્રમાણમિતિ વક્તવ્યમિત્યાહ--- સમ્બન્ધ ઇતિ ॥36॥
ન તાવલ્લિઙ્ગગવિદિતસમ્બન્ધં તદવધારણે પ્રમાણમ્, ઇતરેતરાશ્રયં હિ તથા સ્યાદિત્યભિપ્રાયેણાહ---તદાનીમિતિ ।
અતો ઽવશ્યં તદ્ગ્રહણે પ્રમાણાન્તરમર્થનીયમિત્યાહ--- તત્રેતિ ॥37॥
પ્રત્યાદેરનુત્પત્તિર્ન તુ લિઙ્ગં ભવિષ્યતિ ।
ન વિશેષણસમ્બન્ધસ્તસ્યાઽ સામાન્યતો ભવેત્

અત્રેદાનીમનુપલબ્ધિલિઙ્ગવાદિનો બૌદ્ધસ્ય પ્રત્યવસ્થાનમાહ--- પ્રત્યક્ષાદેરિતિ ।
દ્વેધા હિ હેતવો બૌદ્ધૈર્વિભજ્યન્તે--- કાર્યં સ્વભાવ ઇતિ, અનુપલબ્ધિશ્ચેકજ્ઞાનસંસર્ગિણોરેકોપલબ્ધિરેવ, તસ્યાશ્ચ સ્વરૂપં જ્ઞેયરૂપં ચ પ્રકાશતે ઇતિ જ્ઞાનજ્ઞેયસ્વભાવા ।
ન હ્યસૌ સ્વરૂપમિવ જ્ઞેયસત્તામપિ વ્યભિચરતિ ।
તસ્યાશ્ચ સ્વસાધ્યેન નાસ્તીતિ વિકલ્પશબ્દાત્મકવ્યવહારેણ તદ્યોગ્યતયા વા તાદાત્મ્યમેવ પ્રતિબન્ધઽ ।
ન હ્યસૌ નાસ્તીતિ વ્યવહારં વ્યભિચરતિ શિંશપેવ વૃક્ષતામ્ ।
તદેવં જ્ઞાતપ્રતિબન્ધાનુપલબ્ધિઽ યો નામ ભ્રામ્યન્ વિવિક્તદેશોપલબ્ધાવપિ ઘટાય ઘટતે તં પ્રતિ નાસ્તીતિ વ્યવહારં તદ્યોગ્યતાં વાનુમાપયતિ ।
એવં ચ ઘટાદ્યભાવાનુપલબ્ધિપ્રયોગઽ--- યદ્ દૃશ્યં હિ સદ્યત્ર નોપલભ્યતે તત્તત્ર નાસ્તિ ।
નોપલભ્યતે ચોપલભ્યમાને દેશે દૃશ્યો ઘટ ઇતિ ।
એતદપિ દૂષયતિ--- ન વિશેષણસમ્બન્ધસ્તસ્યા ઇતિ ।
ય એવાનુપલબ્ધ્યાનુમાતુમિષ્યતે ઘટાભાવો નાસ્તીતિ વ્યવહારસ્તદ્યોગ્યતા વા નૈકેનાપિ વિશેષેણાનુપલબ્ધેઽ સમ્બન્ધો ઽવગતઽ, કથં તતો વિશેષાનુમાનમ્ ।
ભૂતલોપલબ્ધિર્હિ સા, તસ્યાશ્ચ નાનાવિધાનેકઘટપટાદિવિષયા નાસ્તીતિ વ્યવહારા દૃશ્યન્ત ઇતિ કથં વિશેષેણ ઘટો નાસ્તીતિ વ્યવહારયેત્ ।
ઘટાનુપલબ્ધિરસૌ, અતો ઘટાભાવં તદ્વ્યવહારં વા પ્રસાધયતીતિ ચેત્ ।
કસ્તસ્યા ઘટેન સમ્બન્ધઽ ।
દેશોપલબ્ધિર્હિ સા, તાવદેવ તસ્યા ઘટાનુપલબ્ધિત્વમ્ ।
તચ્ચ સર્વાન્ પ્રત્યવિશિષ્ટમિતિ કથમેકેનૈવ વ્યપદિશ્યતે ચેદ્ ઘટાભાવો નામ કશ્ચિત્_ ।
કસ્માચ્ચ સત્યપિ ઘટે ઘટો નાસ્તીતિ વ્યવહારો ન પ્રવર્તતે ।
સદ્વ્યવહારવિરોધાદિતિ ચેત્ ।
કથં ઘટાનુપલબ્ધૌ સદ્વ્યવહારઽ ।
અસ્તિ હિ તદાનીમપિ દેશોપલબ્ધિઽ ।
વિવિક્તોપલબ્ધિર્હિ ઘટાનુપલબ્ધિઽ, નાસૌ ઘટે સતીતિ ચેત્, કો વિવેકાર્થ ઇતિ ।
નન્વયમભાવ એવ ।
તદભાવે ઽનર્થકં વિવિક્તવચનમ્, અતો ઽનુપલબ્ધેરયમપિ વિશેષો દુઽ સાધ એવ, યદસતિ ઘટે નાસ્તીતિ વ્યવહારો ન સતીતિ ।
યચ્ચેદં ઘટાભાવમતિલઙ્ઘ્ય નાસ્તીતિ વ્યવહારાનુમાનમવસ્થિતં તદપિ કેન વિશેષેણેતિ ન વિદ્મઽ ।
સો ઽપિ ભાવાતિરેકી ન કશ્ચિદુપલભ્યતે ।
યોગ્યતા તદનતિરેકિણી તસ્મિન્ બુદ્ધે બુદ્ધૈવેતિ ન કિઞ્ચિદનુમેયં પશ્યામઽ ।
વાર્તિકકારેણ
ત્વિદમુપેક્ષ્યૈવ તાવદ્
દૂષણાન્તરમુક્તમિતિ ॥38॥
ન ચાપ્યભાવસામાન્યે પ્રમાણમુપજાયતે ।
વ્યભિચારાદા વિશેષાસ્તુ પ્રતીયેરન્ કથં તયા

ન ચાનવગતં લિઙ્ગં ગૃહ્યતે ચેદસાવપિ ।
અભાવત્વાદભાવેન ગૃહ્યેતાન્યેન હેતુના

સ ચાન્યેન ગ્રહીતવ્યો નાગૃહીતે હિ લિઙ્ગતા ।
તદ્ગૃહીતિર્હિ લિઙ્ગેન સ્યાદન્યેનેત્યનન્તતા

લિઙ્ગાભાવે તથૈવ સ્યાદનવસ્થેયમિત્યતઽ ।
ક્વાપ્યસ્ય સ્યાત્ પ્રમાણત્વં લિઙ્ગત્વેન વિના ધ્રુવમ્

નાસ્તીતિ ધીઽ ફલં ચૈષા પ્રત્યક્ષાદેરજન્મનઽ ।
તસ્યૈવ ચ પ્રમાણત્વમાનન્તર્યાત્ પ્રતીયતે

અભાવસામાન્યેન ત્વનુપબ્ધેઽ સમ્બન્ધઽ સિધ્યત્યેવ, ન ત્વભાવસામાન્યે પ્રમાણમુપજાયત ઇત્યાહ--- સામાન્યેતિ ।
વિશેષાસ્ત્વનૈકાન્તિકતયા નાનુપલબ્ધ્યા બોધયિતું શક્યન્ત ઇત્યાહ--- વ્યભિચારાદિતિ ॥39॥
અપિ ચ--- નાનવગતરૂપં લિઙ્ગમનુમાને લિઙ્ગં ભવતિ, તદિયં પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તિરભાવત્વાદપરેણ લિઙ્ગેનાવગન્તવ્યા ।
એવં હિ વદન્તિ,યાવાન્ કશ્ચિત્ પ્રતિષેધઽ સ સર્વો ઽપલબ્ધેરેવેતિ ।
એવં ચ તત્ર તત્ર સદૃશાપરાપરલિઙ્ગાનુસારેણાનવસ્થાપાત ઇત્યાહ--- ન ચેતિ દ્વયેન ।
એતચ્ચોપલબ્ધ્યભાવો ઽનુપલબ્ધિરિત્યાપાદ્યોક્તમ્, વિવિક્તેતરપદાર્થો ઽનુપલબ્ધિરિતિ તુ પ્રત્યુક્તમિતિ ॥40,41॥
એવં યો ઽપ્યસૌ લિઙ્ગિરૂપાભાવઽ સો ઽપિ સમ્બન્ધગ્રહણાર્થમવશ્યં પ્રથમવગન્તવ્યઽ ।
તદવગમે ઽપિ તદ્રૂપાપરલિઙ્ગાભ્યુપગમાદનવસ્થૈવ ।
અતઽ ક્વચિદવશ્યમનુમાનાભાવાત્ પ્રમાણાન્તરમભ્યુપગન્તવ્યમિત્યાહ---લિઙ્ગેતિ ॥42 ॥
યદિ તુ નાસ્તીતિ બુદ્ધિરેવ લિઙ્ગમિત્યુચ્યતે તન્ન ।
ફલં હિ સા, પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પાદસ્ય કથં તલ્લિઙ્ગમ્, તત્સિદ્ધ્યર્થમેવ હિ લિઙ્ગમિષ્યતે ।
ત્રિલક્ષણેન યા બુદ્ધિર્જન્યતે સાનુમેષ્યતે ।
ન ચાનુત્પત્તિરૂપસ્ય કારણાપેક્ષિતા ક્વચિત્

માનં કથમભાવશ્ચેત્ પ્રમેયં ચાસ્ય કીદૃશમ્ ।
મેયો યદ્વદભાવો હિ માનમપ્યેવમિષ્યતામ્

ભાવાત્મકે તથા મેયે નાભાવસ્ય પ્રમાણતા ।
તથાભાવપ્રમેયે ઽપિ ન ભાવસ્ય પ્રમાણતા

સિદ્ધાયાં તુ બુદ્ધૌ કિં લિઙ્ગેન ।
તદેતદાહ---નેતિ ।
યદિ સા ફલં કિં તર્હિ પ્રમાણત આહ--- તસ્યૈવેતિ ।
યસ્યૈવ સા ફલં તદેવ પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તેઽ ફલાનન્તર્યાત્પ્રમાણમિતિ ॥43॥
કિઞ્ચ સૌગતસમયસિદ્ધાનુમાનલક્ષણગ્રન્થાનુસારેણાપિ ન પ્રત્યક્ષાદ્યજન્મનો ઽનુમાનત્વમિત્યાહ---ત્રિલક્ષણેતિ ।
એવં હિ તે પઠન્તિ ।
ઽત્રિરૂપાલ્લિઙ્ગતોર્ઽથદૃગનુમાનઽમિતિ ।
ન ચાનુત્પત્તિરુત્પત્તેઽ પ્રાગભાવો બુદ્ધેઽ કેનચિજ્જન્યતે, પ્રાગેવ ત્રિલક્ષણેન હેતુનેતિ ।
નનુ ચ હેતુતયાનુપલબ્ધિરનુમાનમિષ્યતે,ન ત્વનુમિતિરનુમાનમિતિ ભાવસાધનતયા ।
અતઽ કિં તન્નિરાસેન ।
સત્યમ્, અહેતુતયા તાવદનુમાનત્વં નિરાકૃતમેવ ।
અનેન તુ લક્ષણાનન્તઽપાતો વર્ણ્યત ઇતિ ॥44॥
અત્ર ચોદયતિ--- (માનમિતિ) પ્રમાણતા હિ ભાવાત્મના વ્યાપ્તા પ્રત્યક્ષાદિષ્વવગતા, તન્નિવૃત્ત્યા નિવર્ત્યત ઇતિ ભાવઽ ।
ઇતરસ્તુ--- વર્ણિતો ઽસ્માભિઽ પ્રાગ્ભાવનામસઙ્કરશ્ચતુર્ધા ।
ન ચ તબ્દોધસ્ય ભાવબોધવૈલક્ષણ્યમુપલભ્યતે, બાધવિરહસામાન્યાત્ ।
સ ચ પ્રામાણ્યે કારણં ન ભાવસ્વરૂપતા ।
સા તુ પ્રામાણ્યં પ્રત્યપ્રયોજિકૈવ કથઞ્ચિત્તેષુ સઙ્ગતા, અતો નાભાવત્વેનાપ્રામાણ્યં ભવતિ ।
ભાવે તુ પ્રમેયે તદપ્રમાણમેવેત્યભિપ્રાયેણાહ--- પ્રમેયમિતિ ।
અનુરૂપમેવેદં યદભાવે ઽભાવઽ પ્રમાણમિત્યાહ---મેય ઇતિ ॥45॥
યથા ભાવાત્મકે મેયે ઽભાવઽ પ્રમાણં નાનુરૂપં તથા તદભાવે ભાવ ઇત્યાહ--- ભાવાત્મક ઇતિ ॥46॥
ભાવાત્મકસ્ય માનત્વં ન ચ રાજાજ્ઞયા સ્થિતમ્ ।
પરિચ્છેદફલત્વાદ્ધિ પ્રામાણ્યં સ્યાદ્ દ્વયોરપિ

યદિ ચાસ્ય પ્રમાણત્વમભાવત્વેન નેષ્યતે ।
વસ્તુનઽ કારણત્વં હિ દૃષ્ટમિત્યભિમાનિતા

ન લિઙ્ગત્વપ્રમેયત્વે ભવેતાં તદ્વદેવ હિ ।
તથા સતિ ચ પૂર્વોક્તો વ્યવહારો ન સિધ્યતિ

પ્રમાણાનામનુત્પત્તેર્નાભાવસ્ય ચ ધર્મતા ।
યત્રાભાવો ઽસ્તિ તેનાસ્યાઽ સમ્બન્ધો નૈવ વિદ્યતે

યો ન સન્નિહિતસ્તત્ર તસ્ય ધર્મો ભવેદિયમ્ ।
ન ચ તસ્ય પ્રમેયત્વં ધર્મધર્મિત્વવર્જનાત્

ન ભાવત્મકમેવ પ્રમાણમિતિ રાજાજ્ઞા, યદેવ તુ પરિચ્છેદફલં તદેવ તુ પ્રમાણમ્, તચ્ચ પ્રત્યક્ષાદ્યજન્મનો ઽપિ સમાનમિત્યાહ---ભાવાત્મકસ્યેતિ॥
સ્યાદેતત્--- વસ્તુન એવ પ્રામાણ્યદર્શનાન્નાવસ્તુનો ઽનુપલબ્ધેઽ પ્રમાણત્વમિતિ ।
તથા ચ સતિ બૌદ્ધાનામપિ લિઙ્ગ પ્રમેયત્વે ન સ્યાતામ્, તે ઽપિ હિ નાવસ્તુનો દૃષ્ટે ઇત્યાહ-- યદીતિ સાર્ધેન ।
અનુજ્ઞાને દોષમાહ--- તથા સતીતિ ।
ન ચ સ્યાદ્ વ્યવહારો ઽયમિતિ કારણાદિવિભાગેનોક્તો વ્યવહાર ઇત્યર્થઽ ॥48,49॥
અપક્ષધર્મત્વાદપિ પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તિર્ન લિઙ્ગમિત્યાહ---પ્રમાણાનામિતિ ।
નાભાવે પક્ષીકૃતે પ્રત્યક્ષાદ્યનુત્પત્તિસ્તદ્ધર્મતયાવગમ્યતે ।
અભાવેન સમ્બન્ધાભાવદિત્યભિપ્રાય ઇતિ ।
નન્વભાવવિશિષ્ટં ભૂતલં સાધયિષ્યામઽ, તચ્ચ પૂર્વવગતમિતિ તદ્ધર્મો ભવિષ્યતીત્યત આહ--- યત્રેતિ ।
ન હિ ભૂતલે પ્રત્યક્ષાનુત્પત્તિઽ, જ્ઞાયમાનત્વાત્ તસ્યેતિ ॥50॥
ઘટસ્ય તર્હિ ધર્મો ભવિષ્યતિ તદ્ગોચરે પ્રત્યક્ષાદીનામનુત્પત્તેરત આહ---યૈતિ ।
સત્યમ્ ।
યત્ર પ્રત્યક્ષાદીનિ નોત્પદ્યન્તે તદ્ધર્મતા કથઞ્ચિદ્ ભવેદપિ, ન ત્વસાવિહ પ્રમીયતે ।
ધર્મધર્મિત્વયોરભાવાત્ ।
ન હિ
અભાવેન તુ સમ્બન્ધો ભવેત્તદ્વિષયત્વતઽ ।
તજ્જ્ઞાનાદ્ વિષય્તવં ચ જ્ઞાને મેયં ન વિદ્યતે

સંયોગસમવયાદિસમ્બન્ધો નૈવ વિદ્યતે ।
નાગૃહીતે હિ ધર્મત્વં ગૃહીતે સિદ્ધસાધનમ્

અભાવશબ્દવાચ્યત્વાપ્રત્યક્ષાદેશ્ચ ભિદ્યતે ।
પ્રમાણાનામભાવો હિ પ્રમેયાનામભાવાવત્

અભાવો ઽપિ પ્રમાણેન સ્વાનુરૂપેણ મીયતે ।
પ્રમેયત્વાદ્ યથા ભાવસ્તસ્માદ્ ભાવાત્મકાત્ પૃથક્

કર્માણિ સર્વાણિ ફલૈઽ સમસ્તૈઽ સર્વૈર્યથાવચ્ચ યદઙ્ગકારણ્ડૈઽ ।
ન સઙ્ગતાનીહ પરસ્પરં હિ નાઙ્ગં તદેતત્પ્રભવં ક્રતૂનામ્

તદ્ધર્મિણં કૃત્વાભાવવિશિષ્ટતા સાધ્યતે તસ્યાપ્રતીતેઽ ।
નાપિ તદ્વિશિષ્ટં ભૂતલાદિ, તદાનીં તસ્ય તત્રાભાવાદિતિ ॥51॥
અભાવસ્ય તુ સાધર્મો ભવિષ્યતિ તદ્વિષયત્વાત્ તસ્યાઽ ।
અભાવે હિ પ્રમેયે સા લિઙ્ગં ભવત્યેવ ।
કિન્તુ નાસ્રઞ્ચેતિતો ભાવો વિષયો ભવિષ્યતિ, જ્ઞાતે ચ પ્રમેયાભાવ ઇત્યાહ---અભાવેનેતિ ॥52॥
અન્યસ્તુ ન કશ્ચિદભાવેનાનુત્પત્તેઽ સમ્બન્ધપ્રકારો વિદ્યતે, યેન તદ્ધર્મતામનુગમ્યાનુમાનં ભવિષ્યતીત્યાહ---સંયોગૈતિ ।
ઇતશ્ચાપક્ષધર્મત્વમિત્યાહ--- નાગૃહીત ઇતિ ।
ન હ્યગૃહીતે પર્વતે ધૂસ્તદ્ધર્મતયાવગમ્યતે ।
અથ તદ્વદભાવો ઽપિ પ્રાક્ પ્રતીયત ઇત્યુચ્યતે, સિદ્ધં તર્હિ સાધ્યત ઇતિ ॥53॥
એવં પ્રત્યક્ષાનુમાનાભ્યાં પ્રસાધિતં ભેદં પ્રયોગેણ દર્શયતિ---અભાવશબ્દેતિ ॥54॥
પ્રયોગાન્તરમાહ---અભાવો ઽપીતિભાવાન્તેન ।
અતઽ સિદ્ધં ભાવાત્મકાત્ પ્રમાણાદન્યત્વમભાવસ્યેત્યુપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ॥55॥
વેદોપયોગમભાવસ્ય દર્શયતિ---કર્માણીતિ ।
યો ઽયં સર્વકર્મણાં ફલાસઙ્કરઽ પરસ્પરાસઙ્કરશ્ચ પરસ્પમઙ્ગાઙ્ગિભાવાભાવઽ, નાસાવભાવપ્રામા
યુક્ત્યાગમાભ્યામિહ તર્કિતો ઽયં પ્રમાણષટકં પ્રવિભજ્ય ભાષ્યે ।
તતો ઽધિકં યદ્ દ્વયમિષ્ટમન્યૈર્ભેદો ન તસ્યેત્યપિ સિદ્ધમેતત્

ઇહ ભવતિ શતાદૌ સમ્ભવાદ્યા સહસ્રાન્મતિરવિયુતબાવાત્ સાનુમાનાદભિન્ના ।
જગતિ બહુ ન તથ્યં નિત્યમૈતિહ્યમુક્તં ભવતિ તુ યદિ સત્યં નાગમાદ્ ભિદ્યતે તત્