Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā (with commentary) · Chapter 5.9

5.9.1

ṇyādṛte sidhyatīti /
(yatheti /
yāvat tāvad yathāvaditi?) iheti /
vedaṃ pratinirdeśa iti ||56||
nanu ca vyāsamatānusāriṇopamānātiriktaṃ pramāṇadvayamupavarṇitam, ṛṣiṇā ca sambhavaitihyayorapi pramāṇatvamāśritam, tatparityāge kāraṇaṃ vaktavyamata āha----yuktīti /
pramāṇaṣaṭakameva hi yuktyā saṅgacchate /
āgamānugataśca /
āgamaśca mīmāṃsātantram, ato yuktyāgamābhyāmiha śābare bhāṣye pramāṇaṣaṭkameva pravivicya tarkitam /
yattu dvayamadhikamiṣṭaṃ tadatraivāntargatamiti ||57||
(ka'?kva) punastasyāntargatirata āha---iha bhavatīti /
yā tāvat sahasrācchate mati' sambhavākhyaṃ pramāṇamiṣyate sānumānānna bhidyate /
sahasrācchatamaviyutibhāvādavinābhāvādavagamyate /
atastāvadanumānānna bhidyate /
aitihyapramāṇamuktaṃ tāvadasatyameva /
nidhiprāptyasurakanyāvaśīkaraṇādi, draupadīpañcabhartṛketyādi , yadi tat satyaṃ tadāgamād (na) bhidyate /
āptāgamo hyasau /
uktaṃ ca--- 'puruṣoktirapi śroturāgamatvaṃ prapadyate' iti /
ato 'numānāgamayorantarbhāvānna sambhavaitihyayo' pṛthagupanyāsa' siddha'||
ityupādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikā-
ṭīkāyāmabhāvapariccheda' samāpta' /
atha citrākṣepa' /
paralokaphalā' pūrvamākṣiptāścodanā' parai' /
idānīmaihikākṣepa' sūtrakāreṇa vocyate

5.9.2

bhāṣyapāṭho vicārya',atra bhāṣyam--- 'nanu bhavantvanyāni pramāṇāni, śabdastu na pramāṇam, kuta'? animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt' iti /
asyārtha'--- yadyapi sarvapramāṇāvyabhicārānna pramāṇasāmānayabhāvinā dharmeṇa śabdo 'pi na pramāṇam, viśeṣeṇa tvātmabhāvinā dharmeṇāpramāṇam /
tathā hi citrayā paśavo bhāvyanta iti citrayā yajetetyasyāratha' /
kṛtacitrasyāpi yajamānasyānantaramavikalasakalendriyairapi paśavo na dṛśyante /
tanna nūnamiṣṭi' paśuphaleti bhavati mati' /
tadidamuktam 'animittaṃ vidyamānopalambhanatvāt' iti /
kimuktaṃ bhavati--- upalambhanāni hi cakṣurādīni paśūnāṃ vidyante /
na ca paśukāmeṣṭyamantaraṃ paśava upalabhyante /
tasmāduktavisaṃvādādapramāṇaṃ citrācodaneti /
sa punarayamākṣepo gatārtha upalakṣyate /
codanāsūtre hi 'nanvatathābhūtam' ityādinā bhāṣyakāreṇākṣepaparihārāvuktau /
ata' punaruktamidamityāśaṅkyāha---- paraloka iti /
asyārtha' paralokaphalā hi tatra svargakāmo yajetetyevamādicodanā vedabāhyaboddhādiparamatenākṣiptā' /
idānīmaihikaphalāścitrādicodanā ākṣipyante /
nanūbhayīmapi codanāmākṣeptuṃ śakyata eva vākyatvādayo hetava' /
ta eva tatra bhāṣyakāreṇa 'yat kiñcana laukikaṃ vanacam' iti darśayatāntarṇītā' /
vārtikakṛtāpi---'yadi vā puruṣādhīnaprāmāṇyā' sarvacodanā' iti vivṛtā' /
tasmādasadetat paralokaphalā eva tatrākṣiptā iti /
yadapi cedanīmaihikākṣepa ityuktaṃ tadayuktam, ihāpi ca---'evaṃ dṛṣṭāpacārasya vedasya svargādyapi phalaṃ nāstīti manyāmaha' iti sarvākṣepa' kṛta' /
vārtikakāreṇāpi ca
'evaṃ satyagnihotrādivākyeṣvapi mṛṣārthatā'
iti vadatā /
tasmādubhayatrāpyubhayākṣepameva nyāyyaṃ manyante /
keyaṃ vyavasthā /
atrocyate /
satyamubhayatrāpyabhayākṣepa',
tathāpi hetubhedādapaunaruktyam /
tathāhi--- tatra vākyatvādaya' parairuktā ākṣepahetava',
citrāpaśuphalatvādiviṣayāścodanā mṛṣā /
pratyakṣādyadhikāre 'pitairarthāsaṅgatiryata'

5.9.3

idānīṃ tuśabdaśaktiparāmarśadvāreṇābhyantarā eva hetava upapatsyante /
tathā coktam---
ānantaryamanuktaṃ cenna sāmarthyāvabodhanāt /
iti /
sāmarthyaṃ hi sarvākhyātānāmarthaṃ bruvatāṃ sahakāri /
tad yadyapi neṣṭiranantaphaleti śruti', tathāpyarthasāmarthyātadavagamyate, kathamaparathā'yadāsau vidyamānāsīt tadā palaṃ na dattavatī, kālāntare punarasatī kathaṃ dāsyati' iti na ca paśavo 'nantasamabhavadbhāvanā', svargo hi nānākṣiptaviśiṣṭadehendriyādiparigraho bhavitumutsahate, ato mābhūdanantaram, amī puna' paśava' sambhavanti yajamānasyātraiveti svahetusamanantaramanupalabhyamānā dṛṣṭapratigrahādihetvantarā' śrutacitrādiphalatayā na śakyante 'vagantum /
ayameva tu śabdaśaktiparāmarśo vārtikakṛtā tārkikaprakriyāmanuvidadhānena 'na vā paśuphale'tyādinā sādhanaprayogairupadarśita' /
tadevamaihikaphalāsu citrācodanāsvākṣiptāsu tatsāmānyāditarāsu tathātvamiti punarapyagnihotrādicodanākṣepe 'vatiṣṭhate /
sa cāyamaihikākṣepadvāreṇāpinocyate /
ata eva caihikākṣepa ityuktam /
etaduktaṃ bhavati--- aihikaphalānāmāmuṣmikaphalānāṃ cāyamaihikākṣepapuraskāreṇaivākṣepa', yadāmuṣmikasvargādi tanmā nāma karmānantaramupalabhyatāmaihikaphalaṃ tu paśvādi kiṃ nopalabhyate, na cedamupalabhyate, tanna nūnaṃ tat phalamiti aihikaphalakarmacodanāvyabhicāreṇānyāsāmapi paralokaphalānāṃ tatsāmānyādākṣepa' /
pūrvaṃ tu tā' parata' prāmāṇyamāśritya paroktairaiva vākyatvādibhirhetubhirākṣiptā' /
taduktaṃ parairiti /
parihārāntaramāha--- sūtreti /
ayamabhiprāya'--- codanāsūtre bhāṣyakṛtā sūtrakāreṇa vakṣyamāṇākṣepaparihārāvanāgatāvekṣaṇena pratijñāsamarthanārthabhupavarṇitau /
idānīṃ tu sūtrakāreṇa svayamevocyata iti tenedameva sarvacodanākṣepakṣetramityuktamiti ||1||
atra parihāre pūrvokta evākṣepaheturiti, tamupanyasyati--- citreti phalānītyantena /
ayamartha'--- citrāpaśuphalatvādiviṣayāścodanā dharmiṇya'
yadīdṛktanmṛṣā dṛṣṭaṃ vipralipsoryathā vaca' /
nadītīre phalānīti tatrādṛsyāni tāni cet

5.9.4

na vā paśuphalā citrā svakāle tadadānata' /
snānabhujyādivat te 'pi tatsādhyā na bhavanti vā

5.9.5

tadutpattāvasadbhāvāt svargatṛptisukhādivat /
vaidharmyeṇobhayatrāpi bhavetāṃ sukhamardane

5.9.6

ānantaryamanuktaṃ cenna sāmarthyāvabodhanāt /
mṛṣeti sādhyo dharma' /
adhikṛtai' pravṛttiyogyairapi pratyakṣādibhirarthānavagate' /
yadīdṛśaṃ tanmṛṣā--- yathā vipralipsorvaca' /
ādiśabdenāgnihotrādiviṣayā api codanā' pakṣīkaroti /
nanu vipralipsuvākyamatra dṛṣṭānta' /
na ca tanniyamena pratyakṣādyasaṅgatārthamasatyaṃ ca /
tasmādubhayavikalo dṛṣṭānta' /
ata āha--- tatreti /
asatyarthe prayuktameva nadatīrādivākyamiha dṛṣṭānta' /
prāyeṇa caitrañjātīyakaṃ vipralipsureva prayuṅkta iti vipralipsorityuktamiti ||2,3||
idānīmaihikākṣepa ityuktaṃ vivṛṇoti--- na veti vadantena /
citreṣṭirdharmiṇī, na paśuphaleti sādhyam, svakāle paśvadānāt, snānādivaditi /
prayogāntaramāha--- te 'pīti /
te paśavo na citrāsādhyā' , citrotpattāvasadbhāvāt svargatṛptisukhādivat /
ādiśabdenātra bhojanajanyā tṛptirabhipretā /
etau ca prayogau 'neṣṭi' paśuphalā,karmakāle ca karmaphalena bhavitavyam' iti bhāṣyoktau veditavyāviti /
atrānantaraṃ 'yatkālaṃ hi mardanaṃ tatkālameva mardanasukham' iti bhāṣyakāreṇoktam, tad vaidharmyadṛṣṭāntatayā prayogadvaye yojayati--- vaidharmyeṇeti /
citrā na paśuphalā paśavo na tatsādhyā ityubhayatrāpi prayoge vaidharmyeṇa sukhamardane bhavetām, īdṛśī cātra vaidharmyaracanā, yadyatsādhyaṃ tattatsakāle prasūte, mardanamiva sukham /
yacca yatsādhyaṃ tat tadutpattau bhavatyeva sukhamiva mardanotpattāviti ||4,5||
nanūktivisaṃvādādaprāmāṇyamuktam /
na ca kiñcidiha visaṃvāda', na hi kṛte karmaṇi tāvatyeva phalena bhavitavyamiti śabdo brūte, kintu asyedaṃ
śabdaikadeśabhūtena tena tatpratipāditam

5.9.7

kālāntarānupādānāt karmasvābhāvyato 'pi ca /
codyamānasya citrāderānantaryaṃ viśeṣaṇam

5.9.8

atra tāvadasaṃvādo virodhaścottaratra tu /
svargayānaviruddho hi bhasmībhāvo 'tra dṛśyate

5.9.9

phalamiti /
etāvati ca paryavasānāt /
ata' kālāntare phalaṃ dāsyati /
tadetaduktam--- 'kālāntare phalaṃ dāsyatīti cet'iti, tadetadāha---ānantaryamiti /
pariharati--- nasāmarthyeti /
sākṣādanuktsayānantaryasyāpyatra sāmarthyenāvabodhanaṃ kṛtam,yaiva hyasyedaṃ phalamityuktaṃ tadaivamarthādevāvagamyate anantaramanena bhavitavyamiti /
kathaṃ nāmānyathāsatkālāntare phalaṃ dāsyatīti /
nanvevamapi sāmarthyalabhyamānantaryamanantaraphalānupalambhanena bādhyatām, aviśeṣapravṛttā tu codanā kataṃ bādhyate ata āha--- śabdeti /
na hi sāmarthyaṃ nāma pṛthak pramāṇam, api tarhi sarvākhyātānāmarthaṃ bruvatāṃ śakti' sahakāriṇīti śabdaikadeśa eva /
ata' sruvāvadānamivāpyadravyeṣvarthādanantarameva phalaṃ niścīyata iti tadbodhe 'pi śābdabodho bhavatyeveti ||6||
itaścānantaryamavagamyata ityāha---kālāntareti /
yadi hyatra phalaṃ dāsyatīti ḷṅśroṣyat tadā tatsāmarthyena kalpanā kācidapyabhaviṣyat /
adya punarasyedaṃ karmaṇa' phalamiti paryavasite vacasi sarvakarmaṇāmanantaraphalopalambhād vaidikasyāpi citrādeścodyamānasyāpi karmaṇastatsvābhāvyādānantaryaṃ viśeṣaṇatayāvatiṣṭhata iti ||7||
atrānantaramaparaṃ bhāṣyam--- 'dṛṣṭaviruddhamapi kiñcit vaidikaṃ vacanaṃ 'sa eṣa yajñāyudhī yajamāno 'ñjasā svargaṃ lokaṃ yātī'ti /
tad yena viśeṣeṇoktaṃ tamāha---atreti /
atra hi citrādivākyeṣūktivisaṃvādādaprāmāṇyuktam /
uttaratra yajñāyudhivākye pratyakṣādivirodha iti virodhamabhidyotayati--- svargayāna iti /
yajamānasya niratiśayānandātmana' svargādatidūramapabhraṣṭo bhasmībhāva' pratyakṣamupalabhyate, citrādicodanā
yajñāyudhivaco mithyā pratyakṣeṇa virodhata' /
sādharmyeṇa śilāvākyaṃ vaidharmyeṇāptabhāṣitam

5.9.10

śarīdād yadi cānya' syānnāsau yajñāyudhī bhavet /
na cāsya yajamānatvaṃ sadbhāvo 'pi ca durlabha'

5.9.11

su tvanantaraphalānupalambhamātraṃ na tu viruddhopalambha' kaścidastīti syādapi kālāntare phalakalpanā, bhasmībhūtaṃ tu śarīraṃ kālāntare 'pi svargaṃ lokaṃ yāsyatīti na sambhavatīti pūrvasmād viśeṣa' ||8||
aparamapi ca 'evañjātīyakaṃ pramāṇaviruddhaṃ vacanamapramāṇam--- ambuni majjantyalābūni, grāvāṇa' plavanta iti yathā ' iti bhāṣyam, tad vyācaṣṭeyajñeti vākyamantena /
yajñāyudhavaco dharmī, mṛṣeti sādhyo dharma', pratyakṣavirodhāt, yatpratyakṣaviruddhaṃ tanmithyā, yathā grāvāṇa' plavanta iti śilā vākyaṃ sādharmyeṇa yatheti darśayitavyamiti /
vaidharmyadṛṣṭāntamāha--- vaidharmyeṇeti /
yadamithyā na tatpratyakṣaviruddhaṃ yathāptabhāṣitamiti /
pūrvaṃ tu mardanasukhayorvaidharmye dṛṣṭāntaratayopanyāsācchilāvākyamapi vaidharmyeṇa bhāṣyakṛtoktamiti bhrāntimapanetuṃ sādharmyavaidharmyaviveko vārtikakṛtā darśita' ||9||
nanu pratyakṣavirodhāditi hetusiddha eva, asti hi paralokaphalabhoktā cetana' karmaṇāṃ kartā, sa svargaṃ lokaṃ yāsyatīti /
tamevābhipretya svargaṃ lokaṃ yāsyatītyuktam /
ata' ko virodho 'ta āha---śarīrāditi /
yadi hi śarīrādanyaścetano bhavet, bhavedapi na tasya yajñāyudhairasti kaścit sambandhaprakāra', śarīrasyaiva tu srukkapālādiyajñāyudhai' sambandha', yadyajñāyudhī yajamāna iti tadabhiprāyeṇa matvarthasaṃyogo ghaṭate /
api ca 'sa eṣa' ityaparokṣapratinirdeśa', so 'pi śarīrasyaiva pratyakṣatvādupapanno nātmana' /
tadetadapi bhāṣyakāreṇoktaṃ hi --- 'śarīrakaṃ vyapadiśati'iti /
kiñca yajamānaśabdo hyātmanyasamañjasa', yāgasya hi kartā yajamāna ityucyate, na ca yathācoditavitatapūrvāparībhūtānekakarbhakṣaṇātmakakratukriyākartṛtvamātmana' sambhavati, vibho' pūrvāparadeśavibhāgasaṃyogayogaphalakarmaṇāmasamavāyāt /
tadetadāha--- na
yadi syād vidhiśabdo 'tra naivādarśanato bhavet /
viśeṣo 'syeti bhedena nopāttaṃ syādidaṃ tata'

5.9.12

vidhiśabde bhaviṣyattvaṃ phalasya parikalpya hi /
virodhaparihāra' syād vartamāne 'pi nāstyasau

5.9.13

phalaṃ ca na bhavedevaṃ bhasmībhāvād vidhāvapi /
tatsāmarthyena yānyapi kalpanā tāṃ niṣedhati

5.9.14

ceti /
abhyupagamya cātmana' sadbhāvamidamasmābhiruktam, paramārthena tu dehendriyavyatiriktātmasadbhāvo 'pi pramāṇābhāvād durlabha ityāha--- sadbhāva iti /
prapañcayiṣyate caitadātmavāda itīha na pratanyata iti ||10||
aparaṃ ca--- 'na caiṣa yātīti vidhiśabda''iti bhāṣyam /
tasyābhiprāyamāha--- yadīti /
asyārtha'--- yadi hyatra
yajñāyudhivākye vidhiśabdo bhavet, tadā citrādīnāmanantaraphalādarśanād bhedena virodhopanyāsārthaṃ yajñāyudhivākyopādānaṃ nopapadyate /
ata' svakṛtabhedopādānasamarthanārthaṃ vidhiśabdanirākaraṇamiti ||11||
vidhiśabde ko viśeṣa', ata āha--- vidhīti /
vidhiśabde hi kālaviśeṣānupādānād vidhisāmarthyādeva kālāntarabhāvitāṃ phalasya parikalpya syādapi citrādicodanāsvivābhāvavirodhaparihāra' /
iha tu yātīti vartamānāpadeśānna pratyakṣavirodha' śakyate parihartumityadarśanād viśeṣa iti ||12||
citrādivākyābhiprāyeṇa cedamasmābhiruktam--- vidhiśabde bhaviṣyattvaṃ phalasya parikalpya virodha' śakyate parihartumiti /
iha tu pratyakṣeṇa bhasmībhāvopalambhānna kālālantaraphalabhāvitayā svargagamanaṃ phalamiti śakyate kalpayitum /
na hi vidhisahasreṇāpyāśaṅkanīyor'tha' śakya' pratyāyayitum /
tadetadāha--- phalaṃ ceti /
takiṃ tarhi vidhiśabdatānirākaraṇasya phalamata āha--- tatsāmarthyeneti /
cetanapravartanātmako hi vidhirantareṇa paralokaphalopabhoktāra
prāyaścaivaṃprakāratvamarthavādeṣu dṛśyate /
mantreṣu ceti te sarve pakṣīkāryā' prayatnata'

5.9.15

evaṃ satyagnihotrādivākyeṣvapi mṛṣārthatā /
vedavākyaikadeśatvāccitrādidavacaneṣviva

5.9.16

iti citrākṣepavāda' /
manupapadyamāna' kalpayedapi kāyakaraṇasaṅghātātiriktamātmānam, tasya ca svargalokagamanamupacaryetāpi śarīre, tasya vā pratyakṣatvamātmani bhāktamityevamādikalpanāniṣedhārthaṃ vidhiśabdanirākaraṇamiti ||13||
bhūyāṃścāyaṃ pramāṇāntaraviruddho mantrārthavādātmako vedabhāga' /
yathā 'aditirdyeraditirantarīkṣaṃ' 'yajamāna ekakapāla'' ityevamādi' /
sa ca sarva evātra prayatnato mukhyatayā mithyātvena aihikākṣepe pakṣīkārya', tanmithyātvena cānuṣaṅgikaṃ peraṣāṃ mithyātvaṃ bhaviṣyatītyabhiprāyeṇāha---prāyaiti /
'tatsāmānyādagnihotrādicodanāsvapyanāśvāsa' iti bhāṣyam, tasyābhiprāyamāha--- evaṃ satīti /
yadā hi citrādivākyādiṣvaprāmāṇyaṃ samarthitaṃ bhavati, tadā vedavākyaikadeśatayāgnihotrādivākyeṣvapi mṛṣārthatā śakyate 'numātum, ata' kṛtsnasyaiva vedasyāprāmāṇyānna cojanālakṣaṇārtho dharma ityākṣepa'||
ityupādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
citrākṣepavāda' samāpta' /
atha sambandhākṣepavāda' /
svapakṣasādhanaṃ tāvadamṛṣā vaidikaṃ vaca' /
svārthe vaktranapekṣatvāt padārthe padabuddhivat ||1||
atrānantaram"autpattikastu śabdasyārthena sambandhastasya jñānam"iti bhāṣyakāreṇa
sambandhanityatādvāreṇākṣepaparihāro 'vatārita', so 'yukta', paroktākṣepahetvanantaraṃ hi tasyaiva viruddhāsiddhyādidoṣodbhāvanamucitam /
yattu tamadūṣayitvaivānyaducyate tadasaṅgatamevāta āha--- svapakṣa iti /
ayamabhiprāya'--- yāvaddhi sambandhautpattikatvenānapekṣālakṣaṇaṃ codanāyā' svata' prāmāṇyaṃ na pratipādyate tāvad dūṣite 'pi sādhane na 'canodanālakṣaṇo dharma' iti pratijñā sidhyati /
bhūyāṃścānena krameṇārtho vaktumabhipreta' śabdārthasambandhanirūpaṇādi' /
anyathā kriyamāmaṃ (?) tadākāśapatitamivāpadyeta /
taccaitat śabdasvarūpanirūpaṇāvasare vakṣyate /
na cedamākṣepeṇa na saṅgacchate, dvedhāpi pratyavasthānadarśanāt /
yathoktam---
'dvedhāpi pratyavasthānaṃ parahetvavabādhanāt /
ātmīyasādhanoktyā vā tatrātmīyamihotacyate' iti /
na cātra parasādhanadūṣaṇaṃ na kariṣyate 'tatra hetorasiddhatvam' iti citrāparihāre vakṣyate /
anena tu krameṇa tat kartavyamiti tāvadityuktamiti /
tacca svapakṣasādhanaṃ tārkikāṇāṃ cittamanurañja yituṃ prayogadvāreṇāha---amṛṣeti /
vaidikavaco dharmī, svārthe satyamiti sādhyo (?) dharma', svārthe vaktranapekṣatvāt, yat svārthe vaktāraṃ nāpekṣate tat satyam, yathā padāt padārthagatā buddhi' /
padaṃ hi svabhāvādeva svārthena sambaddhaṃ tatpratipādanāya vaktāraṃ nāpekṣata iti sambandhaparihāre vakṣyate /
svārtha iti tantremobhayaviśeṣaṇatayā yojanīyam /
yadi hyamṛṣa vaidikaṃ vacanamityetāvaducyate pūrvapakṣārthasamyaktvāpātādanikaṣṭārthatāprasādhanaprasaṅga' /
na hi svargakāmo yāgaṃ kuryādityādyarthe svargakāmo yajeteti vākyaṃ samyagiṣyate, ṣaṣṭhādyasiddhāntavirodhāt /
yāgena svargaṃ kuryāditi hi tatra sthāsyati /
vaktranapekṣatvāditi cāviśiṣṭo heturupātto 'siddha eva syāt /
asti hi vaidikavākyānāmapi svarūpāmi
tatkṛta' pratyaya' samyaṅnityavākyodbhavatvata' /
vākyabuddhivedavātra pūrvoktāśvāpi hetava' ||2||
nityān śabdārthasambandhānāśrityoktena hetunā /
asambandhodbhavatvena paro mithyātvamabravīt /
sambandho 'stī ca nityaścetyuktamamautpattikādinā ||4
vyaktaye vaktrapekṣā, svārthe tu pratyāyayitavye na vaktāramapekṣante, apauruṣeyatvāt /
śabdārthasambandhanityatvācca /
pauruṣeyaṃ pramāṇāntarapramitagocaramāptavacanamapi vaktu' pramāṇamapekṣate /
yathoktam, 'āptoktiṣu narāpekṣe'ti ||1||
prayogāntaramāha---- tatkṛta ityevāntena /
vaidikavākyakṛta' pratyaya' samyagiti sādhyam, nityavākyodbhavatvāt, yathā tadvākyasvarūpaviṣayā buddhi' /
sāpi hi vākyādudbhavati, nirviṣayabudhyanutpatte' /
vedavākyanityatā ca vedādhikaraṇe sthāpayiṣyata iti /
atraiva sādhye pūrvoktā'--- 'nānyatvāt' iti bhāṣyavyākhyānāvasara uktā'--- doṣavarjitai' kāraṇai' janyamānatvāt, anāptāpraṇītoktijanyatvāt, deśādibhede 'pi deśādibhede 'pi bādhavarjanāt iti hetavo darśayitavyā ityāha--- atreti ||2||
atra bhāṣyam--- 'syādetat, naiva śabdasyārthena sambandha', kuto 'sya pauruṣeyatā apauruṣetā vā'iti /
tasyābhiprāyamāha--- nityānityabravīdantena /
asyārtha'--- śabdārthasambandhānāṃ nityatvamāśrityānapekṣatvāditi sūtrakāreṇa yo hetu' svata' prāmāṇyasidhyarthamukta', tena codanānāmaprāmāṇye nirākṛte 'dhunā sambandhodbhavatvābhāvena paro bauddhādirmithyātvamuktavān /
evaṃ ca tadā vārtikakāreṇa vṛttikāramatenātraiva svata' prāmāṇyaṃ vyutpādyamiti darśitam /
tathā ca 'sūtrakāreṇa cocyata' iti punaruktiparihāre parata' paprāmāṇyoktairevākṣepahetubhi' pūrvapakṣo 'bhihita' /
ihāpi ca bhāṣyakāreṇa 'brūta' ityucyate--- avabodhayati budhyamānasya nimittaṃ bhavati, ityādi codanāsūtroktameva svata' prāmāṇyakāraṇamuktamiti ||3 1/2||
mithyātvasya nirāsārthaṃ tatparairneṣyate dvayam /
naiva vāstyatra sambandha' kṛtako veti vakṣyate ||5||
asambhavena śeṣāṇāṃ saṃśleṣa' pariśipyate /
tasminneva ca sambandhe pratītirlaulikī dhruvam ||6||
etadeva vivṛṇoti --- sambandha iti vakṣyate 'ntena /
codanāmithyārthanirāsārthaṃ hi sambamandhasadbhāvo nityatā ca heturukta' /
tacca dvayamapi parairneṣyate /
tatra sambandhābhāvastāvadanenaiva bhāṣyeṇokta' /
kṛtakatvaṃ tu 'yadi prathamamaśruto na pratyāyayati, kṛtakastarhi' ityanena vakṣyate /
tadatra sambandhābhāvenānapekṣatvāditi hetorasiddhiruktā /
na cāsati sambandhe
paroktārthapratītirutpadyata iti darśitam /
pratibandhabale hyarthāntaradarśino 'pyarthāntare jñānamutpadyate /
anādṛtapratibandhastu yatkiñcid vidvān sa sarvaṃ jānīyādityatiprasajyata iti ||4,5||
atra bhāṣyakāreṇa kāryakāraṇabhāvādaya' sambandhā' śabdasyānupapannā ityuktvā saṃśleṣasambandhabhāva eva darśita', tadetadvārtikakāro darśayati--- asambhaveneti /
nimittanaimittikāśrayāśrayibhāvādaya' sambandhā' śabdārthayoratyantāsambhāv itā eva, kāryakāraṇabhāvastu boddhagandhivaiyākaraṇairabhyupagata eva /
te 'pyāhu'----
'arthā' śabdāśca dṛśyante pratyakṣā yadyapi sphuṭam /
abhidhānābhidheyau tu jñānākārau tathāpi na''||
iti /
evaṃ hi manyante--- na tāvad varṇā' śabda', pratyekamavacākatvāt /
ayugapadvartināṃ cāvayavisamudāyāsarambhānupapatte' /

ata eva gośabdatvādijātyasambhavāt bhūtādiviśeṣāṇāṃ ca pratiprayogamanyatvenāvācakatvād varṇabuddhismṛtisaṃskārāṇāṃ cākṣaravat pratyākhyānāt pūrvavarṇajanitasaṃskārasahitāntyavarṇasyāpi varṇatvenāpūrvavarṇavadavācakatvāt pūrvapūrvanikhilavarṇapadopasahārakrameṇa caramasya kasyacit sphoṭātmano 'navagrahād yugapadavasthitānekavarṇākārajñānātmaiva śabda' /
artho 'pi jātivyaktyavayavāvayaviguṇaguṇivyatirekāvyatirekādivikalpadūrīkṛtani rūpaṇo na bāhya' sambhavatīti jñānātmakaśabdavedanānantarotpadyamānabāhyajātyādinirbhāsparatyayamātrātmaiva /
tanniṣedhamata' prāha na śabdor'thena saṅgata' /
taddeśānantarādṛṣṭervindhyo himavatā yathā ||7||
evamartho dvayaṃ vāpi sādhanīyamasaṅgatam /
kṣuretyādi ca siddhyarthaṃ hetoruktamathāpara' ||8||
śaktirūpaṃ gṛhītvāha saṃśleṣo yadi vāryate /
samba(ndhā?ndha') siddhasādhyatvamatha sambandhamātrakam ||9||
sa cāyamevambhūtor'tha' śabdena janyata eveti kāryakāraṇabhāvameva śabdārthayo' sambandhamātiṣṭhante /
taccedamatidūramapabhraṣṭam, evaṃ ca satyaviditasvarūpaśaktīnāmapyarthasaṃvidupajāyeta /
dṛṣṭā hi khalu mṛtsalilapracchannā api vrīhayo 'ṅkurādikāryamārabhamāṇā aviditasvarūpaśaktayo 'pīti sūktam--- asambhavena śeṣāṇāmiti /
kathaṃ tu saṃśleṣa' pariśiṣyata iti, pratīterabhyupagamācca /
gaurayamiti hi sāmānādhikaraṇyena śabdopaśliṣṭamarthamavayanto laukikā dṛśyante /
abhyupagataśca kaiścicchabdārthayo' saṃśleṣa eva sambandha' /
prapañcitaścāsāvadhyāsavāda iti /
laukikāśca prāyeṇa saṃśleṣameva saṃbandhaṃ manyante iti sa eva sambandha' prasakko nirākārya ityāha--- tasminniti prāhāyena bhavati sa taddeśa eva dṛśyate rañjuriva ghaṭe, tadanantaradeśe vā pradeśinīvamadhyamāyā' /
naca ca śabdārthayoranyataradeśe vānyataro dṛśyate /
atohimavadvindhyayoriva nānayo' sambandha iti ||6,7||
artho vā pakṣīkārya ityāha---evamiti /
dvayaṃ vā parasparamasambaddhamitaretaradeśe tadanantaradeśe vādṛṣṭe' sādhyamityāha--- dvayamiti /
atra bhāṣyakāreṇa 'syāccedarthena sambandha' kṣuramodakaśabdoccāraṇe mukhyasya pāṭanapūraṇe syātām', ityuktam /
tasyābhiprāyamāha--- kṣuretyuktamantena /
asyārtha'--- atra bhāṣyakāreṇa śabdārthayo' sambnadhasiddhyarthaṃ taddeśānantarādṛṣṭeriti heturantarṇīta', taṃ ca gaurayamiti sāmānādhikaraṇyapratītibhramād yo nāmāsiddhaṃ manyate, sa evaṃ pratībodhyate--- yadi śabdārthayorupaśleṣa
pitāputrādisambandhairanaikānta' prasajyate /
ekabhūmyādisambandhād dṛṣṭānte sādhyahīnatā ||10||
vācyavācakasambandhaniṣedhe lokabādhanam /
virodhaśca svavākyena na hi sambandhavarjitai' ||11||
lakṣaṇa' sambandho bhavet, artho 'pi śabdadeśa eva syāt, mukhaṃ ca tasya deśa iti kṣuramodakaśabdoccāraṇe mukhasya pāṭanapūraṇe syātām, na ca te sta'ṣa tasmānmodakādyarthakriyānupalambhācchabdadeśe taddeśānantarādṛṣṭeriti siddho hetu' /
sāmānādhikaraṇyabuddhistu śabdārthayornāstyeva /
na hi nīlimnevānuraktamutpalaṃ śabdānuraktamarthamupalabhāmahe /
gādisāsnādimadrūpā hi tayorbuddharudeti /
atra siddhāntabhāṣyaṃ 'yo 'tra vyapadeśya' sambandha' tadeta(tamekaṃ)nna vyapadiśati bhavān' ityādi /
tasyābhiprāyamāha--- atheti hīnatāntena /
atrāyamabhiprāya'---- pratyāyyapratyāyakaśaktirūpo hi na' śabdārthayo' sambandho 'bhipreta', tad yadi
saṃśleṣalakṣaṇasambandhābhāva' sādhyate, tadā siddhasādhyatādoṣa' /
sambandhābhāvamātre tu yaunādisambandhairanaikāntikatvam /
himavadvindhyorapi caikabhūmyādisambandhāt sādhyahīno dṛṣṭānta iti ||8.10||
yadi tu vācyavācakasambandhamevābhipretya na śabdār'thena saṅgata iti sādhyate tato laukikavirodha ityāha---vācyeti /
dūṣaṇāntaramāha--- virodha iti /
atra kāraṇamāha--- na hīti parāntena /
ayamabhiprāya'--- caturvidho hi puruṣa', pratipanno 'pratipanna' sandigdho viparyastaśceti /
tatra pratipanna' pratipādayitā, itare sāpekṣā' pratipādyā', tatpratipādanārthā ca pratijñā, tadya eva teṣāmanyatama' para' pratipādayitumabhipreto bhavati sa eva vācyavācakasambandhavarjitai' pratijñārthagaucarai' padai' pratipādayitumaśakya', ata' pratijñāṃ prayuñjānairāśrita' śabādarthayorvācyavācakalakṣaṇasambandha iti tanninirākaraṇe svavāgvirodha iti /
sa cāyamabhidhayā svavāgvirodha' /
pañcadhā hi tadvirodha' /
uccāraṇābhidhādharmadharmyubhayoktibhiriti ||11 1/2||
pratijñārthaṃ padai' śakya' pratipādayituṃ para' /
abhidhānakriyāyāṃ hi karmatvaṃ vācyasaṃśritam ||12||
śabdānāṃ karaṇatvaṃ vā kartṛtvaṃ vā nirūpita' /
pratipattāvupādānāt sāhitye ca vivakṣite ||13||
vācyavācakasambandhasvarūpamidānīmabhidyotayati---abhidhāneti /
asyārtha'--- ekasyāmabhidhānakriyāyāṃ śabda' karaṇaṃ kartā vā, vivakṣāta' kārakapravṛtte' /
arthastu karmaiva /
ato(yad?a) nayo' karmakaraṇatvaṃ (karma) kartṛtvaṃ vā /
nirūpita'--- sambandha iti vakṣyamāṇena sambandha iti /
yadvā--- ekasyāṃ gavādyarthapratipattau sādhyamānāyāmekena vaktropādīyamānāvaruṇaikahānīvadvivakṣitasāhityau śabdārtho yanniyamyete so 'nayo' sambandha ityāha--- pratipattāviti /
upādānādityupādīyamānatayā viśeṣaṇavivakṣāṃ darśayati /
upādeyasya hi viśeṣaṇaṃ vivakṣitaṃ bhavati śorivaikatvaṃ--- paśunā yajeteti /
uddeśyaviśeṣaṇaṃ tvavivakṣitaṃ bhavati, yathā grahaviśeṣaṇamekatvam, uddeśyā hi grahā', teṣu saṃmārjanavidhānāt /
iha cārthapratipattāvekasyāmupādeyau śabdārthau, paśuriva yoge /
ato vivakṣitatamanayo' sāhityaṃ viśeṣaṇamityaruṇaikahāyanyorivānayorniyama' sambandha iti /
(natve?nve)vamaruṇaikahāyanyo' śrūyamāṇayo' sāhityavivakṣā yuktā /
samudāye hi tatra vākyaṃ samāpyate /
(śabdārthau tu) naiva pratītikriyā(yāṃ viśeṣa)ṇatayāśrutau, kathamanayo' sāhityavivakṣā /
na śrūyamāṇatā viśeṣaṇavivakṣāhetu' /
api tu arthasaṃvyavahāro 'pi hi /
pākādau yadaudanādisthālyādi...(kriyā) vyavahāradarśanāt anabhihitamapyarthaṃ jānāti tadā sthālyādīnāṃ vivakṣitaṃ sāhityaṃ manyate, katathā manvāna' svayamapi paktukāmastatsarvamāharati /
evamihāpi bāla' prayojyavṛddhasya viviṣṭārthavyavahāradarśanena tadviṣayāṃ buddhimanumāya śabdānantarabhāvitayā śabdakāraṇatāṃ tādavavadhārayati /
vaktuścāsyāṃ prayojyavṛddhapratipattau darśanapārārthyāt pradhānabhūtāyā(mupā)dīyamānayo' śabdārtayo' sāhityaṃ vivakṣitamiti /

evaṃ ca viditvā svayamapi parārthaprayoge sahitau śabdārthau hṛdayamāveśitāvupādāya śabdaṃ coccārya parapratipattiṃ bhāvayatīti sūktaṃ sāhityavivakṣā varṇasāhityavivakṣāvaditi ||12-13 1/2||
niyamyete tadekasyāṃ sambandha' sor'thaśabdayo' /
tatra yadyapyasambandha' kārakāṇāṃ parasparam ||14||
tathāpi yatkriyā tasyāmupakāryopakāritā /
tatkriyāsaṅgate' paścāt sambandha' kīrtyate tayo' ||15||
nanvevaṃ vadatā śabdārthayo' kriyāsambandha eva darśita', na parasparam, guṇapradhānabhāvamantareṇa sambandhāyogāt /
vakṣyati hi--- 'guṇānāṃ ca parārthatvādasambandha' samatvāt' iti /
syādetat /
kriyākārakasambandhapūrvakatvāt sarvasambandhānāṃ kriyākārakasambandha eva darśita iti /
astu tāvat, taduttarakālabhāvī tu ko 'nayo' sambandha iti vācyameva /
tadetat sarvamanubhāṣya pariharati---tatreti tayārentane /
asyārtha'---- yadyapi kārakāṇāṃ pradhānārthatvānna parasparasambandha' /
tathāpi pratipattyabhidhānayoryā kācit kriyā gṛhyate, tasyāṃ ca kriyākārakasambandhottarakālabhāvī parasparopakāryopakārakalakṣaṇa' śabdārthayorasti sambandha'||
tatpunaridaṃ pūrvāparaviruddhaṃ pradeśāntaraviruddhaṃ ca /
tathāhi --- atra tāvadekasyāṃ kriyāyāmupakāryopakārakatvaṃ śabdārthayo' sambandha ityuktam, 'pratipattāvupādānāt' iti kriyānumānāṅgatvameva parasparaniyamātmako sambandha ityuktam /
pradeśāntare śaktireva sambandha iti vakṣyati /
kvacicca śabdaśaktiniyamameva sambandhamāha---
'vācyavācakaśaktyośca niyama' phalalakṣaṇa'' iti bruvāṇa' /
anyatrāpyuktam---
'ekābhidhānimittvaṃ karmakartṛtvayośca yat /
yo vā karaṇakramatvaniyamo 'bhidhayaikayā||
sa nor'thaśabdasambandha''
iti /
ato vivecanīyamidam--- ko 'tra sambandha' śabdārthayorvārttikakārasyābhimata iti /
atrocyate--- yathaikena krayakarmaṇā parigṛhītayordravyaguṇayoritaretarākāṅkṣāparipūraṇena parasparopakāryopakārakalakṣaṇa'
sambandha' na hyanāśrita' krayakriyāmabhinirvartayati /
na dravyaṃ guṇaviśeṣānavacchinnamutsahate krayakriyāṃ nirvartayitum /
na ca guṇena svamahimnā āśrayabhūtadravyamātramupādīyamānamapi kraye gṛhyate, (svakīyago) dravyāvarodhāt /
dravye (guṇamātrā) vacchedāt tad guṇamātramupādīyamānamapi krayakriyā na pratīcchati svakīyāruṇimaguṇāvarodhāt /
so 'yamartho niyama' sampadyate /
tadevamihāpyekārthapratipattyabhidhānakriyāsiddhyarthamupādīyamānayorvivakṣitasāhityayo' śabdārthayo' kriyākārakasambandhottarakālabhāvī yo 'yamupākāryopakārakabhāva', sa eva sambandha' /
ka' punaranayo' parasparopakāra' /
śrūyatām--- artho hi na pratipādakamantareṇa pratipādyo bhavati, śabdo na pratipādyamanteraṇa pratipādaka' /
ata' pratipādyapratipādakatayāvatiṣṭhamānāvanyonyasyopakāryopakārakau bhavata' /
taccedaṃ rūpamanayorniyatamityatyantasannikarṣamātreṇa niyame sambandhābhidhānam, na tu niyama eva sambandha' /
śaktisambandhavādo 'pi cāta eva /
vācyavācakaśaktyoreva hi satyorupakāryopakārakabhāvo bhavati /
na tu śaktireva sambandha', tadatra pratyāsatterabhedopacāreṇa śakti' sambandha', niyama' sambandha', kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ vā sambandha ityevamādaya' samullāpā' /
vastutastūpakāryopakārakatvameva sambandha' /
kathaṃ punastadrūpamanayorniyatamityucyate /
na hyanuccarite śabeda parasparopakāryopakārakabhāva' śabdārthayorasti /
na ca sadānīṃ tau na sta', nityatvāt /
tasmādasadetat /
tanna /
śaktyātmanā vidyamānatvāt
na cāpyatrāvinābhāva upayogīti sādhitam /
saṃjñeti gamakatvaṃ cenna tadaṅgamiyaṃ bhavet

5.9.17

gamayantī śrutiṃ dṛṣṭvā kalpyate vyavahārata' /
na caiṣā gamayatyarthaṃ sambandhe 'navadhārite

5.9.18

anuccarite 'pi hi śabde 'sti pratipādakaśakti',arthe ca pratipādyaśakti' ata eva sambandho nitya ityucyate /
nanvemapi karahastādibhiranekai' śabdairekatrārthe pratipādye anekārthavacane caikasmin gavādiśabde kathamavyabhicāra' śakyate 'vagantum /
ata' prakaraṇādīnāmapi padārthāvadhāraṇāpoyatvād vṛddhavyavahāre hi bālena kevalapadāprayogādāvāpoddhārabhedenaitadavadhāritam--- yadā yadarthavivakṣayā śabda' prayujyate sa tasyārtha iti /
vivakṣā cārthaprakaraṇādivaśonneyā /
gāmānayadogdhumityukte arthādetadavagamyate sāsnādimatyasya vivakṣeti /
yotsyāmītyukte arthādi(mu?) ṣau pratītirudeti /
tadevamarthaprakaraṇādibhedabhinnamanyayānyayā ca śaktyopahitamanyadanyacca padamanyasyānyasya vācakamiti na padavyabhicāra' /
artho 'pi codbhūtatatpadābhidhānayogyāvasthābhedabhinno hastādiranyo 'nyaśac karādipadānāṃ vācya iti na padaṃ vyabhicarati /
api caikasyāṃ kriyāyāmayaṃ niyama ityukta' /
na caikasyāṃ pratipattāvabhidhāne vopādīyamānayo' śabdārthayoranyonyavyabhicāro 'sti /
tadidamuktaṃ hi 'niyamyete yadekasyām' iti ||14,15||
nanvevamekriyānimittako niyama' śabdārthayo' sambandha ityucyamāne 'numānāṅgamavinābhāva evāśrito bhavet, atastadabalena dhūmādivāgnijñānaṃ śabdādarthajñānamupajāyamānamanumānaṃ syādata āha---na cāpīti /
idaṃ ca śābde prasādhitamityāha--- sādhitamiti /
nanu yadyavinābhāvo nopayujyate, kastarhyupayujyate /
uktaṃ bhāṣyakāreṇa--- 'saṃjñāsaṃjñisambandha''iti /
nanu cāyamapi sambandho 'nupayogyeva /
tadetadāśaṅkate--- saṃjñeti /
tadaṅgaṃ gamakatvāṅgamityartha' ||16||
kathamanaṅgamata āha---gamayantīti /
vyavahāradarśanena gama
tasmād gamakatā paścād dhūmāderiva jāyate /
sānaṅgaṃ tadvadeva syānneyaṃ dhūmādibhi' samā

5.9.19

nirūpite 'vinābhāve tatra tatkāritā hyasau /
gamakatvena pūrvaṃ ca tatra notpadyate mati'

5.9.20

iha vācakatāyā' prāṅ nāvinābhāvitāmati' /
yadaiva ceha sambandhaṃ vṛddhebhya' pratipādyate

5.9.21

tadaiva gamako 'syāyamiti nānyasvarūpata' /
kathayanti kvacittāvad boddhavyo 'smādayaṃ tviti

5.9.22

kvacid vācaka ityevaṃ vācyo 'yamiti cocyate /
kvaciduccāritācchabdād dṛṣṭvārthaviṣayāṃ kriyām

5.9.23

yantī eṣā saṃjñā kalpyata iti /
kimato yadyevamata āha--- na caiṣeti /
etaduktaṃ bhavati /
gamakatvameva saṃjñātvaṃ na tatsambandhāntaramantereṇeti ||17||
yataścaivamato dhūmāderiva gamakatvaṃ sambandhāntarapūrvakameva paścādāpatitamityāha---tasmāditi /
tattulyatve doṣamāha--- sānaṅgamiti /
yathaivāvinanābhāva eva dhūmādau pratītyaṅgaṃ na taduttarakālabhāvi gamakatvam, evaṃ tatrāpi syāditi /
dhūmādivaiṣamyeṇedānīṃ parihāramāha--- neyamiti ||18||
veṣamyemeva darśayati--- nirūpita iti /
tatra hi dhūmādau mahānasādideśe 'gnyavinābhāvanirūpaṇottarakālaṃ tatkṛtaivāsau gamakateti /
api ca dhūme prathamaṃ gamakatvaṃ nāvagamyata ityāha -- gamakatveneti ||19||
śabde tu viparītamityāha--- iheti sārdhena ||20 1/2||
gamakatvenaiva śabde prathamaṃ vyutpattirityuktaṃ tad vivṛṇoti---kathayantītitrayeṇa /
ayamartha'--- tredhā hi śabde vyutpatti', vṛddhopadeśāt tadavyavahārāt padāntarasamabhivyāhārādvā /
sarvatra cātra gamakataivādāvavagamyate /
tathāha--- vṛddhopadeśe tāvadayamasya vācya' ayamasya vācaka
keṣāñcit tatra boddhṛtvamanumānāt pratīyate /
etenāsmād yata' śabdādartho 'yamavadhārita'

5.9.24

tena nūnamimau loke siddhau vācakaśaktikau /
itthaṃ vācakatā siddhā saṅkīrṇāpi tata' param

5.9.25

anvayavyatirekābhyāṃ niṣkṛṣṭerthe 'vadhārite /
bahujātiguṇdravyakarmabhedāvalambina'

5.9.26

pratyayān sahasā jātān śrautalākṣaṇikātmakān /
na loka' kāraṇābhāvānnirdhārayitumicchati

5.9.27

iti gamyagamakabhāva evāvagamyate /
yatrāpi kvaciduccaritād vākyāt prayojyavṛddhasyārthāviṣayāṃ kriyāṃ dṛṣṭvā ceṣṭānumānena gavādyarthaboddhṛtvamupakalpyate tatrāpi yasmādata' śabdādanenāyamartho 'vagata', tasmādayamasyārtha iti gamakataiva śabdasyādāvavagamyate /
prasiddhapadāntarasamabhivyāhāre 'pi iha sahakāratarau madhuraṃ piko rautītyevamādau viditasahākarādādyartho 'viditapikādyarthaśca yo 'yaṃ sahakāratarau rauti tasya pikaśabdo gamaka iti gamakatvamevāvagacchatīti siddhaṃ sarvatra gamakatvaṃ na vyutpattiriti ||21-23 1/2||
nanvākṛti' śabdārtha iti va' siddhānta' /
na ca tadvācyatvamanvayavyatirekāvantareṇa śakyate 'vagantum /
atastatpradhānaiva śabdapratītirāpadyeta /
ata āha---itthamiti /
ayamartha'--- anvayavyatirekayoratra niṣkṛṣṭārthaniyamamātre vyāpāra', vācakatā tu nānājātyādisaṅkīrṇārthaviṣayā siddhaiveti ||24 1/2||
nanvāgopālaṃ śabdārthavyavahāro dṛśyate /
na ca te 'nvayavyatirekābhyāmarthaniṣkarṣaṃ kurvanti /
na ca tān pratyavacākā' śabdā iti yuktaṃ vaktum /
tulyavat pratīte' /
pikādyarthanirṇayasya ca mlecchādinibandhanasya
balābalādisiddhyarthaṃ vākyajñāstu viviñcate /
kakṣyāntaritasāmānyaviśeṣeṣu hi durbala'

5.9.28

sāmānyavacana' śabdo jāyate lakṣaṇābalāt /
tenāvaśyaṃ vivektavya śabdena kiyaducyate

5.9.29

vakṣyamāṇatvādata āha---bahujātītisārdhena /
ayamabhiprāya'--- laukikā hi hānopādānādivyavahāramātrārthina', na ca teṣāṃ vyavahāra' śabdauccāraṇakṣaṇopajātasaṅkīrṇārthabodhasādhya eveti, śrautalākṣaṇikādivivekaṃ pratyanādṛtā iti ||25,26||
tena tarhi kimarthaṃ vivañcate ata āha--balābalādīti /
śāstrasthā hyanirūpitaśaktayo na śāstrārthamanuṣṭhātuṃ śaknuvantīti teṣāṃ hānopādānopayogī śabdaśaktiviveka iti te viviñcata iti ||26 1/2||
etadeva prapañcayatikakṣyāntaritetidvayena /
asyārtha'-- dvividhaṃ sāmānyaṃ paramaparaṃ ca /
paraṃ sattākhyam, aparāṇi
dravyatvādīni /
tāni sāmānyānyapi santi /
vyāvṛttibuddherapi hetutvāt viśeṣasaṃjñāmapi labhanta iti, tāni sāmānyaviśeṣaśabdenāpadiśanti, tatra ca sāmānyaviśeṣā' sāmānyaśabdasya svārthena kakṣyayāntaritā bhavanti /
yathā sacchabdasya sattāmācakṣāṇasya tadantaritā dravyatvādaya' sāmānyaviśeṣā', teṣu cāsau lakṣaṇābalena pravartamāno durbalo jāyate /
svarthe tu śrutyā vartate iti sa tatra balavān /
kā punariyaṃ lakṣaṇā nāma--- abhidheyavinābhāvena pratīti' /
yathoktam----
"abhidheyāvinābhāvapratītirlakṣaṇeṣyate" iti /
kriyā kiyadvābhidheyāvinābhāvena lakṣyate kiyat svamahimnā śabdenocyata iti śāstrasthānāmanuṣṭhānaviśeṣārthaṃ viveko yukta' /
sā ca lakṣaṇā prāyeṇa nityasambandhād bhavatīti nityasambandhādityuktam /
sambandhamātrameva tu lakṣaṇāyā bījam /
āha--- ka' punaranuṣṭhāne śrautalākṣaṇikavivekasyopayoga' /
śrūyatām--- loke tāvad brāhma
kiyadvā nityasambandhādabhidheyena lakṣyate /
tatra prayogabāhulyāt tadviśeṣeṣvasatsvapi

5.9.30

ṇebhyo dadhi dīyatāṃ takraṃ kauṇḍinyāyeti brāhmaṇasāmānyasthā brāhmaṇaśrutirlakṣamayā tadviśeṣaṃ kauṇḍinyamavatarantī durbalā bhavati ityavyavahitaviśeṣasthayā kauṇḍinyaśrutyā bādhyate /
vede 'pyemeva /
yaju' sāmānyasthā 'upāṃśuyajuṣā'iti śrutistadviśeṣasthayā 'uccairnigadena' iti śrutyā bādhyata ityevamādi darśayitavyamiti /
sāmānyaśabdenātra viśeṣān viśiṃṣanna sāmānyatiriktā' kecana viśeṣā vidyanta iti darśayati /
asati hi keṣāñcid darśanaṃ-- nityadravyavṛttayo 'ntyā viśeṣā' /
te ca vyāvṛttibuddhereva hetutvād viśeṣā eveti /
paramāṇukārayamakaṃ hi kāṇādā dvyaṇukādikrameṇa jagato nirmāṇamātiṣṭhante /
na cāṇutvena parasparamanatiśayānairaṇubhirasaṅkīrṇākārajagadutpādayituṃ śakyate /
ata' santi kecanāṇusamavāyino viśeṣā nāma ye tānitaretarato vyāvartayantīti saṅgirante /
te ca nirdhūtanikhilakāluṣyairaparokṣamīkṣanta eveti /
tān pratyucyate /
na tāvadakṣādhīneṣu bhāveṣvavāntarasāmānyātiriktān viśeṣānīkṣāmahe /
dravyatvena hi pṛthivyādayo guṇakarmabhyo viśiṣyante(dravya?pṛthivī)tvena pṛthivī abādibhyo dravyāntarebhya', vṛkṣatvena vṛkṣā' pārthivāntarebhya', śiṃśapātvena śiṃśapā vṛkṣāntarebhya ityevamaṇūn yāvadiya viśeṣakathā vartayitavyā /
kimatra viśeṣāntareṇa /
aṇuṣu tvekajātīyeṣvapi kāryavibhāgād rūpameva vibhaktamanumāsyāmahe /
no khalvavibhaktākāraṃ pūrvavsatu vibhaktākārakāryaghaṭanāyotsahata iti /
pṛthaktvākhyo vā guṇasteṣāmanyonyasya viśeṣakatvād viśeṣo bhaviṣyati /
sa evānapekṣitaviśeṣāntaro na sidhyatīti cet /
viśeṣā vā kathamanapekṣitaviśeṣāntarā' setsyanti /
akṣaṇe vā tadānantyam, ato manda evāyaṃ viśeṣāntarābhyupagama' /
yoginastu tān paśyantīti śraddhadhānā budhyante vayamaśraddhadhānā' sma',ye yuktiṃ prārthayāmaha iti sūktaṃ sāmānyaviśeṣeṣviti ||27-28 1/2||
prayogāt parasāmānye sati cāpyaprayogata' /
sāsnādyekārthasambandhigotvamātrasya vācaka'

5.9.31

gośabda iti vijñānamanvayavyatirekajam /
tasmād gamakataivādāvabhidhāyakatā puna'

5.9.32

tannimitteti sambandha' saṃjñāsaṃjñitvalakṣaṇa' /
sambandhaniyamo 'yaṃ tu yāvinābhāvitocyate

5.9.33

sambandhagrahaṇātpūrvaṃ yasmānna gamayatyata' /
gavādernābhidhāśaktirdevadattapade yathā

5.9.34

'anvayavyatirekābhāyaṃ vākyajñāstu viviñcate' ityuktam /
tāvanvayavyatirekau darśayati--- tatreti dvayena /
tatra sāmānye gavādau
gośabdasya bahulaṃ prayogāt tadviśeṣeṣu ca śābaleyādiṣu asatsvapi bāhuleyādiṣu proya(gā?ga)darśanāt parasāmānye ca sattādau satyapi bhāvāntare 'prayogāt sāsnādibhi' sahaikāvayavirūpārthasamnabdhigotvamātrasya gośabdo vācaka ityanvayavyatirekābhyāṃ jñānaṃ janyate sāsnādyekārthasambandhīti cāvinābhāvinā cihnena gotvamupalakṣayatīti /
ata' siddhaṃ gamyagamakabhāva eva śabdārthayo' sambandha' prathamamavagamyate na punaravinābhāva iti ||29-30 1/2||
upasaṃharati---tasmāditi /
nanu--- saṃjñāsaṃjñisambandho bhāṣyakāreṇokta', na ca gamakaṃ saṃjñeti laukikā manyante, na hyagnerdhūma' saṃjñetyucyate, ata āha--- abhidhāyakateti /
ayamabhiprāya'--- asyārthaṃsyāyaṃ gamaka iti jñāte
nāvyāpriyamāṇasyāvagatau kāraṇatvamupapadyata iti tadvyāpāro 'vasīyate, śabdavyāpāraścābhidhetyucyate /
ato 'trābhidhānakriyāsambandhād gamakatvasyaiva viśeṣo 'bhidhāyakatā śabde jñāyate /
abhidhāyakataiva saṃjñātvamityupapanna' saṃjñāsaṃjñisambandha iti /
avinābhāvitā tu sambandhaniyama', na sambandha ityāha--- sambandheti /
idaṃ ca 'niṣkṛṣṭer'the niyamyate' ityatroktamasmābhi' /
tasmāditi padānuṣaṅgeṇopasaṃhṛtamiti vedi
yathaiva gamaka' śabdo vyavahārāt pratīyate /
tathaiva śaktivijñānaṃ tasyopāyo 'vagamyate

5.9.35

svarūpagrahaṇaṃ cāsya yathā vyāpriyate phale /
tathā sambandhavijñānaṃ nāśaktitkṛtā bhavet

5.9.36

tavyam /
anvayavyatirekābhāvaśabdau paryāyaviti nārthabheda' śaṅkitavya iti ||31,32||
'yadi pratyāyaka'' iti bhāṣyakāreṇa prayogo 'ntarṇīta', tamāha---sambandheti /
devadattādayo hi yadṛcchāśabdā yatraiva saṅketyate tameva pratīpādayanti /
na caiṣāṃ kvacidapi svābhāvikī śakti' /
tadayaṃ prayogārtha'--- gavādiśabdo dharmī, nābhidhāśakta iti sādhyam, upāyāntarāpekṣatvāditi hetu' /
yadupāyāntarāpekṣaṃ tanna svarūpata' śaktam, devadattādipadamiva saṅketagrahaṇāpekṣamiti ||33||
atra bhāṣyakāreṇa 'yadi pratyāyaka' śabda' prathamaśruta' kiṃ na pratyāyayati' iti paricodya 'sarvatra no darśanaṃ pramāṇam' ityādinā darśanabalena gṛhītaśaktika' pratyāyayatīti parihāra ukta', taddarśayati---yathaiveti /
asārtha'--- gamakatvameva tāvat śabdasya kimabhyupagamyate, vyavahāradarśanabaleneti cet, samānamidaṃ śkatisaṃvedane 'pi /
na hyaviditaśaktaya' śabdādarthamavayanto dṛśyanta iti ||34||
syādetat--- prakāśakā' pradīpādayo 'viditasambandhā api svārthaṃ prakāśayanto dṛśyante, tadvidharmā ca śabda', ato na prakāśaka iti /
tacca naivam, śaktivailakṣaṇyāt /
vicitraśaktayo 'pi hi bhāvā' /
tatpradīpa' pratyakṣapirakaratayāgṛhītasambandho 'pi prakāśayatu nāma /
naitāvatā śabdenāpi taddharmeṇa bhavitavyam /
ato 'yamaparyanuyoga' /
api ca vrīhyādayo 'gṛgītasvarūpā api kāryamārabhanta eveti śabde taddharma' kiṃ nāropyate /
kārakahetavo hi vrīhyādaya', śabdastu jñāpakahetu' /
ato 'pekṣate svarūpagrahaṇamiti cet /
kena vedamājñāpitaṃ jñāpakena svarūpagrahaṇamapekṣitavyaṃ na sambandhagrahaṇamiti, darśanabaleneti cet, samānamidaṃ sambandhagrahaṇāpe
yatsādhakatamatvena kasyacit kiñciducyate /
tasyānugrāhakāpekṣā na svaśaktivighātinī

5.9.37

na hi tatkāṇaṃ loke vede vā kiñcidīdṛśam /
itikartavyatāsādhye yasya nānugrahe 'rthitā

5.9.38

pratyātmaniyatatvācca yathaiva karaṇaṃ bhavet /
bāhyāntaravibhāgena kvacit syād vā vivakṣayā

5.9.39

udvigno hyandhakāreṇa kaścidevaṃ bravītyapi /
kiṃ cakṣuṣā mamaitena dṛṣṭaṃ dīpena yanmayā

5.9.40

kṣāyāmapi, darśanabalādeva hi liṅgaśabdādayo jñāpakaviśeṣā' sambandhagrahaṇamapekṣante /
na cakṣurādaya' /
sarvatra hi no darśanaṃ pramāṇam /
kārakāścakṣurādaya iti nānumanyāmahe, jñānakāraṇasyaiva jñāpakatvāt, tadetadāha---svarūpeti ||35||
nanu ca sambandhagrahaṇāt prāgapyabhidhāne śabda' śakto na vā /
yadi śakta' kiṃ sambandhagrahaṇāpekṣayā /
na cet
sambandhagrahaṇameva hi sadāgamanyāyena kāraṇamāpadyeta,ata āha---yatsādhakatameti /
na tāvat sambandhagrahaṇātpūrvamaśaktameva śabdamavagacchāma' /
na ca śaktasyānugrāhakāpekṣā svaśaktiṃ viha(ratī?ntī)ti ||36||
kiṃ punarna vihantyata āha----na hīti /
yadi hyanugrāhakāpekṣā svaśaktiṃ vihanyāt sarvameva laukikaṃ vaidikaṃ karaṇaṃ karaṇatāṃ jahyāt /
apekṣate hi sarvameva karaṇamitikartavyatājanitamanugrahamiti ||37||
kiñca--- astu tāvaditikartavyatāpekṣā karaṇabhāvaṃ na vihantīti, pratyuta tayāpi naiva karaṇatvaṃ nāsti, pratikaraṇasvarūpaṃ tadapekṣāniyamādityāha---pratyātmeti /
nanvevamubhayasamavadhānamevāntareṇa kāryāniṣpatte' kathaṃ karaṇetikartavyatāvibhāgo darśayitavya', ata āha--- bāhyāntareti bāhyamapi kvacid vivakṣāta' kārakapravṛtte' karaṇatayā vivakṣyata ityāha--- kvacitsyādveti ||38||
nityavṛttau tu nāndhānāṃ dṛṣṭirdīpaśatairapi /
rūpādidarśane yasmāt tasmāccakṣu' prakāśakam

5.9.41

śarīrātmamanoyogādasādharaṇatābalāt /
vijñānāsattibhāvācca cakṣu' karaṇamiṣyate

5.9.42

tathaivehāpi sambandhajñānamaṅgaṃ prasiddhita' /
gauravāt karaṇatvena mataṃ cet kena vāryate

5.9.43

yathā cakṣuritīdaṃ tu vyabhicāritvamucyate /
devadatte 'pi cāvyaktāṃ śaktimicchanti yuktita'

5.9.44

etadeva darśayati--- udvigna iti /
jñānotpattāvantaraṅgamapi cakṣurna karaṇatayā manyate, kintu kitaścittāratamyaviśeṣād bāhyameva pradīpaṃ karaṇatayā vivakṣatīti ||39||
sa cāyaṃ vivakṣānibandha' karaṇabhāva' kādācitka' /
nityavṛttau nityaṃ tu kāryasiddhau āntarasya takṣuṣa' karaṇatvamavagamyata ityāha---nityavṛttāviti /
andhānāṃ dṛṣṭirdarśanaṃ nāstītyartha' ||40||
nanvastu vijñānakāryāsattiviśeṣaṇāt pradīpādyapekṣayā cakṣuṣa' karaṇabhāva', ātmamana' saṃyogastu jñānotpattāvatyantamāsanna', ata' kathaṃ tadapekṣayā cakṣuṣa' karaṇatvaṃ bhaviṣyatītyata āha---śarīreti /
ayamabhiprāya'-- nāsattiviśeṣa eva karaṇatve kāraṇam, api tarhi bāhyapradīpādyapekṣayāsatti', ābhyantarātmamana' saṃyogāpekṣayā tvasādhāraṇyam, ātmamana' saṃyogo hi rasādijñānasādhāraṇo nāvyabhicāritayā rūpadarśanakāraṇamiti śakyate 'vagantumṣa cakṣuṣa' punarasādharaṇatayaiva rūpajñāne kāraṇatvamiti 'cakṣūrūpādibhedastu' ityatroktamiti ||41||
tadevaṃ dṛṣṭānte vivakṣāsananikarṣaviśeṣakṛtakaraṇetikartavyatāvibhāgaṃ darśayitvā prakṛte yojayati---tathaiveti /
anena yattadāgamanyāyena sambandhagrahaṇameva kāraṇamāpadyetetyuktaṃ tadapi vivakṣāviśeṣavaśenāstviti darśitamiti ||42||
aparamapi--- 'yathā cakṣurdraṣṭṭana bāhyena prakāśena vinā' ityādi parihārabhāṣyaṃ, tasyābhiprāyamāha---yatheti /
cakṣurhi pradīpādyupāyāntarā
prakāśe 'sthite bāhye nāndhai rūpaṃ pratīyate /
phalānantaryataścāpi cakṣu' karaṇamiṣyate

5.9.45

puruṣādhīnavijñānastebhya' prāganirūpita' /
ya' saṃjñāsaṃjñisambandha' sa ceṣṭaśced dhruvaṃ kṛta'

5.9.46

bhinnadeśādyadhiṣṭhānād yathā rajjughaṭādiṣu /
samaṃ nāstyanayo' kiñcit tenāsaṅgatatā svata'

Original text: Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc