મીમાંસશ્લોકવાર્ત્તિક (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.7

પ્રધાનાનાં તુ સામાન્યં યત્રૈકં સમ્પ્રતીયતે ।
અથવાવયવસામાન્યાનામપિ નાત્યન્તિકો નાશો ઽસ્તીત્યાહિ--- સામાન્યસ્યેતિ ।
કારણમાહ---સર્વસ્યેતિ ॥25॥
યદ્યસ્તિ તત્રાપિ સાહશ્યયધિયા ભવિતવ્યમત આહ---તેષામિતિ ।
ભૂયસ્તયા તેષાં સાહશ્યમતિરિક્તં ભવતિ, ન ત્વેકૈકશો ન સન્તીતિ ।
ન કેવલં સામાન્યમનશ્રરમિતિદેશાન્તરાદિષ્વાશ્રયસદ્ભાવઽ કલ્પ્યતે ।
અપિ તુ પ્રત્યક્ષે ઽપિ ક્વચિદર્થે તાન્યુપલભ્યન્ત એવેત્યાહ---તાનીતિ ॥26॥
નન્વક્ષ્યાદીનાં સ્વાવયવસામાન્યભૂમ્ના સાબશ્યમુક્તં, તદવયવાનાં તુ કથં સાહશ્યં ભવિષ્યત્યત આહ---અન્યથેતિ ।
દ્વેધા હ્યનુપપન્નમ્--- કિઞ્ચિદનુપપન્નમેવ યન્ન કથઞ્ચિદુપપાદયિતું શક્યમ્, કિઞ્ચિચ્ચાસતિ કલ્પને ઽનુપપન્નમ્ ।
તત્ર યદેકાન્તમનુપપન્નં તદુપેક્ષ્યત એવ ।
યત્તુ કલ્પિતે ક્સ્મિંશ્ચિદુપપદ્યતે અન્યથા નોપપદ્યતે તદુપપત્તિરન્યકલ્પમનયાવસીયતે ।
એવમેવ હિ સર્વલૌકિકપરીક્ષકા બુધ્યન્તે ।
ન ચ વિપર્યયો દેશાન્તરાદિષુ દૃષ્ટઽ ।
અતઽ પ્રમાણમેવેદમ્ ।
યથા ચાનુમાને નિશ્ચિતરૂપં લિઙ્ગં ગમકમ્, એવમિહાપિ કેનચિત્પ્રમાણેનાવગતં પ્રમાણાન્તરેણોત્થાપિતવિતર્કમમ્ ।
ન ચાત્રાન્યતરત્રાપિ પ્રામાણ્યે સંશયઽ, કિન્તુ નિશ્ચિતપ્રામાણ્યોરેવ દ્વયોઽ સમર્થનાપેક્ષામાત્રં કથમિદમુભયમુપપદ્યતામિતિ ।
ષોડશિન ઇવ ગ્રહણાગ્રહમસાસ્ત્રયોઽ ।
ન તત્રૈકપરિત્યાગેનેતરદુપપાદયિતું શક્યતે ।
અતો યથા તત્ર કથમિદમુભયમુપપદ્યતામિત્યપેક્ષિતે પ્રયોગભેદેનોભયમુપપાદ્યતે, એવમિહાપિ પ્રમાણપ્રતિપન્નમુભયં નિશ્ચિતસદ્ભાવમર્થાન્તરપરિકલ્પનયા સમ
... મ્સ્વ્ 5,6.29ચ્દ્ - મ્સ્વ્ 5,7.29ચ્દ્ મિસ્સિન્ગ્!
અવિનાભાવિતા ચાત્ર તદૈવ પરિકલ્પ્યતે ।
ન પ્રાગવધૃતેત્યેવમન્યથૈષા ન કારણમ્

ગૃહાભાવબહિર્ભાવ.ઉ ન ચ દૃષ્ટૌ નિયોગતઽ ।
સાહિત્યે તુ પ્રમાણં ચ તયોરન્યન્ન વિદ્યતે

અન્યથાનુપપત્ત્યૈવ હ્યેકેનાન્યત્ પ્રતીયતે ।
તથા ન કલ્પ્યતે તચ્ચેત્ સાહિત્યં ન પ્રતીયતે

અર્થ્યતે ।
તાદ્રૂપ્યેણૈવ પ્રતિભાનાત્ ।
વિલક્ષણાનિ હિ પ્રમાણાનિ વિલક્ષણસામગ્રીકાણિ ।
અત એવ પરસ્પરતો ભિદ્યન્તે ।
અપ્રામાણ્યકારણાનિ ચ સંશયવિપર્યયાવજ્ઞાનં વા, તચ્ચાર્થાપત્તાવપિ નાસ્તીતિ કથમપ્રમાણતા ।
કથમજ્ઞાતસમ્બન્ધાત્ પ્રતીતિઽ પ્રમામમિતિ ચેત્ ।
ન સમ્બન્ધઽ પ્રામાણ્યે કારણમ્, અપિ તુ બાધવિરહઽ ।
સ ચેહાપ્યવિશિષ્ટ ઇતિ ન કશ્ચિદ્ દોષોર્ઽથાપત્તાવસ્માકં પ્રતિભાતીતિ ॥29॥
નનુ ગૃહાભાવો નાન્તરેણ બહિર્ભાવમુપપદ્યતે અતો નાન્તરીયકઽ, નાન્તરીયકાચ્ચ યદર્થાન્તરજ્ઞાનં તદનુમાનમ્, અતો ઽનુમાનમેવેદં બહિર્ભાવજ્ઞાનમત આહ----અવિનેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- નાન્તરીયકાર્થદર્શનં તદ્વિદો ઽનુમાનમિતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તેષામપિ તદ્વિદો નાન્તરીયકતાવિદ એવ નાન્તરીયકદર્શનમનુમાનમભિપ્રેતમ્, ન ચેહ નાન્તરેણ બહિર્ભાવં ગૃહાભાવો ભવતીતિ પ્રાગવગતમ્, તદૈવ હ્યર્થાપત્ત્યા બહિર્ભાવં પરિકલ્પ્યાયમનેન વિના ન ભવતીત્યવિનાભાવિતા કલ્પ્યતે ।
અતઽ સા સ્વરૂપસત્યપિ ન પૂર્વમવગતેતિ ન જ્ઞાનોત્પત્તૌ કારણમિતિ ॥30॥
નન્વવગતસમ્બન્ધસ્ય તર્હ્યનુમાનં સ્યાદત આહ---ગૃહાભાવેતિતાન્તેન ।
ન તાવદન્નિયમેન સર્વૈરેવ દ્વયોઽ સાહિત્યમવગતમ્, અવિદિતસાહિત્યસ્ય તાવત્ સિદ્ધં પ્રમાણાન્તરમિત્યભિપ્રાયઽ ।
યેનાપિ તયોઽ સાહિત્યમવગતં તસ્યાપિ
નાગૃહીતયોસ્તયોઽ સાહિત્યગ્રહઽ સમ્ભવતિ, ન ચ તયોરેકગ્રહણે ઽપરદર્શનમર્થાપત્ત્યા વિના સમ્ભવતિ ।
અન્યથાનુપપપત્ત્યૈવ ત્વેકેન ગૃહાભાવેન
તેન સમ્બન્ધવેલાયાં સમ્બન્ધ્યન્યતરો ધ્રુવમ્ ।
અર્થાપત્ત્યાવગન્તવ્યઽ પશ્ચાદ(સ્ત્ય?સ્ત્વ) નુમાનતા

ગૃહદ્વારિ સ્થિતો યસ્તુ બહિર્ભાવં પ્રકલ્પયેત્ ।
યદૈકસ્મિન્નયં દેશે ન તદાન્યત્ર વિદ્યતે

તદાપ્યવિદ્યમાનત્વં ન સર્વત્ર પ્રતીયતે ।
ન ચૈકદેશે નાસ્તિત્વાદ્ વ્યાપ્તિર્હેતોર્ભવિષ્યતિ

નન્વત્રાવિદ્યમાનત્વં ગમ્યતે ઽનુપલબ્ધિતઽ ।
સા ચાપ્રયત્નસાધ્યત્વાદેકસ્થસ્યૈવ સિધ્યતિ

બહિર્ભાવેન વા તયોરેકઽ પ્રત્યેતવ્યઽ ।
એવં ચાકલ્પ્ય્માને ઽન્યતરસ્ય સમ્બ્નધિનો ઽગૃહીતત્વાત્ સાહિત્યપ્રતીતિરેવ ન સ્યાત્, અતઽ સાહિત્યાર્થમર્થાપત્તિરર્થનીયેતિ સિદ્ધં પ્રમાણાન્તરમિત્યભિપ્રાયેણાહ--- પ્રમાણં ચેતિ પ્રતીયતે ઽન્તેન ।
અભિપ્રાયં વિવૃણોતિ--- તેનેતિ ॥31-32॥
નનુ ચ નાવશ્યમર્થાપત્ત્યૈવાન્યતરઽ સમ્બન્ધી ગ્રહીતવ્યઽ, શક્યતે હિ ગૃહદ્વારાવસ્થિતેનાભાવપ્રત્યક્ષાભ્યામુભયં વિદિત્વા સમ્બન્ધો ઽનુભવિતુમ્, તથા વિદિતસમ્બન્ધાચ્ચ ગૃહાભાવાદ્ બહિર્ભાવાનુમાનમિત્યાશઙ્કતે તાવત્--- ગૃહદ્વારીતિ ॥34 ॥અત્રોત્તરમાહ--- તદાપીતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- સિધ્યત્યેવં ગૃહાભાવાદ્ બહિર્ભાવાનુમાનમ્, ન પુનરેવમેવ સર્વેષામવગતિઽ, અગૃહીતસમ્બન્ધાનામપિ પ્રતીતિભાવાત્ ।
એષો ઽપિ ચ પ્રકારો નૈકત્ર ભાવેન સર્વત્રાભાવાવગમે સમ્ભવતિ, ન હિ જગદભાવેનૈકત્ર ભાવો ઽન્વિતઽ શક્યો ઽવગન્તુમ્ ।
જગદભાવસ્ય પ્રત્યેતુશક્યત્વાદિત્યભિપ્રાયઽ ।
નન્વેવં તદાવગતં યદાયમેકત્ર ભવતિ તદા પરત્ર તત્સમીપે ન ભવતીતિ ।
એવં ચ વિદિતવ્યાપ્તેરેકદેશભાને સર્વત્રાબાવાનુમાનં ભવિષ્યતિ ।
અત આહ--- ન ચેતિ ।
ન હ્યેકદેશનાસ્તિતયા ત્રૈલોક્યાભાવેન હેતોર્વ્યાપ્તિઽ સિધ્યતીતિ ॥35॥
કિંપુનર્જગદભાવેન સમ્બન્ધો નાવગમ્યતે, તસ્યાનવગતેરિતિ ચેદ્, નન્વનુપલબ્ધિરભાવાવગમે કારણમ્, યથા ચૈકત્ર સન્ દેવદત્તો દેશાન્તરે
નૈતયાનુપલબ્ધ્યાત્ર વસ્ત્વભાવઽ પ્રતીયતે ।
તદ્દેશાગમનાત્ સા હિ દૂરસ્થેષ્વસ્તિ સત્સ્વપિ

ગત્વા ગત્વા તુ તાન્ દેશાન્ યદ્યર્થો નોપલભ્યતે ।
તતો ઽન્યકારણાભાવાદસન્નિત્યવગમ્યતે

નનુ ચાગ્ન્યાદ્યભાવે ઽપિ ધૂમાદિવ્યતિરેકિણામ્ ।
તદ્દેશાગમનાત્ સ્પષ્ટો વ્યતિરેકો ન સિધ્યતિ

ઽનુપલભ્યમાનો નાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે ।
એવમેકત્ર સન્ સર્વત્ર નોપલભ્યત ઇતિ સર્વત્રૈવ નાસ્તીતિ શક્યમવગન્તુમ્ ।
ન હિ દર્શનવદદર્શનમપિ પ્રયત્નમપેક્ષતે, દર્શનં હિ કાર્યં સ્વકારણર્થેન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદ્યપેક્ષમાણમેકત્ર સતો ન સર્વત્ર સમ્ભવતિ, દર્શનાભાવસ્તુ ન કિઞ્ચિદપેક્ષત ઇતિ ચોદયતિ---નન્વત્રેતિ ।
અત્રેત્યેકદેશં પરામૃશતિ ।
અત્ર ખલ્વેકદેશે ઽનુપલબ્ધિતો ઽવિદ્યમાનત્વમવગમ્યતે ।
તચ્ચ સર્વત્રાપિ સમાનમિતિ ॥36॥
અત્ર પરિહારમાહ----નૈતયેતિ ।
કિમિતિ ન પ્રતીયતે અત આહ--- તદ્દેશેતિ ।
ઉપલબ્ધિયોગ્યસ્ય હ્યનુપલબ્ધિરભાવં વ્યવસ્થાપયતિ, દૂરસ્થેષુ ત્વયોગ્યત્વાદેવ સત્સ્વપ્યનુપલબ્ધિઽ સમ્ભવતીતિ નાભાવનિશ્ચય ઇતિ ॥37॥
યદિતુ સર્વગ્રામનગરસરિત્કાન્તારાદિદેશાઽ પ્રાપ્તાઽ ભવેયુઽ, એવં ચૈત્રસ્ય તેષ્વભાવઽ શક્યાવગમઽ, ન ચેદં શક્યકરણમિત્યભિપ્રાયેણાહ---ગત્વા ગત્વેતિ ॥38॥
અત્ર ચોદયતિ---નનુ ચેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- ન તાવદ્ વિપક્ષાદવ્યાવૃત્તો હેતુર્ગમકઽ, ન ચ સર્વે વિપક્ષા ગત્વોપલબ્ધું શક્યન્તે, અતો ઽવશ્યમેકદેશસ્થસ્યૈવાનુપલબ્ધ્યા વિપક્ષાદ્ હેતોર્વ્યતિરેકો ગ્રહીતવ્યઽ ।
તદ્વદિહાપિ ભવિષ્યતીતિ ।
ધૂમાદયશ્ચ તે વ્યતિરેકિણશ્ચેતિ ધૂમાદિવ્યતિરેકિણઽ ।
અગ્ન્યાદ્યભાવે યે વ્યતિરેકિણો ધૂમાદયસ્તેષામગ્ન્યાદ્યભાવદેશાગમનાદ્ વ્યતિરેકો ન સિધ્યતીતિ ॥39॥
યસ્ય વસ્ત્વન્તરાભાવઽ પ્રમેયસ્તસ્ય દુષ્યતિ ।
મમ ત્વદૃષ્ટમાત્રેણ ગમકઽ સહચારિણઽ

નન્વેવમિતરત્રાપિ સમ્બન્ધો ઽનુપલબ્ધિતઽ ।
ચૈત્રાભાવસ્ય ભાવેન દૃષ્ટત્વાદુપપદ્યતે

સાહિત્યે મિતદેશત્વાત્ પ્રસિદ્ધે ચાગ્નિધૂમયોઽ ।
વ્યતિરેકસ્ય ચાદૃષ્ટેર્ગમગત્વં પ્રકલ્પ્યતે

પરિહરતિ---યસ્યેતિ ।
વ્યતિરકેપ્રધાનવાદિનો હિ બૌદ્ધસ્યાસતિ વિપક્ષાદ્ વ્યતિરેકગ્રહણે ન હેતુર્ગમકો ભવતિ, વસ્ત્વન્તરાભાવો હિ તસ્ય પ્રમેયઽ, અગ્ન્યાદેર્વસ્તુનો ।
અન્યસ્યાનગ્ન્યાદેરભાવ ઇતિ યાવત્ ।
સ હિ સર્વાનગ્નિવ્યતિરેકમન્તરેણ ન સમ્ભવતિ, મમ તુ સહચારિણો હેતુર્ગમકઽ, અન્વયમાત્રનિયમેન ।
સ ચ વિપક્ષાદર્શનમાત્રેણ દ્વિત્રૈરેવ દર્શનૈઽ સિધ્યતીતિ ॥40 ॥નન્વન્વયવાદિનો ઽપ્યજાતાતિવૃત્તકપ્રત્યુત્પન્નાનન્તદેશવર્તિવહ્નિસહચરિતધૂમદર્શનં દુર્લભમેવ ।
અથ કતિપયાગ્નિસાહિત્યદર્શનાદેવાસહિતાવગતા અપિ વહ્નયો ઽનુમીયન્તે, એવં તર્હીહાપિ ચૈત્રાભાવસ્ય જગદવર્તિન એકદેશભાવેન સમ્બન્ધ ઉપપદ્યત એવ ।
અત્રાપિ હ્યેકત્ર ચૈત્રે ભવતિ કતિપયેષુ તદભાવો દૃષ્ટ એવ, તાવતા ચ સર્વત્રાભાવો ઽવુમાસ્યત ઇત્યાહ--- નન્વેવમિતિ ॥41॥
અત્ર પરિહારમાહ---સાહિત્યૈતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- ન હિ નો વ્યક્તિવિષયમનુમાનમ્, અપિ તર્હ્યાકૃતિવિષયમ્, આકૃત્યોશ્ચ પ્રતિવ્યક્તિકૃત્સ્નસમવાયાત્સુલભમેવ સાહિત્યદર્શનમ્, સકૃદ્દર્શનેનૈવ હ્યાકૃત્યોઽ સાહિત્યમવગમ્યતે ।
અત એવ દ્વિત્રાદિદર્શનમપિ વ્યભિચારાશઙ્કાયાં નિયમાર્થમભ્યર્થ્યતે ।
અવગતે હિ સાહિત્યે ભવતિ શઙ્કા--- કિમયમૌપાધિકઽ સંસર્ગો ધૂમસ્યાગ્નિના સહ આહોસ્વિત્ સહજ એવેતિ, તત્રાસકૃદ્દર્શને ઽન્વયાવ્યભિચારાદુપાધ્યન્તરપ્રવેશકારણાભાવાત્સ્વાભાવિકો ઽસ્યાગ્નિનાન્વય ઇતિ ભવતિ મતિઽ ।
અગ્નેસ્તુ પ્રથમમવગતસમ્બન્ધસ્યાપિ ધૂમેન દર્શનાન્તરે વ્યભિચારદર્શનાદાર્દ્રેન્ધનાદિરુપાધિરનુપ્રવિશતિ ।
નચ દેશાદિભેદે વ્યભિચારા શઙ્કા, સકૃદ્દર્શનાવધારિતસાહચર્યયોર્હિ દ્વયોરપ્યગ્નેસ્તાવદ્ વ્યભિચારો દૃષ્ટો
ઇહ સાહિત્યમેવેદમેકસ્ય સહભાવિનઽ ।
અનન્તદેશવર્તિત્વાન્ન તાવદુપપદ્યતે

નનુ દેશાન્તરં શૂન્યં ચૈત્રેણૈવં પ્રતીયતે ।
તદ્દેશવ્યતિરિક્તત્વાત્સમીપસ્થિતદેશવત્

વિરુદ્ધાવ્યભિચારિત્વં તદ્વદેવ હિ ગમ્યતે ।
સમીપદેશભિન્નત્વાચ્ચૈત્રાધિષ્ઠિતદેશવત્

પુરુષસ્ય તુ કાર્ત્સ્ન્યેન યદેકત્રોપલમ્ભનમ્ ।
દ્વિત્રાદિદર્શનેનૈવ,તદ્ યદિધૂમો ઽપ્યગ્નિં વ્યભિચરેત્, અસ્યાપિ હિ દ્વિત્રિચતુરૈરેવ દર્શનૈર્વ્યભિચારો દૃશ્યેત, ન ચ દૃશ્યતે ।
અતો ઽગ્ન્યન્વિતસ્વભાવો ઽયમિતિ નિશ્ચીયતે ।
યસ્ય ત્વેવમપ્યનાશ્વાસઽ ।
તસ્ય સર્વપ્રમાણેષ્વેવ ક્વચિદ્ વ્યભિચારદર્શનાદનાશ્વાસઽ સ્યાત્ ।
વિપક્ષવ્યતિરેકો ઽપિ ચૈવમર્થાદેવ સિદ્ધો ભવતિ ।
સ હિ પ્રથમમન્વિચ્છતો વિપક્ષદેશાનામનન્તત્વાદ્ દુર્લભો ભવતિ ।
સ્વભાવનિયમે તુ જ્ઞાતે સ્વભાવસ્યાવ્યભિચારાત્ સુલભો વ્યતિરેકઽ ।
ન હિ સ્વાભાવિકમુષ્ણત્વમન્તરેણ ક્વચિત્ કદાચિદગ્નિર્ભવતીતિ કશ્ચિદાશઙ્કતે ।
મિતદેશત્વાદિતિ ।
પરિમિતદેશત્વાદિત્યર્થઽ ॥42॥
એકદેશભાવજગદભાવયોસ્તુ નૈવં સાહિત્યજ્ઞાનં ભવતીત્યાહ--- ઇહેતિ ।
એકો હ્યત્ર સર્વત્રાભાવઽ સહભાવયનન્તદેશવર્તી, ન ત્વગ્નિધૂમાકૃતિવત્ પરિમિતદેશઽ, અતો ઽત્ર દુર્ગ્રહં સાહિત્યમિતિ ॥43॥
અત્ર ચોદયતિ---નન્વિતિ ।
અનુમાનેન દેશાન્તરાભાવશ્ચૈત્રસ્ય પ્રતીયતે ।
એવં હ્યનુમાસ્યતે ।
પરોક્ષાઽ સર્વભૂમયશ્ચૈત્રાભાવસમ્બન્ધાઽ, તદાક્રાન્તદેશવ્યતિરેકિત્વાત્ સ્થિતચૈત્રદેશમમીપવદિતિ ॥44॥
પરિહરતિ---વિરુદ્ધેતિ ।
કથં હિ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિત્વમત આહ--- તદ્વદિતિ ।
તદ્વચ્ચૈત્રવદ્દેશાન્તરમિતિ ।
અતોર્ઽથાપત્ત્યૈવ સર્વત્રાભાવો ઽવગન્તવ્યઽ, નાન્યા ગતિરસ્તિ ॥45॥
તથાતુ તં ગૃહીત્વાસાહિત્યગ્રહણપુરઽ સરં યદ્યનુમાનમિષ્યતે તદર્થાપત્તિપૂર્વકમ્, એતાવતા ચ સિદ્ધમર્થાપત્તેઽ પ્રામાણ્યમિત્યભિપ્રાયેણાહ--- પુરુષ
તસ્યાન્યથા ન સિદ્ધિઽ સ્યાદિત્યન્યેષ્વસ્ય નાસ્તિતા

તેનાર્થાપત્તિપૂર્વત્વમત્ર યત્ર ચ કારણે ।
કાર્યદર્શનતઽ શક્તેરસ્તિત્વં સમ્પ્રતીયતે

સ્યેત્યત્રાન્તેન ।
યસ્તુ વદતિ--- સ્વાત્મનસ્તાવદેકત્ર સતઽ સર્વત્રાભાવેન સમ્બન્ધો દૃષ્ટઽ અતો ઽન્યસ્યાપ્યનુમિનોતીતિ ।
સ વક્તવ્યઽ સ્વાત્મન એવ સર્વત્રાસત્તા કથમવગમ્યતે, યદ્યભાવેન, કસ્યેતિ વક્તવ્યમ્, ન તાવત્પ્રત્યક્ષસ્ય નિવૃત્ત્યા દૂરદેશેષ્વભાવઽ શક્યતે ઽવગન્તુમ્, દૂરત્વાદેવ તેષામનુપલબ્ધિયોગ્યત્વાન્ન સ્વાત્મનો ઽભાવસ્તેષુ શક્યતે ઽવગન્તુમ્ ।
અથ તત્ર સતો દૂરસ્થત્વમેવ ન સ્યાત્, અતઽ સહૈવ દેશાન્તરે સ્વશરીરમુપલબ્ધિયોગ્યં ભવતિ, યોગ્યત્વાચ્ચોપલભ્યેત્, યો હિ યત્ર ભવતિ તસ્ય સહૈવાધારેણાત્મોપલબ્ધિયોગ્યો ભવતિ, ન ચેહ તથા, અતો ન દેશાન્તરેષવસ્તીતિ ।
એવં ચાનુમાનેન દેશાન્તરાભાવો ગ્રહીતવ્યઽ ।
ન પ્રત્યક્ષાભાવેન ।
તત્ર ચ વિરુદ્ધાવ્યભિચારિતોક્તૈવ--- દેશાન્તરાણિ વિમતિપદાનિ ચૈત્રવન્તિ ચૈત્રવદ્દેશસમીપવ્યતિરિક્તદેશત્વાચ્ચૈત્રવદ્દેશવદિતિ ।
યત્ર ચ પ્રતિહેતુના સન્દેહઽ ક્રિયતે તત્ર બલવતાન્યેન સર્વત્રાભાવેન સમર્થમ્ ।
સા હ્યેવં પ્રવર્તતે, યદેતદેકત્ર કાર્ત્સ્ન્યેન ચૈત્રસ્યોપલમ્ભનં તન્નોપપદ્યતે, યદિ દેશાન્તરે ચૈત્રો ભવેત્, દ્વેધા હિ ભાવાઽ પ્રાદેશિકા વિભવશ્ચ, વિભવો ઽપિ દ્વેધા, સર્વવ્યાપિનઽ સ્વાશ્રયવ્યાપિનશ્ચ ।
પૂર્વે ગગનાદયઽ ।
ઉત્તરે જાત્યાદયઽ ।
યદ્ધિ સર્વસંયોગિભિરનાગતૈરગતં સમ્બધ્યતે, તદ્વિભુતયા પ્રસિદ્ધમ્, તયા ચાત્માકાશાદય ઇતિ વિભવ ઇત્યુચ્યન્તે ।
ન તાવદાકાશવચ્ચૈત્રઽ, એકત્ર પરિસમાપ્તો હિ પરિમણ્ડલઽ સો ઽવગમ્યતે ।
ન ચ યથાવયવી સ્વાવયવેષુ વર્તતે તથા દેશાન્તરે વર્તિતુમર્હતિ ।
યદિ હિ તસ્યાન્યત્ર ભાગાઽ ભવેયુઽ ઇહ કૃત્સ્નો નોપલભ્યેત ।
ભવન્વાન્તરાલે વિચ્છેદાદન્યો ભવેત્ ।
ન ચ જાતિવદ્ વર્તિતુમર્હતિ ।
જાતિર્હ્યમૂર્તા, સૈકત્ર નહીદં સામાન્યમ્ ।
સંયોગો ઽસ્ય દેશાન્તરેણ સમ્બન્ધઽ ।
સ ચ નાગતસ્ય સમ્ભવતિ ।
ગત્વા હ્યવં દેશાન્તરૈઽ સંયુજ્યમાનો દૃશ્યતે ।
અત એવ ન વિભુઽ ।
કાર્યસ્ય નનુ લિઙ્ગત્વં ન સમ્બન્ધાનપેક્ષણાત્ ।
દૃષ્ટ્વા સમ્બન્ધિતાં ચૈષા શક્તિર્ગમ્યેત નાન્યથા

તદ્દર્શને તદાનીં ચ પ્રત્યક્ષાદેરસમ્ભવાત્ ।
અર્થાપત્તેઽ પ્રમાણત્વં ત્રૈલક્ષણ્યાદ્ વિના ભવેત્

અતો ઽસ્યન કથઞ્ચિદેકત્ર સતો ઽન્યત્ર સત્ત્વમુપપદ્યત ઇત્યન્યત્રાભાવમન્તર્ભાવ્ય કૃત્સ્નબોધઽ સમર્થ્યતે, કા પુનરત્રાનુપપત્તિઽ, નાત્ર કૃત્સ્નબોધસ્ય કેનચિત્ પ્રતિઘાતો દશ્યતે ।
ભાવાનુમાનેનૈવ કેવલં તુ દુર્બલે પ્રતિઘાતહેતૌ તદબાધેનૈવાર્થાપત્તિરાત્માનં લભતે ।
દુર્બલં ચેહ ભાવાનુમાનં પ્રતિહેતુવિરુદ્ધત્વાત્ ।
યત્ર તુ તુલ્યબલમુભયમેકત્રોપનિપતિતં ભવતિ, તત્રાર્થાન્તરકલ્પનયોપપત્તિરિતિ ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમિતિ ।
એવં તાવદભાવપૂર્વિકાયા અર્થાપત્તેરનુમાનાદ્ ભેદ ઉક્તઽ, પ્રત્યક્ષપૂર્વિકાયા ભેદમિદાનીં દર્શયિતું તત્પ્રતિજ્ઞાનં તાવદાહ--- યત્ર ચેતિ ।
યત્રાપિ દાહાદિકાર્યદર્શનાદગ્ન્યાદેઽ કારણસ્ય શક્તિરસ્તીતિ કલ્પ્યતે તત્રાપ્યર્થાપત્તિરેવ પ્રથમા ।
યદિ તુ પશ્ચાદનુમાનં ભવતિ ભવતુ ।
ભાષ્યોદાહૃતત્વાચ્ચાભાવપૂર્વિકાયા એવ પ્રથમમનુમાનાદ્ ભેદો વર્ણિત ઇતિ ॥46,47॥
અત્રાનુમાનવાદિનાં લિઙ્ગમુપન્યસ્યતિ---કાર્યસ્યેતિ ।
એવં હિ મન્યન્તે--- દ્વિવિધમનુમાનં દૃષ્ટસ્વલક્ષણવિષયમદૃષ્ટસ્વલક્ષમવિષયં ચ સંયોગવિભાગાદિભ્ય ઇવ ક્રિયાદ્યનુમાનમ્ ।
કાર્યં હિ કારણેન સામાન્યતો જ્ઞાતસમ્બન્ધમિતિ તતસ્તત્પ્રતીતિરનુમાનભેવેદમિતિ ।
એતદપિ દૂષયતિ--- ન સમ્બન્ધેતિ ।
યેન હ્યેકદા બીજાદઙ્કુરો દૃષ્ટઽ સો ઽન્યદા તથાવિધાદેવ પુનરનુપલભમાનઽ સ્વભાવાનુમાનેન જનયિતવ્યો ઽનેનાઙ્કુર ઇત્યનુમિમાન એવાત્રા શઙ્કતે કથમઙ્કુરો ન જાયત ઇતિ, તતઽ કલ્પયતિ--- અસ્તિ કશ્ચિદ્ બીજસમવાયી શક્તિભેદો યદ્વશાત્ પ્રાક્ કાર્યમાસીદદ્ય ચ નાસ્તીતિ ।
તચ્ચેદમનપેક્ષિતસમ્બન્ધસ્યૈવ પુરાતનેદાનીન્તનાઙ્કુરદર્શનાદર્શનવિચારાદેવ જ્ઞાનં જાયમાનં કથમનુમાનમિતિ ।
અપિ ચ સમ્બન્ધગ્રહણાધીનમેવ સર્વમનુમાનં ન તદગૃહીતયોઽ સમ્બન્ધિનોઽ સમ્ભવતિ ।
ન ચેહ તયોરતીન્દ્રિયા શક્તિઽ
અનુમાનાદભિન્નત્વાન્નોક્તૌ જયપરાજયૌ ।
વઘ્યઘાતકભાવેન યૌ સર્પનકુલાદિષુ

પીનો દિવા ન ભુઙ્ક્તે ચેત્યેવમાદિવચઽ શ્રુતૌ

તામર્થગોચરાં કેચિદપરે શબ્દગોચરામ્ ।
કલ્પયન્ત્યાગમાચ્ચૈનામભિન્નાં પ્રતિજાનતે

પ્રમાણાન્તરેણ શક્યતે ઽનુભવિતુમ્, અત એવ ચ ન તદ્વતો ઽપિ ગ્રહણં સમ્ભવતિ, અતઽ કથમગૃહીતસમ્બન્ધાત્
કાર્યાચ્છક્તિતદ્વતોઽ સિદ્ધિરિતિ ।
તદેતદાહ--- દૃષ્ટવેતિ ।
નન્વવગતં તાવત્ કાર્યસામાન્યં કારણસામાન્યેન વ્યાપ્તમિતિ, અતસ્તદનુમાસ્યતે ।
સત્યમ્, કિન્તુ શક્તિકકલ્પનયા વિના કારણાખ્યૈવ ન નિવર્તતે ।
અઙ્કુરો હિ બીજભાવભાવી વ્યભિચરિતભાવાન્તરશ્ચ બીજકારણક ઇત્યવગતઽ સત્યપિ તુ બીજે ઽજાયમાનસ્તદપિ વ્યભિચરતીતિ કારણાવગતિરેવાવસીદતિ, તાં શક્તિકલ્પનયોત્તભ્નાતિ ।
કૢપ્તાયાં ચ શક્તૌ કારણસમ્બન્ધિન્યામર્થાપત્ત્યા યદિ સમ્બન્ધો ઽવગમ્યતે તદસ્તુ સિદ્ધાન્તવચ્છક્તિસિદ્ધાવર્થાપત્તિઽ પ્રમાણમિતિ ।
અનુમાનલક્ષણાદ્ વિનાર્ઽથાપત્તિર્જાયમાના પ્રમાણાન્તરમિત્યુપસંહરતિ--- અર્થાપત્તેરિતિ ॥49॥
વૃત્ત્યન્તરોદાહૃતમુદાહરણ દૂષયતિ---અનુમાનાદિતિ ।
જયો હિ પરાજયેન વિદિતવ્યાપ્તિરિતિ તમેકત્ર ઘાતકે નકુલે દૃષ્ટ્વા પ્રતિપક્ષસ્ય પરાજયો ઽવગમ્યતે ।
પરાજયદર્શનેન પ્રતિપક્ષસ્ય જય ઇતિ ।
નેદમર્થાપત્તાવુદાહાર્યમિતિ ॥50॥
શ્રુતાર્થપત્તિરભિધાસ્યત ઇત્યુક્તમ્, તામિદાનીમુદાહરતિ--- પીન ઇતિ ॥51॥
અસ્યાશ્ચ વિષયં પ્રત્યસ્તિ વિવાદઽ ।
તમેકનિર્ધારણાર્થમુપન્યસ્યતિ---તામર્થેતિકલ્પયન્ત્યન્તેન ।
સર્વે ચાગમાબહિર્ભૂતામાતિષ્ઠન્ત ઇત્યાહ--- આગમાચ્ચેતિ ॥52॥
પ્રાયશશ્ચાનયા વેદે વ્યવાહારો વ્યવસ્થિતઽ ।
સો ઽવૈદિકઽ પ્રસજ્યેત યદ્યેષા ભિદ્યતે તતઽ

વચનસ્ય શ્રુતસ્યૈવ સો ઽપ્યર્થઽ કૈશ્ચિદાશ્રિતઽ ।
તદર્થોપપ્લુતસ્યાન્યૈરિષ્ટો વાક્યાન્તરસ્ય તુ

ન તાવચ્છ્રૂયમાણસ્ય વચસોર્ઽથો ઽયમિષ્યતે ।
ન હ્યનેકાર્થતા યુક્તા વાક્યે વાચકતા તથા

પદાર્થાન્વયરૂપેણ વાક્યાર્થો હિ પ્રતીયતે ।
ન રાત્ર્યાદિપદાર્થશ્ચ દિવાવાક્યેન ગમ્યતે

ન દિવાદિપદાર્થાનાં સંસર્ગો રાત્રિભોજનમ્ ।
ન ભેદો યેન તદ્વાક્યં તસ્ય સ્યાત્ પ્રતિપાદકમ્

આગમાભેદાભ્યુપગમે ઽભિપ્રાયમાહ---પ્રાયશૈતિ ।
ફલાપૂર્વવિધ્યન્તાદિસિદ્ધૌ ભૂયાનસ્યા વેદે ઉપયોગઽ, સર્વો ઽનાગમત્વેવૈદિકઽ સ્યાદિતિ ॥53॥
આગમિકત્વે ઽપ્યવાન્તરવિપ્રતિપત્તિમુપન્યસ્યતિ---વચનસ્યેતિ ।
અત્ર નિષ્કર્ષં દર્શયતિ---ન તાવદિતિ ।
કારણમાહ--- ન હીતિ ।
વાક્યં તાવદવાચકમ્, પ્રગેવાનેકેષામર્થાનામિતિ ॥55॥
યદ્યવાચકં કથં વાક્યાદર્થપ્રતીતિરત આહ---પદાર્થેતિ ।
એતચ્ચ તદભૂતાધિકરણે વક્ષ્યત ઇતિ ।
નનુ રાત્ર્યાદિવાક્યાર્થો યદિ દિવાવાક્યેનાનભિહિતઽ પદાર્થાન્વયરૂપેણૈવ સ્વાર્થવદ્ ગમયિષ્યતે ।
અત આહ--- ન રાત્ર્યાદીતિ ।
ન હિ દિવાવાક્યે રાત્ર્યાદિપદાર્થાઽ સન્તિ, કુતસ્તત્ર તેષામન્વય ઇતિ ॥56॥
નનુ દિવાદિપદાર્થાન્વયાદેવ રાત્ર્યાદિવાક્યાર્થઽ પ્રત્યેષ્યતે, અત આહ---ન દિવાદીતિ ॥57॥
અન્યાર્થવ્યાપૃતત્વાચ્ચ ન દ્વિતીયાર્થકલ્પના ।
તસ્માદ્ વાક્યાન્તરેણાયં બુદ્ધિસ્થેન પ્રતીયતે

તસ્ય ચાગમિકત્વે ઽપિ યત્તદ્ વાક્યં પ્રતીયતે ।
પ્રમાણં તસ્ય વક્તવ્યં પ્રત્યક્ષાદિષુ યદ્ ભવેત્

ન હ્યનુચ્ચારિતે વાક્યે પ્રત્યક્ષં તાવદિષ્યતે ।
નાનુમાનં ન ચેદં હિ દૃષ્ટં તેન સહ ક્વચિત્

યદિ ત્વનુપલબ્ધે ઽપિ સમ્બન્ધે લિઙ્ગતેષ્યતે ।
તદુચ્ચારણમાત્રેણ સર્વવાક્યમિતિર્ભવેત્

ન ચાર્થાપત્તિગમ્યાનિ સર્વૈઽ સર્વવચાંસિ હિ ।
સમ્બદ્ધાન્યુપલબ્ધાનિ યેન તેષ્વનુમા ભવેત્

ન હ્યનેકાર્થતેતિ યદુક્તં તદ્ વિવૃણાતિ---અન્યાર્થેતિ ।
અતો વાક્યાન્તરસ્યૈવાયમર્થો ન દિનાવાક્યસ્યેત્યાહ--- તસ્માદિતિ ॥58॥
એવં તાવન્ન મૂલાગમસ્યાયમર્થઽ, યેન તુ વાક્યાન્તરેણ બુદ્ધિસ્થેનાયમર્થો ઽવગમ્યતે, તસ્યૈવ પ્રત્યક્ષાદિષુ મધ્યે પ્રમાણં નિર્ધારણીયમિત્યાહ--- તસ્યેતિ ॥59॥
તત્ર પ્રત્યક્ષં તાવન્ન તત્સિદ્ધૌ પ્રમાણમિત્યાહ---ન હીતિ ।
અનુમાનમપિ તેન સમ્બદ્ધસ્ય દિવાવાક્યસ્યાદર્શનાન્ન સમ્ભવતીત્યાહ--- નાનુમાનમિતિ ॥60॥
અવિદિતસમ્બન્ધે તુ દિવાવાક્યે લિઙ્ગ ઇષ્યમાણે ઽવ્યવસ્થેત્યાહ---યદિ ત્વિતિ ॥61॥
યદિ તૂચ્યતે સમ્બન્ધમેવદિવાવાક્યસ્ય રાત્રિવાક્યેનગૃહીત્વા તતસ્તદનુમાસ્યત ઇતિ, સિધ્યત્યેવમ્, ન તુશ્રુતાર્થાપત્તિવેદ્યાનિ સર્વાણિ લોકવેદવાક્યાનિ સર્વૈઽ પ્રતિપાદકવાક્યૈઽ સમ્બદ્ધાન્યવગતાનિ ।
અતઽ કથં તેભ્યસ્તાન્યનુમીયન્ત ઇત્યાહ---ન ચેતિ ॥62॥
ન ચ સત્તાનુમાનેન વિશેષો વાનુમીયતે ।
ઇહ વાક્યવિશેષસ્ય સત્તૈવ ત્વવગમ્યતે

પૂર્વસિદ્ધઽ સ્વતન્ત્રોર્ઽથઽ સ્વતન્ત્રેણ વિશેષિતઽ ।
ધર્મી ધર્મવિશિષ્ટો ઽત્ર નાનુમેયઽ પ્રતીયતે

અથ શ્રુતસ્ય વાક્યસ્ય મીયતે તદ્વિશિષ્ટતા ।
તતઽ પક્ષો ઽભ્યુપેતઽ સ્યાદપ્રસિદ્ધવિશેષણઽ

કિઞ્ચ લિઙ્ગાન્તરાભાવાદેતસ્ય યદિ લિઙ્ગતા ।
પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશત્વં પદવત્ તૈ પ્રસજ્યતે

તદ્વદેવ નિરાકાર્યા વચસોર્ધર્મધર્મિતા ।
નાગૃહીતે હિ તદ્ધર્મો ગૃહીતે નાનુમેયતા

ઇતશ્ચ નાનુમાનમિત્યાહ--- ન ચેતિ ।
કેનચિદ્ધિ સામાન્યાત્મના જ્ઞાતસમ્બન્ધેન વિશિષ્ટં કિઞ્ચિદનુમીયતે ન વસ્તુસત્તામાત્રમ્ ।
ન ચ વિશિષ્ટઽ, અજ્ઞાતસમ્બન્ધત્વાત્ ઇહ તુ તદુભયં વિપરીતમિતિ ॥63॥
યતશ્ચાત્ર વાક્યાસ્વરૂપમેવ પ્રમેયમતઽ પર્વતાદિરિવ પૂર્વસિદ્ધઽ સ્વતન્ત્રો ઽસમ્બદ્ધઽ કેનચિદગ્ન્યાદિનેવ સ્વતન્ત્રેણ કેનચિદ્ વિશેષિતો ધર્મી ધર્મવિશિષ્ટો નાસ્તીત્યાહ--- પૂર્વસિદ્ધ ઇતિ ॥64॥
અથ શ્રુતમેવ વાક્યં ધર્મિતયોપાદાયાશ્રુતવાક્યવિશિષ્ટતા સાધ્યતે તતસ્તદપ્રસિદ્ધેરપ્રસિદ્ધવિશેષણઽ પક્ષ ઇત્યાહ--- અથેતિ ॥65॥
અપિ ચ શ્રુતે વાક્યે ઽશ્રુતવાક્યવિશિષ્ટે સાધ્યમાને ન તાવત્ કિઞ્ચિલ્લિઙ્ગમુપલભ્યતે, ન ચાલિઙ્ગકનુમાનં ભવતિ, તદ્ યદિ તદેવ પુનર્લિઙ્ગમિષ્યતે તતઽ પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશિત્વમ્, યથા પદે પક્ષીકૃતેર્ઽથવિશિષ્ટે સાધ્યમાને ઽભિહિતમિત્યાહ---કિઞ્ચેતિ ॥66॥
ધર્મધર્મિભાવો ઽપિ દિવાવાક્યરાત્રિવાક્યદયોઽ શબ્દાર્થયોરિવ નિરાકાર્ય ઇત્યાહ--- તદ્વદેવેતિ ।
યથા તત્રાર્થે ધર્મિણ્યપ્રતિપન્ને ન પદં તદ્ધર્મ ઇત્યુક્તમ્, એવમિહાપિ નાપ્રતિપન્ને રાત્રિવાક્યે તદ્ધધર્મતયા દિવા
ક્રિયાકારકસમ્બન્ધાદૃતે નાસ્તિ તુ ધર્મતા ।
અવાચકતયા ચૈતન્ન ધર્મો વિષયાત્મના

પ્રતીતેર્વાચકત્વં ચેત્ પ્રસક્તાનેકશક્તિતા ।
અનુમાવિષયોત્થં તુ ધર્મત્વં નિષ્ફલં ભવેત્

પદાર્થૈરપિ તદ્વાક્યં નાસમ્બન્ધાત્ પ્રતીયતે ।
સામાન્યાન્યન્યથાસિદ્ધેર્વિશેષં ગમયન્તિ હિ

વાક્યં પ્રતીયતે ।
અથ તુ પક્ષધર્મતાપ્રતિપત્ત્યર્થં તત્ પ્રથમમવગતમિત્યુચ્યતે તતો ઽનુમેયાભાવ ઇત્યભિપ્રાયઽ ।
અભિપ્રાયં
વિવૃણોતિ--- નાગૃહીત ઇતિ ॥67॥
અપિ ચ તત્રૈવ પદે વર્ણિતમ્--- ન ક્રિયાકારકસમ્બન્ધાદૃતે સમ્બન્ધો ભવતીતિ ।
અતો યથા પદસ્ય ન કશ્ચિત્
ક્રિયાનિવન્ધનોર્ઽથસમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ ન તદ્ધર્મ ઇત્યુક્તમ્, એવં દિવાવાક્યસ્યાપિ રાત્રિવાક્યધર્મત નિરાકાર્યેત્યાહ---ક્રિયેતિ ।
ન ચાત્ર વિષયવિષયિભાવરૂપાપિ દ્વયાર્વાક્યયોઽ શબ્દાર્થયોરિવ સમ્બન્ધો ભવતિ ઉચ્યતે હિ શબ્દેનાર્થઽ, ન તુ વાક્યં વાક્યાન્તરસ્ય વાચકમિત્યાહ--- અવાચકેતિ ।
પદે ત્વર્થપ્રતીતિજનકત્વેન તદ્વિષયતામઙ્ગીકૃત્યાનુમેયાભાવો દર્શિતઽ ।
ઇહ તુ વાક્યસ્યાવાચકત્વાત્ તદ્વિષયત્વમેવ પ્રત્યેતું ન શક્યતે ઇતિ વિશેષઽ ॥68॥
યદિ તૂચ્યતે પ્રતીયતે તાવદ્ દિવાવાક્યાદ્ રાત્રિવાક્યમ્, અતસ્તસ્યાપિ તદ્વાચકત્વમિત્યસ્તિ વિષયવિષયિલક્ષણઽ સમ્બન્ધ ઇતિ, તત્રૈકં વાક્યમનેકાર્થમભ્યુપગતં ભવેત્, સ્વાર્થં હિ તત્પ્રતિપાદયતિ રાત્રિવાક્યમપિ, ન ચૈવં ન્યાય્યમિત્યભિપ્રાયેણાહ---પ્રતીતેરિતિ ।
અથોચ્યેત--- માભૂદવાચકતયા ત્દવિષયત્વમ્,તેન તુ તદ્વાક્યમનુમીયતે, અતસ્તલ્લિઙ્ગમનુમાનવિષયતયા લિઙ્ગમેવ દિવાવાક્યં તદ્ધર્મતયાભિધીયત ઇતિ ।
યત્તાવદનુમાનવિષયભાવાદુત્થિતં તદ્ધર્મત્વં તદનુમાનસ્ય પૂર્વસિદ્ધત્વાન્નિષ્ફલમિત્યાહ--- અનુમેતિ ॥69॥
એવં તાવદ્ દિવાવાક્યમલિઙ્ગમિત્યુક્તમ્, તદ્ગતપદાર્થાનામપ્યેવમેવ લિઙ્ગતા નિરાકાર્યેત્યાહ---પદાર્થૈરિતિ ।
નન્વગૃહીતસમ્બન્ધા એવ પદાર્થા
ન તુ વાક્યાન્તરેણૈષાં વિના કિઞ્ચિન્ન સિધ્યતિ ।
ન ચાપ્યન્યઽ પ્રકારો ઽસ્તિ તેન વાક્યેન સઙ્ગતૌ

અથૈતદ્વાચિ કલ્પ્યેત વાક્યમન્યત્ તથૈવ ચ ।
પ્રસઙ્ગાત્ તત્ર દૂરે ઽપિ નાસમ્બન્ધાત્ પ્રમુચ્યતે

તતશ્ચ પ્રથમાદેવ વરં જ્ઞાતુમસઙ્ગતાત્ ।
અન્વયવ્યતિરેકૌ ચ પ્રતિષેધ્યૌ પદે યથા

યથા વાક્યાર્થં ગમયન્તિ, એવં રાત્રિવાક્યમપિ કિં ન ગમયન્તિ, અત આહ--સામાન્યેતિ ।
ક્રિયાસામાન્યં કારકસામાન્યં વા પ્રતિપન્નમલબ્ધેતરેતરવ્યતિષઙ્ગમન્યથા ન સિધ્યતીતિ તં વિશેષં ગમયતિ, યશ્ચાસૌ વિશેષઽ સ એવ તુ વાક્યાર્થ ઇત્યુચ્યતે ઇતિ ॥70॥
ન ચૈષ પ્રકારો રાત્રિવાક્યપ્રતિપાદને સમ્ભવતીત્યાહ---ન ત્વિતિ ।
યદ્યપિ દિવાવાક્યં ન રાત્રિવાક્યસ્ય વાચકમ્, તથાપિ કલ્પયિષ્યામઽ, તતશ્ચ તત્પ્રત્યેષ્યત ઇતિ ।
તદિદમાશઙ્કેતે તાવત્ --- અથૈતદ્વાચીત્યન્યદન્તેન ।
અત્ર દૂષણમાહ--- તથૈવેતિ ।
અત્ર તાવદેવં વાક્યાન્તરકલ્પનાયાં પ્રમાણમેવ નાસ્તીતિ તદનાદૃત્ય તાવદનવસ્થામાપાદયતિ, યદપિ કલ્પિતં વાક્યં તદપિ ન રાત્રિવાકય્મવગમયિતું શક્તમ્ ।
ન ચ તદસમ્બદ્ધમેવ તસ્ય ગમકમિતિ યુક્તમ્ ।
પુનરપિ વાક્યાન્તરકલ્પનાયાં સ એવ દોષઽ ।
એવં યદેવ કિઞ્ચિદ્ વાક્યં કલ્પયિતુમિષ્યતે તદેવ નાસમ્બદ્ધં ગમકમિત્યનવસ્થાપત ઇતિ ॥72॥
અથ ત્વન્તિમમસમ્બદ્ધમેવ ગમકમિતિ કલ્પ્યતે, તદ્ વરં પ્રથમસ્યૈવ તથાવિધસ્ય ગમક્તવં કલ્પતુમ્, કિં વાક્યાન્તરકકલ્પનયા ।
નચ તદ્યુક્તમિત્યભિપ્રાયેણાહ--- તતશ્ચેતિ ।
એવં તાવત્ પક્ષધર્મત્વાદ્યસમ્ભવેન રાક્ષિવાક્યસ્યાનુમેયત્વં નિરસ્તમ્, અન્વયવ્યતિરેકયોરપિ પદવત્ પ્રતિષેધો દર્શયિતવ્ય ઇત્યાહ--- અન્વયેતિ ।
નહિ સત્યેવ રાત્રિવાક્યે દિવાવાક્યં
શ્રુતવાક્યેન સાદૃશ્યં નાશ્રુતસ્યાસ્તિ કિઞ્ચન ।
તસ્માદનુપમાનત્વમર્થસ્યાપ્યનયા દિશા

ઉપમાનત્વલિઙ્ગેન વાક્યં પ્રતિ નિવારિતે ।
અર્થે ઽપિ ચૈવમેવ સ્યાત્ તસ્માત્ પૂર્વેષ્વસમ્ભવઽ

અતઽ શ્રુતસ્ય વાક્યસ્ય યદર્થપ્રતિપાદનમ્ ।
તદાત્મલાભ એવ સ્યાદ્ વિના નેત્યેતદિષ્યતે

એતદર્થાદ્ વિના નાયમિત્યર્થઽ કિં ન કલ્પ્યતે ।
વાક્યાર્થવચ્ચ કિં નાયમાગમાર્થઽ પ્રતીયતે

નાસતીત્યન્વયવ્યતિરેકૌ સ્તઽ, તદ્દેશતત્કાલાદિસમ્બન્ધસ્યાભાવાત્ ।
ન ચ જ્ઞાનાન્વયો ઽસત્યપિ રાત્રિવાક્યજ્ઞાને વ્યુત્પન્નસ્ય દિવાવાક્યજ્ઞાનાદ્, વિજ્ઞાનોત્તરકાલભાવિનોશ્ચાન્વયવ્યતિરેકયોસ્તદનુપયોગાદિત્યાદિપદવદ્દર્શયિતવ્યમિત્યભિપ્રાયઽ ॥73॥
એવં તાવત્ પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમૈર્ન રાત્રિવાક્યં પ્રતીયત ઇત્યુક્તમ્, ઉપમાનમપિ તત્ર ન પ્રમાણમિતિ દર્શયતિ---શ્રુતવાક્યેતિ ત્વમન્તેન ।
દિવાવાક્યવચ્ચ તદર્થેનાપિ ન રાત્રિવાક્યમુપમીયત ઇત્યાહ--- અર્થસ્યેતિ ॥74॥
યથા ચ રાત્રિવાક્યસ્ય દિવાવાક્યતતદર્થાભ્યામુપમાનં નિરસ્તમેવં રાત્રિવાક્યાર્થસ્યાપિ તાભ્યાં નિરસનીયમિત્યાહ--- ઉપમાનત્વેતિ સ્યાદન્તેન ।
ઉપસંહરતિ--- તસ્માદિતિ ॥75॥
અતઽ પ્રમાણાન્તરરાભાવાદર્થાપત્તિરેવ રાત્રિવાક્યાવગમે શરણમિત્યાહ---અતૈતિ ।
પ્રત્યક્ષદૃષ્ટં પીનત્વં ભોજનપ્રતિષેધેન પ્રતિહન્યતે, પીનત્વેન દિવાભોજનમ્, અતઽ પરસ્પરપ્રતિઘાતાદ્ દિવાવાક્યસ્ય સ્વાર્થપ્રતિપાદનમેવાનુપપદ્યમાનં રાત્રિવાક્યમનુપ્રવેશયતિ, અતઽ તદ્રાત્રિવાક્યં કલ્પ્યત ઇતિ ॥76॥
તામર્થવિષયામિતિ યદ્ક્તં તદિદાનીં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ---એતદર્થાદ્વિનેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- પીન્તવં હિ ભોજનપ્રતિષેધો વા પરસ્પરેણ પ્રતિહન્યતે તયોશ્ચાર્થકલ્પનયૈવાત્મલાભઽ ।
પીનસ્ય હિ દિવા નિષિદ્ધે
સવિકલ્પવિજ્ઞાનૈઽ શબ્દઽ પૂર્વં પ્રતીયતે ।
લબ્ધપ્રયોજને વાક્યે પરં નાગમિકં ચ નઽ

ભોજને, રાત્રિભોજનેનૈવ પીનત્વમુપપદ્યતે, ન રાત્રિવાક્યેનાતોર્ઽથકલ્પનૈવ યુક્તેતિ ।
અપિ ચ, યથા પરૈરભિધીયમાનો ઽપિ પદાર્થાનુપપત્ત્યા ગમ્યમાનો વાક્યાર્થ આગમાર્થો ભવતિ ।
એવં વાક્યાર્થાનુપપત્તિગમ્યો ઽપ્યર્થઽ કિં નાગમે ઽન્તર્ભવતીત્યાહ--- વાક્યાર્થેતિ ॥77॥
પ્રથમપરિચોદનાં તાવત્ પરિહરતિ---સવિકલ્પકેતિ ।
સવિકલ્પકો હિ શ્રુતાર્થાપત્તિબોધઽ સવિકલ્પજ્ઞાનાનિ ચ શબ્દપુરઽ સરાણિ ।
અતઽ શબ્દપર્યવસિતાયામર્થાપત્તૌ શબ્દાદેવ સિધ્યન્નર્થો નાર્થાપત્તેર્વિષય ઇતિ ।
નન્વેવં સર્વપ્રમાણવિકલ્પેષુ સમાનમિદમ્, ઇન્દ્રિયલિઙ્ગાભ્યામપિ શબ્દપુરઽ સરમેવાગ્નિઽ પ્રતીયતે, તતસ્તયોરપિ શબ્દપર્યવસાયિતૈવ ભવેત્ અતસ્તત્ર સ્મૃતિસ્થ એવ શબ્દો ઽપ્રત્યાયકઽ, તદિહાપિ સમાનમ્ ।
યથા હિ કર્મેન્દ્રિયમર્થેનૈવ સન્નિકૃષ્ટમિતિ તમેવ પ્રકાશયતિ લિઙ્ગં ચાર્થેન સમ્બદ્ધમિતિ ત ગમયતિ, ન શબ્દમ્, એવમિહાપ્યનુપપદ્યમાનોર્ઽથેનૈવોપપદ્યતે ન શબ્દેન ।
તથા ચ દૃષ્ટાર્થાપત્તયોર્ઽથવિષયા એવ ।
અત્રોચ્યતે ।
સત્યમર્થદ્વારિકેવ વાક્યાન્તરમેવાકાઙ્ક્ષતિ, યથા પદં પદાન્તરમ્ ।
ન હિ પચતીત્યુક્તે ઓદનપ્રત્યક્ષેણાકાઙ્ક્ષા નિવર્તતે, કિં તર્હિ ઓદનમિતિ પદેન, એવં વાક્યમપ્યનુપપદ્યમાનતયાવગતં વાક્યાન્તરમેવાકાઙ્ક્ષતિ, ન તુ તમર્થં સ્વરૂપેણ ।
અત એવ નિર્વાપમન્ત્રે ઽતિદેશાદ્ વિકૃતિં ગતે પ્રાકૃતદેવતાયા અભાવાત્ તત્પદનિવૃત્તૌ તસ્ય સ્થાને સૂર્યાયેતિ પદમૂહ્યતે ।
છેદનમન્ત્રે ત્વિષેત્વેત્યત્ર છિનદ્મીતિ પદમધ્યાહ્રિયતે ।
હૃદયસ્યાગ્ને ઽવદ્યતિ અથ જિહ્વાયા અથ વક્ષસ ઇત્યત્રાપદ્યતિપદાનુષઙ્ગઽ ।
ન ચાર્થ એવાનુષજ્યતે ઽઅનુષઙ્ગો વાક્યસમાપ્તિઽ સર્વેષુ પેક્ષ્યતે શબ્દોલ્લેખેનાપિ ગૃહ્યમાણઽ, કિન્ન્વર્થરૂપેણૈવ, તમર્થં વિકલ્પયનિ શબ્દન્ત્વસ્તુ નામ સન્માત્રતયા ।
યદિ તુ તત્રાપિ શબ્દો ઽપેક્ષ્યતે તિરશ્ચામર્થવિકલ્પો ન સ્યાત્, સ ચ નાસ્તિ દૃશ્યેત હિ તેષામપિ હિતાહિતપ્રાપ્તિપરિહારાર્થઽ પ્રયત્નઽ ।
તૃષિતા હિ ગાવસ્તટાકાનિ ગચ્છન્તિ, વર્ષાતપાભિ
નનુ ચાસતિ સમ્બન્ધે સતિ વાનવધારિતે ।
ગમ્યજ્ઞાનમિદં વાક્યં પ્રસજ્યેતાપ્રમાણકમ્

ભૂતાશ્ચ તત્પ્રતીકારક્ષમં દેશમ્ ।
અતો ઽશબ્દજ્ઞાનામપ્યનુમાનાદિવિકલ્પદર્શનાન્ન તત્ર શબ્દાપેક્ષાસ્તીતિ નિશ્ચીયતે ।
શ્રુતાર્થાપત્તિબોધસ્તુ તિરશ્ચાં નાસ્ત્યેવ, શબ્દવ્યુત્પત્તિજો હ્યસૌ, ન ચ તેષામસાવસ્તીતિ પ્રત્યક્ષે ઽપિ વર્ણિતમ્ ।
અન્યેષામપ્યવ્યુત્પન્નમશબ્દાનાં શ્રુતાર્થાપત્તિબોધો ન દૃશ્યતે ।
કિં પુનસ્તિરશ્ચામ્ ।
અથો ઽન્વયવ્યતિરેકાભ્યામગમ્યતે ઽસ્તિ શબ્દાપેક્ષા શ્રુતાર્થાપત્તૌઽ ।
અનુમાનાદિષુ તુ સંસ્કારોદબોધેનાવર્જનીયતયાસ્તુ નામ શબ્દસ્મૃતિઽ, ન તુ શબ્દાપેક્ષા ।
અતો ઽત્ર વાક્યસ્યાનુપપન્નસ્ય વાક્યાન્તરમેવાર્થવદુપપાદકં ન ત્વર્થમાત્રં શબ્દમાત્રં વા ।
અત એવાગૃહીતસમ્બન્ધસ્યાર્થમવિદુષઽ શ્રુતે ઽપ્યુપપાદકે વાક્યે નાનુપપન્નવાક્યાર્થજ્ઞાને ઽનુપપત્તિઽ શામ્યતિ, પ્રતિપન્નાર્થસ્યાપ્યાશયકલ્પના ।
અતો ન શ્રુતવાક્યસ્ય ન્યૂનતાબુદ્ધિર્નિવલબ્ધપ્રયોજન ઇતિ ।
યાવદ્ધયકૃતાર્થઽ શબ્દસ્તાવદ્ બોધો ઽવગમ્યતે, સ તદર્થો ભવતિ ।
પ્રયોજનવચનો હ્યર્થશબ્દઽ ।
અત એવ વાક્યાર્થ આગમાર્થો ભવતિ ।
તુ ક્રિયાકારકસંસર્ગે લબ્ધપ્રયોજનં વાક્યમિતિ તતઽ પરમર્થાન્તરમવગમ્યમાનં નાગમિકં ભવતિ ।
ન હિ પ્રયોજનત્વાવગતાર્થાનુપપત્ત્યા યદવગમ્યતે નાસાદ્યત ઇતિ યુક્તં વાક્યાર્થસ્ય પૂર્વાવગતસ્યાગમાર્થાત્વમ્ ।
કઽ પુનર્વિશેષઽ, ઉચ્યતે ।
શ્રુતાગમાર્થત્વે યદિ પ્રમાદાત્ તન્નાશો ભવતિ તતો યજુર્વેદાદિવિહિતનાશનિમિત્તં પ્રાયશ્ચિતમ્, ઇતરથા ત્વવિજ્ઞાતનાશનિમિત્તમિતિ યદ્યવિજ્ઞાતો ભૂર્ભુવઽ સ્વઽ સ્વાહેતિ મહાવ્યાહૃતીઽ સમાહૃત્ય પ્રાયશ્ચિતં સમુપદિશતિ ।
શ્રુતાર્થાપત્તિવેદ્ય એવ હિ વેદો ઽવિજ્ઞાત ઇત્યુચ્યતે, સ હ્યૃગાદીનાં નાન્યતમત્વેન
જ્ઞાયત ઇતિ ॥78॥
અત્ર ચોદયતિ---નનુ ચેતિ ।
ન તાવદ્ દિવાવાક્યરાત્રિવાક્યયોઽ સમ્બન્ધો ઽસ્તિ, સન્નપિ વા ન વિદિતઽ, ન
ચાવિદિતસમ્બન્ધાન્યદર્શ
સમ્બન્ધસ્ય પ્રમાણત્વં સ્થિતં કિં ચેશ્વરાજ્ઞયા ।
પ્રત્યક્ષસ્ય પ્રમાણત્વં કથં વા સઙ્ગતેર્વિના

અસ્તીન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધસ્તત્ર ચેન્નાનપેક્ષણાત્ ।
ન હિ પ્રત્યક્ષવેલાયાં સર્વેણાસૌ નિરૂપ્યતે

યેનાપિ તુ નિરૂપ્યેત પશ્ચાદનુભવાદસૌ ।
ન સ્યાદેવ પ્રમાણાઙ્ગમસતા તુલ્ય એવ સઽ

અપ્રાપ્યકારિણી યેષાં ચક્ષુઽ શ્રોત્રે ચ તે યથા ।
તજ્જ્ઞાનસ્ય પ્રમાણત્વમિચ્છન્ત્યેવં ભવિષ્યતિ

તસ્માદસત્ત્વે સત્ત્વે વા સમ્બન્ધસ્ય યદેવ નઽ ।
જાયેતાભઙ્ગુરં જ્ઞાન તસ્યૈવ સ્યાત્ પ્રમાણતા

ને ઽન્યકલ્પના યુક્તા, અતિપપ્રસઙ્ગાત્ ।
પ્રતિબદ્ધસ્વભાવં હિ પ્રતિબન્ધબલાદેવ પ્રતિબન્ધકમુપસ્થાપયતિ, અપ્રતિબનધેન ત્વન્યકલ્પનાયાં ન પ્રતિનિયમે કારણમસ્તિ ।
અતો ઽપ્રમાણમેવેદં રાત્રિવાક્યજ્ઞાનમિતિ ॥79॥
પરિહરતિ---સમ્બન્ધસ્યેતિ ।
પ્રભાણત્વં પ્રમાકરણત્વમિત્યર્થઽ ।
કરણસાધનશ્ચ પ્રમાણશબ્દ ઇતિ ।
અકારણત્વમેવ પ્રામાણ્યે સમ્બન્ધસ્ય દર્શયતિ--- પ્રત્યક્ષસ્યેતિ ॥80॥
નન્વિન્દ્રિયાર્તસન્નિકર્ષજમેવ પ્રત્યક્ષમતો નાકારણં પ્રામાણ્યે સમ્બન્ધ ઇતિ ચોદયતિ---અસ્તીતિચેદન્તેન ।
પરિહરતિ--- નાનપેક્ષણાદિતિ ।
અનપેક્ષત્વમેવ દર્શયતિ--- ન હીતિ ।
નિરૂપિતો હિ સમ્બન્ધઽ પ્રમાણોત્પત્તૌ કારણમનુમાને, ન ચેહ તથેતિ ॥81॥
પ્રત્યક્ષોત્તરકાલં તુ નિરૂપણં ન પ્રમાણાઙ્ગનમિત્યાહ---યેનાપીતિ ॥82॥
અપિ ચાપ્રાપ્યકારીન્દ્રિયવાદિપક્ષે સ્વરૂપસત્ત્વમપિ સમ્બન્ધસ્ય નાસ્ત્યેવ, અતો યથા તે પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય પ્રમાણતામિચ્છન્તિ, એવમિહાપિ ભવિષ્યતીત્યત આહ---અપ્રાપ્યેતિ ॥83॥
તેનાનાદૃત્યૈવ સમ્બદ્ધમુત્પન્નમસન્દિગ્ધમવિપરીતં ચ દેશાદિભેદે ઽપિ જ્ઞાનં પ્રમાણમિતયાશ્રયણીયમિત્યાહ---તસ્માદિતિ ।
જાયત ઇત્ત્યનુત્પત્તિલક્ષણમપ્રામાણ્યં નિરસ્યતિ, અભઙ્ગુરમિતિ સંશયવિપર્યયાવિતિ ॥84॥
ન ચાપ્યસ્યાઽ પ્રમાણત્વે કશ્ચિદ્ વિપ્રતિપદ્યતે ।
ભેદાભેદે વિસંવાદઽ કૃતસ્તત્ર ચ નિર્ણયઽ

ઋતે યત્ર ચ સમ્બન્ધાદ્ બુદ્ધરેવ ન જાયતે ।
તત્ર કિં ક્રિયતાં સો ઽપિ પ્રામાણ્યે નૈવ કારણમ્

સ્મૃત્યા શ્રુતિર્યા પરિકલ્પ્યતે ઽસ્મિન્ લિઙ્ગાદિભિર્યા વિનિયોજિકા ચ ।
ફલાદિભિર્યત્ પરિપૂરણં ચ સમ્બન્ધદૃક્ તત્ર ન કાચિદસ્તિ

અપિ ચાર્થાપત્તિરપ્રમાણિત્યલૌકિકો વિવાદ ઇતિ ।
ન હિ તયા પ્રવર્તમાનાનાં પ્રવૃત્તિઽ પ્રતિહન્યતે ।
પ્રવૃત્તિસામર્થ્યં ચ પ્રામાણ્યમ્ ।
અનુમાનાદ્ ભેદાભેદયોરસ્તિ વિવાદઽ, તત્ર ચાસ્માભિઽ કૃતો નિર્ણય ઇત્યાહ---ન ચાપીતિ ॥85॥
યદ્યેવમનુમાને ઽપિ સમ્બન્ધો નાઙ્ગમેવાપદ્યેતાત આહ---ઋતૈતિ ।
તત્ર હિ બુદ્ધિરેવાસતિ સમ્બન્ધજ્ઞાને ન જાયત ઇતિ તદુત્પત્તૌ કારણમાશ્રીયત એવ ।
પ્રામાણ્યં તુ તત્રાપિ બાધવિરહીદેવેતિ ॥86॥
વેદોપયોગમર્થાપત્તેર્દર્શયતિ---સ્મૃત્યેતિ ।
ભૂયાન્ ખલુ વેદભાગઽ શ્રુતાર્થાપત્તિપ્રમાણકઽ સ તામન્તરેણ ન સિધ્યેત, યથૈવ હિ પાઠેનાભિવ્યક્તા શ્રુતિરાત્માનં લભતે, એવં શ્રુતાર્થાપત્તિપ્રમાણકા હિ ।
યદાહ---
ઽયથૈવ પાઠઽ પ્રતિપત્ત્યુપાયસ્તથૈવ સામર્થ્યમપિ શ્રુતીનામ્ ।
તેનૈવ ચૈકાં ન સમામનન્તિ સહસ્રભાગં તુ સમામનેયુઽ ॥ઽ ઇતિ ।
યથા તાવદષ્ટકાદિવિષયાં મન્વાદિસ્મૃતિમુપલભ્ય તન્મૂલકારણાન્વિચ્છાયામસમ્ભ્ભવત્સુ
ભ્રમવિપ્રલિપ્સાનુભવપુંવાક્યાન્તરેષુ સ્મૃતેઽ સ્વમૂલકારણમન્તરેણાનુપપત્ત્યા શ્રુતિરેવ મૂલતયા કલ્પ્યતે ।
તથા લિઙ્ગાદિભિઽ સ્વવિનિયોજિકા શ્રુતિરુપકલ્પ્યતે---- યથા તાવત્ પ્રકરણામ્નાતે મન્ત્રે સ્વાધ્યાયવિધ્યધ્યાપિતે પ્રયોજનમન્તરેણાનુપપદ્યમાને ક્રત્વપેક્ષયા કચ સામાન્યતઽ ક્રતૂપકારાવગતૌ વિશેષાપેક્ષાયાં મન્ત્રશક્તિનિરીક્ષયા યચ્છક્નુયાદિત્યુપબન્ધેન શક્યાર્થ
તત્સર્વમિત્યાદ્યસમઞ્જસં સ્યાત્ ન ચેદિયં સ્યાદનુમાનતો ઽન્યા ।
એવંસ્વભાવાપ્યનુમાનશબ્દં લભેત ચેદસ્તિ યથેપ્સિતં નઽ