Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā (with commentary) · Chapter 5.6

5.6.1

iti śabdavārtikam /
athopamānapariccheda' /
kīdṛggavaya ityevaṃ pṛṣṭo nāgarikairyadi /
bravītyāraṇyako vākyaṃ yathā gaurgavayastathā

5.6.2

manyate /
astu tāvatpadamapyanumānādabhinnam /
etāvatāpīha śabdānumānayoraikyamiti vākya pravartata sopahāsamāha --- vākyeṣviti ||111||
ityupādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāṃ
śabdapariccheda' samāpta'||
athopamānapariccheda' /
'upamānamapi sādṛśyamasannikṛṣṭer'the buddhimutpādayati /
yathā gavayadarśanaṃ gosmaramasye'ki bhāṣyam /
asyāyaṃ tātparyārtha'--- upāmānamapi na parīkṣaṇīyam, evaṃ lakṣamakatvenāvyabhicārāditi /
avayavārthastvekatra dṛśyamānaṃ sādṛśyaṃ pratiyogyantare dṛśyamānapratiyogisādṛśyaviśiṣṭatayāsannikṛṣṭer'the yāṃ buddhimutpādayati 'etatsādṛśyaviśiṣṭo 'sā'viti, sopamānamiti, sopamānamiti ca yattadoradhyāhāra' /
na ca vācyaṃ viṣayaviśeṣānupādānāt kathaṃ sādṛśyaviśiṣṭaviṣayā buddhiravagamyata iti, prasiddhapramāṇānuvādena hyatrāparīkṣā pratipādyate /
loke ca sādṛśyaviśiṣṭaviṣayaiva
etasminnupamānatvaṃ prasiddhaṃ śāvare puna' /
tasyāgamābahirbhāvādanyathaivopavarṇitam

5.6.3

puruṣapratyayenaiva tatrārtha' sampratīyate /
buddhirupamānamiti prasiddham /
ato na doṣa'

5.6.4

dṛśyamānaviśeṣamekadeśadarśanāditivadanupāttamiti ced na /
udāharaṇe upādānāt /
evaṃ hyāha--- 'yathā gavayadarśanaṃ gosmaraṇasye'ti /
asyārtha'--- dṛśyate 'sminniti darśanaṃ, adhikaraṇe lyuṭ /
gavayo darśanamasyeti gavayadarśanam /
sādṛśyamanyapadārtha' /
etaduktaṃ bhavati--- gavaye dṛśyamānaṃ sādṛśyamiti /
atrodāharamānusāreṇa lakṣamavākye 'pi
dṛśyamānameva sādṛśyamānameva sādṛśyamabhimatamiti gamayte /
gosmaraṇasyeti ca 'nandigrahī' (pā-3-1-134) tyādinā kartari lyu' /
gāṃ smarata' pramātu' /
yathā gavaye dṛśyamānaṃ sādṛśyametatsadṛśāgauriti buddhimutpādayatīti /
saṅgatistu prasiddhibāhulyāt śābdānantaramupamānamiti pragevoktam /
atra codayati--- prasiddhapramāṇānuvādenātrāparīkṣā pratipādyate /
ato yathā naiyāyikoktamupamānaṃ pramāṇamāśrīyate, evaṃ taduktamevopamānalakṣaṇamāśrayitumucitam /
evaṃ hi tairuktaṃ--- 'prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānami'ti /
asyārtha'--- prasiddhena gavādinā sādharmyāt sādhyasyāprasiddhasya gavayāde' kañcidanabhijñaṃ prati sādhanaṃ prajñāpanaṃ yādṛśo gaustādṛśo gavaya ici vākyaṃ, tajjanitā vā buddhirupamānamiti /
tadetatparihāreṇa lakṣaṇāntarapraṇayane kāraṇaṃ vācyamityata āha--- kīdṛgiti dvayena /
satyaṃ naiyāyikairidamuktam /
na tu yuktam /
anantaroktāgamābahirbhāvāt /
śabdavijñānāddhīdamasannikṛṣṭer'the vijñānam /
ato 'nyathaiva śābare tantre upamānaṃ varṇitamiti ||1,2||
naiyāyikāgamalakṣaṇānusāreṇāpyasyāgamatvamavagamyata ityāha--- puruṣeti /
evaṃ hi naiyāyikānāṃ śābdalakṣaṇam 'āptopadeśa' śabda' iti /
atrāpi cāptapuruṣapratyenaivāparidṛṣṭe gavayādau sādṛśyena sampratyayo bhavati /
nānāptā(ddhi?dvi) saṃvādāt /
ata āptasyaivedaṃ vacanamavyabhicārarīti matvā tadabalabhāvī niścayo jāyate, teṣāmapyāgama eveti ||3||
tadīyavacanatvena tasmādāgama eva sa' ||3||
sadṛśādupajāyeta yā mati' sadṛśāntare /
dhyānādismṛtitulyatvāt sā pramāṇaṃ kathaṃ bhavet

5.6.5

deśakālādibhedena yathānyatra viśiṣyate /
prameyaṃ naivamastyatra nagarasthānusārata'

5.6.6

śrutatideśavākyānāmāraṇye gavaye mati' /
yā sopamānaṃ keṣāñcid gosādṛśyānurañjitā

5.6.7

nanu śābare 'pi hyadṛśadarśanāt sadṛśāntare jñānamupamānamiti varṇitam /
etadapi smaraṇābahirbhāvādapramāṇameva /
yathā hi kiñcid dhyāyata' smaraṇaṃ bhavati, evaṃ sadṛśadarśino 'pi sadṛśāntare smaraṇam, ato na dhyānādijanmanā smṛtyā sahāsyā' kaścid viśeṣa' /
ato 'pramāṇamityāha--- sadṛśāditi /
naiyāyikalakṣaṇaṃ tāvadāgamābahirbhāvi /
śābaraṃ tvapramāṇameva kṣaṅgṛhṇātīti ||4||
nanu smṛtisambhinnamapi deśādibhedena jāyamānaṃ pratyabhijñānaṃ pramāṇaṃ dṛṣṭam /
evamihāpi gāṃ nagare dṛṣṭavato vane gavayadarśanastadbhānaṃ pramāṇaṃ bhavatyata āha---deśakālādīti /
na khalu deśādibheda' sanmātratayā prāmāṇye kāraṇam, api tarhi prameyatayā, na ceha deśāntarādiviśiṣṭo gau' pramīyate, api tu nagarāvagata' sampratyapi tatstha eva smaryata iti ||5||
naiyāyikaikadeśināṃ matamupanyasyati---śruteti /
yena kilātideśavākyaṃ śrutaṃ yādṛśo gaustādṛśo gavaya iti, tasya śrutādideśavākyasya vanaṃ prāptasya yat svayamasau gosadṛśo gavaya iti sādṛśyānurañjitaṃ gavayajñānamidamupamānamiti ||6||
pratyakṣo gavayastāvat sādṛśyasmṛtiratra tu /
nanu sādṛśyayukter'the na smṛtirnaindriyād gati'

5.6.8

pūrvavākyārthavijñānānnādhikyaṃ gavaye yadi /
smaraṇādaviśiṣṭatvāt saṅgaterna pramāṇatā

5.6.9

atha tvadhikatā kācit pratyakṣādivaśād bhavet /
yāvaddhīndriyasambaddhe1 tatpratyakṣamiti smṛtam

5.6.10

etadapi dūṣayati---pratyakṣa iti /
gavayastāvadindriyasannikarṣāt pratyakṣeṇa pratīyate /
gosādṛśyamapyatideśavākyādavagataṃ smaryata iti nopameyamastīti /
atra codayati--- nanviti /
ayamabhiprāya'--- gosādṛśyaviśiṣṭo hyatra gavayo 'vagamyate /
na ca tatpratyakṣaṃ, gorapratyakṣatvāt /
tadviśiṣṭo gavaya upamānasya viṣaya' /
na hyasau pratyakṣeṇāvasīyate, gavayamātraviṣayatvāt tasya /
na cāgamādavagata' smaryate, sāmānyaviṣayatvādāgamasya /
iha cāyamasāviti viśeṣapratibhānāditi ||7||
etadapi vikalpya dūṣayati---pūrvetisārdhena /
idamatra vikalpanīyam---- atideśavākyādavagatāt kiñcidadhikamavagamyate na vā, yadi netyāha, tata' smaraṇādaviśiṣṭā saṅgatiriyamapramāṇam /
yathā padāt padārthajñānaṃ pratyutpannakāraṇajatvenāsmaraṇamapyanadhikavi,yatvādapramāṇam, evamihāpyatideśavākyāvagatagosādṛśyaviśiṣṭavagayajñānam /
yadi
tarhi pratyakṣādeva labhyata iti na pramāṇāntarāvakāśa iti ||8 1/2||
nanuktamasannihite gavitatsādṛśyasyāpratyakṣātvānna tadviśiṣṭo gavaya' pratyakṣeṇāvagantuṃ śakyata iti sāvakāśaṃ pramāṇāntaramityata āha--- yāvaddhīti /
yāvadindriyavyāpārānantaramaparokṣaṃ bhāsate tanna' pratyakṣam /
tathā ca sādṛśyaviśiṣṭo gavaya iti kathamapratyakṣo bhaviṣyati /
pratijāti kṛtsnaparisamāptameva jātivat sādṛśyamityapratyakṣe 'pi gavi tatsādṛśyaviśiṣṭagavayapratyakṣamupapadyata eveti bhāva' ||9||
smaryamāṇsya cāṃśasya viveke nāpramāṇatā /
śrutātideśavākyatvaṃ na cātīvopayujyate

5.6.11

ye 'pi hyaśrutatadvākyāsteṣāmapi bhavatyayam /
pratyakṣadṛṣṭagotvānāṃ vane gavayadarśinām

5.6.12

atha saṃjñānusandhānaṃ teṣāṃ nāstīti varṇyate /
na nām, vastu tattāvat sarvathā tai' pratīyate

5.6.13

na ca śabdārthasambandha' prameyo 'tra tadeṣyate /
sādṛśyāvadhṛte vākye vākyādavagato hyasau

5.6.14

na caśabdādismaraṇasambedādapramāṇatā, gṛhyamāṇasmaryamāṇayorvivekasya savikalpakasiddhau phaṇitatvādityāha---smaryamāṇasyeti /
viveke sati nāpramāṇatetyartha' /
śrutātideśavākyaviśeṣaṇopādānasyāpi na phalamupalabhyata ityāha--- śruteti ||10||
kathaṃ nopayujyate---ye 'pīti /
gosādṛśyaviśiṣṭagavayadarśanaṃ cedupamānamabhimataṃ tadāśrutatadvākyānāmapi nagare gāṃ dṛṣṭavatāṃ vane gavayaṃ paśyatāmastyeveti mandaṃ viśeṣaṇaphalamiti ||11||
nanvaśrutātideśavākyānāmayamasau gavaya iti saṃjñānusandhānaṃ nāsti, itareṣāmastītyayamasti viśeṣa ityāha---athati /
pariharati--- na nāmeti /
yadupamānasya prameyamabhimataṃ tattāvatte 'pi jānanti /
saṃjñitvaṃ mā nāmānusandhīyatāmiti ||12||
syānmatam--- saṃjñāsajñisambandha evopamānasya viṣaya' /
yathoktaṃ nyāyavistare---"samākhyāsambandhapratipattirupamānārtha"iti /
vivṛtaṃ ca---"yathā gauriva gavaya ityukte gavā samānārthamindriyasannikarṣādupalabhamāno 'sya gavayaśabda' saṃjñeti saṃjñāsaṃjñisambandhaṃ pratipadyata' iti /
na cāśrutātideśavākyasya śabdamaviduṣa' samākhyāsambandhapratipatti' sambhavatīti phala
na cāsya pratyabhijñānaṃ punarutpadyate vane /
śaktyoratīndriyatvena smṛtireva hi seṣyate

5.6.15

śabdānuviddhabodhe 'pi pratyakṣamupapāditam /
tasmāt sādṛśyayuktārtha' prameyo 'pūrva ucyatām

5.6.16

vadviśeṣaṇamata āha--- na ceti /
kāraṇamāha--- sādṛśyeti /
ati deśavākyādeva gosādṛśyena gavayaśabdavācyer'thevadhārite vyaktirūpeṇānavagato 'pi śabdārthasambandho 'vagata eva /
etaddhi tadāvagataṃ gosadṛśaṃ vastu gavayaśabdavācyamiti /
etāvacca sambandhasya svarūpam, ata' sūktaṃ viśeṣaṇānarthakyamiti ||13||
nanu jñātasyāpi sambandhasya pratyabhijñāne prāmāṇyamavihatamevāta āha---na ceti /
atra kāraṇamāha--- śaktyoriti /
vācyavācakaśaktiniyamo hi śabdārthayo' sambandha' /
sa cātīndriyatvānneha pratyabhijñāyate /
pūrvāvagata evānyūnānatirikta' smaryate /
kimidānīmatīndriye naiva pratyabhijñānamasti, yadyevamanumānena kathaṃ pūrvānubhūtamagnyādi pratyabhijñāyate /
āha ca--- 'gṛhīte 'pi deśādibhedabhinne puna' pramāpratyabhijñānumānātsāt pratyakṣavadavadhārite 'pī'ti /
ihāpi ca vakṣyati---
'yena nāma pramāṇena grahaṇaṃ buddhikarmaṇo'' /
iti /
satyam /
na brūma' parokṣaṃ na pratyabhijñāyata iti, yadetadayamasau gosādṛśyaviśiṣṭo gavaya itīndriyajamaparokṣāvabhāsaṃ pratyabhijñānam---
asya śabdārthasambandha' śaktirūpo na gocara' /
gosādṛśyena vijñānatapūrvo gavaya eva tu||
iti /
ata eva 'na cāsye'ti sambandhasya pratyabhijñānaviṣayatvaṃ nirākaroti /
gavayastviha gosādṛśyenāvagata pūrva'
pratyabhijñāyata iti na kiñcidanupapannamiti ||14||
athocyeta (vṛ?pratya) kṣād vyavartayituṃ viśeṣaṇopādānam /
śrutaśabdollisvatamidaṃ gavayajñānamato na pratyakṣasya viṣaya isyupamānasya bhaviṣyatītyata āha---śabdeti /
śabdānuviddhabodhe 'pi hīndriyasambandhā
vyavasāyātmakatvaṃ tu pratyakṣasya yadeṣyate /
jātyādivat tadā tena sādṛśyaṃ kiṃ na mīyate

5.6.17

pratyakṣābhāsametattu nirvakalpakavādinām /
prameyavastvabhāvāñca nābhipretā pramāṇatā

5.6.18

nusāri jñānaṃ śabdaśaktiparāmarśajameveti pratyakṣameveti varṇitamityato naikatrāpi lakṣaṇe upamānasya prameyamadhikaṃ paśyāma iti vācyamasyāpūrvaṃ prameyamityupasaṃharati--- tasmāditi ||15||
yadi tūcyate--- pratiyogisāpekṣaṃ sādṛśyagrahaṇam ato na pratyakṣam, arthendriyasāmarthyamātrajaṃ hi pratyakṣaṃ jñānaṃ, na tatpūrvamaparaṃ vānusandhatte /
ata' pratyakṣe 'pi dharmiṇi parokṣameva sādṛśyamiti na tadviśiṣṭasya pratyakṣatvamiti sāvakāśamupamānamityata āha---vyavasāyeti /
bauddhānāmayaṃ siddhānta'--- yadavikalpakamāpātajaṃ pratyakṣamiti /
naiyāyikāstu vyavasāyātmakapratyakṣavādina' /
ato jātyādivatsādṛśyamapi teṣāṃ kiṃ na pratyakṣema pramīyata iti ||16||
nirvikalpakavādināmapi nedaṃ pramāṇāntaraṃ,pratyakṣābhāsatvādityāha--- pratyakṣeti /
evaṃ tāvat sādṛśyasya vastvantaratvamaṅgīkṛtya tatpratyakṣatayopamānasya viṣayābhāvenāprāmāṇyamuktam /
idānīṃ bauddhamatena sādṛśyāpalāpamāha---prameyeti /
nirvikalpakapratyakṣavādināmapi sādṛsyaprameyābhāvādapamānasya pramāṇatā nābhipretā /
atasteṣu spardhamāneṣu kathamupamānaṃ pramāṇam /
ayaṃ ca teṣāmabhiprāya'--- sādṛśyaṃ hi na tāvadāśrayebhyo bhinnamupalambhāt /
abhede cāśrayāt tanmātrāpātāt /
kathaṃ cāśrayeṣu vartate /
na tāvat kārtsnyena vṛttamanyatrāpi tathaiva vartata iti sāmpratam /
na ca bhāgaśa', tadabhāvāt /
kiñcedaṃ sādṛśyaṃ na tāvad dravyaguṇakarmaṇāmanyatamam, padārthapaṇḍitaisteṣvanupasaṃkhyātatvāt /
na hi navasu dravyeṣu caturviśatyāṃ guṇeṣu pañcasu vā karmasu sādṛśyamantargataṃ paśyāma' /
na ca sāmānyameva sādṛśyaṃ, taddhi tadbuddhau karaṇaṃ, tadvadbuddhivedyaṃ ca sādṛśyaṃ, tatsādṛśye ca gotvādāvapi tathātvaprasanaṅga' /
avayavasāmānyāni sādṛśyamiti ced /
na /
teṣvapyaikaikaśyenasādṛśyabuddherupajananāt /
bhūyāṃsi sādṛśyamiti ced /
na /
bhūya' svapyekatra samāhṛteṣu pratiyogya(nyatarā?) napekṣeṣu sādṛsyabuddherupajananāt /
santi khalu tānyekatra samāhṛtāni vastūni, na ca sādṛśyabuddhyā gṛhyante, na hyanapekṣitapratiyogibhedaṃ sadṛśo 'yamiti gāṃ jānāti /
prayogyapekṣayā sāmānyāni sādṛśyamiti ceti /
kimidānīmāpekṣikaṃ sādṛśyam /
bāḍam /
yadyevamapekṣayā tadabhivyajyate janyate vā /
na tāvajjanyate /
dvitvamivāpekṣābuddhyā, sahajasiddhatvāt /
abhivyañjakāni tvālokendriyādīni santīti kimanyadapekṣate /
yadi cāvayavasāmānyāni sādṛśyaṃ, yamayostu tadabhāvādabhāvaprasaṅga' /
tatrāpi tadabhyupagame tannāśe sāmānyanāśāt siddhāntahāni' /
cikṣādau ca pāriṇāmikānāmavayavānāṃ karaśira' prabhṛtīnāmabhāvāt /
sāmānyābhāve sādṛśyābhāva' /
evameva gandhadiṣvapi prasaṅgo darśanayitavya' /
avayavānāṃ karṇādīnāmavayavāntābhāvādasādṛśyam /
atha matam, satyaṃ nāvayavasāmānyāni sādṛśyam /
kintu tattvāntaramevedaṃ dravyajātiguṇakarmabhyo vyatiriktaṃ guṇabhedo vā /
yathāha guru'--- 'na sāmānyaṃ sādṛśyam /
kiṃ tarhi?tadeva tat, gotvāderakatvā'diti /
evaṃ copapanno bhavati sadṛśasambhāvanameva tatra vidhyartha' śyenaciñcodanārtha' /
śyenavyaktijātyo' svabhāvanirmitapakṣatvagrasamāṃsalohitāsthiśira' pṛṣṭhapādodarādyavayavārabdhāvayavisamavāyitveneṣṭakābhiraśakyasampādanatvāt /
yadi cāvayavasāmānyāni sādṛśyamiṣyante tatasteṣāmihābhāvāt sādṛśyamapi du' sampādanamiti so 'nārabhyor'tha' pratijñāto bhavet 'śyenacitaṃ cinvīte'ti /
evaṃ cānavayaveṣvapi gandhādiṣu sādṛśyasaṃvidupapatsyata iti /
tacca naivam /
tattvāntare hi sādṛśye gāmanapekṣyāpi gavayaṃ sadṛśamiti jānīyu' /
tatra hi tanniravaśeṣameva sādṛśyaṃ parisamāptamiti kimanyadapekṣate /
kathamanapekṣite gavi tatsādṛśyaviśiṣṭo 'vagamyata iti cet kasatsya gavā sambandha' /
samavāya iti cet, so 'pi tarhi gavayavad gosadṛśatayā jñātavya' /
api ca samavetaṃ nāma tatsādṛśyaṃ gavayagatasādṛśyagrahaṇe 'pi kimityapekṣyate /
na hi gotvaṃ śābaleye samavetamiti
sādṛśyasyāpi vastutvaṃ na śakyamapabādhitum /
bhūyovayavasāmānyayogo jātyantarasya tat

5.6.19

bāhuleye tadabodhe 'pi tadapekṣā dṛṣṭā /
tathedaṃ gavi gavayasādṛśyamiti na tadapekṣāheturupalabhyata iti /
api cāpekṣatāṃ nāma gau',
dūrād gāmupalabdhavato(')viditāvayavasāmānyavibhāgasyāpi gosadṛśyagavayajñānaṃ bhavet /
avayavasāmānyānyapi tadbodhe 'pyapekṣyanta iti cet /
vaktavyo 'pekṣārtha' /
yadi matam, abhivyañjakāni tasyāvayavasāmānyānīti, tāni tarhi gavayavartīni tasyābhivyañjakāni, santi ca tāni gave(?vi) iti kiṃ gogatadvedanena, ato gavyavagate 'navagateṣu cāvayavasāmānyeṣu gosādṛśyajñānaṃ jāyeta /
jātyorhi tatsādṛśyam, avagate ca te iti kimanyadapekṣyate /
yañcedamavayavasāmānyānāṃ bāhulye sadṛśatvam, idaṃ ca na syādarthāntaratve sādṛśyasya sarvatra tāvattvāt /
syānmatam, vyañjakāni tāni tasya /
bhavati cābhivyañjakaprakarṣe 'bhivyaṅgyabuddhiprakarṣa' /
yathā ghaṭādau tadvadihāpi bhaviṣyatīti /
tanna /
na hi buddhimātramatra prakṛṣyate /
api tarhi vastveva sātiśayamupālabhāmahe /
ata eva mukhyāpacāre sadṛśopāditsayāsusadṛśaṃ pratinidhīyate /
na mandasadṛśamityetadapi yatkiñcit /
ata' kalpanāmātrakalpitaṃ dvicandrālātacakrādivad bhrāntikaraṇaṃ sādṛśyaṃ na prāmāṇikamiti /
prameyābhāvādapi nopamānāṅgamanyad vā sadṛśye pramāṇamityāpekṣa iti ||17||
atra samādhimāha---sādṛśyasyeti /
ayamabhiprāya'--- nedaṃ kalpanāmātrakalpitaṃ, mithyātvahetudvayāsambhavāt /
dvicandrādipratyayā hi kutaściddoṣādutpannā' kālādibhedeṣu bādhyante /
sādṛśyaṃ tu jātyādivatatsatyamevaṃ sādṛśyamapīti kimapahnūyate /
tadidamavagatamasaṃśayitamavādhitaṃ ca deśāntarādiṣvapītyasti tāvat sādṛśyaṃ, pramāṇabalena yathā tadupapadyate tathā kalpanīyam /
na hi dṛṣṭe 'nupapannaṃ nāma kiñcidastīti||
tatra yattāvaduktaṃ kimasya svarūpamiti /
tatrottaramāha---bhūyovayaveti /
asyārtha'--- bhūyobhiravayavasāmānyairyo jātyantarasya yoga' tat sādṛśyam /
jātyantarāvayavasāmānyagrahamamupalakṣaṇārtham, vyaktisādṛśyamapi yamādiṣu dṛṣṭameva /
evamavayavasāmānyairvināpi guṇakarmādisāmānyayogenāpi sādṛśyaṃ dṛṣṭameva,yathā citrādiṣu /
etena yaduktaṃ citrādau kathaṃ sādṛśyamiti tat parihṛtam /
evamagnāvapi saṃsthānaparimāṇasāmānyaṃ darśayitavyam /
yamayostvavayavasāmānyābhyupagame yānupapattiruktā, asau parihariṣyata eva /
guṇānāṃ tvasatyapyavayavasāmānye 'vayavaguṇasāmānyamevāvayaviguṇānāṃ sādṛśyam,avayavasāmānyasyopalakṣaṇārthatvāditi /
tattvāntaravādināṃ cedamāśrayapāratantryād guṇāntargatamevāstheyam /
na pañcamamalaukikatvāt /
jātidravyaguṇakriyā' padārthā iti lokasiddham /
ato 'sya guṇasya sato gumakarmaṇoranupapanna eva samavāya' /
atha dravyasamavetameva guṇakarmaṇī api sadṛśatayā bodhayati, ekārthasamavāyāt /
yati, ekārthasamavetasamavāyādityucyate /
na /
dravyasamavāye pramāṇābhāvāt, avayavasāmānyāni hi karṇādīni vyaktisamavetāni pratyakṣāṇi /
sādṛśyaṃ tu sadṛśabuddhyā grahītavyam /
na ca gandhādisadṛśaṃ dravyamiti ato 'vayavasāmānyameva sādṛśyamiti /
nanvekatraiva bhūyasāmavayavasāmānyānāmupalambhāt sādṛśyabodhaprasaktirityuktam, parihṛtamidaṃ jātyantarasyeti vadatā /
jātyantarasamavāyināṃ jātyantare samavāyāt sādṛśyam, na svarūpamātram, na ca bhūyastvam /
etañcopariṣṭād vivariṣyata eva /
ato jātyantaragrahaṇamapekṣitavyam /
yattu na tena tajjanyata iti /
satyam /
abhivyajyate tu tat /
yathoktam---
sāmānyāni ca bhūyāṃsi guṇāvayavakarmaṇām /
bhinnapradhānasāmānyavyaktaṃ sādṛśyamucyate||
iti /
yaddhi yasyopalabdhau nimittaṃ, tattadabhivyañjakam /
ata ekaikatrāpi svarūpamātreṇa sāmānyāni gamyanta eva /
jātyantarasamavāyātmanā
sadṛśāvayavatvaṃ tu yatra padmadalākṣivat /
tat svāvayavasāmānyabhūmnā teṣāṃ bhaviṣyati

5.6.20

evaṃ jātiguṇadravyakriyāśaktisvadharmata' /
tu tāni sādṛśyam, samavāyātmā ca nāpratisaṃhite jātyantare 'bhivyakto bhavatīti yuktaiva tadapekṣā /
na ca yadarthāntarāpekṣapratibhāsaṃ tadavastu bhavati /
na hi devadattasya pitṛtvaṃ putrāpekṣā pratīyata iti, tadavastu /
ata' āpekṣikāṇyevañjātīyakāni na cālayituṃ śakyante /
ata evāvayavasāmānyapracayāpracayayo' susadṛśādibodhopapatti' /
ata' siddhaṃ jātivyaktyantarāvacchinnāni guṇāvayavādisāmānyāni sādṛśyamiti ||18||
nanu padmadalākṣīyamaṅganeti padmāvayavena dalenāṅganāyāścakṣurupamīyate, yadi cāvayavasāmānyaṃ sādṛśyaṃ, na tadiha sambhavati, svayamevāvayavatvāt, na hi cakṣuṣaścakṣurādyavayavāntaramasti /
ata āha---sadṛśeti /
nāvaśyaṃ mahāvayavino yo 'vayavastatsāmānyaṃ sādṛśyam /
avayavasāmānyāni tu sādṛśyamityuktam /
tañcāvayavānāmapi cakṣurādīnāṃ
svāvayavasāmānyabhūmnā sambhavatyeveti yukto 'ṅganādīnāṃ sadṛśāvayavabodha ityāha ||19||
astu tāvadavayaveṣvavāntarāvayavasāmānyayogāt sādṛśyam, vināpi tu tāni tatra tatra sadṛśabodho dṛṣṭa' /
sa kathamupapadyate ata āha---evamiti /
nedamavayavasāmānyagrahaṇaṃ tantram /
yadeva tu kiñcid guṇādisāmānyaṃ sadṛśadhiyamupajanayati tadeva sādṛśyamato nātraikarūpyameva /
vicitratā tu sādṛśyasya yathādarśanamaṅgīkartavyam /
tad yathā--- jātisādṛśyam 'agnirvai brāhmaṇa' iti, agnisadṛśa ityartha' /
kimanayo' sādṛśyam, ekasmād brahmaṇo mukhājjātīrutpattirityartha' /
idaṃ ca tatsiddhisūtre vakṣyate /
kuta' punaranayo' samānābhijananatvamavagamyate /
śrute' /
evaṃ hyāha--- 'prajāpatirmukhatastrivṛtaṃ chandasāṃ niramimīta agniṃ devatānāṃ brāhmaṇaṃ manuṣyāṇāmi'ti /
loke ca samānābhijananayordarśayitavyam /
guṇasāmānyaṃ tu citrādau suprakāśameva loke, vede ca 'ādityo yūpa' iti /
ekaikadvitrisāmastyabhedādetasya citratā

5.6.21

na dharmā eva sādṛśyaṃ bhūyastā vā tadāśrayā /
bhūyastvavaddhi jātyādi sadṛśatvena dṛśyate

5.6.22

dravyasādṛśyaṃ samālaṅkāradhāriṇorloke, vede ca "lohitopṇīṣā ṛtvija' pracarantīti" /
kriyāsādṛśyamadhyayanādisāmānyālloke, vede ca yajñavihaṅgamayornipatyādānasāmānyāt /
evaṃ hyāha---"yathā vai śyeno nipatyādatte, evamayaṃ dviṣantaṃ bhrātṛvyaṃ nipatyādatte"iti /
śaktisādṛśyaṃ tu bhīmo malla iti loke, vede ca somapūtīkayo' /
avagamyate hi pūtīkānāṃ sāmaśaktirarthavādāt /
tatkāryatvenāvagamāt /
kāryasya cakāraṇānuvidhāyiśaktikatvāt /
uktaṃ ca---"somasya yoṃ'śa' parāpatat sa pūtīko 'bhavad" iti /
svadharmasādṛśyaṃ kecit triśikhā' kecit pañcaśikhā iti loke triśikhādīnāmanyonyasādṛśyaṃ, vede ca vasiṣṭhātryādīnāṃ narāśaṃso dvitīya' prayāja iti /
dharmaniyama eva hi tatra sādṛśyam, prakṛtivikṛtikarmaṇośca dharmasāmānyameva sādṛśyamityuktameva /
ete ca jātyādaya ekaikaśo dviśastriśa' samastaśaśca samānā bhavanta' sādṛśyasya vicitratāmāpādayantīti ||20||
nanu yatra sādṛśyaṃ samavaiti tatsadṛśabuddhyā gṛhyate /
yadi cāvayavasāmānyāni sādṛśyaṃ, tāni tarhyavayaveṣu samavayantīti teṣveva sadṛśadhiyaṃ janayeyu' /
atha teṣāṃ bhūyasastā, sā cāvayavasāmānyeṣviti tānyeva sadṛśāni syu' /
kathaṃ jātyantare sadṛśabuddhirata āha---na dharmā iti /
satyam /
ata eva hetorna dhmākhyāvayavasāmānyāni tadabhūyastā vā sādṛśyaṃ, teṣu sādṛsyabuddhyanutpatte' /
yadeva hi teṣāṃ bhūyastayā yuktaṃ jātyantaraṃ gavayādi vyaktyantaraṃ vāgneyasauryādi, tadeva sadṛśabuddhyā gṛhyate /
ato jātyantarasamavāya eva teṣāṃ sādṛśyam /
svarūpatastvekaikaśastāni sāmānyāni pradānasāmānyavadekatvabuddhinibandhanameva /
piṇḍitāni tu jātyantarasamavāyopahitāni sādṛśyam, ayaṃ ca bhūyo 'vayavasāmānyetyasyaiva /
prapañca iti ||21||
yamayo' kathametañced dṛṣṭatvāt kimihocyate /
kvaciddhi bhūyasāmetat kvacidalpīyasāmapi

5.6.23

naitāvatā viśeṣeṇa vastutvaṃ tasya hīyate /
sāmānyānyapi caitāni nāśīnyāśrayanāśata'

5.6.24

anantāśrayayogācca na nāśo 'nyatra vidyate /
tena sarvaṃ na sāmānyaṃ nityatvena prakalpyate

5.6.25

atra codayati--- yamayoriti /
jātyantarasyeti yāvacchrutagrāhiṇa' paricodanamidam--- yadi jātyantarasya bhūyo 'vayavasāmānyayogata' sādṛśyaṃ kataṃ yamayorvyaktisādṛśyamiti /
itarastu--- pradarśanamātraṃ jātyantasyeti keyamatraivāsthā, tadayamarbhako barāka ityapahasati--- dṛṣṭatvāditi /
yatraivaṃ sādṛśyaṃ dṛśyate jātau vyaktau vā, tatraiva tadāśrayaṇīyam /
kimekatraivālasthāṃ badhnāsīti /
syādetat /
ekasvabhāvā hi bhāvā jātyādaya' /
tadidaṃ sādṛśyamapi tathaiva yuktam /
yadi tāvadalpavṛttisvabhāvaṃ vyaktyoreva yuktam, atha bahuvṛttisvabhāvaṃ tato jātyoreva /
ardhavaiśasaṃ tvavastutāmāpādayatīti, ata āha--- kvaciddhīti /
pratītyavisaṃvādādubhayopapattiriti bhāva' ||22||
nanu sāmānyāni sādṛśyaṃ, tāni ca vyaktināśena naśyeyu' /
ato nityaṃ sāmānyamiti siddhāntahānirata āha---sāmānyānīti /
etāni tāvannāśīni bhavantu , sāmānyāntarāṇi gotvādīni nityānyeveti na kaścillokavirodha
iti ||23||
ka' puna' sāmānyāntareṣu viśeṣa',ata āha---ananteti /
ananto hi gotvādīnāmāśraya' /
tadekasya nāśe 'pyāśrayāntare pratyabhijñānānnaikāntiko nāśa iti /
nityasāmānyavādo 'pi na na' sārvatrika ityāha---teneti /
sāmānyasya na vā nāśa' kvacidabhyupagamyate /
sarvasya hyāśraya' kaścidasti deśāntarādiṣu

5.6.26

teṣāṃ bhūyastayā cedaṃ sādṛśyamatiricyeta /
tāni vyastāni santyevaṃ pratyakṣe 'pi kvacit kvacit

5.6.27

sādṛśāvayavatvaṃ tu yatra nāma pratīyate /
tadapyavayavānāṃ syāt samānāvayavāntarai'

5.6.28

evaṃ tāvad yato nāsti parābhedaprakalpanā /
tata' paraṃ tu sāmānyaṃ bhavet sādṛśyavarjitam

Original text: Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc