Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā (with commentary) · Chapter 5.5
iti anumānavārttikam||
atha śabdapariccheda' /
pratyakṣādiṣu vaktavyaṃ śabdamātrasya lakṣaṇasya /
tadatitvariteneha kiṃ1 śāstrādabhidhīyate
vasthāyāṃ paravyāvṛttyakalpanādasādhāraṇollekho nāstyeveti /
yadi tu tādrūpyeṇāvikalpitamapi svarūpeṇa vikalpako 'vabudhyata
iti tatpratyakṣam /
evaṃ tarhi dvyākārameva saṃmugdhaṃ vastu loka' pratipadyata iti parīkṣakairubhayathāpi tat śakyata eva vaktumiti siddhaṃ dvyākāremeva vastu pratyakṣeṇa gṛhyata iti /
siddhaṃ ca sāmānyata' sambandhadarśanamityabhiprāyeṇāha--- yadvastu loka' pratipadyate 'smin dvidhāpi tat śakyata eva vaktumiti /
asminniti pratyakṣajñāna ityartha' ||188||
ityupādhyāyasucaritamiśrakṛtau kāśikāṭīkāyāmanumānapariccheda' samāpta'||
atha śabdapariccheda' /
atra pratyakṣānumānayoraparīkṣytava ukte śāstrasyāpyaparīkṣyatāpratipādanārthaṃ bhāṣyam---"śāstraṃ śabdavijñānādasannikṛṣṭer'the vijñānam"iti /
nanu vṛttikāramate na parīkṣivyaṃ nimittamiti pratijñāyapratyakṣādīni hi prasiddhāni pramāṇāni tadantargataṃ ca śāstramityukte' pratyakṣavyabhicāreṇa parīkṣāmāśaṅkya tadavyabhicāra ukte 'nantarameva śāstrasyāparīkṣā pratipādyata iti yuktam, taddhi prakṛtam, kimanumānena vyavadhīyate /
satyamevam /
ayaṃ tu tantrāntarānusāreṇa krama āśrita' /
tathā hi nāpratyakṣaṃ pramāṇamiti lokāyatikā manyante /
te hi vaiśiṣikādyāśritapratyakṣānantarānumānaprāmāṇyapratipādanena pratibodhyanta /
evaṃ hivaiśiṣikā'paṭhanti--- dvividhaṃ pramāṇamālocitādhyavasānamanālocitānugamanaṃ ceti /
tathānye 'pi pratyakṣamanumānaṃ varṇitam /
tato mahāviṣayatayā prakṛtvena puruṣārthopayikatvena ca śāstram /
tadanantaraṃ ca yatra kvacana vācye bahūnāṃ prasiddhamityupamānamuktam /
nyāyavistare hi prasiddhasādharmyāt sādhyasādhanamupamānamityuktam /
tata' pārāśaryamatenārthāpattiruktā /
taduttarakālameva tanmatānusāriṇā kṛtakoṭinokttavāt /
abhāvapramāṇasya tu bhāvapramāṇābhāva evātmeti taduttara' prastāva' /
ki punastantrāntareṣvevamimāni pramāṇāni prasiddhānīti prasiddhiprābalyaṃ kathitaṃ bhavati /
vyutthitāśca tena tena sākṣiṇā pratipāditā bhavanti /
atra ca śabdavijñānādityucyate, tat kathaṃ vigṛhyate /
kiṃ śabdād vijñānaṃ śabdasya vā vijñānamiti /
pūrvatra samāsānupapatti' /
bhayena hi pañcamī samasyate /
uttaratra tu savikalpakapratyakṣe 'pi śāstratvaprasaṅga', śabdavijñānādeva hi gaurityevamādayo 'sannikṛṣṭārthavikalpā bhavanti /
atrocyate /
ṣaṣṭhīsamāsa evāyam /
na ca savikalpake prasaṅga', na hi tacchabdapramāṇādutpadyate, api tu śabdasahāyādindriyāt /
yathaiva hi gandhasahakṛtamidandriyaṃ tailād vilīnaṃ ghṛtaṃ vivinakti /
evaṃ śabdasahakṛtaṃ jātyādīn /
tathā cākṣasambandhaphalaparokṣāvabhāsitā /
ta(tra?cca) savikalpake 'stītyaktaṃ pratyakṣānte /
ato yadeva śabdaśaktivimarśotthaṃ vijñānamasannikṛṣṭārthgocaraṃ tacchābdam /
ata eva na padārthamātrajñānaṃ śābdam /
na hi tadasannikṛṣṭārthagoca
sāmānyalakṣaṇaṃ tyaktvā viśeṣasyaiva lakṣaṇam /
na śakyaṃ kevalaṃ vaktumito 'pyasya na vācyatā
yañcoktaṃ śabdavijñānādarthe jñānamitīdṛśam /
aviśiṣṭaṃ viśiṣṭasya na tat śāstrasya lakṣaṇam
pravṛttirvā nivṛttirvā nityena kṛtakena vā /
puṃsāṃ yenopadiśyeta tacchāstramabhidhīyate
caram /
vakṣyati hi--- 'smārakānna vimṛśyata' iti /
kiṃ nāma tarhi śābdam, vākyārthajñānamiti vadāma' /
na(nu) tatpadārthajñānādutpadyate, na śabdajñānāt /
na /
avāntaravyāpāratvātpadārthapratipādanasya śabdānām, pāka iva kāṣṭhānāṃ jvalanasya /
vakṣyati hi---
pāke jvālena kāṣṭhānāṃ padārthapratipādanam /
iti /
ato na kiñcidanupapannamiti /
idaṃ tu vaktavyaṃ kimidaṃ sāmānyalakṣaṇavasare viśeṣalakṣamaṃ praṇīyate /
śabdaviśeṣo hi śāstram /
tad yadi vaktavyam, evamapi sāmānyalakṣaṇamuktvā( vakṣyate?lakṣyeta) /
yat punaratitvaritenaiva sāmānyalakṣaṇavasare viśeṣo lakṣyate tadasāmpratam /
na hīha pratyakṣādīnāṃ cākṣuṣatvādayo viśeṣā lakṣyante /
tata' pratyakṣādiṣu sāmānyato vaktumārabdheṣu madhye śabdamātrasyaiva lakṣaṇaṃ vaktuṃ yuktam, na śāstrasyeti /
tadetadāha---pratyakṣādiṣviti ||1||
dūṣaṇāntaramāha--- sāmānyeti /
nirjñātasāmānyalakṣaṇo hi tadviśeṣaṃ bodhayituṃ śakyo netara' /
na hyalakṣite dravye
tadviśeṣā' pṛthivyādayo lakṣayituṃ iti ||2||
evaṃ tāvat śāstramiti lakṣyanirdeśo 'nupapanna ityuktam /
śabdavijñānādityādi lakṣaṇamapi lakṣyaviśeṣe na saṅgacchata ityāha---yaccoktamiti ||3||
kīdṛk tarhi śāstralakṣamamata āha---pravṛttiriti /
pravṛttinivṛ
svarūpakathanaṃ yattu kasyacit tatra dṛśyate /
tadaṅgatvena tasyāpi śāstratvamavagamyate
bhāvanāyāṃ samastāyāṃ vākyādevopajāyate /
pravṛttirvā nivṛttirvā tacchāstraṃ na padādyata'
ityupadeśakaṃ hi nityaṃ vedavākyamanityaṃ tharmaśāstrādikaṃ śāstramucyate na śabdamākṣamiti ||4||
nanu svarūpamātrābhidhāyināmapi kṣepiṣṭhādivākyānāṃ śāstratvamiṣyate, kimucyate pravṛttinivṛttyaṅgaṃ śāstramiti /
ata āha---svarūpeti /
tadaṅgatveneti /
vidhāyakavākyaikadeśatvenetyartha' /
asti hi tatrāpi"vāyavyaṃ śvetamālabheta bhūtikāma"iti vidhyuddeśa' /
tenaikavākyabhūto"vāyurvai kṣepiṣṭhe"tyevamādi' /
ato yuktaṃ tasyāpi śāstratvamiti ||5||
nanvarthavādā na tāvat sākṣāt kriyāṃ pratipādayanti /
nāpi tadaśam /
trayo 'pi hi tadaṃśā' sādhyaṃ sādhanamitikartavyatā ceti /
na caiṣāmanyatamamamībhirabhīdhīyate /
ato 'kriyārthānāmekavākyatāmeva na manyāmahe /
ata āha---bhāvanāyāmiti śāstramityantena /
ayamabhiprāya'--- yadyapi na kriyāṃ gamayati, na ca kriyāsambaddhaṃ kiñcit sādhanādi, tathāpi vidhinā śabdabhāvanāparanāmadheyena sahaiṣāmekavākyatā /
vidhirhi puruṣaṃ pravartayituṃ viṣayapraśastyajñānamapekṣate /
taccārthavādā' śaknuvanti kartumiti tat kurvatāmeṣāmasti pravṛttinivṛttyorupayoga' /
ata' samastāyāṃ tryaṃśapūrṇāyāmeva bhāvanāyāṃ mahāvākyādevasārthavādakāt puruṣa' pravartate nivartate vā na vidhyuddeśamātrāditi sārthavādakameva vākyaṃ śāstramiti /
etaccārthavādādhikaraṇe prapañcayiṣyāma' /
darśitaṃ ca kiñcida vidhivivaraṇe ityalamanenātiparispandeteti /
yata eva sārthavādakāt pravṛttinivṛttijñānam, ata eva vidhinācina' pratyayamātrasyapadamātrasya vā yajetetyevamādikasya vidhiśrutāvapi kana śāstratvam /
yatra hi tryaṃśabhāvanāvacanamapyavāntaravākyamanapekṣitārthavādakaṃ na pravṛttau samarthaṃ, kathamiva tatra padapratyayayo' śaktirbhaviṣyatīti duradhigamamityāha--- na padādyata iti ||6||
aparīkṣāmiṣeṇāpi lakṣaṇāni vadannayam /
na svatantropayogitvanirapekṣāṇi jalpati
tatra yallokavākyasthaṃ kathayecchabdalakṣaṇ /
vedaṃ vyākhyātukāmasya tannātīvopayujyate
pratyakṣādyupayogaṃ tu varṇamātrādita' pura' /
śāstrārthajñānavelāyāṃ matvā tallakṣaṇaṃ kṛtam
evaṃ lakṣyalakṣamānupapattyā dūṣitaṃ bhāṣyamupapādayati---aparīkṣeti /
ayamabhiprāya'--- vedavyākhyā hi prakṛtā, ato yadeva tadupayogi tadeva vācyamityatikramyāpi sāmānyaprakramaṃ viśeṣamevaṃ lakṣitavān /
na hīha lakṣaṇakaraṇameva svarūpeṇa vivakṣitam /
aparīkṣācchalena hi lakṣaṇāni praṇīyante /
tatrāpi yadeva prakṛtopayogiśāstrlakṣaṇaṃ tadeva kṛtama /
svatantro veda' apuruṣatantratvāditi ||7||
yadi svatantropayogitvanirapekṣāṇi na jalpati, tata' kimata āha---tatreti /
yadā hyayaṃ jalpāka iva nānupayuktaṃ bhāṣata iti sthitam, tatra yadi lokavākyasthitaṃ śabdalakṣaṇaṃ kathayet tadasya vedaṃ vyācikhyāsārenupayuktaṃ syāditi ||8||
nanu yadyanupayuktaṃ na lakṣaṇīyaṃ, kimiti tarhi pratyakṣādi lakṣyate na hi teṣāṃ vedopayogo dṛśyate ata āha---pratyakṣādīti /
ayamabhiprāya'--- vedasvarūpāvadhāraṇa eva tāvanmahānupakāra' pratyakṣasya, na hi tadantareṇa pura'--- parthamameva svādhyāyagrahaṇakāle varṇamātrādyavadhārayituṃ śakyate, tadā cānavadhṛtaṃ śāstrārthajñānavelāyāmasmṛtatvānnopayujyetaiva /
ata' purastāt parastācca varṇamātrādita' kṛte pratyakṣādyupayogaṃ matvā tallakṣaṇaṃ kṛtam /
anumānamapi pratīkaviniyuktamantraśeṣānumāna upayujyate /
yathā devasya tveti nirvapatīti /
upamānamapi sauryādikarmaṇāṃ prakṛtiviśeṣopamāne /
arthāpattirapyaśrutavākyaikadeśakalpanāyām /
abhāvo 'pi padavākye yattāvadhāraṇe dravyadevatādyabhāve ca
karmaṇāmavyaktacodanātvāvadhāraṇa upayujyata iti dvayorādiśabdayorartha iti ||9||
yattu gāmānayetyādivākyasthaṃ śābdalakṣaṇam /
tasya nehopayogo 'sti tasmācchāstragataṃ kṛtam
viśeṣaśca na sāmānyamantareṇāsti kaścana /
tasmāt tampayudāhratya sāmānyaṃ lakṣayet sukham
sāmānyarūpamapyetadadhikārād viśiṣyate /
codanā copadeśaśca śāstramevatyudāhṛtam
yathā ca codanāśabdo vaidikyāmeva vartate /
na caivañjātīyaka' kaścidupayogo gāmānayetyādivākyasthasya śābdalakṣamasyāstīti tadupekṣyaiva śāstragatameva lakṣaṇaṃ praṇītamityāha---yatviti ||10||
yatpunaralakṣite sāmānye na viśeṣo lakṣayituṃ śakyata ityuktaṃ tatpariharati---viśeṣaśceti /
sāmānyalakṣaṇe hi viśeṣo na sidhyati, vyabhicārāt /
viśeṣastu sāmānyāvyabhicārīti tasmin lakṣite tadantargataṃ sāmānyaṃ sukhameva lakṣitaṃ bhavet /
yadā hi vidhāyakavijñānādasannikṛṣṭer'the vijñānaṃ śāstramityuktaṃ tadārtād vidhāyakaviśeṣarahitācchabdamātrajñānācchābdamiti śakyamavagantumiti na pṛthagucyata iti ||11||
nanu nedaṃ viśeṣalakṣaṇaṃ viśeṣopādānābhāvādityuktam /
ata āha---sāmānyeti /
nāvaśyamupāttameva viśeṣaṇaṃ bhavati, kintu adhikāralabhyamapi, yathāgneyādiṣu vakṣyate, ta(dva)dihāpi codanālakṣaṇādhikārācchabdavijñānādityukte 'pi vidhāyakaviśeṣaṇaṃ pratyeṣyata iti /
nanu yadi prakṛtopayogi codaneti /
paryāyā eta iti bhāva' ||12||
ayaṃ cādhikārato viśeṣalābho jaimineraṣyanumataścodanāśabdamaviśeṣitaṃ dvitīye sūtre prayuñjānasyetyāha---yathā ceti /
evaṃ hi manyate--- yadyapi codanāśabda' pravartakavākyamātravacana', tathāpi prathamasūtre 'thaśabdena vedā
śabdajñānārthavijñānaśabdau śāstre tathā sthitau
pratyakṣādyapīkṣyatve tadantarbhāvahetukam /
śāstrasyāpyaparīkṣyatvamanayaiva dhiyoditam
dhyayanānantaryasyopāttatvāt tadadhikārādeva codanāśabdo vaidikyāmeva codanāyāmavatiṣṭhate,evamihāpi śāstralakṣame codanāprāmāṇyādhikārāt śabdavijñānārthajñānaśabdau viśiṣṭaśabdārthaparau,vidhāyake śabdaśabdo vidheye cārthaśabda iti ||13||
yadyapi vṛttikāramatopanyāsāvasare'pratyakṣādīni hi prasiddhāni pramāṇāni tadantargataṃ śāstram' iti bhāṣyakāreṇoktaṃ tatrāpi viśeṣaśāstrāparīkṣāpratijñānaṃ prakṛtopayogitvābhiprāyeṇaiveti darśayati---pratyakṣādīti /
idaṃ tu cintanīyam /
yadi vidhāyakaśabdajanitaṃ vijñānaṃ śāstram, kimidānīmaṅgāni mīmāṃsā karmānuśāsanāni ca na sāstrāṇi, laukikāni ca gāmānayetyādivākyāni śāstrāṇi /
yadyevaṃ mahān lokavirodha' /
na hi laukikā gāmānayetyādiṣu śāstraśabdamupacaranti /
svavacanavirodhaśva /
yato gāmānayetyādivākyasthaṃ śābdalakṣamamiti hi vadanti /
mīmāṃsādiṣu vedavat tato 'pi vā sātiśayaṃ śāstraśabdopacāramupalabhāmahe /
api cāyaṃ śāstraśabdo rūḍho vā syād yaugiko vā, sarvathā, sarvathā ca vaidāṅgādiṣu vartitumarhati, asti hi teṣu yathāyathamarthānusāsanaṃ, rūḍhiśca sātiśeyati varṇitam /
atrābhidhīyate /
yogarūḍhiriyaṃ paṅkajādivat, ato na tāvadnāmānayetyādiṣvatiprasajyate /
satyapi yoge laukikānāṃ teṣvaprayogāt /
puruṣārthopadeśāneva laukikā' śātrsamiti manyante /
tathā cāṅgānīti teṣāṃ śāstratvam /
nanu vidhāyakaṃ śāstramiti śāstralakṣamam,na ca tāni kañcid vidadhati /
maivam /
sarveṣāmevānuṣṭhānopadeśaparatvāt /
vyākaraṇe hi yatsādhubhirbhāṣeta tadebhirityupadiśayate /
mīmāṃsāyāmapi pratyadhikaraṇaṃ nyāyavyutpādanenānuṣṭhānopadeśa eva sarvatra /
ato yacchāstraṃ tatpravṛttinuvṛttyupadeśakameveti niyama', na punastadupadeśakaṃ śāstrameveti laukikī prasiddhiriha bhāṣyakāreṇānūditā, napunastannirapekṣaṃ śāstralakṣaṇaṃ praṇītam /
ato yadasannikṛṣṭārtha
tatrānumānamavedaṃ bauddhairvaiśiṣikai' śritam /
bheda' sāṅkhyādibhistviṣṭo natūktaṃ bhedakāraṇam
pūrvasaṃskārayuktāntyavarṇavākyādikalpanā /
vivakṣādi ca dhūmādau nāstītyetena bhinnatā
gocaraṃ puruṣaśreyovidhāyakaṃ loke śāstramiti prasiddhaṃ tacchāstram /
yatpunarasannikṛṣṭārthagocaraṃ vidhāyakamavidhāyakaṃ vā tacchābdamiti viveka' /
pratyakṣavaccātrāpi śabdatajjñānādiṣu vivakṣāta' pramāṇavikalpā darśayitavyā' /
nāvaśyaṃ jñānameva pramāṇityabhiniveṣṭavyama /
pūrvapramāṇe cottaraṃ vākyārthajñānaṃ phalaṃ tatprāmāṇye ca hānādibuddhiriti viveka iti ||14||
idaṃ caśāstramanumānādabhinnamiti pramāṇadvayavādino manyante, tānnirākartṛkāmasteṣāṃ matamupanyasati---tatreti /
idaṃ ca pratijñāmātrameva teṣāmuktama, tadīyābhedahetūpanyāsastu paroktabhedahetunirāsāvasare kariṣyata iti /
kiṃ punarabhedopanyāsanirāsayo' prayasyate, nanvayaṃ sāṅkhyādibhireva bhedavādibhirabhedo nirākṛta eva, ata āha--- bheda iti /
na tairasamyagbhedakāraṇamuktamityartha' ||15||
tāneva taduktān bhedahetūnnirākartṛmupanyasyati--- pūrvasaṃskāretyuktāntena /
evaṃ hi tairuktam--- śābde hi pūravasaṃskārayukto 'ntyo varṇo, vākyaṃ, ādyo 'pi vā varṇa', sarve vā pratyekaṃ, sahitā vā, teṣāmeva krama' padānāṃ vā vākyatvajātireva vāvayavī vā nirdhūtanikhilavarṇādivibhāga' sphoṭo vā padānyava vā saṃhatyārthamabhidadhati /
ete ca padeṣvapi vikalpā darśayitavyā' /
tathā vivakṣāprayatnādayaśca śabdaniṣpattihetava iti /
sarvamidaṃ dhūmādau na dṛṣṭamiti tadvaidharmyāda(na) numānatvamiti /
atra dūṣaṇamāha--- tatreti /
bauddhena śābdamanumānādabhinnamanvayavyatirekābhyāmutpatte', dhūmādagnyanumānavadityukte, yadetad dhūmādivairadharmyeṇa pratyavasthānam,iyaṃ vaidharmyasamā nāma jāti', vikalpāsamā vā /
kā punarjāti' /
sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratayvasthānaṃ jāti' /
vādinā hi pruyakte prayoge prasaṅgo jāyate, sa jāyata iti jātirityucyate, sa ca prasaṅga sādharmyavaidharmyābhyāṃ pratyavasthānam /
yairuktā tatra vaidharmyavikalpasamajātitā /
dhūmānityāviṣāṇyādiviśeṣānna hi bhinnatā
yatrodāharaṇasādharmyeṇa vādinā heturukta', tatra yadā prativādino vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ bhavati /
yathā--- kriyāvānātmā kriyāhetuguṇayogāt loṣṭavaditi vādinokte, prativādino vaidharmyeṇa pratyavasthānaṃ bhavati--- yathā kriyāvad dravyamavibhu daṣṭam, yathā loṣṭam,na tathātmā, tasmānniṣkriya iti /
seyaṃ vaidharmyasamā jātirutyucyate /
tathā dharmāntaravikalpāt /
yadā pritavādinā sādhya(vār)masyāpi vikalpa āpādyate, asau vikalpasamā nāma jātirucyate /
yathāsminneva prayoge prativādī vadati, kriyāhetuguṇayuktaṃ kiñcidavibhu dṛṣṭaṃ yathā loṣṭam, kiñcid vibhu yathātmā, evaṃ kiñcit kriyāvad bhaviṣyati kiñcidakriyāvaditi /
evamihāpi pareṇābedasādhane ukte dhumādivaidharmyamātreṇa pratyavasthāne vaidharmyasamā nāma jātirāpādyate /
dhūmādagnyanumānaṃ hi vākyavikalpādirahitam /
na ca tathā śābdam /
ato nānumānamiti /
tathā vikalpasamāpyevaṃ darśayitavyā /
anvayavyatirekajameva kiñcid vākyavikalpādimad dṛṣṭaṃ yathā śābdam, kiñcicca na, dhūmādināgnijñānam /
evaṃ kiñcidanumānaṃ bhaviṣyati, kiñcidananumānamiti /
jātidvayapra(tipādanātpra)tyuttaraṃ ca sādhakamiti na vacanīyamiti ||16 1/2||
kathaṃ punariyaṃ jāti', evaṃ hi sādhanamidam--- śābdamanumānād bhinnaṃ tadvaidharmyātaṃ pratyakṣavaditi,ata āha---dhūmeti /
na
tāvat trailakṣaṇyapa(rityāgena) vaidharmya tairuktam /
kiñcid viśeṣaṇamātreṇa tu vaidharmyamaviśiṣṭamarthātmakānānumānānāmiti teṣāmapyanumānād bhedo bhavet na cāsāvāsti, na hi dhūmādīnāṃ--------------------------------------------------------
vailakṣaṇyamityananumāntā bhavati /
trailakṣaṇyaparityāmādanityatvaṃ kṛtakatve heturiti /
trailakṣaṇyparityāgapratipādane (pya?hya) numānād bheda' sidhyatīti ||17||
trailakṣaṇyuparityāgo yāvanna pratipādyate /
tāvadviśeṣamātreṇa vadato jātitā bhavet
yatheṣṭaviniyogena pratītiryāpi śabdata' /
na dhūmāderitīhāpi vyabhicāro 'ṅgavṛttibhi'
vailakṣaṇyamātreṇa tu bhedaṃ vadato vailakṣaṇyavacanasya jātataivāpadyetetyāha---trailakṣaṇyeti ||18||
yadapi cadamaparaṃ śābdānumānayorvailakṣaṇyamuktam--- dhūmādayo hi sāvābhāvikenaiva pratibandhena pratibandhakabuddhimanumāne
janayatanti, śabdāttu yatheṣṭaviniyuktādevārthapratyayo dṛśyate, ato bheda iti, tatrāpyāha---yatheti /
ayamabhiprāya'--- atrāpi yadi kiñcidvaidharmyamātreṇa bheda ucyate, ato jātireva /
athāyaṃ prayoga'--- śābdamanumānād bhinnaṃ yateṣṭaviniyogenārthapādayatīti /
tadayuktam /
tatrāpi svābhāvikyaivātmaśaktyā rūpādipratipādanāt /
atha svagocare yatheṣṭaviniyogena pratipādanaṃ heturucyate, ato liṅgamapi parārthaprayoge yameva prati prayujyate tameva pratipādayatīti sāmanam /
atha yatheṣṭaviniyoga' saṅketo 'bhidhīyate, tato 'yamartho bhavati, yatraiva saṅketyate tameva gamayatīti, tato dṛṣṭāntābhāva', na hi śabdādanyat saṅketānuvidhānenārthaṃ bodhayati /
athāvītamaheturam /
anumānaṃ hi yatheṣṭaviniyogānanuvidhāyipratipādanam, na cedaṃ tathā, ato bhinnamiti /
tanna /
vyatirakamātrasyāgamakatvādanvayavyatirekī hi heturiṣyate /
na cāyaṃ heturanumānādabedena vyāpta' kvacidavagata', śabdātirekiṇa' kasyacid yatheṣṭaviniyogenāpratipādanāt /
athāsti hastasaṅketādīnāṃ yathāsamayaṃ pratipādanamityucyate /
tat tarhi pramāṇāntaramanumānaṃ vā /
na tāvat pramāṇāntaram, tallkṣamābhāvāt /
ato vyāptibalena jñāyamānamanumānameva tat /
evaṃ ca sati
tenaiva vyabhicāra iti nānumānād vyāvṛttirheto' sidhyati /
tadidamuktaṃ vyabhicaro 'ṅgavṛttibhiriti /
aṅgānāṃ hastādīnāṃmākuñcanaprasāraṇādyā vṛttayo 'ṅgavṛttaya iti ||19||
hsatasaṃjñādayo ye 'pi yadarthapratipādane /
bhaveyu' kṛtasaṅketāste talliṅgamiti sthiti'
puruṣākṣiptatāyāṃ ca tathaiva vyabhicāritā /
padavaidikavākyānāṃ na satyavyāpitā bhavet
etadeva vivṛṇoti--- hasteti /
hastādyaṅgāśritavṛttaya evārthaviśejñānāṅgatayā hastasaṃjñetyucyante /
kathaṃ punaridamanumām, na hi hastādisanniveśā' saṅkhyāviśeṣādibhirarthairvyāptā' /
tairvināpi kadācid bhāvāt /
kintu aṅgulyādisanniveśātsaṅketakālabhāviśabdasmaraṇenārthaṃ pratipadyamānā' śabdādeva pratipadyante /
tanna /
antareṇāpi śabdasaṅke(ta?taṃ) vyavahāra evāvyutpannasyāṅgulyādisanniveśadarśinasatdarthāvagate' /
na cātra vyabhicāra' /
na hi yādṛśe sanniveśe vyāptiravagatā tādṛśasya vyabhicāro dṛśyate /
tadidaṃ 'tena dharmyantareṣveṣe'tyatra varṇitam /
ato 'numānamevedam /
tadidamuktaṃ--- te talliṅgamiti sthitiriti /
sarvaṃ cedamanvāruhya vārttikakāreṇa dūṣaṇaṃ dattam /
na hi yateṣṭaviniyogena śabdādarthapratītirbhavati /
gavādiśabdā hi nijaśaktyanusāreṇaiva svārthaṃ prativedayanti /
yadṛcchāśabdāstu hastasaṃjñāditulyāste saṅketānusāreṇārthaṃ bodhayanto 'numānameveti kiṃ tadbhedapratipādaneneti ||20||
idamaparaṃ bhedakāraṇaṃ, śabdāddhi puruṣāpekṣor'thaniścaya', na ca tathā śabda ityato bhidyata iti /
etadapi dūṣayati---puruṣeti /
vyatirekaheturvyatirekapuraskāreṇaivārthaṃ sādhayati, prāṇādaya ivānātmakād dehād vyāvṛttamātmānam /
puruṣāpekṣitā tvanumāne 'pyarthaniścayāṅgamaṅgavṛttiṣu dṛṣṭā /
yādṛśo hi saṅketo yadarthapratipādane puruṣai' kṛta', tameva parapuraṣāpekṣayā budhyante /
ato 'trāpi vyabhicāriteti /
api cāvyāpakatvādasiddho heturityāha--- padeti /
padāni hi svamahimnaivārthaṃ pratipādayanti na puruṣāpekṣayā /
sambandhānubhavaścāyaṃ so 'nyatrāpi vilakṣaṇa' /
etasmin puruṣāpekṣo deśāpekṣo 'gnidhūmayo'
kālādyapekṣayā cānya uktā cānyairabhinnatā /
āptavādavisaṃvādasāmānyādanumānata'
vedavākyānyapi na svārthapratipādayanāya puruṣamapekṣante, svarūpāvadhāraṇamātra eva teṣāmāptāpekṣeti ||21||
nanu nāgṛhītasambandhaṃ padaṃ pratyāyakaṃ bhavati /
na ca puruṣānapekṣā sambandhāvagatirasti /
vedavākyānyapi nāgṛhīte padapadārthasambandhe svārthaṃ pratipādayanti /
ato 'yaṃ padapadārthasambandha' puruṣāpekṣa eveti nāvyāpakatvam /
ata āha---sambandheti /
ayamabhiprāya'--- arthapratipādane tāvadanapekṣameva padaṃ vaidikāni ca vākyāni /
sambandhānubhavaśca yatheha puruṣāpekṣastathānyatrāpyanumāne 'sau vilakṣaṇo dṛsyata eveti /
vailakṣaṇyameva darśayati--- etasminniti anyo 'ntena /
etasminniti /
hastasaṃjñādau puruṣāpekṣa', pauruṣeyo hi samaya' /
agnidhūmayostu deśāpekṣa' /
candrodayasamudravṛddhyostu kālāpekṣa' /
ādiśabdenāvasthāpekṣitāṃ darśayati /
tadanenaitaduktaṃ bhavati---anumāne 'pyanekaprakāra' sambandhāvagamo deśādyapekṣayā bhedāt /
evamihāpi puruṣāpekṣo bhaviṣyati /
anumāne 'pi tadapekṣa' sambandhabodho dṛṣṭa iti /
api ca paroktābhedahetunirāso 'pi tairna kṛta ityāha--- uktā ceti ||22 1/2||
tamevābhedahetumupanyasyati---āptavādeti /
ayamartha'--- yathā dhumādiṣu bhedahānena sāmānyadharmayorvyāptiravadhāryate, evaṃ śābde 'pyāptavādāvisaṃvādasāmānyayorvyāptiravagatā /
(āptavādāvisaṃvādeti?) evaṃ ca viditvā vede 'pīśvarāptavādatvādavisaṃvādo 'numīyate,ato 'numānamevedam /
yāvatvavisaṃvādo nānumīyate tāvadarthagocaraṃ jñānamutpannamapyaniścāyakatvādapramāṇameva /
sāmānyaśabda' pratyekamabhisambadhyate /
lyablope pañcamī /
na cāpūrvādiśabdānāṃ bhedāt sarvatra bhinnatā /
na cehāśvādiśabdabhyo bhedasteṣāṃ pratīyate
nacāpyajñātasambandhaṃ padaṃ kiñcit prakāśakamo /
sambandhānanubhūtyāto na syādananumānatā
tulyākāratayāpyatra śabdajñānārthataddhiyām /
agnidhūmeṣvadṛṣṭatvānna bhedastannivāraṇāt
tadayamanvayo bhavati--- yadyapyāptavādavisaṃvādaviśeṣāṇāṃ bhedānna sambandho 'vagantuṃ śakyate, tathāpi tayo' sāmānyapratītyānumānatā śakyate vaktum, sāmānyayorvyāptasambhavāditi ||23||
nanvidamasti bhedakāraṇam, anumānaṃ sambandhāvadhāraṇādhīnam, śabdāstvapūrvādaya' sambandhajñānānapekṣā eva svārthaṃ pratipādayantīti, ato bhidyate ityata āha--- na ceti /
gavādayastāvat viditasambandhā evārthaṃ pratipādayantīti teṣāṃ durvāramanumānatvam, yadi tvapūrvādidṛṣṭāntena teṣāmapi bhedo 'bhidhīyate /
tanna /
śaknoti hi vaktumitaro 'pi teṣāmanumānatvaṃ sambandhāvadhīnabodhakatvād dhūmādivaditi /
api cāpūrvaśabdā api nāśvādiśabdebyo viśiṣyante, padatvenābhedādityāha--- na ceti ||24||
kimato yadyevamata āha--- na ceti /
yata' khalvetāni padāni, na ca padamajñātasambandhaṃ prakāśakamasti /
ato 'mībhirapi viditasambandhairevārtho vedanīya', padatvāt /
kathaṃ puna' pramāṇāntarādṛṣṭapūrveṇāpūrvasvargādinā sambandho 'nubhavituṃ śakyate /
na śakyetāpi, yadi pramāṇāntarāgocaratā bhavet /
apūrvaṃ tu śrutakarmaphalasambandhādyanyathānupapattipramāṇakam /
svargaśca niratiśayānandasvabhāvo vaidikavākyaśeṣebhyo 'vagamyata iti tathāvagatayo' sambandhagrahaṇopapattiriti /
ato yat parairuktaṃ śabdo nānumānaṃ sambandhānapekṣatvādakṣavaditi taddhetorasiddhyā dūṣitamityāha--- sambandheti ||25||
bhedakāraṇāntaramupanyasya dūṣayati---tulyeti /
śabda pratyāsattyā tajjñānmarthaśca taddhīśceti vigarha' /
ayamapyavītaheturdarśayitavya' /
tannirākaraṇaṃ cādhyāsanirākaṇonusandhātavyam /
atastulyākāratvamasiddhamiti ||26||
pratibimbeṣvanekānto bimbaṃ yādṛgdhi darpaṇe /
tādṛṅmukhādi budhyante na cātrānanumānatā
pratyakṣatā(ta?ya) dāpyatra tadānyairanyabhicāritā /
yatra pādādi bimbena gatānāmanumīyate
ekavākyāt sakṛccoktānnāpyanekasya tatkṣaṇam /
syādviruddhāviruddhasya bodhādetasya bhinnatā
api ca vivakṣānivṛtteranaikāntiko heturityāha---pratibimbeṣviti /
ekānto nirṇaya', so 'sya kāryaṃ, tannāstītyanekānta iti /
kathamanekānta', ata āha--- bimbamiti /
yādṛśaṃ hi darpaṇe bimbamupalabhyate tādṛśameva mukhādi budhyate, ato 'styatrāpi gamyagamakayo' sādṛśyamiti pratibimbeṣu vartamāno heturanaikāntiko bhavatīti /
nanu naidamanumānam, ādarśatejasā hi pratihatena nāyanena tejasā prakāśitaṃ pratyakṣameva mukhamavagamyata iti śabdādhikaraṇe vakṣyate /
ata āha--- na ceti /
ayamabhiprāya'--- yadā hyayaṃ paratyakṣeṣvaṅgulyādiṣvādarśavartinā pratibimbena tādṛktve viditavyāptirbhavati, tadā mukhamapyādarśagataṃ bimbānurūpamanuminoti /
itarathā tvaṅgulisannikarṣo 'pyanyarūpamanyādṛktayā bodhayatīti /
sambhāvayet /
ato na tādṛktvaṃ niścinuyāditi ||27||
astu vedaṃ pratyakṣaṃ, kimiti sūkṣmekṣikayā, viśadataramevānumānamupadarśayāma', yatra gamyagamakayo' sādṛśyamavagamyata
ityāha---pratyakṣateti /
gatānāmityanumānaviṣayasiddyarthamapratyakṣatāṃ darśayatīti ||28||
yadapīdamuktam--- śābde hi sakṛduktameva vākyaṃ sahasā nānārthān pratibhāsayati viruddhānaviruddhāṃśca, codanālakṣaṇor'tho dharma', śveto dhāvatīti ca yathā, naivamanumāne /
dhūmo hi yenaiva viditavyāptistatraikatraiva dhiyamādadhāti /
ata' śabdānumānayorbheda' /
prayogaśca bhavati--- śabdo 'numānād bhinna' ekadā nānārthapratibhāsādakṣavaditi /
anītaheturvā, liṅgamekameva
liṅgasyāpi hi tādrūpyaṃ dṛśṭaṃ hetuviruddhayo' /
virodhānnānumānaṃ cet syādanāgamatāpi te
yatra caikārthatā vākye tatra syādanumānatā /
sakṛduccarite cāsmin vivakṣaikaiva dṛśyate
yastvanirdhāritārthānāmanekapratibhodbhava'||
sa liṅge 'pyasphuṭe dṛṣṭastasmānnaitena bhidyate
prakāśayati, yathā dhūmādi,na ca tathā śabda',ato bhidyata iti /
tadupanyasya dūṣayati---ekavākyāditi /
anenāpi prakāreṇa na bhinnatetyartha iti ||29||
kimiti na bhinnatā, ata āha---liṅgasyāpīti /
anaikāntiko hetiriti bhāva' /
heturhi dhūmo 'gnitvamuṣṇatvaṃ dāhakatvamindhanavikāratvaṃ ca ekadaiva pratipādayati /
tathā viruddha'- nitya' śabda' kṛtakatvāditi, vivakṣānusāreṇa tāvannityatāṃ pratipādayati, vyāptibalena cānityatvamato 'naikāntiko heturiti /
nanu na viruddho 'naikamartha pratipādayati, vyāptibalena hi liṅgaṃ pratipādakaṃ bhavati /
ata' kṛtakatvamanityatvena vyāptamiti tadeva gamayati, viruddhārthavyāptistvekasya virodhādeva na sambhavatīti /
tattāvadāśaṅkate--- virodhāditi /
uttaramāha--- syāditi /
vivakṣitārthapratipādane hi śabdasya śaktiravagatā, ata' so 'pyekadaikamarthaṃ pratipādayati, arthāntare tvasāvapi virodhādanāgamaka eveti ||30||
bhūyasāṃ caikārthānāṃ vākyānāṃ nānena hetunā bheda' sidhyatītyāha---yatraceti /
na kevalaṃ viruddhamanekaṃ śabdo na pratipādayati, kintu aviruddhamapi /
uktamidaṃ--- vivakṣite śabda' pramāṇamiti /
sakṛduccaritāñca buddho bhavati /
ato na kvacidanekārthapratipādanamityasiddho heturityāha--- sakṛditi ||31||
nanvasti tāvadanekārthapratibhānaṃ śabdāta, pramāṇaṃ tvekatra bhavatu nāma, etāvatā ca siddhamanumānād vaidharmyamata āha---yastviti /
yathā hi
dṛṣṭāntānabhidhānaṃ dhūmādau vyabhicāritam /
prasiddhatvāddhi tatrāpi na dṛṣṭānto 'bhidhīyate
anabhyaste tvapekṣnate śabde sambandhina' smṛtim /
atra prayukta ityevaṃ budhyante hi cirāt kvacit
paroktā hetavaścātra nābhedasya nivāritā' /
śabdānumānayoraikyaṃ dhūmādagnyanumānavat
anvayavyirekābyāmekapratyakṣadarśanāt /
sambandhapūrvakatvācca pratipattirito yata'
nyāyyavacanavyaktiparicayāt pūrvaṃ śabdādanekārthā' pariplavante,tathā liṅge 'pi dhūmādāvasphuṭavidite 'nekārthapratibhānandaṣṭameva /
bhavati hi dūrād dhūmo 'yamāhosvid dhūlisantāna iti saṃśayānasyāgnivātāvartayoranavasthito vitarka iti ||32||
tathā śabde dṛṣṭāntānabhidhānamapi dhūmādau vyabhicārānna bhedaheturityāha---dṛṣṭānteti /
kathaṃ vyabhicāra', ata āha---prasiddhatvāditi ||33||
nanvaprasiddhe tāvadasti dṛṣṭāntāpekṣā, śabde tu tadapi nāstītyata āha---anabhyastaiti /
apekṣāmeva darśayati--- atreti /
yatra hyaprasiddhapadārthagocara' saṃśayo bhavati, tatra yāvadayaṃ śabdo 'muṣminnarthe vṛddhairācarita iti cireṇa praṇidhāya na budhyate, na tāvat tamarthaṃ niścinuyāditi /
tadevaṃ tāvad bhedavādibhirna bhedahetava' samyaguktā iti darśitam ||34||
bauddhoktābhedahetunirāso 'pi tairna kṛta ityāha--- paroktā iti /
tānevābhedahetūnupanyasyati--- śabdānumānayoriti
sārdadvayena /
asyārtha'--- yathā dhūmādagnyanumānamanvayavyatirekajam, ekasya ca dhūmasya pratyakṣadarśanāt,
pratyakṣānyapramāṇatvāt tadadṛṣṭārthabodhanāt /
sāmānyaviṣayatvācc traikālyaviṣayāśrayāt
kaiścinmīmāṃsakairukto bhedo 'tra viṣayāntarāt /
pūrvābhyāṃ hyapiracchinne śāstramarthe pravartate
sambandhapūrvakaṃ ca bhavati, evaṃ śabdādapi jñānaṃ jāyamānamevaṃ jāyate /
pratyakṣācca tadanyat pramāṇaṃ, pratyakṣādṛṣṭaṃ cārthaṃ bodhayati, sāmānyaviṣayaṃ ca śābdaṃ, traikālyāśrayaṃ ca /
ato na bhidyate /
idaṃ ca sādhanavākyasyārthakathanam /
sādhanaprayogāstvevaṃ darśayitavyā'---- śābdaṃ jñānamanumānamanvayavyatirekajatvāt agnyanumānavaditi /
ekapratyakṣadarśanotpatte', tadvadeva sambandhapūrvakatvaṃ(vā?ca) hetu' /
tāveva sādhyadṛṣṭāntau /
na ca katavācyamanvayavyatirekajatvāt sambandhapūrvakatvaṃ na bhidyate, anvayavyatirekātmakatvādanumānasambandhasyeti /
pūrvaṃ hi sambandhaviśeṣajatvaṃ heturukta' idānīṃ tvavivakṣitaviśeṣaṃ sambandhasāmānyapūrvakatvamiti /
evamuttareṣvapi triṣu pūrvavatsādhyadṛṣṭāntayojanā kāryā /
caturthe tvagnyanumānaṃ pradarśanamātram /
bhaviṣyadavṛttavṛ(ttya?ṣṭya) numāne api darśayitavye iti ||35-37||
mīmāṃsakaikadeśināṃ bhedahetumidānīṃ dūṣayitumupanyasyati---kaiściditi /
viṣayāntarameva darśayati--- pūrvābhyāmiti /
ayamabhiprāya'--- yadayadaparicchinne pavartate tat tato bhidyate, anumānamiva pratyakṣāt /
śāstraṃ ca pūrvadvayāparicchinner'the pravartate /
tatastābhyāṃ bhidyate /
kiṃ puna' pratyakṣād bhedapratipādanena prayojanam, na hi tadabheda' kaiścidāśrita', yannirākriyate /
ucyate /
astyeva keṣāñcid vibhrama', śrotravyāpārāśrayājjāyamānamidaṃ śābdaṃ śrotrapratyakṣameva,tadanvayavyatirekānuvidhānāt /
ata eva badhirasya na bhavatīti /
tadanena pratyakṣato bhedapratipādanena nirākriyate /
evaṃ hi manyate--- vidyamānopalambhanaṃ pratyakṣamiti darśitam /
idaṃ tu śābdaṃ trikālārthaviṣayamata' kathaṃ pratyakṣe 'ntarbhaviṣyati /
badhirastu śabdāśravaṇādarthaṃ na jānāti, nārthāśravaṇāt /
prayogaśca bhavati--- śābdaṃ pratyakṣād bhinnaṃ tadaparicchinnaviṣayatvād anumānavaditi ||38||
tatrāpi nāgamatvaṃ syātpuruṣoktestathāstu cet /
pratyaya' kinnimittor'the vaktṛbuddhe' kuto vasau
tadimaṃ pratyakṣato bhedamabhyupetyānumānād bhedakāraṇaṃ nirākaroti---tatrāpīti /
evaṃ hi manyate--- yadyanumānāparicchinnaviṣatayā bhedo 'bhidhīyate, tarhi puṃvākyānāmanāgamatvam, pramāṇāntaraparicchinnaviṣayavāt, vedavākyānyeva tu mānāntarāviṣayārthāni bhidyante ityavyāpako heturiti /
kiṃ punaridamaniṣṭamāpāditam, nanviṣyata eva puṃvacasāmanāgamatvam, āgamo hi śāstram,aprāpte śāstramarthavaditi /
vakṣyati /
imāni puna' pramāṇāntaraprāptaviṣayapratipādakānītyanuvādavākyānyeva /
ata eva śāstrameva vedavākyaṃ bhinnatayā pakṣīkṛtaṃ 'śāstramarthe pravartata'iti /
tadbhedasthaivopayogāditi bhāva' /
tadetadāha--- yatheti /
atra dūṣaṇamāha--- pratyaya iti /
evamayaṃ paṃvacanāprāmāṇyāvādī vaktavya' /
kimasti tebhyor'thapratyayo na vā, na tāvannāsti, sarvalokavyavahārocchedaprasaṅgāt /
satastu nānimittotpatti' sambhavatīti nimittaṃ vācyam /
na ca śabdādanyannimittamasyopapadyata iti jātamasandagdhamabādhitaṃ ca jñānāntareṇa pramāṇameva puṃvacanajanitaṃ jñānamiti nāsyānāgamatvābyupagamo yukta iti /
itarastvanumānāntarbhāvābhiprāyeṇāha--- vaktṛbuddheriti /
ayamabhiprāya'--- visaṃvādabhūyiṣṭāni hi puṃvacanāni, tannaitāni śrutamātrāṇyevārthaṃ niścāyayanti /
na cāniścitor'tho jñāto bhavati, niścayasyaiva jñānatvāt /
ata' praṅ(?) niścayotpatterjñānābhāva evanti kiṃ nimittaprayatnena /
yadā tu
vaktaivamavadhāritavyāptirbhavati--- 'na cāyamanavagataṃ bravītī'ti, tadā tadvākyādeva jñānakāryāt kāraṇabhūtaṃ jñāyamanumāya jñānasyārthāvyabhicāreṇārtho niścīyate /
tasyāṃ cāvasthāyāṃ jñānaliṅgāvagatatvādarthasya vākyamanuvādakameva /
ato nāgama iti /
siddhāntavādī tvāha--- kuto nvasāviti /
ayamabhiprāya'--- avagatā hi buddhirarthaṃ niścāyayati /
na cāsyā' kiñcidavagame kāraṇastīti vakṣyāma iti ||39||
na śabdārthasya sā liṅgaṃ na śabdo 'syā' kathañcana /
viśeṣo gamyate tābhyāṃ na caitasyānumeyatā
tena vakturabhiprāye pratyakṣādyanirupite /
puruṣoktirapi śroturāgamatvaṃ prapadyate
ata' svayamevānavagatā nārthasya liṅgamityāha--- neti /
nanūktaṃ kāryāt śabdādanumāsyate, ata āha--- na śabda iti /
yatā nobhayamubhayatra liṅgaṃ, tathā darśayati--- viśeṣa iti /
anumānaṃ hi vyāptibalena bhavati, iha ca vākyasāmānyaṃ jñānasāmānyena vyāptamavagatamiti tatastat sidhyed, jñānamātrāccārthamātram, na ceha tathā, jñānārthaviśeṣayoranumitsitatvāt /
tayośca sambnadhagrahaṇābhāvenānanumeyatvāt /
nanu yatrāpto vākyaṃ prayuṅkte tadeva jñātvā prayuṅkta iti vijñānaviśeṣeṇaiva sambandho 'vagata' /
ata' sa evānumāsyate /
yadyevam, avagatastarhi prāgeva vākyādartha', na hyanyathā yatra prayuṅkta iti śakyate pratinirdeṣṭum /
na cārthoparāgamantareṇa jñānasya viśeṣa' sambhavati yo 'numīyate /
na cākarmakaṃ jñānamātramanumīyate /
na ca tator'thaviśeṣastidhyati /
na cāniścitaṃ jñānaṃ, saṃśayātmano vijñānavidhāyā darśitatvāt /
na caivaṃ puṃvākyebhya' sandeha' /
yā tu kvacid vyabhicārādaprāmāṇyāśaṅkā sā āptatvādinā nirākriyata ityuktam /
yadi tveva jñānaviśeṣāvagatirucyate, ya evamavadhārito bhavati--- nāyamananvitārthāni padāni prayuṅkte, na cānavagatānvayāni, tannūnamamīṣāmanenānvayo jñāta iti /
kimidānīṃ viditapadapadārthasaṅgati' śrotā puṃvākyādarthaṃ na budhyata eva /
yadyevamanuttarā gurava' /
jātā tu buddhirasandigdhāviparyastā ca na vaidavākyajanitāyā dhiyo viśiṣyeta /
śaṅkāmātraṃ tu kathañcid vede 'pi vākyatvādinā bhavatīti na tāvatā tadaprāmāṇyam /
tābhyāmiti /
buddhiśabdābhyāmityartha' ||40||
ato vaktrabhiprāyāvagatau pratyakṣādipramāṇāsambhavāt tadanavagame
na cāpyananumeyatvamāgamārthasya śakyate /
liṅgaṃ hi śabda evāsya dhūmo 'gneriva kalpate
na cāpyananumeyatvāt pramāṇāntaragamyatā /
rūpasyāśrāvaṇatvena na hyapratyakṣateṣyate
evaṃ sthite svayūthyā na' kecinnātiprayatnata' /
anumānaviśeṣo 'yamīdṛgdharmasya bodhaka'
bhaviṣyatyartharūpaṃ tu liṅgaṃ dharme nirākṛtam /
cārthānumānānupapatte' śroturaprāptapūrvamarthaṃ prāpayantī puruṣoktirvedavadāgama evetyāha---teneti ||41||
yadapi cedamucyate /
vedastāvad bhinnaviṣayatayā pramāṇāntarameveti, tadapi manorathamātramevetyāha---na cāpītī /
na śakyate vaktumityabhiprāya' /
kimiti na śakyate /
ata āha'--- liṅgamiti /
yadā pūrvoktairhetubhiraviśeṣeṇa sarvameva śābdamanumānādabhinnamityukaṃ, tadā kathaṃ tadgocarasyānanumeyatvaṃ bhaviṣyatīti bhāva' ||42||
nanvarthātmanā tāvadalliṅgenānanumitapūrvamarthaṃ vedo bodhayatīti pramāṇāntaraṃ bhaviṣyatītyata āha---na ceti /
dhūmattvakṛtakatvādīnāṃ hi satyapyavāntarabhede yathaiva trailakṣaṇyāparityāgenānumānatvamevamihāpi syāt /
yadi tu tadeva nāstītyucyate, tat tarhi vacanīyam, kimavāntarabhedopanyāseneti ||43||
anye tu prakṣīṇaśaktayo 'bhedamevāśrityaikadeśina' pratyavasthitā', tad darśayati---evaṃ sthitaiti /
ayaṃ hi teṣāmabhiprāya'--- codanāprāmāṇyaṃ hi pratijñātaṃ, taccānumānatve 'pi vedavaca' sidhyatyeva /
yathaiva hi śabdamadhyād veda' pramāṇam /
evamanumānebhyo vedānumānamiti kimatiprayatnato bedapratipādaneneti /
nanu"bhaviṣyatvād dharmo nānumīyate"ityuktaṃ bhāṣyakāreṇa /
ato 'numānatvābhyupagame tadvarodho bhaved ata,āha--- bhaviṣyatīti /
artharūpaliṅgābhiprāyeṇa tannirākṛtamityartha' ||44 1/2||
saṃjñānumānatecchā tu na duṣyedāgame 'pina'
lakṣaṇena tvabhinnatvaṃ yadi śabdānumānayo' /
vedajñānāpramāṇatvaṃ syādatallakṣamatvata'
āptavādāvisaṃvādasāmānyānnṛvaca' su hi /
lakṣaṇenānumānatvāt prāmāṇyaṃ siddhimṛcchati
vede tvāptanarābhāvāt sambandhānubhavādṛte /
lakṣaṇaṃ nānumānasyetyaprāmāṇyacaṃ prasajyate
nanvekadeśasatyatve tasya syādanumānatā /
vedatvādagnihotrādau vāyukṣepiṣṭhavākyavat
etadapi dūṣayati---saṃjñeti /
yadi paścānmānasāmānyādanumānatvaṃ tadastu, na ca tadabhyupagame doṣa ityartha' /
lakṣaṇaikatvena tvabheda iṣṭe 'numānalakṣaṇābhāvāt pramāṇāntarānabyupagamāccāprāmāṇyameva vedavacasāmāpadyata ityāha--- lakṣaṇeneti ||46||
nanūktaṃ lakṣaṇaikatvamāptavādāvisaṃvādasāmānyādityatrāha---āptavādeti /
puṃvākyānāmanena prakāreṇānumānatvāt prāmāṇyaṃ siddhyati na vedavacasāmiti bhāva' ||47||
kimiti na siddhyati /
ata āha---vede tviti /
āptanarābhāvāt tāvannāptavādatvenāvisaṃvādadanumānam /
na cātīndriyayairarthairvedānāṃ sambandhānubhava' sidhyatītyapramāṇameva bhaveyu' /
nāptasandṛbdhā vedā iti vedādhikaraṇe vakṣyatīti ||48||
nanu pramāṇāntarakasaṅgatārthāni vedaikadeśabhūtāni kṣepiṣṭhādivākyāni dṛṣṭvā itarāṇyapyagnihotrādivākyāni vedatvāt satyārthānyanumāsyante /
ato 'sti lakṣaṇenānumānatvamityāha---nanviti ||49||
nādityayūpe 'naikāntyāt tadvadvā gauṇatā bhavet /
nāta' pratyanumānanāmevaṃ pūrvoktayā diśā
tasmāllakṣaṇabhedena yadi śabdapramāṇatā /
samā loke ca vede ca siddhā vedapramāṇatā
tena cāptopadeśatvaṃ na syādāgamalakṣaṇam /
nāptasya sambhavo vede loke nāsmāt pramāṇatā
purastād varṇitaṃ hyetat tasmāt śabdena yā mati' /
tasyā' svata' pramāṇatvaṃ na cet syāddoṣadarśanam
etadapi dūṣayati---nādityeti /
ādityayūpavākye vartamāno vedatvaheturanaikāntika iti /
nanu nedaṃ vākyamasatyārtham, ādityaśabdo hi sārupyād gauṇo yūpe vartata iti tatsiddhisūtre vakṣyate, ata āha--- tadvaditi /
karmaphalasambandhavākyānyapi tadvadeva gauṇāni bhuveyuriti /
api ca prāk svamahimnā vedaprāmāṇyabalenāprāmāṇyānumānāni pratyuktāni /
anumātvābhyupagame tulyabalatayā durvāraprasaraṇānītyāha--- nāta iti ||50||
ato lakṣaṇabhedenaiva śabdasya pramāṇāntaratve iṣyamāṇe vedā' pramāṇaṃ bhavanti /
lokavedayośca samameva pramāṇatā siddhetyāha---tasmāditi ||51||
lakṣamamapi yathā parairāśritam--- 'āptopadeśa' śabda' iti, tathāpyacāptābhāvānna prāmāṇyaṃ vedsayeti tannāśrayaṇīyamityāha---teneti vedāntena /
loke 'pi nāptatvaṃ prāmāṇye kāraṇamityāha--- loka iti ||52||
kāraṇamāha---purastāditi /
āptatvena hyapavādāśaṅkānirākaraṇamātram /
prāmāṇyaṃ tu sarvasaṃvidāṃ sahajameveti svata'prāmāṇyevāde varṇitamiti /
kiṃ tarhyāgamalakṣaṇamata āha--- tasmāditi /
nirdeṣaśabdajanitaṃ vijñānaṃ pramāṇamiti ||53||
anumānena caitasya prāmāṇyaṃ kevalaṃ samam /
pade tāvatkṛto yatna' parairityatra varṇyate
viṣayo 'nyādṛśastāvad dṛśyate liṅgaśabdayo' /
sāmānyaviṣayatvaṃ ca padasya sthāpayiṣyati
dharmī dharmaviśiṣṭaśca liṅgītyetañca sādhitam /
na tāvadanumānaṃ hi yāvat tadviṣayaṃ na tat
sāmānyādatiriktaṃ tu śābde vākyasya gocara' /
sāmarthyādanumeyatvādaśrute 'pi padāntare
evañjātīyakasya śabdasya cānumānena prāmāṇyameva samaṃ, na lakṣaṇamityāha---anumāneneti ||53 1/2||
svamatenedānīṃ padasyānumānād bhedaṃ vadiṣyastatpratipādane kāraṇamāha---padaiti /
yadyapi padasya padārthe pramāṇatvānna tadbhedapratipādanamupayujyate, tathāpi parai' padānyudāhṛtya vicāra' kṛta iti tadbhedameva pratipādayāma' /
atreti /
pada ityartha' ||54||
tadidānīṃ bhedakāraṇamāha---viṣayaiti /
viṣayabhedameva darśayati--- sāmānyeti /
ākṛtyadhikaraṇe hi padasya
sāmānyaviṣayatvaṃ sthāpayiṣyata iti ||55||
anumānaṃ tu dharmaviśiṣṭadharmiviṣayamityanumānapiracchede sādhitamityāha---dharmīti /
liṅgamasyāstīti liṅgī /
tasya viśiṣṭasya prasādhakaṃ liṅgamastīti /
nanvanumāne vyāptibalena dharmasāmānyamanumīyata ityata āha--- na tāvaditi /
yāvat tadanumānaṃ tadviṣayaṃ viśiṣṭaviṣayaṃ na bhavati tāvadanumānameva na bhavati, na dharmamā(traṃ?traviṣayaṃ) siddhatvādityuktamiti ||56||
nanu padamapi viśiṣṭagocaraṃ dṛṣṭaṃ yathā--- ko rājā yātīti pṛṣṭe para' pratibravīti , pāñcālarāja iti /
tadā kevalādeva pāñcālarājapadāt kriyāviśiṣṭa' puruṣo 'vagamyate, ata āha---sāmānyāditi /
yadeva
saṅkhyādimān padārthaścenna tāvat so 'vyayādiṣu /
yatrāpi te pratīyante tatra vyakterviśeṣaṇam
padāntarābhidheyasya tādarthyācca kriyātmana' /
vākyārthe 'pi padaṃ yatra gomadādi prayujyate
satyapyatra viśiṣṭatve siddhatvānnaiva pakṣatā /
tāvāneva hi tatrāptho ya' pūrvamavadhārita'
kiñcit śābde sāmānyādatiriktamavagamyate sa vākyasyaiva viṣaya' /
vākyameva hi tadanuṣaktayātipadaṃ pāñcālarājo yātīti /
nanvastu śrutasyānuṣaṅga' , aśrute 'pi padāntare padādekasmād viśiṣṭabodho dṛṣṭa', yathā--- dvāramityukte vivriyatāmiti, atra kathamata āha--- sāmarthyāditi /
kārakaṃ hi kriyayā viditavyāptikam, vyāptisāmarthyādeva kriyāpadamanumāpayati /
anumitakriyāpadād vākyādeva tatrāpi viśiṣṭārthapratyaya' iti ||57||
atracodayati ---saṅkhyeti /
pariharati--- na tāvaditi /
yatra hi saṅkhyādayo 'vagamyante tatra kathamata āha--- yatrāpīti /
sambhavavyabhicārābhyāṃ hi viśeṣaṇamarthavad bhavati /
ākṛtistu na tāvadekatvaṃ vyabhicarati, dvitvādayastvekatvānna sambhavantīti tadākṣiptāyā vyaktereva viśeṣaṇaṃ saṅkhyādaya iti ||58||
tadevaṃ tāvadanurañjanena vyakterviśeṣaṇamityuktam, tādarthyena tu kriyāṃ bhāvanāṃ saṅkhyādayo viśiṣanti /
tatra hi śrutyādibhirviniyujyante /
yathā paśorekatve 'ruṇādiṣu ca vakṣyata ityāha--- padantareti /
padāntareti /
padāntaratvenātyantaviprakṛṣṭāviśeṣaṇatāṃ darśayatīti ||58 1/2||
yattarhi vākyārthavṛttiviśiṣṭaviṣayaṃ gomadādipadaṃ tadanumānaṃ bhaviṣyatyata āha--- vākyārtha iti /
yadyapi tāvadidaṃ viśiṣṭārthagocaram, tathāpi nānumānatvam /
siddho hi dharmī kenacid dharmeṇāsiddhena viśiṣṭa' sādhyamāna' pakṣo bhavati /
iha tu padoñcāraṇāt prāṅ na kiñcit pratipannam /
uccarite tu pade viśiṣṭa' pratipanna eveti kiṃ sādhyamiti /
siddhatvameva
bhedabuddheśca vaiṣamyaṃ prakṛtipratyayārthayo' /
viśeṣaṇaviśeṣyārthasvātantryagrahamaṃ na ca
viśeṣyapūrvikā tatra buddhiścātra viparyaya' /
atha śabdor'thavattvena pakṣa' kasmānna kalpyate
pratijñārthaikadeśo hi hetustatra prasajyate /
pakṣe dhūmaviśeṣe ca sāmānyaṃ heturiṣyate
darśayati--- tāvāniti /
na tāvadagṛhītasambandha' śabdād viśiṣṭaṃ pratyeti /
gṛhītasambandhastu pratipadyamāno vyutpattikālāvagatānana kiñcidadhikaṃ pratyetīti kathamanumānaṃ bhavatīti ||60||
api cātra bhinnayoreva prakṛtipratyayātmano' padabhāgayorbhinnāvevārthopratipannau viśeṣaṇaviśeṣyabāvamanubhavata iti siddhaṃ
vaiṣamyamityāha---bhedabuddheriti /
idaṃ tu pācakādiśabdeṣu yuktaṃ vaktum, tatra hi (dhātunā) pāka' pratyayena cakartṛmātramupāttam /
ārthastu viśiṣṭapratyaya' /
gomadādau tu tadasyāstīti viśiṣṭa evārthe taddhita' smaryata iti kuto vaiṣamyam, uktamatra 'tāvāneva hī'ti vyutpattikālāvagatādanadhikaviṣayatvam, idaṃ tu pācakādiśabdārtha(me?e)voktamiti /
kiñcānumāne svatantragṛhīta eva parvatādirviśeṣya' svatantrasmṛtenāgnyādinā viśeṣaṇena viśiṣṭo 'vagamyate /
śabdenobhayo' svatantragrahaṇamastītyāha--- viśeṣaṇeti /
grahaṇamupalakṣaṇārthaṃ, smaraṇaṃ cetyartha' ||61||
vaiṣamyāntaramāha--- viśeṣyeti ||61 1/2||
atra codayati--- atheti /
atrāpi śabdasyaiva pranthamāvagatasyārthaviśiṣṭatvena sādhyatvānna kramavyatikramo bhaviṣyatīti ||62||
atra dūṣaṇamāha--- pratijñārtheti /
pratijñārtha' pakṣa' sa ca dharmaviśiṣṭo dharmī, viśiṣṭāpekṣayā dharmyekadeśa ucyate /
sa eva hetu' prasajyate /
śabdo hi dharmitayopātta' sa eva heturiti /
nanu yadā dūrād dhūsyādhāraviśeṣo na lakṣyate tadā dhūmo 'gnimattayā sādhyate, hetuśca bhavati /
tadvadihāpi bhaviṣyatyata āha--- pakṣa iti /
dhūmaviśeṣo hi samprati
śabdatvaṃ gamakaṃ nātra gośabdatvaṃ niṣetsyate /
vyaktireva viśeṣyāto hetuścekā prasajyate
bhavet vyañjakabhedāccenna tvevaṃ pratyayo 'stīti na' /
kathaṃ vāsya viśiṣṭatvaṃ na tāvad deśakālata'
tatpratītiviśiṣṭaścet paraṃ kimanumīyate /
na pratyāyanaśaktiśca viśeṣyasyānumīyate
dṛśyamāna' pakṣa' pūrvāvagata' sapakṣa' tadanugataṃ ca sāmānyaṃ heturiti pakṣasapakṣahetuvibhāgopapattiriti ||63||
nanvihāpi śabdaviśeṣaṃ pakṣīkṛtya śabdatvaṃ hetuṃ vakṣyāma', ata āha--- śabdatvamiti /
arthaviśeṣo hyanumitsita', na cāsya śabdatvaṃ gamakamanaikāntikatvāditi /
nanvavāntarasāmānyaṃ tarhi gośabdatvaṃ heturbhaviṣyatyata āha--- gośabdatvamiti /
ato 'traikaiva vyaktirarthena viśeṣyāhetutayā cābhidhātavyeti duṣpariharaṃ pratijñārthaikadeśatvamityābhiprāyeṇāha--- vyaktiriti ||64||
nanu vyañjakabhedabhinnaikaiva vyakti' pakṣīkariṣyate ityāha--- bhavediti /
pariharati--- na tviti /
naupādhiko bhedo vastu bhinatti, tatpratyayānapāyāditi bhāva' /
api ca viśiṣṭatā sambandhe sati bhavati, tadiha kīdṛśor'thaśabdayośabdayo' sambandha ityāha--- kathaṃ veti /
na tāvat śabdadeśer'tho dṛśyate,mukhe hi śabda' bhūmāvartha' /
nāpi śabdakāle, kalau kṛtayugārthasyābhāvādityāha--- na tāvaditi ||65||
arthārthapratītyā viśiṣṭa' śabda' sādhyate, asti hi sā śabdakāla iti tadetadāśaṅkate--- tatpratītiriti /
etadapi dūṣayatīti--- paramiti /
pratītyā viśiṣṭe 'numīyamāne sā tāvat pūrvasiddhā grahītavyā /
sā cet jñātā kimaparamanumīyata iti /
nanu sampratyupalabhyamānaṃ dutādiviśeṣaṃ pakṣīkṛtya tasya pratyāyanaśaktiviśiṣṭatā sādhyate sapakṣaṃ ca vyutpattikālā
viśeṣāṇāṃ na śaktirhi saikadeśe 'gnijātivat /
sāmānyasyaiva śaktve pakṣo hetustathaiva ca
tasmādarthaviśiṣṭasya na śabdasyānumeyatā /
kathaṃ ca pakṣadharmatvaṃ śabdasyeha nirupyate
na kriyākartṛsambandhādṛte sambandhanaṃ kvacit /
rājā bhartā manuṣyasya tena rājña' sa ucyate
vagataviśeṣam,ubhayānugataṃ gośabdasāmānyaṃ hetuṃ kariṣyāma', na pratijñārthaikadeśatā bhaviṣyatyata āha --- na pratyāyaneti ayamabhiprāya' na drutādiviśeṣāṇāṃ deśādinibandhanor'thena sambandho vidyate /
pratyāyanaśaktiviśiṣṭatā cāpi teṣāṃ na sambhavatīti ||66||
kimiti na sambhavatyata āha---viśeṣāṇāmiti /
yathā pakṣīkṛtasya mahato dhūmasyaikadeśe 'dhastādagnirastīti tadviśiṣṭo dhūma' sādhyo bhavati /
naivaṃ drutādiviśeṣāṇāṃ pratyāyanaśaktiyoga' /
teṣāṃ vyabhicāreṇāpratyāyaktavāditi /
yattu teṣāṃ sāmānyaṃ gośabda' sapratyāyanaśaktiviśiṣṭa' tatra ca pakṣe sa eva pakṣo hetuścetyuktamevetyāha sāmānyasyeti ||67||
ator'thaviśiṣṭa' śabdo nānumeya ityupasaṃharannāha---tasmāditi ||67 1/2||
evaṃ tāvat śabdo na pakṣa ityuktam /
yadi tvartaṃ pakṣīkṛtya śabdo heturityucyate /
tadapyayuktam /
apakṣadharmatvādityāha---kathaṃ ceti /
kathaṃ ca nirūpyata iti bhāva' ||68||
kimiti na nirūpyate 'ta āha---na kriyeti /
kasyāñcit kriyāyāṃ kartṛtayā sambaddhaṃ kiñcit kasyacit sambandhī bhavati, kriyākārakasambandhapūrvakatvāt śeṣasambandhānāṃ svasvāmyādīnāmiti /
tatra svasvāmisambandhastāvat kriyākārakasambandhapūrvaka ityāha--- rājeti /
pratamaṃ hi bharaṇakriyāyāṃ kartṛkarmabhāvamāpannau rājapuruṣau
svasvāmisambandhamanubhavata iti ||69||
vṛkṣastiṣṭhati śākhāsu tā vā tatreti tasya tā' /
deśe 'gnimati dhūmasya kartṛtvaṃ bhavanaṃ prati
kāryakāraṇabhāvādau kriyā sarvatra vidyate /
na cānavagatākāra' sambandho 'stīti gamyate
na cāstyasati sambandhe ṣaṣṭhītatpuruṣo 'pi vā /
tasmānna pakṣadharmo 'yamiti śakyā nirūpaṇā
nivṛtte 'nyatra sambandhe ye 'pi tadviṣayātmanā /
vadeyu' pakṣadharmatvaṃ śabdasyānupalabdhivat
evamavayavāvayavisambandho 'pi kriyāgarbha ityāha---vṛkṣaiti /
vṛkṣo 'vayavī hyavayaveṣu tiṣṭhatīti pratīti' /
kadācittvavayavā eva śākhādayastasminniti pratīti' /
tadevaṃ sthitikriyākartṛbhāvanibandhano 'vayavāvayavisamambandha iti /
evaṃ saṃyogo 'pi kriyāgarbha evetyāha--- deśa iti /
agnimaddeśe bhavane kartā bhavan dhūmo 'gnimato deśasya saṃyogī bhavatīti||
evaṃ kāryakāraṇabhāvādayo 'pi sambandhā' kriyākārakasambandhapūrvakā ityāha---kāryeti /
kiṇvaṃ hi surāyā bījaṃ surātmake pariṇāme kartṛbhavatsurāyā' kāraṇamityucyate /
tathā samūhasamūhisambandho 'pi /
senākāryaṃ pratipakṣajayamaṃśena kurvan hastī senāyā' sambandhitayocyata iti /
śabdārthayostu na kaścidevabākāra' sambandhasyāvagamyate /
na cānirūpitākāra' sambandho 'stīti śakyate vaktumityāha--- na ceti /
na ca sambandhamantareṇa pakṣasya dharma iti vigrahagatā ṣaṣṭhī pakṣadharma iti ca tatpuruṣasamāso vā ghaṭata ityāha---na cāstīti /
vṛttivigrahāvapi nopapannāviti /
upasaṃharati--- tasmāditi ||72||
anye tu śabdor'thaviṣaya ityevaṃ taddharmatāmāhu' /
yathānupalabdhirabhāve prameya vakṣyate /
tadetadupanyasyati---nivṛttaiti ||73||
tairapyetannirūpyaṃ tu śabdastadviṣaya' katham /
na taddeśādisadbhāvo nābhimukhyādi tasya vā
tasmādutpādayatyeṣa yator'thaviṣayāṃ matim /
tena tadviṣaya' śabda iti dharmatvakalpanā
tatra vācakatāyāṃ ca siddhāyāṃ pakṣadharmatā /
na pratītyaṅgatāṃ gacchenna caivamanumānatā
gamakatvācca dharmatvaṃ dharmatvād gamako yadi /
syādanyonyāśrayatvaṃ hi tasmānnaiṣāpi kalpanā
na cāgṛhītasambandhā' svarūpavyatirekata' /
śabdaṃ jānanti yenātra pakṣadharmamatirbhavet
etadapi nopapannamityāha--- tairapīti /
na kenāpi prakāreṇa viṣayaviṣayibhāvo ghaṭata ityartha' /
yathā na ghaṭate tadetadāha--- na taditi ||74||
sarvaprakārāsambhavāt pāriśeṣyeṇa tadviṣayabuddhijanakatayā tadviṣayatā vaktavyā, evaṃ ca tadviṣayabuddhijanakatvasya vācyavācakabhāvamantareṇānupapattestadabhyupamaga' kāra' /
tatsiddhau ca na pratītyaṅgaṃ pakṣadharmatā /
na cāpakṣadharmajanitā
pratītiranumānamityāha--- tasmāditi dvayena ||75,76||
yadi tu pakṣadharmataiva tadviṣayabuddhijajane heturiṣyate /
tatastavyatirekeṇa pakṣadharmatāyā evapānupapatteritaretarāśrayatvamato neyamapi kalpanā ghaṭata ityāha---gamakatvāditi ||77||
itaśca na pakṣadharmatetyāha---na ceti /
anavagatavācyavācakasambandhā' svarūpātirekeṇa na śabdaṃ kasyacid dharmatayā jānanti /
yena pakṣadharmabuddhi' śabde bhavediti ||78||
na ca svarūpamātreṇa dhūmāde' pakṣadharmatā /
na cāpi pūrvasambandhamapekṣyaiṣā prasajyate
dhūmavānayamityevamapūrvasyāpi jāyate /
pakṣadharmamatistena bhidyetottaralakṣaṇāt
na tvatra pūrvasambandhādadhikā pakṣadharmatā /
na cārthapratyayāt pūrvamityanaṅgamiyaṃ bhavet
na ca dharmī gṛhīto 'tra yena taddharmatā bhavet /
parvatādiryathā deśa' prāgdharmatvavadhāraṇāt
yaścātra kathyate dharmī prameyo 'sya sa eva na' /
na cānavadhṛte tasmin taddharmatvāvadhāraṇāt
svarūpamātravijñānaṃ tu na dhūmādau pakṣadharmatāyāṃ hetu', api tu dharmisambandha' /
na cāsāvastītyabhiprāyeṇāha---naceti /
nanvatrāpyarthena dharmiṇā pratamaṃ vyutpattikāle sambandho 'vagata eva, āha--- na cāpīti ||79||
pūrvasambandhanirapekṣa evāyamavyutpannasambandhasyāpi pakṣadharmasambandho māsate, na cātra tathetyāha---dhūmavānitimatirantena /
yata eva tannirapekṣo 'yaṃ pakṣadharmasambandha', ata eva taduttarasmāt sapakṣasattvalakṣaṇād bhidyate, anyathā tadabheda eva syādityāha--- teneti /
trīṇi hetorlakṣaṇāni pakṣadharmatā sapakṣe sattā vipakṣād vyāvṛtti' /
tatra ca pakṣadharmatāyā uttaraṃ sapakṣasambandhamuttaralakṣamamapadiśatīti ||80||
śabde tvevaṃ nāstītyāha--- na tvatreti /
pūrvasambandhāpekṣayā ceyamavagamyamānārthapratītyuttarakālamavagamyate /
ato na tadaṅgamityāha--- naceti||
itaśca na pakṣadharmatetyāha---na ca dharmīti /
arthādanyastāvad dharmī na pramīyata iti bhāva' ||82||
yastvasāvartho dharmitayā kalpanīya', yaddharmatayāvagata' śabda' pakṣa
prāk sa cet pakṣadharmatvād gṛhīta' kiṃ tata' param /
pakṣadharmādibhirjñātairyena syādanumānitā
anvayo na ca śabdas prameyena nirūpyate /
vyāpāreṇa hi sarveṣāmanvitatvaṃ pratīyate
yatra dhūmo 'sti tatrāpagnerastitvenānvaya' sphuṭa' /
na tvevaṃ yatra śabdo 'sti tatrārtho 'stīti niścaya'
na tāvadatra deśe 'sau tatkāle vāvagamyate /
bhavennityavibhutvāccet sarvārtheṣu ca tatsamam
tena sarvatra dṛṣṭatvāt vyatirekasya cāgate' /
sarvaśabdairaśeṣārthapratipatti' prasajyate
athaivaṃ deśakālābhyāmasatyatvaprakalpane /
vācakapratyayaṃ kaścid brūyādarthadhiyānvitam
dharmo bhavati, parastādapi sa tāvāneva pramātavya' /
tad yadi pakṣadharmatvamavagantumasau prathamamevāvagamyate, tato gṛhīte tasmin kiṃ parabhāvinā pakṣadharmādijñānena ato nānumānatetyāha---yaścetidvayena ||83,84||
anvayamidānīṃ dūṣayati--- anvaya iti /
kathaṃ na nirūpyate, ata āha---vyāpāreṇeti ||85||
etadeva darśayati---yatreti /
iha tvevaṃ nāstītyāha---na tviti ||86||
kathaṃ netyata āha--- na tāvaditi /
idaṃ ca pūrvamevoktamiti /
nanu vaibhavācchabdasya nityatvāccārthasya śabdārthayo' śakyate 'nvayo darśayitumityāha--- bhavediti /
pariharati---sarvārthoṣviti ||87||
kimato yadyevamata āha---teneti ||88||
prakārāntareṇa sambandhamāśaṅkate---athaivāmiti ||89||
naivamapyasti dṛṣṭo hi vināpyarthadhiyā kvacit /
vācakapratyayo 'smābhiravyutpannanarān prati
dvitīyādiprayoge ca bhavedanvayakalpanā /
śatakṛtva' prayukte 'pi na ca dṛṣṭārthadhī' kvacit
nanu ye jñātasambandhāsteṣāṃ dṛṣṭo 'nvaya' sphuṭa' /
yadyevamanvayātpūrvaṃ sambandha' ko 'pi kalpita'
nāṅgamarthadhiyāmeṣā bhavedanvayakalpanā /
anvayādhīnajanmatvamanumānasya ca sthitam
jñāte pratītisāmarthye tdavaśādeva jāyate /
paścādanvaya ityeṣa kāraṇaṃ kathamucyate
etadapi dūṣayati---naivamiti /
kāraṇamāha--- dṛṣṭo hīti (asmā)bhirantena /
kva dṛṣṭa' ata āha--- avyutpanneti ||90||
nanu dvitīyādiprayoge śabdārthapratyayayoranvayo grahīṣyata ityāśaṅkate---dvitīyādīti /
etadapi dūṣayati--- śatakṛtva iti /
śatakṛtva' prayoge 'pyajijñāsāsurna sambandhaṃ budhyate /
aviditasambandhaśca nārthaṃ pratyetīti ||91||
nanu jñātasambandhasya tāvanna śabdajñānamarthajñānaṃ vyabhicarati /
tasyaiva cānumānatvamiṣyata ityāha---nanviti /
pariharati--- yadyevamiti /
yadi jñātasambandhasyānvaya', anya eva tarhi sambandha' śabdārthayorabhyupagamyata iti ||92||
tata' kimata āha---nāṅgamiti /
yadi nāṅgaṃ , kiṃ jātamata āha---anvayeti /
asatyanvaye jñānaṃ nānumānamiti bhāva' ||93||
anvayastu pūrvāvagatapratītisāmarthyānusāreṇaiva jāyamāno nārthagrahītau kāraṇamityāha--- jñāta iti ||94||
tsamāttannirapekṣaiva śabdaśakti' pratīyate /
na ca dhūmānvayatpūrvaṃ śaktatvamavagamyate
vyatireko 'pyavijñātādarthāt śabdadhiyo yadi /
so 'pi paścāc sthitatvena nārthapratyayasādhanam
sambandhaṃ yaṃ tu vakṣyāmastasya nirṇayakāraṇam /
syādanvayo 'tirekaśca na tvarthādhigamasya tau
tasmādananumānatvaṃ śabde pratyakṣavad bhavet /
trairūpyarahitatvena tādṛgviṣayavarjanāt
sati cāsya pramāṇatve bhedābedanirūpaṇā /
yuktā na tu padajñānāt padārtho 'tra pramāyate
upasaṃharati---tasmāditi /
anumāne tu nānvayātpūrvaṃ gamakatvasiddhirityāha---na ceti ||95||
vyatirekamidānīṃ dūṣayati--- vyatireka iti /
na hyanavagater'the tajjñānena vinā śabdajñānaṃ bhavatīti vyatireka' śakyate 'vagantum /
avagataścedartha' kiṃ vyatirekāśraṇeneti ||96||
kimidānīmanupayogināvanvayavyatirekau śabde netyāha--- sambandhamiti /
śaktini (ṣkarṣe) yorvyāpāro vācyavācakarūpa' śabdārthayo' sambandha iti ||97||
evaṃ ca trailakṣaṇyaparityāgenānanumānatvaṃ prasādhya prayogeṇa darśayati---tasmāditi /
śabdo nānumānaṃ trairūpyarahitatvāt
pratyakṣavat /
tādṛgviṣayavarjanāt /
tadvadeva tādṛk /
viṣayavarjanaṃ ca 'sāmānyaviṣayatvaṃ hī'tyādinā varṇitameveti ||98||
idaṃ ca padasyānumānād bhedapratipādanaṃ prauḍhipradarśanārthamasmābhi' kṛtam /
na tupadaṃ pramāṇamityāha--- satīti ||99||
padaṃ prayujyamānaṃ hi caturdhārthe prayujyate /
pratyakṣe ca parokṣe ca jñāte 'jñāte 'pi vā purā
tatra yatpūrvavijñāte pratyakṣe ca prayujyate /
pramite ca prayuktatvādanuvādo 'dhikād vinā
adṛṣṭapūrve tvajñānaṃ sambandhapratyayo 'pi vā /
sambandho na ca tasyārtho yor'tha' sa tvakṣagocara'
parokṣe 'nanubhūte ca nābhidheye matirbhavet /
parokṣaścānubhūtaśca yastatra smṛtiriṣyate
pramite ca pravṛttatvāt smṛternāsti pramāṇatā /
paricchedaphalatvāddhi prāmāṇyamupajāyate
yathā na pramāṇaṃ tathā darśayati--- padamiti /
tāneva catura' prakārānāha--- pratyakṣa iti ||100||
eṣvartheṣu prayuktasya yathā na prāmāṇyaṃ tathāha--- tatreti ||101||
adṛṣṭapūrve tu samprati pratyakṣe 'nutpattilakṣamamevāprāmāṇyamityāha---adṛṣṭapūrvaiti /
sambandhajñānameva vā tadā jāyata ityāha--- sambandheti /
na ca sambandha eva padasya prameya iti vācyam, tasyārthāpattiprameyatvādityabhiprāyeṇāha--- sambandha iti /
tadarthastu pratyakṣādavagata ityāha--- yor'tha iti ||102||
ṇananubhūtapūrve parokṣe ca jñānānutpattirevetyāha---parokṣaiti /
anubhūte tu parokṣe smṛtirityāha--- parokṣa iti ||103||
nanu smṛtimeva janayat pramāṇaṃ bhaviṣyatyata āha--- pramita iti /
pramitaviṣayā hi smṛti', sannikṛṣṭārthagocaraṃ ca pramāṇamiti sthitiriti /
kathaṃ puna' pramitaviṣayaṃ na pramāṇamata āha--- paricchedeti /
paricchedaphalaṃ hi pramāṇam /
na ca smṛtyā kiñcit paricchidyate, pūrvavijñānamātropasthāpakatvāditi ||104||
tādātvikaparicchedaphalatvena pramāṇatā /
pratyabhijñānavat kasmāt smṛte 'pi na kalpyate
yāvān pūrvaparicchinnastāvānevādhāryate /
smṛtyā tadanusāreṇa tadā sattve 'sya naiva dhī'
padamabhyadhikābhāvāt smārakānna viśiṣyate /
yadādhikyaṃ bhavet kiñcit tatpadasya na gocara'
pramāṇamanumānaṃ vā yadyapi syātpadānmiti' /
vākyārthasyāgamārthatvād doṣo nāgamavādinām
atra codayati---tādātviketi /
yadyapi pūrvamasāvartho 'vagata', tathāpi tadānīṃ sattāṃ bodhayantī pratyabhijñānavat smṛti' pramāṇaṃ kimiti na bhavatīti ||105||
pariharati---yāvāniti /
utpadyate smṛtiranyadā, na tu pratyabhijñānavat tadanīṃ vastu' sattāṃ niścāyayati, pūrvajñānānusāritvāditi ||106||
nanu pūrvasaṃskāramātrajā hi smṛti', idaṃ tu pratyutpannakāraṇakaṃ padāt padārthajñānaṃ grahaṇameva, kathaṃ smṛtirucyate /
ata āha---padamiti /
mā bhūt smaraṇaṃ, grahamapīdamanadhikaviṣayamevādhikapratibhāsābhāvāt, ato na padaṃ smārakebhya' sadṛśādṛṣṭādibhyo viśiṣyata ityapramāṇamiti /
nanu kriyākārakayoranyataroccāraṇe 'vaśyamanyatarasyānyataravyatiṣaṅgo buddhau bhavati /
ata' kathamucyate nādhikyamavagatamyata ityata āha--- yadādhikyamiti /
padāntarasyaivāsau prasādau na padasyaikasyaivetyartha' ||107||
idaṃ cāsmābhi' sauhṛdamātreṇa śiṣyebhya' kathyate na padaṃ pramāṇamiti /
na tu tatpramāṇatve vākyārtho nāgamārtho bhavati /
tena hi pramāṇenāpi bhavatāvaśyaṃ padārthe bhavitavyam /
ata' pramāṇāntarānadhigatamartha gamayadvākyaṃ pramāṇameva /
evamanumānāntargatatve 'pi padasya na kācit kṣati', vākyārthasyānanumeyatvādityāh--- pramāṇamiti ||108||
vākyārthe tu padārthebhya' sambandhānubhavādṛte /
buddhirutpadyate tena bhinnāsāvakṣabuddhivat
vākyādhikaraṇe cāsya heto' siddhirbhaviṣyati /
sarveṣāṃ ca paroktānāṃ vākyād buddhāvasiddhatā
āha vākyārthajñānasyaiva kathamananumānatvaṃ, tadapyālocitānugamanamanumānamevāta āha---vākyārthaiti /
agṛhītasambandhā eva padārthā' vākyārthaṃ gamayanti /
ato na vākyārthajñānamanumānam /
evañca darśayitavyaṃ vākyārthabuddharanumānād bhinnā sambandhanubhavādṛte jāyamānatvād akṣabuddhivaditi ||109||
kathaṃ punarapratibaddhamarthāntarasya pratipādakam, evaṃ hyatiprasaṅga' /
atosiddho heturata āha---vākyeti /
ye ca parai' padārthabuddheranumānādabhedahetava uktā', te tāvad bahavo vākyārthabuddhāvasiddhā ityāha--- sarveṣāmiti /
vākyārthabuddhirhi na tāvadanvayavyatirekajā /
nāpa sambandhatvāt /
sāmānyaviṣayatvamapyasiddhaṃ viśiṣṭaviṣayatvāt /
pratyakṣānyapramāṇatvatadadṛṣṭārthabodhane tūpamānādīni prasādhya naikāntikīkārye /
tadadṛṣṭārthabodhanaṃ cānumānābhāsairapyanaikāntikam /
evaṃ trikālaviṣayamapyanumānābhāsetatrāpyasiddhameva /
uktaṃ hi śabdaśaktinirdhāraṇe 'tayorvyāpāro na buddhijanmanī'ti /
sambandhapūrvakatvaṃ tu yadyaviśeṣitaṃ tat pratyakṣeṇaivānaikāntikam, tadapi hīndriyārthasambandhapūrvakameva /
athānumānāṅgasambandhapūrvakatvaṃ, tadasiddham, vyāptirhi tadaṅgam /
na ca padāt padārthajñāne vyāpti' kāraṇam /
sāmānyaniṣayatvaṃ cābhāsenaivānaikāntikameva pratyakṣadarśana(prabhavatva) pratyakṣānyapramāṇatvatadadṛṣṭārthabodhananāni tūpamānādibhirapīti ||110||
yata evaivaṃ vākyārthabuddha' sahārthairadṛṣṭeṣvapi vākyeṣu padārthamātravido jāyate /
ato 'syā' sphaṭataramanumānād bhedaṃ paśyanta' saugatāstato 'vatīryāgamasyāmānavyatirekāt vibhyata' padābedavicāraṇāyāmeva kliṣṭā' /
evaṃ hi
vākyeṣvadṛṣṭeṣvapi sārthakeṣu padārthavinmātratayā pratītim /
dṛṣṭvānumānavyatirekabhītā' kliṣṭā' padābhedavicāraṇāyām
Original text: Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0