મીમાંસશ્લોકવાર્ત્તિક (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.6

ઇતિ શબ્દવાર્તિકમ્ ।
અથોપમાનપરિચ્છેદઽ ।
કીદૃગ્ગવય ઇત્યેવં પૃષ્ટો નાગરિકૈર્યદિ ।
બ્રવીત્યારણ્યકો વાક્યં યથા ગૌર્ગવયસ્તથા

મન્યતે ।
અસ્તુ તાવત્પદમપ્યનુમાનાદભિન્નમ્ ।
એતાવતાપીહ શબ્દાનુમાનયોરૈક્યમિતિ વાક્ય પ્રવર્તત સોપહાસમાહ --- વાક્યેષ્વિતિ ॥111॥
ઇત્યુપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયાં
શબ્દપરિચ્છેદઽ સમાપ્તઽ॥
અથોપમાનપરિચ્છેદઽ ।
ઽઉપમાનમપિ સાદૃશ્યમસન્નિકૃષ્ટેર્ઽથે બુદ્ધિમુત્પાદયતિ ।
યથા ગવયદર્શનં ગોસ્મરમસ્યેઽકિ ભાષ્યમ્ ।
અસ્યાયં તાત્પર્યાર્થઽ--- ઉપામાનમપિ ન પરીક્ષણીયમ્, એવં લક્ષમકત્વેનાવ્યભિચારાદિતિ ।
અવયવાર્થસ્ત્વેકત્ર દૃશ્યમાનં સાદૃશ્યં પ્રતિયોગ્યન્તરે દૃશ્યમાનપ્રતિયોગિસાદૃશ્યવિશિષ્ટતયાસન્નિકૃષ્ટેર્ઽથે યાં બુદ્ધિમુત્પાદયતિ ઽએતત્સાદૃશ્યવિશિષ્ટો ઽસાઽવિતિ, સોપમાનમિતિ, સોપમાનમિતિ ચ યત્તદોરધ્યાહારઽ ।
ન ચ વાચ્યં વિષયવિશેષાનુપાદાનાત્ કથં સાદૃશ્યવિશિષ્ટવિષયા બુદ્ધિરવગમ્યત ઇતિ, પ્રસિદ્ધપ્રમાણાનુવાદેન હ્યત્રાપરીક્ષા પ્રતિપાદ્યતે ।
લોકે ચ સાદૃશ્યવિશિષ્ટવિષયૈવ
એતસ્મિન્નુપમાનત્વં પ્રસિદ્ધં શાવરે પુનઽ ।
તસ્યાગમાબહિર્ભાવાદન્યથૈવોપવર્ણિતમ્

પુરુષપ્રત્યયેનૈવ તત્રાર્થઽ સમ્પ્રતીયતે ।
બુદ્ધિરુપમાનમિતિ પ્રસિદ્ધમ્ ।
અતો ન દોષઽ

દૃશ્યમાનવિશેષમેકદેશદર્શનાદિતિવદનુપાત્તમિતિ ચેદ્ ન ।
ઉદાહરણે ઉપાદાનાત્ ।
એવં હ્યાહ--- ઽયથા ગવયદર્શનં ગોસ્મરણસ્યેઽતિ ।
અસ્યાર્થઽ--- દૃશ્યતે ઽસ્મિન્નિતિ દર્શનં, અધિકરણે લ્યુટ્ ।
ગવયો દર્શનમસ્યેતિ ગવયદર્શનમ્ ।
સાદૃશ્યમન્યપદાર્થઽ ।
એતદુક્તં ભવતિ--- ગવયે દૃશ્યમાનં સાદૃશ્યમિતિ ।
અત્રોદાહરમાનુસારેણ લક્ષમવાક્યે ઽપિ
દૃશ્યમાનમેવ સાદૃશ્યમાનમેવ સાદૃશ્યમભિમતમિતિ ગમય્તે ।
ગોસ્મરણસ્યેતિ ચ ઽનન્દિગ્રહીઽ (પા-3-1-134) ત્યાદિના કર્તરિ લ્યુઽ ।
ગાં સ્મરતઽ પ્રમાતુઽ ।
યથા ગવયે દૃશ્યમાનં સાદૃશ્યમેતત્સદૃશાગૌરિતિ બુદ્ધિમુત્પાદયતીતિ ।
સઙ્ગતિસ્તુ પ્રસિદ્ધિબાહુલ્યાત્ શાબ્દાનન્તરમુપમાનમિતિ પ્રગેવોક્તમ્ ।
અત્ર ચોદયતિ--- પ્રસિદ્ધપ્રમાણાનુવાદેનાત્રાપરીક્ષા પ્રતિપાદ્યતે ।
અતો યથા નૈયાયિકોક્તમુપમાનં પ્રમાણમાશ્રીયતે, એવં તદુક્તમેવોપમાનલક્ષણમાશ્રયિતુમુચિતમ્ ।
એવં હિ તૈરુક્તં--- ઽપ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમુપમાનમિઽતિ ।
અસ્યાર્થઽ--- પ્રસિદ્ધેન ગવાદિના સાધર્મ્યાત્ સાધ્યસ્યાપ્રસિદ્ધસ્ય ગવયાદેઽ કઞ્ચિદનભિજ્ઞં પ્રતિ સાધનં પ્રજ્ઞાપનં યાદૃશો ગૌસ્તાદૃશો ગવય ઇચિ વાક્યં, તજ્જનિતા વા બુદ્ધિરુપમાનમિતિ ।
તદેતત્પરિહારેણ લક્ષણાન્તરપ્રણયને કારણં વાચ્યમિત્યત આહ--- કીદૃગિતિ દ્વયેન ।
સત્યં નૈયાયિકૈરિદમુક્તમ્ ।
ન તુ યુક્તમ્ ।
અનન્તરોક્તાગમાબહિર્ભાવાત્ ।
શબ્દવિજ્ઞાનાદ્ધીદમસન્નિકૃષ્ટેર્ઽથે વિજ્ઞાનમ્ ।
અતો ઽન્યથૈવ શાબરે તન્ત્રે ઉપમાનં વર્ણિતમિતિ ॥1,2॥
નૈયાયિકાગમલક્ષણાનુસારેણાપ્યસ્યાગમત્વમવગમ્યત ઇત્યાહ--- પુરુષેતિ ।
એવં હિ નૈયાયિકાનાં શાબ્દલક્ષણમ્ ઽઆપ્તોપદેશઽ શબ્દઽ ઇતિ ।
અત્રાપિ ચાપ્તપુરુષપ્રત્યેનૈવાપરિદૃષ્ટે ગવયાદૌ સાદૃશ્યેન સમ્પ્રત્યયો ભવતિ ।
નાનાપ્તા(દ્ધિ?દ્વિ) સંવાદાત્ ।
અત આપ્તસ્યૈવેદં વચનમવ્યભિચારરીતિ મત્વા તદબલભાવી નિશ્ચયો જાયતે, તેષામપ્યાગમ એવેતિ ॥3॥
તદીયવચનત્વેન તસ્માદાગમ એવ સઽ ॥3॥
સદૃશાદુપજાયેત યા મતિઽ સદૃશાન્તરે ।
ધ્યાનાદિસ્મૃતિતુલ્યત્વાત્ સા પ્રમાણં કથં ભવેત્

દેશકાલાદિભેદેન યથાન્યત્ર વિશિષ્યતે ।
પ્રમેયં નૈવમસ્ત્યત્ર નગરસ્થાનુસારતઽ

શ્રુતતિદેશવાક્યાનામારણ્યે ગવયે મતિઽ ।
યા સોપમાનં કેષાઞ્ચિદ્ ગોસાદૃશ્યાનુરઞ્જિતા

નનુ શાબરે ઽપિ હ્યદૃશદર્શનાત્ સદૃશાન્તરે જ્ઞાનમુપમાનમિતિ વર્ણિતમ્ ।
એતદપિ સ્મરણાબહિર્ભાવાદપ્રમાણમેવ ।
યથા હિ કિઞ્ચિદ્ ધ્યાયતઽ સ્મરણં ભવતિ, એવં સદૃશદર્શિનો ઽપિ સદૃશાન્તરે સ્મરણમ્, અતો ન ધ્યાનાદિજન્મના સ્મૃત્યા સહાસ્યાઽ કશ્ચિદ્ વિશેષઽ ।
અતો ઽપ્રમાણમિત્યાહ--- સદૃશાદિતિ ।
નૈયાયિકલક્ષણં તાવદાગમાબહિર્ભાવિ ।
શાબરં ત્વપ્રમાણમેવ ક્ષઙ્ગૃહ્ણાતીતિ ॥4॥
નનુ સ્મૃતિસમ્ભિન્નમપિ દેશાદિભેદેન જાયમાનં પ્રત્યભિજ્ઞાનં પ્રમાણં દૃષ્ટમ્ ।
એવમિહાપિ ગાં નગરે દૃષ્ટવતો વને ગવયદર્શનસ્તદ્ભાનં પ્રમાણં ભવત્યત આહ---દેશકાલાદીતિ ।
ન ખલુ દેશાદિભેદઽ સન્માત્રતયા પ્રામાણ્યે કારણમ્, અપિ તર્હિ પ્રમેયતયા, ન ચેહ દેશાન્તરાદિવિશિષ્ટો ગૌઽ પ્રમીયતે, અપિ તુ નગરાવગતઽ સમ્પ્રત્યપિ તત્સ્થ એવ સ્મર્યત ઇતિ ॥5॥
નૈયાયિકૈકદેશિનાં મતમુપન્યસ્યતિ---શ્રુતેતિ ।
યેન કિલાતિદેશવાક્યં શ્રુતં યાદૃશો ગૌસ્તાદૃશો ગવય ઇતિ, તસ્ય શ્રુતાદિદેશવાક્યસ્ય વનં પ્રાપ્તસ્ય યત્ સ્વયમસૌ ગોસદૃશો ગવય ઇતિ સાદૃશ્યાનુરઞ્જિતં ગવયજ્ઞાનમિદમુપમાનમિતિ ॥6॥
પ્રત્યક્ષો ગવયસ્તાવત્ સાદૃશ્યસ્મૃતિરત્ર તુ ।
નનુ સાદૃશ્યયુક્તેર્ઽથે ન સ્મૃતિર્નૈન્દ્રિયાદ્ ગતિઽ

પૂર્વવાક્યાર્થવિજ્ઞાનાન્નાધિક્યં ગવયે યદિ ।
સ્મરણાદવિશિષ્ટત્વાત્ સઙ્ગતેર્ન પ્રમાણતા

અથ ત્વધિકતા કાચિત્ પ્રત્યક્ષાદિવશાદ્ ભવેત્ ।
યાવદ્ધીન્દ્રિયસમ્બદ્ધે1 તત્પ્રત્યક્ષમિતિ સ્મૃતમ્

એતદપિ દૂષયતિ---પ્રત્યક્ષ ઇતિ ।
ગવયસ્તાવદિન્દ્રિયસન્નિકર્ષાત્ પ્રત્યક્ષેણ પ્રતીયતે ।
ગોસાદૃશ્યમપ્યતિદેશવાક્યાદવગતં સ્મર્યત ઇતિ નોપમેયમસ્તીતિ ।
અત્ર ચોદયતિ--- નન્વિતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- ગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટો હ્યત્ર ગવયો ઽવગમ્યતે ।
ન ચ તત્પ્રત્યક્ષં, ગોરપ્રત્યક્ષત્વાત્ ।
તદ્વિશિષ્ટો ગવય ઉપમાનસ્ય વિષયઽ ।
ન હ્યસૌ પ્રત્યક્ષેણાવસીયતે, ગવયમાત્રવિષયત્વાત્ તસ્ય ।
ન ચાગમાદવગતઽ સ્મર્યતે, સામાન્યવિષયત્વાદાગમસ્ય ।
ઇહ ચાયમસાવિતિ વિશેષપ્રતિભાનાદિતિ ॥7॥
એતદપિ વિકલ્પ્ય દૂષયતિ---પૂર્વેતિસાર્ધેન ।
ઇદમત્ર વિકલ્પનીયમ્---- અતિદેશવાક્યાદવગતાત્ કિઞ્ચિદધિકમવગમ્યતે ન વા, યદિ નેત્યાહ, તતઽ સ્મરણાદવિશિષ્ટા સઙ્ગતિરિયમપ્રમાણમ્ ।
યથા પદાત્ પદાર્થજ્ઞાનં પ્રત્યુત્પન્નકારણજત્વેનાસ્મરણમપ્યનધિકવિ,યત્વાદપ્રમાણમ્, એવમિહાપ્યતિદેશવાક્યાવગતગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટવગયજ્ઞાનમ્ ।
યદિ
તર્હિ પ્રત્યક્ષાદેવ લભ્યત ઇતિ ન પ્રમાણાન્તરાવકાશ ઇતિ ॥8 1।2॥
નનુક્તમસન્નિહિતે ગવિતત્સાદૃશ્યસ્યાપ્રત્યક્ષાત્વાન્ન તદ્વિશિષ્ટો ગવયઽ પ્રત્યક્ષેણાવગન્તું શક્યત ઇતિ સાવકાશં પ્રમાણાન્તરમિત્યત આહ--- યાવદ્ધીતિ ।
યાવદિન્દ્રિયવ્યાપારાનન્તરમપરોક્ષં ભાસતે તન્નઽ પ્રત્યક્ષમ્ ।
તથા ચ સાદૃશ્યવિશિષ્ટો ગવય ઇતિ કથમપ્રત્યક્ષો ભવિષ્યતિ ।
પ્રતિજાતિ કૃત્સ્નપરિસમાપ્તમેવ જાતિવત્ સાદૃશ્યમિત્યપ્રત્યક્ષે ઽપિ ગવિ તત્સાદૃશ્યવિશિષ્ટગવયપ્રત્યક્ષમુપપદ્યત એવેતિ ભાવઽ ॥9॥
સ્મર્યમાણ્સ્ય ચાંશસ્ય વિવેકે નાપ્રમાણતા ।
શ્રુતાતિદેશવાક્યત્વં ન ચાતીવોપયુજ્યતે

યે ઽપિ હ્યશ્રુતતદ્વાક્યાસ્તેષામપિ ભવત્યયમ્ ।
પ્રત્યક્ષદૃષ્ટગોત્વાનાં વને ગવયદર્શિનામ્

અથ સંજ્ઞાનુસન્ધાનં તેષાં નાસ્તીતિ વર્ણ્યતે ।
ન નામ્, વસ્તુ તત્તાવત્ સર્વથા તૈઽ પ્રતીયતે

ન ચ શબ્દાર્થસમ્બન્ધઽ પ્રમેયો ઽત્ર તદેષ્યતે ।
સાદૃશ્યાવધૃતે વાક્યે વાક્યાદવગતો હ્યસૌ

ન ચશબ્દાદિસ્મરણસમ્બેદાદપ્રમાણતા, ગૃહ્યમાણસ્મર્યમાણયોર્વિવેકસ્ય સવિકલ્પકસિદ્ધૌ ફણિતત્વાદિત્યાહ---સ્મર્યમાણસ્યેતિ ।
વિવેકે સતિ નાપ્રમાણતેત્યર્થઽ ।
શ્રુતાતિદેશવાક્યવિશેષણોપાદાનસ્યાપિ ન ફલમુપલભ્યત ઇત્યાહ--- શ્રુતેતિ ॥10॥
કથં નોપયુજ્યતે---યે ઽપીતિ ।
ગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટગવયદર્શનં ચેદુપમાનમભિમતં તદાશ્રુતતદ્વાક્યાનામપિ નગરે ગાં દૃષ્ટવતાં વને ગવયં પશ્યતામસ્ત્યેવેતિ મન્દં વિશેષણફલમિતિ ॥11॥
નન્વશ્રુતાતિદેશવાક્યાનામયમસૌ ગવય ઇતિ સંજ્ઞાનુસન્ધાનં નાસ્તિ, ઇતરેષામસ્તીત્યયમસ્તિ વિશેષ ઇત્યાહ---અથતિ ।
પરિહરતિ--- ન નામેતિ ।
યદુપમાનસ્ય પ્રમેયમભિમતં તત્તાવત્તે ઽપિ જાનન્તિ ।
સંજ્ઞિત્વં મા નામાનુસન્ધીયતામિતિ ॥12॥
સ્યાન્મતમ્--- સંજ્ઞાસજ્ઞિસમ્બન્ધ એવોપમાનસ્ય વિષયઽ ।
યથોક્તં ન્યાયવિસ્તરે---"સમાખ્યાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિરુપમાનાર્થ"ઇતિ ।
વિવૃતં ચ---"યથા ગૌરિવ ગવય ઇત્યુક્તે ગવા સમાનાર્થમિન્દ્રિયસન્નિકર્ષાદુપલભમાનો ઽસ્ય ગવયશબ્દઽ સંજ્ઞેતિ સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધં પ્રતિપદ્યતઽ ઇતિ ।
ન ચાશ્રુતાતિદેશવાક્યસ્ય શબ્દમવિદુષઽ સમાખ્યાસમ્બન્ધપ્રતિપત્તિઽ સમ્ભવતીતિ ફલ
ન ચાસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનં પુનરુત્પદ્યતે વને ।
શક્ત્યોરતીન્દ્રિયત્વેન સ્મૃતિરેવ હિ સેષ્યતે

શબ્દાનુવિદ્ધબોધે ઽપિ પ્રત્યક્ષમુપપાદિતમ્ ।
તસ્માત્ સાદૃશ્યયુક્તાર્થઽ પ્રમેયો ઽપૂર્વ ઉચ્યતામ્

વદ્વિશેષણમત આહ--- ન ચેતિ ।
કારણમાહ--- સાદૃશ્યેતિ ।
અતિ દેશવાક્યાદેવ ગોસાદૃશ્યેન ગવયશબ્દવાચ્યેર્ઽથેવધારિતે વ્યક્તિરૂપેણાનવગતો ઽપિ શબ્દાર્થસમ્બન્ધો ઽવગત એવ ।
એતદ્ધિ તદાવગતં ગોસદૃશં વસ્તુ ગવયશબ્દવાચ્યમિતિ ।
એતાવચ્ચ સમ્બન્ધસ્ય સ્વરૂપમ્, અતઽ સૂક્તં વિશેષણાનર્થક્યમિતિ ॥13॥
નનુ જ્ઞાતસ્યાપિ સમ્બન્ધસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાને પ્રામાણ્યમવિહતમેવાત આહ---ન ચેતિ ।
અત્ર કારણમાહ--- શક્ત્યોરિતિ ।
વાચ્યવાચકશક્તિનિયમો હિ શબ્દાર્થયોઽ સમ્બન્ધઽ ।
સ ચાતીન્દ્રિયત્વાન્નેહ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
પૂર્વાવગત એવાન્યૂનાનતિરિક્તઽ સ્મર્યતે ।
કિમિદાનીમતીન્દ્રિયે નૈવ પ્રત્યભિજ્ઞાનમસ્તિ, યદ્યેવમનુમાનેન કથં પૂર્વાનુભૂતમગ્ન્યાદિ પ્રત્યભિજ્ઞાયતે ।
આહ ચ--- ઽગૃહીતે ઽપિ દેશાદિભેદભિન્ને પુનઽ પ્રમાપ્રત્યભિજ્ઞાનુમાનાત્સાત્ પ્રત્યક્ષવદવધારિતે ઽપીઽતિ ।
ઇહાપિ ચ વક્ષ્યતિ---
ઽયેન નામ પ્રમાણેન ગ્રહણં બુદ્ધિકર્મણોઽઽ ।
ઇતિ ।
સત્યમ્ ।
ન બ્રૂમઽ પરોક્ષં ન પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ, યદેતદયમસૌ ગોસાદૃશ્યવિશિષ્ટો ગવય ઇતીન્દ્રિયજમપરોક્ષાવભાસં પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્---
અસ્ય શબ્દાર્થસમ્બન્ધઽ શક્તિરૂપો ન ગોચરઽ ।
ગોસાદૃશ્યેન વિજ્ઞાનતપૂર્વો ગવય એવ તુ॥
ઇતિ ।
અત એવ ઽન ચાસ્યેઽતિ સમ્બન્ધસ્ય પ્રત્યભિજ્ઞાનવિષયત્વં નિરાકરોતિ ।
ગવયસ્ત્વિહ ગોસાદૃશ્યેનાવગત પૂર્વઽ
પ્રત્યભિજ્ઞાયત ઇતિ ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમિતિ ॥14॥
અથોચ્યેત (વૃ?પ્રત્ય) ક્ષાદ્ વ્યવર્તયિતું વિશેષણોપાદાનમ્ ।
શ્રુતશબ્દોલ્લિસ્વતમિદં ગવયજ્ઞાનમતો ન પ્રત્યક્ષસ્ય વિષય ઇસ્યુપમાનસ્ય ભવિષ્યતીત્યત આહ---શબ્દેતિ ।
શબ્દાનુવિદ્ધબોધે ઽપિ હીન્દ્રિયસમ્બન્ધા
વ્યવસાયાત્મકત્વં તુ પ્રત્યક્ષસ્ય યદેષ્યતે ।
જાત્યાદિવત્ તદા તેન સાદૃશ્યં કિં ન મીયતે

પ્રત્યક્ષાભાસમેતત્તુ નિર્વકલ્પકવાદિનામ્ ।
પ્રમેયવસ્ત્વભાવાઞ્ચ નાભિપ્રેતા પ્રમાણતા

નુસારિ જ્ઞાનં શબ્દશક્તિપરામર્શજમેવેતિ પ્રત્યક્ષમેવેતિ વર્ણિતમિત્યતો નૈકત્રાપિ લક્ષણે ઉપમાનસ્ય પ્રમેયમધિકં પશ્યામ ઇતિ વાચ્યમસ્યાપૂર્વં પ્રમેયમિત્યુપસંહરતિ--- તસ્માદિતિ ॥15॥
યદિ તૂચ્યતે--- પ્રતિયોગિસાપેક્ષં સાદૃશ્યગ્રહણમ્ અતો ન પ્રત્યક્ષમ્, અર્થેન્દ્રિયસામર્થ્યમાત્રજં હિ પ્રત્યક્ષં જ્ઞાનં, ન તત્પૂર્વમપરં વાનુસન્ધત્તે ।
અતઽ પ્રત્યક્ષે ઽપિ ધર્મિણિ પરોક્ષમેવ સાદૃશ્યમિતિ ન તદ્વિશિષ્ટસ્ય પ્રત્યક્ષત્વમિતિ સાવકાશમુપમાનમિત્યત આહ---વ્યવસાયેતિ ।
બૌદ્ધાનામયં સિદ્ધાન્તઽ--- યદવિકલ્પકમાપાતજં પ્રત્યક્ષમિતિ ।
નૈયાયિકાસ્તુ વ્યવસાયાત્મકપ્રત્યક્ષવાદિનઽ ।
અતો જાત્યાદિવત્સાદૃશ્યમપિ તેષાં કિં ન પ્રત્યક્ષેમ પ્રમીયત ઇતિ ॥16॥
નિર્વિકલ્પકવાદિનામપિ નેદં પ્રમાણાન્તરં,પ્રત્યક્ષાભાસત્વાદિત્યાહ--- પ્રત્યક્ષેતિ ।
એવં તાવત્ સાદૃશ્યસ્ય વસ્ત્વન્તરત્વમઙ્ગીકૃત્ય તત્પ્રત્યક્ષતયોપમાનસ્ય વિષયાભાવેનાપ્રામાણ્યમુક્તમ્ ।
ઇદાનીં બૌદ્ધમતેન સાદૃશ્યાપલાપમાહ---પ્રમેયેતિ ।
નિર્વિકલ્પકપ્રત્યક્ષવાદિનામપિ સાદૃસ્યપ્રમેયાભાવાદપમાનસ્ય પ્રમાણતા નાભિપ્રેતા ।
અતસ્તેષુ સ્પર્ધમાનેષુ કથમુપમાનં પ્રમાણમ્ ।
અયં ચ તેષામભિપ્રાયઽ--- સાદૃશ્યં હિ ન તાવદાશ્રયેભ્યો ભિન્નમુપલમ્ભાત્ ।
અભેદે ચાશ્રયાત્ તન્માત્રાપાતાત્ ।
કથં ચાશ્રયેષુ વર્તતે ।
ન તાવત્ કાર્ત્સ્ન્યેન વૃત્તમન્યત્રાપિ તથૈવ વર્તત ઇતિ સામ્પ્રતમ્ ।
ન ચ ભાગશઽ, તદભાવાત્ ।
કિઞ્ચેદં સાદૃશ્યં ન તાવદ્ દ્રવ્યગુણકર્મણામન્યતમમ્, પદાર્થપણ્ડિતૈસ્તેષ્વનુપસંખ્યાતત્વાત્ ।
ન હિ નવસુ દ્રવ્યેષુ ચતુર્વિશત્યાં ગુણેષુ પઞ્ચસુ વા કર્મસુ સાદૃશ્યમન્તર્ગતં પશ્યામઽ ।
ન ચ સામાન્યમેવ સાદૃશ્યં, તદ્ધિ તદ્બુદ્ધૌ કરણં, તદ્વદ્બુદ્ધિવેદ્યં ચ સાદૃશ્યં, તત્સાદૃશ્યે ચ ગોત્વાદાવપિ તથાત્વપ્રસનઙ્ગઽ ।
અવયવસામાન્યાનિ સાદૃશ્યમિતિ ચેદ્ ।
ન ।
તેષ્વપ્યૈકૈકશ્યેનસાદૃશ્યબુદ્ધેરુપજનનાત્ ।
ભૂયાંસિ સાદૃશ્યમિતિ ચેદ્ ।
ન ।
ભૂયઽ સ્વપ્યેકત્ર સમાહૃતેષુ પ્રતિયોગ્ય(ન્યતરા?) નપેક્ષેષુ સાદૃસ્યબુદ્ધેરુપજનનાત્ ।
સન્તિ ખલુ તાન્યેકત્ર સમાહૃતાનિ વસ્તૂનિ, ન ચ સાદૃશ્યબુદ્ધ્યા ગૃહ્યન્તે, ન હ્યનપેક્ષિતપ્રતિયોગિભેદં સદૃશો ઽયમિતિ ગાં જાનાતિ ।
પ્રયોગ્યપેક્ષયા સામાન્યાનિ સાદૃશ્યમિતિ ચેતિ ।
કિમિદાનીમાપેક્ષિકં સાદૃશ્યમ્ ।
બાડમ્ ।
યદ્યેવમપેક્ષયા તદભિવ્યજ્યતે જન્યતે વા ।
ન તાવજ્જન્યતે ।
દ્વિત્વમિવાપેક્ષાબુદ્ધ્યા, સહજસિદ્ધત્વાત્ ।
અભિવ્યઞ્જકાનિ ત્વાલોકેન્દ્રિયાદીનિ સન્તીતિ કિમન્યદપેક્ષતે ।
યદિ ચાવયવસામાન્યાનિ સાદૃશ્યં, યમયોસ્તુ તદભાવાદભાવપ્રસઙ્ગઽ ।
તત્રાપિ તદભ્યુપગમે તન્નાશે સામાન્યનાશાત્ સિદ્ધાન્તહાનિઽ ।
ચિક્ષાદૌ ચ પારિણામિકાનામવયવાનાં કરશિરઽ પ્રભૃતીનામભાવાત્ ।
સામાન્યાભાવે સાદૃશ્યાભાવઽ ।
એવમેવ ગન્ધદિષ્વપિ પ્રસઙ્ગો દર્શનયિતવ્યઽ ।
અવયવાનાં કર્ણાદીનામવયવાન્તાભાવાદસાદૃશ્યમ્ ।
અથ મતમ્, સત્યં નાવયવસામાન્યાનિ સાદૃશ્યમ્ ।
કિન્તુ તત્ત્વાન્તરમેવેદં દ્રવ્યજાતિગુણકર્મભ્યો વ્યતિરિક્તં ગુણભેદો વા ।
યથાહ ગુરુઽ--- ઽન સામાન્યં સાદૃશ્યમ્ ।
કિં તર્હિ?તદેવ તત્, ગોત્વાદેરકત્વાઽદિતિ ।
એવં ચોપપન્નો ભવતિ સદૃશસમ્ભાવનમેવ તત્ર વિધ્યર્થઽ શ્યેનચિઞ્ચોદનાર્થઽ ।
શ્યેનવ્યક્તિજાત્યોઽ સ્વભાવનિર્મિતપક્ષત્વગ્રસમાંસલોહિતાસ્થિશિરઽ પૃષ્ઠપાદોદરાદ્યવયવારબ્ધાવયવિસમવાયિત્વેનેષ્ટકાભિરશક્યસમ્પાદનત્વાત્ ।
યદિ ચાવયવસામાન્યાનિ સાદૃશ્યમિષ્યન્તે તતસ્તેષામિહાભાવાત્ સાદૃશ્યમપિ દુઽ સમ્પાદનમિતિ સો ઽનારભ્યોર્ઽથઽ પ્રતિજ્ઞાતો ભવેત્ ઽશ્યેનચિતં ચિન્વીતેઽતિ ।
એવં ચાનવયવેષ્વપિ ગન્ધાદિષુ સાદૃશ્યસંવિદુપપત્સ્યત ઇતિ ।
તચ્ચ નૈવમ્ ।
તત્ત્વાન્તરે હિ સાદૃશ્યે ગામનપેક્ષ્યાપિ ગવયં સદૃશમિતિ જાનીયુઽ ।
તત્ર હિ તન્નિરવશેષમેવ સાદૃશ્યં પરિસમાપ્તમિતિ કિમન્યદપેક્ષતે ।
કથમનપેક્ષિતે ગવિ તત્સાદૃશ્યવિશિષ્ટો ઽવગમ્યત ઇતિ ચેત્ કસત્સ્ય ગવા સમ્બન્ધઽ ।
સમવાય ઇતિ ચેત્, સો ઽપિ તર્હિ ગવયવદ્ ગોસદૃશતયા જ્ઞાતવ્યઽ ।
અપિ ચ સમવેતં નામ તત્સાદૃશ્યં ગવયગતસાદૃશ્યગ્રહણે ઽપિ કિમિત્યપેક્ષ્યતે ।
ન હિ ગોત્વં શાબલેયે સમવેતમિતિ
સાદૃશ્યસ્યાપિ વસ્તુત્વં ન શક્યમપબાધિતુમ્ ।
ભૂયોવયવસામાન્યયોગો જાત્યન્તરસ્ય તત્

બાહુલેયે તદબોધે ઽપિ તદપેક્ષા દૃષ્ટા ।
તથેદં ગવિ ગવયસાદૃશ્યમિતિ ન તદપેક્ષાહેતુરુપલભ્યત ઇતિ ।
અપિ ચાપેક્ષતાં નામ ગૌઽ,
દૂરાદ્ ગામુપલબ્ધવતો(ઽ)વિદિતાવયવસામાન્યવિભાગસ્યાપિ ગોસદૃશ્યગવયજ્ઞાનં ભવેત્ ।
અવયવસામાન્યાન્યપિ તદ્બોધે ઽપ્યપેક્ષ્યન્ત ઇતિ ચેત્ ।
વક્તવ્યો ઽપેક્ષાર્થઽ ।
યદિ મતમ્, અભિવ્યઞ્જકાનિ તસ્યાવયવસામાન્યાનીતિ, તાનિ તર્હિ ગવયવર્તીનિ તસ્યાભિવ્યઞ્જકાનિ, સન્તિ ચ તાનિ ગવે(?વિ) ઇતિ કિં ગોગતદ્વેદનેન, અતો ગવ્યવગતે ઽનવગતેષુ ચાવયવસામાન્યેષુ ગોસાદૃશ્યજ્ઞાનં જાયેત ।
જાત્યોર્હિ તત્સાદૃશ્યમ્, અવગતે ચ તે ઇતિ કિમન્યદપેક્ષ્યતે ।
યઞ્ચેદમવયવસામાન્યાનાં બાહુલ્યે સદૃશત્વમ્, ઇદં ચ ન સ્યાદર્થાન્તરત્વે સાદૃશ્યસ્ય સર્વત્ર તાવત્ત્વાત્ ।
સ્યાન્મતમ્, વ્યઞ્જકાનિ તાનિ તસ્ય ।
ભવતિ ચાભિવ્યઞ્જકપ્રકર્ષે ઽભિવ્યઙ્ગ્યબુદ્ધિપ્રકર્ષઽ ।
યથા ઘટાદૌ તદ્વદિહાપિ ભવિષ્યતીતિ ।
તન્ન ।
ન હિ બુદ્ધિમાત્રમત્ર પ્રકૃષ્યતે ।
અપિ તર્હિ વસ્ત્વેવ સાતિશયમુપાલભામહે ।
અત એવ મુખ્યાપચારે સદૃશોપાદિત્સયાસુસદૃશં પ્રતિનિધીયતે ।
ન મન્દસદૃશમિત્યેતદપિ યત્કિઞ્ચિત્ ।
અતઽ કલ્પનામાત્રકલ્પિતં દ્વિચન્દ્રાલાતચક્રાદિવદ્ ભ્રાન્તિકરણં સાદૃશ્યં ન પ્રામાણિકમિતિ ।
પ્રમેયાભાવાદપિ નોપમાનાઙ્ગમન્યદ્ વા સદૃશ્યે પ્રમાણમિત્યાપેક્ષ ઇતિ ॥17॥
અત્ર સમાધિમાહ---સાદૃશ્યસ્યેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- નેદં કલ્પનામાત્રકલ્પિતં, મિથ્યાત્વહેતુદ્વયાસમ્ભવાત્ ।
દ્વિચન્દ્રાદિપ્રત્યયા હિ કુતશ્ચિદ્દોષાદુત્પન્નાઽ કાલાદિભેદેષુ બાધ્યન્તે ।
સાદૃશ્યં તુ જાત્યાદિવતત્સત્યમેવં સાદૃશ્યમપીતિ કિમપહ્નૂયતે ।
તદિદમવગતમસંશયિતમવાધિતં ચ દેશાન્તરાદિષ્વપીત્યસ્તિ તાવત્ સાદૃશ્યં, પ્રમાણબલેન યથા તદુપપદ્યતે તથા કલ્પનીયમ્ ।
ન હિ દૃષ્ટે ઽનુપપન્નં નામ કિઞ્ચિદસ્તીતિ॥
તત્ર યત્તાવદુક્તં કિમસ્ય સ્વરૂપમિતિ ।
તત્રોત્તરમાહ---ભૂયોવયવેતિ ।
અસ્યાર્થઽ--- ભૂયોભિરવયવસામાન્યૈર્યો જાત્યન્તરસ્ય યોગઽ તત્ સાદૃશ્યમ્ ।
જાત્યન્તરાવયવસામાન્યગ્રહમમુપલક્ષણાર્થમ્, વ્યક્તિસાદૃશ્યમપિ યમાદિષુ દૃષ્ટમેવ ।
એવમવયવસામાન્યૈર્વિનાપિ ગુણકર્માદિસામાન્યયોગેનાપિ સાદૃશ્યં દૃષ્ટમેવ,યથા ચિત્રાદિષુ ।
એતેન યદુક્તં ચિત્રાદૌ કથં સાદૃશ્યમિતિ તત્ પરિહૃતમ્ ।
એવમગ્નાવપિ સંસ્થાનપરિમાણસામાન્યં દર્શયિતવ્યમ્ ।
યમયોસ્ત્વવયવસામાન્યાભ્યુપગમે યાનુપપત્તિરુક્તા, અસૌ પરિહરિષ્યત એવ ।
ગુણાનાં ત્વસત્યપ્યવયવસામાન્યે ઽવયવગુણસામાન્યમેવાવયવિગુણાનાં સાદૃશ્યમ્,અવયવસામાન્યસ્યોપલક્ષણાર્થત્વાદિતિ ।
તત્ત્વાન્તરવાદિનાં ચેદમાશ્રયપારતન્ત્ર્યાદ્ ગુણાન્તર્ગતમેવાસ્થેયમ્ ।
ન પઞ્ચમમલૌકિકત્વાત્ ।
જાતિદ્રવ્યગુણક્રિયાઽ પદાર્થા ઇતિ લોકસિદ્ધમ્ ।
અતો ઽસ્ય ગુણસ્ય સતો ગુમકર્મણોરનુપપન્ન એવ સમવાયઽ ।
અથ દ્રવ્યસમવેતમેવ ગુણકર્મણી અપિ સદૃશતયા બોધયતિ, એકાર્થસમવાયાત્ ।
યતિ, એકાર્થસમવેતસમવાયાદિત્યુચ્યતે ।
ન ।
દ્રવ્યસમવાયે પ્રમાણાભાવાત્, અવયવસામાન્યાનિ હિ કર્ણાદીનિ વ્યક્તિસમવેતાનિ પ્રત્યક્ષાણિ ।
સાદૃશ્યં તુ સદૃશબુદ્ધ્યા ગ્રહીતવ્યમ્ ।
ન ચ ગન્ધાદિસદૃશં દ્રવ્યમિતિ અતો ઽવયવસામાન્યમેવ સાદૃશ્યમિતિ ।
નન્વેકત્રૈવ ભૂયસામવયવસામાન્યાનામુપલમ્ભાત્ સાદૃશ્યબોધપ્રસક્તિરિત્યુક્તમ્, પરિહૃતમિદં જાત્યન્તરસ્યેતિ વદતા ।
જાત્યન્તરસમવાયિનાં જાત્યન્તરે સમવાયાત્ સાદૃશ્યમ્, ન સ્વરૂપમાત્રમ્, ન ચ ભૂયસ્ત્વમ્ ।
એતઞ્ચોપરિષ્ટાદ્ વિવરિષ્યત એવ ।
અતો જાત્યન્તરગ્રહણમપેક્ષિતવ્યમ્ ।
યત્તુ ન તેન તજ્જન્યત ઇતિ ।
સત્યમ્ ।
અભિવ્યજ્યતે તુ તત્ ।
યથોક્તમ્---
સામાન્યાનિ ચ ભૂયાંસિ ગુણાવયવકર્મણામ્ ।
ભિન્નપ્રધાનસામાન્યવ્યક્તં સાદૃશ્યમુચ્યતે॥
ઇતિ ।
યદ્ધિ યસ્યોપલબ્ધૌ નિમિત્તં, તત્તદભિવ્યઞ્જકમ્ ।
અત એકૈકત્રાપિ સ્વરૂપમાત્રેણ સામાન્યાનિ ગમ્યન્ત એવ ।
જાત્યન્તરસમવાયાત્મના
સદૃશાવયવત્વં તુ યત્ર પદ્મદલાક્ષિવત્ ।
તત્ સ્વાવયવસામાન્યભૂમ્ના તેષાં ભવિષ્યતિ

એવં જાતિગુણદ્રવ્યક્રિયાશક્તિસ્વધર્મતઽ ।
તુ તાનિ સાદૃશ્યમ્, સમવાયાત્મા ચ નાપ્રતિસંહિતે જાત્યન્તરે ઽભિવ્યક્તો ભવતીતિ યુક્તૈવ તદપેક્ષા ।
ન ચ યદર્થાન્તરાપેક્ષપ્રતિભાસં તદવસ્તુ ભવતિ ।
ન હિ દેવદત્તસ્ય પિતૃત્વં પુત્રાપેક્ષા પ્રતીયત ઇતિ, તદવસ્તુ ।
અતઽ આપેક્ષિકાણ્યેવઞ્જાતીયકાનિ ન ચાલયિતું શક્યન્તે ।
અત એવાવયવસામાન્યપ્રચયાપ્રચયયોઽ સુસદૃશાદિબોધોપપત્તિઽ ।
અતઽ સિદ્ધં જાતિવ્યક્ત્યન્તરાવચ્છિન્નાનિ ગુણાવયવાદિસામાન્યાનિ સાદૃશ્યમિતિ ॥18॥
નનુ પદ્મદલાક્ષીયમઙ્ગનેતિ પદ્માવયવેન દલેનાઙ્ગનાયાશ્ચક્ષુરુપમીયતે, યદિ ચાવયવસામાન્યં સાદૃશ્યં, ન તદિહ સમ્ભવતિ, સ્વયમેવાવયવત્વાત્, ન હિ ચક્ષુષશ્ચક્ષુરાદ્યવયવાન્તરમસ્તિ ।
અત આહ---સદૃશેતિ ।
નાવશ્યં મહાવયવિનો યો ઽવયવસ્તત્સામાન્યં સાદૃશ્યમ્ ।
અવયવસામાન્યાનિ તુ સાદૃશ્યમિત્યુક્તમ્ ।
તઞ્ચાવયવાનામપિ ચક્ષુરાદીનાં
સ્વાવયવસામાન્યભૂમ્ના સમ્ભવત્યેવેતિ યુક્તો ઽઙ્ગનાદીનાં સદૃશાવયવબોધ ઇત્યાહ ॥19॥
અસ્તુ તાવદવયવેષ્વવાન્તરાવયવસામાન્યયોગાત્ સાદૃશ્યમ્, વિનાપિ તુ તાનિ તત્ર તત્ર સદૃશબોધો દૃષ્ટઽ ।
સ કથમુપપદ્યતે અત આહ---એવમિતિ ।
નેદમવયવસામાન્યગ્રહણં તન્ત્રમ્ ।
યદેવ તુ કિઞ્ચિદ્ ગુણાદિસામાન્યં સદૃશધિયમુપજનયતિ તદેવ સાદૃશ્યમતો નાત્રૈકરૂપ્યમેવ ।
વિચિત્રતા તુ સાદૃશ્યસ્ય યથાદર્શનમઙ્ગીકર્તવ્યમ્ ।
તદ્ યથા--- જાતિસાદૃશ્યમ્ ઽઅગ્નિર્વૈ બ્રાહ્મણઽ ઇતિ, અગ્નિસદૃશ ઇત્યર્થઽ ।
કિમનયોઽ સાદૃશ્યમ્, એકસ્માદ્ બ્રહ્મણો મુખાજ્જાતીરુત્પત્તિરિત્યર્થઽ ।
ઇદં ચ તત્સિદ્ધિસૂત્રે વક્ષ્યતે ।
કુતઽ પુનરનયોઽ સમાનાભિજનનત્વમવગમ્યતે ।
શ્રુતેઽ ।
એવં હ્યાહ--- ઽપ્રજાપતિર્મુખતસ્ત્રિવૃતં છન્દસાં નિરમિમીત અગ્નિં દેવતાનાં બ્રાહ્મણં મનુષ્યાણામિઽતિ ।
લોકે ચ સમાનાભિજનનયોર્દર્શયિતવ્યમ્ ।
ગુણસામાન્યં તુ ચિત્રાદૌ સુપ્રકાશમેવ લોકે, વેદે ચ ઽઆદિત્યો યૂપઽ ઇતિ ।
એકૈકદ્વિત્રિસામસ્ત્યભેદાદેતસ્ય ચિત્રતા

ન ધર્મા એવ સાદૃશ્યં ભૂયસ્તા વા તદાશ્રયા ।
ભૂયસ્ત્વવદ્ધિ જાત્યાદિ સદૃશત્વેન દૃશ્યતે

દ્રવ્યસાદૃશ્યં સમાલઙ્કારધારિણોર્લોકે, વેદે ચ "લોહિતોપ્ણીષા ઋત્વિજઽ પ્રચરન્તીતિ" ।
ક્રિયાસાદૃશ્યમધ્યયનાદિસામાન્યાલ્લોકે, વેદે ચ યજ્ઞવિહઙ્ગમયોર્નિપત્યાદાનસામાન્યાત્ ।
એવં હ્યાહ---"યથા વૈ શ્યેનો નિપત્યાદત્તે, એવમયં દ્વિષન્તં ભ્રાતૃવ્યં નિપત્યાદત્તે"ઇતિ ।
શક્તિસાદૃશ્યં તુ ભીમો મલ્લ ઇતિ લોકે, વેદે ચ સોમપૂતીકયોઽ ।
અવગમ્યતે હિ પૂતીકાનાં સામશક્તિરર્થવાદાત્ ।
તત્કાર્યત્વેનાવગમાત્ ।
કાર્યસ્ય ચકારણાનુવિધાયિશક્તિકત્વાત્ ।
ઉક્તં ચ---"સોમસ્ય યોંઽશઽ પરાપતત્ સ પૂતીકો ઽભવદ્" ઇતિ ।
સ્વધર્મસાદૃશ્યં કેચિત્ ત્રિશિખાઽ કેચિત્ પઞ્ચશિખા ઇતિ લોકે ત્રિશિખાદીનામન્યોન્યસાદૃશ્યં, વેદે ચ વસિષ્ઠાત્ર્યાદીનાં નરાશંસો દ્વિતીયઽ પ્રયાજ ઇતિ ।
ધર્મનિયમ એવ હિ તત્ર સાદૃશ્યમ્, પ્રકૃતિવિકૃતિકર્મણોશ્ચ ધર્મસામાન્યમેવ સાદૃશ્યમિત્યુક્તમેવ ।
એતે ચ જાત્યાદય એકૈકશો દ્વિશસ્ત્રિશઽ સમસ્તશશ્ચ સમાના ભવન્તઽ સાદૃશ્યસ્ય વિચિત્રતામાપાદયન્તીતિ ॥20॥
નનુ યત્ર સાદૃશ્યં સમવૈતિ તત્સદૃશબુદ્ધ્યા ગૃહ્યતે ।
યદિ ચાવયવસામાન્યાનિ સાદૃશ્યં, તાનિ તર્હ્યવયવેષુ સમવયન્તીતિ તેષ્વેવ સદૃશધિયં જનયેયુઽ ।
અથ તેષાં ભૂયસસ્તા, સા ચાવયવસામાન્યેષ્વિતિ તાન્યેવ સદૃશાનિ સ્યુઽ ।
કથં જાત્યન્તરે સદૃશબુદ્ધિરત આહ---ન ધર્મા ઇતિ ।
સત્યમ્ ।
અત એવ હેતોર્ન ધ્માખ્યાવયવસામાન્યાનિ તદભૂયસ્તા વા સાદૃશ્યં, તેષુ સાદૃસ્યબુદ્ધ્યનુત્પત્તેઽ ।
યદેવ હિ તેષાં ભૂયસ્તયા યુક્તં જાત્યન્તરં ગવયાદિ વ્યક્ત્યન્તરં વાગ્નેયસૌર્યાદિ, તદેવ સદૃશબુદ્ધ્યા ગૃહ્યતે ।
અતો જાત્યન્તરસમવાય એવ તેષાં સાદૃશ્યમ્ ।
સ્વરૂપતસ્ત્વેકૈકશસ્તાનિ સામાન્યાનિ પ્રદાનસામાન્યવદેકત્વબુદ્ધિનિબન્ધનમેવ ।
પિણ્ડિતાનિ તુ જાત્યન્તરસમવાયોપહિતાનિ સાદૃશ્યમ્, અયં ચ ભૂયો ઽવયવસામાન્યેત્યસ્યૈવ ।
પ્રપઞ્ચ ઇતિ ॥21॥
યમયોઽ કથમેતઞ્ચેદ્ દૃષ્ટત્વાત્ કિમિહોચ્યતે ।
ક્વચિદ્ધિ ભૂયસામેતત્ ક્વચિદલ્પીયસામપિ

નૈતાવતા વિશેષેણ વસ્તુત્વં તસ્ય હીયતે ।
સામાન્યાન્યપિ ચૈતાનિ નાશીન્યાશ્રયનાશતઽ

અનન્તાશ્રયયોગાચ્ચ ન નાશો ઽન્યત્ર વિદ્યતે ।
તેન સર્વં ન સામાન્યં નિત્યત્વેન પ્રકલ્પ્યતે

અત્ર ચોદયતિ--- યમયોરિતિ ।
જાત્યન્તરસ્યેતિ યાવચ્છ્રુતગ્રાહિણઽ પરિચોદનમિદમ્--- યદિ જાત્યન્તરસ્ય ભૂયો ઽવયવસામાન્યયોગતઽ સાદૃશ્યં કતં યમયોર્વ્યક્તિસાદૃશ્યમિતિ ।
ઇતરસ્તુ--- પ્રદર્શનમાત્રં જાત્યન્તસ્યેતિ કેયમત્રૈવાસ્થા, તદયમર્ભકો બરાક ઇત્યપહસતિ--- દૃષ્ટત્વાદિતિ ।
યત્રૈવં સાદૃશ્યં દૃશ્યતે જાતૌ વ્યક્તૌ વા, તત્રૈવ તદાશ્રયણીયમ્ ।
કિમેકત્રૈવાલસ્થાં બધ્નાસીતિ ।
સ્યાદેતત્ ।
એકસ્વભાવા હિ ભાવા જાત્યાદયઽ ।
તદિદં સાદૃશ્યમપિ તથૈવ યુક્તમ્ ।
યદિ તાવદલ્પવૃત્તિસ્વભાવં વ્યક્ત્યોરેવ યુક્તમ્, અથ બહુવૃત્તિસ્વભાવં તતો જાત્યોરેવ ।
અર્ધવૈશસં ત્વવસ્તુતામાપાદયતીતિ, અત આહ--- ક્વચિદ્ધીતિ ।
પ્રતીત્યવિસંવાદાદુભયોપપત્તિરિતિ ભાવઽ ॥22॥
નનુ સામાન્યાનિ સાદૃશ્યં, તાનિ ચ વ્યક્તિનાશેન નશ્યેયુઽ ।
અતો નિત્યં સામાન્યમિતિ સિદ્ધાન્તહાનિરત આહ---સામાન્યાનીતિ ।
એતાનિ તાવન્નાશીનિ ભવન્તુ , સામાન્યાન્તરાણિ ગોત્વાદીનિ નિત્યાન્યેવેતિ ન કશ્ચિલ્લોકવિરોધ
ઇતિ ॥23॥
કઽ પુનઽ સામાન્યાન્તરેષુ વિશેષઽ,અત આહ---અનન્તેતિ ।
અનન્તો હિ ગોત્વાદીનામાશ્રયઽ ।
તદેકસ્ય નાશે ઽપ્યાશ્રયાન્તરે પ્રત્યભિજ્ઞાનાન્નૈકાન્તિકો નાશ ઇતિ ।
નિત્યસામાન્યવાદો ઽપિ ન નઽ સાર્વત્રિક ઇત્યાહ---તેનેતિ ।
સામાન્યસ્ય ન વા નાશઽ ક્વચિદભ્યુપગમ્યતે ।
સર્વસ્ય હ્યાશ્રયઽ કશ્ચિદસ્તિ દેશાન્તરાદિષુ

તેષાં ભૂયસ્તયા ચેદં સાદૃશ્યમતિરિચ્યેત ।
તાનિ વ્યસ્તાનિ સન્ત્યેવં પ્રત્યક્ષે ઽપિ ક્વચિત્ ક્વચિત્

સાદૃશાવયવત્વં તુ યત્ર નામ પ્રતીયતે ।
તદપ્યવયવાનાં સ્યાત્ સમાનાવયવાન્તરૈઽ

એવં તાવદ્ યતો નાસ્તિ પરાભેદપ્રકલ્પના ।
તતઽ પરં તુ સામાન્યં ભવેત્ સાદૃશ્યવર્જિતમ્