મીમાંસશ્લોકવાર્ત્તિક (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 5.5

ઇતિ અનુમાનવાર્ત્તિકમ્॥
અથ શબ્દપરિચ્છેદઽ ।
પ્રત્યક્ષાદિષુ વક્તવ્યં શબ્દમાત્રસ્ય લક્ષણસ્ય ।
તદતિત્વરિતેનેહ કિં1 શાસ્ત્રાદભિધીયતે

વસ્થાયાં પરવ્યાવૃત્ત્યકલ્પનાદસાધારણોલ્લેખો નાસ્ત્યેવેતિ ।
યદિ તુ તાદ્રૂપ્યેણાવિકલ્પિતમપિ સ્વરૂપેણ વિકલ્પકો ઽવબુધ્યત
ઇતિ તત્પ્રત્યક્ષમ્ ।
એવં તર્હિ દ્વ્યાકારમેવ સંમુગ્ધં વસ્તુ લોકઽ પ્રતિપદ્યત ઇતિ પરીક્ષકૈરુભયથાપિ તત્ શક્યત એવ વક્તુમિતિ સિદ્ધં દ્વ્યાકારેમેવ વસ્તુ પ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યત ઇતિ ।
સિદ્ધં ચ સામાન્યતઽ સમ્બન્ધદર્શનમિત્યભિપ્રાયેણાહ--- યદ્વસ્તુ લોકઽ પ્રતિપદ્યતે ઽસ્મિન્ દ્વિધાપિ તત્ શક્યત એવ વક્તુમિતિ ।
અસ્મિન્નિતિ પ્રત્યક્ષજ્ઞાન ઇત્યર્થઽ ॥188॥
ઇત્યુપાધ્યાયસુચરિતમિશ્રકૃતૌ કાશિકાટીકાયામનુમાનપરિચ્છેદઽ સમાપ્તઽ॥
અથ શબ્દપરિચ્છેદઽ ।
અત્ર પ્રત્યક્ષાનુમાનયોરપરીક્ષ્ય્તવ ઉક્તે શાસ્ત્રસ્યાપ્યપરીક્ષ્યતાપ્રતિપાદનાર્થં ભાષ્યમ્---"શાસ્ત્રં શબ્દવિજ્ઞાનાદસન્નિકૃષ્ટેર્ઽથે વિજ્ઞાનમ્"ઇતિ ।
નનુ વૃત્તિકારમતે ન પરીક્ષિવ્યં નિમિત્તમિતિ પ્રતિજ્ઞાયપ્રત્યક્ષાદીનિ હિ પ્રસિદ્ધાનિ પ્રમાણાનિ તદન્તર્ગતં ચ શાસ્ત્રમિત્યુક્તેઽ પ્રત્યક્ષવ્યભિચારેણ પરીક્ષામાશઙ્ક્ય તદવ્યભિચાર ઉક્તે ઽનન્તરમેવ શાસ્ત્રસ્યાપરીક્ષા પ્રતિપાદ્યત ઇતિ યુક્તમ્, તદ્ધિ પ્રકૃતમ્, કિમનુમાનેન વ્યવધીયતે ।
સત્યમેવમ્ ।
અયં તુ તન્ત્રાન્તરાનુસારેણ ક્રમ આશ્રિતઽ ।
તથા હિ નાપ્રત્યક્ષં પ્રમાણમિતિ લોકાયતિકા મન્યન્તે ।
તે હિ વૈશિષિકાદ્યાશ્રિતપ્રત્યક્ષાનન્તરાનુમાનપ્રામાણ્યપ્રતિપાદનેન પ્રતિબોધ્યન્ત ।
એવં હિવૈશિષિકાઽપઠન્તિ--- દ્વિવિધં પ્રમાણમાલોચિતાધ્યવસાનમનાલોચિતાનુગમનં ચેતિ ।
તથાન્યે ઽપિ પ્રત્યક્ષમનુમાનં વર્ણિતમ્ ।
તતો મહાવિષયતયા પ્રકૃત્વેન પુરુષાર્થોપયિકત્વેન ચ શાસ્ત્રમ્ ।
તદનન્તરં ચ યત્ર ક્વચન વાચ્યે બહૂનાં પ્રસિદ્ધમિત્યુપમાનમુક્તમ્ ।
ન્યાયવિસ્તરે હિ પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમુપમાનમિત્યુક્તમ્ ।
તતઽ પારાશર્યમતેનાર્થાપત્તિરુક્તા ।
તદુત્તરકાલમેવ તન્મતાનુસારિણા કૃતકોટિનોક્ત્તવાત્ ।
અભાવપ્રમાણસ્ય તુ ભાવપ્રમાણાભાવ એવાત્મેતિ તદુત્તરઽ પ્રસ્તાવઽ ।
કિ પુનસ્તન્ત્રાન્તરેષ્વેવમિમાનિ પ્રમાણાનિ પ્રસિદ્ધાનીતિ પ્રસિદ્ધિપ્રાબલ્યં કથિતં ભવતિ ।
વ્યુત્થિતાશ્ચ તેન તેન સાક્ષિણા પ્રતિપાદિતા ભવન્તિ ।
અત્ર ચ શબ્દવિજ્ઞાનાદિત્યુચ્યતે, તત્ કથં વિગૃહ્યતે ।
કિં શબ્દાદ્ વિજ્ઞાનં શબ્દસ્ય વા વિજ્ઞાનમિતિ ।
પૂર્વત્ર સમાસાનુપપત્તિઽ ।
ભયેન હિ પઞ્ચમી સમસ્યતે ।
ઉત્તરત્ર તુ સવિકલ્પકપ્રત્યક્ષે ઽપિ શાસ્ત્રત્વપ્રસઙ્ગઽ, શબ્દવિજ્ઞાનાદેવ હિ ગૌરિત્યેવમાદયો ઽસન્નિકૃષ્ટાર્થવિકલ્પા ભવન્તિ ।
અત્રોચ્યતે ।
ષષ્ઠીસમાસ એવાયમ્ ।
ન ચ સવિકલ્પકે પ્રસઙ્ગઽ, ન હિ તચ્છબ્દપ્રમાણાદુત્પદ્યતે, અપિ તુ શબ્દસહાયાદિન્દ્રિયાત્ ।
યથૈવ હિ ગન્ધસહકૃતમિદન્દ્રિયં તૈલાદ્ વિલીનં ઘૃતં વિવિનક્તિ ।
એવં શબ્દસહકૃતં જાત્યાદીન્ ।
તથા ચાક્ષસમ્બન્ધફલપરોક્ષાવભાસિતા ।
ત(ત્ર?ચ્ચ) સવિકલ્પકે ઽસ્તીત્યક્તં પ્રત્યક્ષાન્તે ।
અતો યદેવ શબ્દશક્તિવિમર્શોત્થં વિજ્ઞાનમસન્નિકૃષ્ટાર્થ્ગોચરં તચ્છાબ્દમ્ ।
અત એવ ન પદાર્થમાત્રજ્ઞાનં શાબ્દમ્ ।
ન હિ તદસન્નિકૃષ્ટાર્થગોચ
સામાન્યલક્ષણં ત્યક્ત્વા વિશેષસ્યૈવ લક્ષણમ્ ।
ન શક્યં કેવલં વક્તુમિતો ઽપ્યસ્ય ન વાચ્યતા

યઞ્ચોક્તં શબ્દવિજ્ઞાનાદર્થે જ્ઞાનમિતીદૃશમ્ ।
અવિશિષ્ટં વિશિષ્ટસ્ય ન તત્ શાસ્ત્રસ્ય લક્ષણમ્

પ્રવૃત્તિર્વા નિવૃત્તિર્વા નિત્યેન કૃતકેન વા ।
પુંસાં યેનોપદિશ્યેત તચ્છાસ્ત્રમભિધીયતે

ચરમ્ ।
વક્ષ્યતિ હિ--- ઽસ્મારકાન્ન વિમૃશ્યતઽ ઇતિ ।
કિં નામ તર્હિ શાબ્દમ્, વાક્યાર્થજ્ઞાનમિતિ વદામઽ ।
ન(નુ) તત્પદાર્થજ્ઞાનાદુત્પદ્યતે, ન શબ્દજ્ઞાનાત્ ।
ન ।
અવાન્તરવ્યાપારત્વાત્પદાર્થપ્રતિપાદનસ્ય શબ્દાનામ્, પાક ઇવ કાષ્ઠાનાં જ્વલનસ્ય ।
વક્ષ્યતિ હિ---
પાકે જ્વાલેન કાષ્ઠાનાં પદાર્થપ્રતિપાદનમ્ ।
ઇતિ ।
અતો ન કિઞ્ચિદનુપપન્નમિતિ ।
ઇદં તુ વક્તવ્યં કિમિદં સામાન્યલક્ષણવસરે વિશેષલક્ષમં પ્રણીયતે ।
શબ્દવિશેષો હિ શાસ્ત્રમ્ ।
તદ્ યદિ વક્તવ્યમ્, એવમપિ સામાન્યલક્ષણમુક્ત્વા( વક્ષ્યતે?લક્ષ્યેત) ।
યત્ પુનરતિત્વરિતેનૈવ સામાન્યલક્ષણવસરે વિશેષો લક્ષ્યતે તદસામ્પ્રતમ્ ।
ન હીહ પ્રત્યક્ષાદીનાં ચાક્ષુષત્વાદયો વિશેષા લક્ષ્યન્તે ।
તતઽ પ્રત્યક્ષાદિષુ સામાન્યતો વક્તુમારબ્ધેષુ મધ્યે શબ્દમાત્રસ્યૈવ લક્ષણં વક્તું યુક્તમ્, ન શાસ્ત્રસ્યેતિ ।
તદેતદાહ---પ્રત્યક્ષાદિષ્વિતિ ॥1॥
દૂષણાન્તરમાહ--- સામાન્યેતિ ।
નિર્જ્ઞાતસામાન્યલક્ષણો હિ તદ્વિશેષં બોધયિતું શક્યો નેતરઽ ।
ન હ્યલક્ષિતે દ્રવ્યે
તદ્વિશેષાઽ પૃથિવ્યાદયો લક્ષયિતું ઇતિ ॥2॥
એવં તાવત્ શાસ્ત્રમિતિ લક્ષ્યનિર્દેશો ઽનુપપન્ન ઇત્યુક્તમ્ ।
શબ્દવિજ્ઞાનાદિત્યાદિ લક્ષણમપિ લક્ષ્યવિશેષે ન સઙ્ગચ્છત ઇત્યાહ---યચ્ચોક્તમિતિ ॥3॥
કીદૃક્ તર્હિ શાસ્ત્રલક્ષમમત આહ---પ્રવૃત્તિરિતિ ।
પ્રવૃત્તિનિવૃ
સ્વરૂપકથનં યત્તુ કસ્યચિત્ તત્ર દૃશ્યતે ।
તદઙ્ગત્વેન તસ્યાપિ શાસ્ત્રત્વમવગમ્યતે

ભાવનાયાં સમસ્તાયાં વાક્યાદેવોપજાયતે ।
પ્રવૃત્તિર્વા નિવૃત્તિર્વા તચ્છાસ્ત્રં ન પદાદ્યતઽ

ઇત્યુપદેશકં હિ નિત્યં વેદવાક્યમનિત્યં થર્મશાસ્ત્રાદિકં શાસ્ત્રમુચ્યતે ન શબ્દમાક્ષમિતિ ॥4॥
નનુ સ્વરૂપમાત્રાભિધાયિનામપિ ક્ષેપિષ્ઠાદિવાક્યાનાં શાસ્ત્રત્વમિષ્યતે, કિમુચ્યતે પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યઙ્ગં શાસ્ત્રમિતિ ।
અત આહ---સ્વરૂપેતિ ।
તદઙ્ગત્વેનેતિ ।
વિધાયકવાક્યૈકદેશત્વેનેત્યર્થઽ ।
અસ્તિ હિ તત્રાપિ"વાયવ્યં શ્વેતમાલભેત ભૂતિકામ"ઇતિ વિધ્યુદ્દેશઽ ।
તેનૈકવાક્યભૂતો"વાયુર્વૈ ક્ષેપિષ્ઠે"ત્યેવમાદિઽ ।
અતો યુક્તં તસ્યાપિ શાસ્ત્રત્વમિતિ ॥5॥
નન્વર્થવાદા ન તાવત્ સાક્ષાત્ ક્રિયાં પ્રતિપાદયન્તિ ।
નાપિ તદશમ્ ।
ત્રયો ઽપિ હિ તદંશાઽ સાધ્યં સાધનમિતિકર્તવ્યતા ચેતિ ।
ન ચૈષામન્યતમમમીભિરભીધીયતે ।
અતો ઽક્રિયાર્થાનામેકવાક્યતામેવ ન મન્યામહે ।
અત આહ---ભાવનાયામિતિ શાસ્ત્રમિત્યન્તેન ।
અયમભિપ્રાયઽ--- યદ્યપિ ન ક્રિયાં ગમયતિ, ન ચ ક્રિયાસમ્બદ્ધં કિઞ્ચિત્ સાધનાદિ, તથાપિ વિધિના શબ્દભાવનાપરનામધેયેન સહૈષામેકવાક્યતા ।
વિધિર્હિ પુરુષં પ્રવર્તયિતું વિષયપ્રશસ્ત્યજ્ઞાનમપેક્ષતે ।
તચ્ચાર્થવાદાઽ શક્નુવન્તિ કર્તુમિતિ તત્ કુર્વતામેષામસ્તિ પ્રવૃત્તિનિવૃત્ત્યોરુપયોગઽ ।
અતઽ સમસ્તાયાં ત્ર્યંશપૂર્ણાયામેવ ભાવનાયાં મહાવાક્યાદેવસાર્થવાદકાત્ પુરુષઽ પ્રવર્તતે નિવર્તતે વા ન વિધ્યુદ્દેશમાત્રાદિતિ સાર્થવાદકમેવ વાક્યં શાસ્ત્રમિતિ ।
એતચ્ચાર્થવાદાધિકરણે પ્રપઞ્ચયિષ્યામઽ ।
દર્શિતં ચ કિઞ્ચિદ વિધિવિવરણે ઇત્યલમનેનાતિપરિસ્પન્દેતેતિ ।
યત એવ સાર્થવાદકાત્ પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિજ્ઞાનમ્, અત એવ વિધિનાચિનઽ પ્રત્યયમાત્રસ્યપદમાત્રસ્ય વા યજેતેત્યેવમાદિકસ્ય વિધિશ્રુતાવપિ કન શાસ્ત્રત્વમ્ ।
યત્ર હિ ત્ર્યંશભાવનાવચનમપ્યવાન્તરવાક્યમનપેક્ષિતાર્થવાદકં ન પ્રવૃત્તૌ સમર્થં, કથમિવ તત્ર પદપ્રત્યયયોઽ શક્તિર્ભવિષ્યતીતિ દુરધિગમમિત્યાહ--- ન પદાદ્યત ઇતિ ॥6॥
અપરીક્ષામિષેણાપિ લક્ષણાનિ વદન્નયમ્ ।
ન સ્વતન્ત્રોપયોગિત્વનિરપેક્ષાણિ જલ્પતિ

તત્ર યલ્લોકવાક્યસ્થં કથયેચ્છબ્દલક્ષણ્ ।
વેદં વ્યાખ્યાતુકામસ્ય તન્નાતીવોપયુજ્યતે

પ્રત્યક્ષાદ્યુપયોગં તુ વર્ણમાત્રાદિતઽ પુરઽ ।
શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનવેલાયાં મત્વા તલ્લક્ષણં કૃતમ્

એવં લક્ષ્યલક્ષમાનુપપત્ત્યા દૂષિતં ભાષ્યમુપપાદયતિ---અપરીક્ષેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- વેદવ્યાખ્યા હિ પ્રકૃતા, અતો યદેવ તદુપયોગિ તદેવ વાચ્યમિત્યતિક્રમ્યાપિ સામાન્યપ્રક્રમં વિશેષમેવં લક્ષિતવાન્ ।
ન હીહ લક્ષણકરણમેવ સ્વરૂપેણ વિવક્ષિતમ્ ।
અપરીક્ષાચ્છલેન હિ લક્ષણાનિ પ્રણીયન્તે ।
તત્રાપિ યદેવ પ્રકૃતોપયોગિશાસ્ત્ર્લક્ષણં તદેવ કૃતમ ।
સ્વતન્ત્રો વેદઽ અપુરુષતન્ત્રત્વાદિતિ ॥7॥
યદિ સ્વતન્ત્રોપયોગિત્વનિરપેક્ષાણિ ન જલ્પતિ, તતઽ કિમત આહ---તત્રેતિ ।
યદા હ્યયં જલ્પાક ઇવ નાનુપયુક્તં ભાષત ઇતિ સ્થિતમ્, તત્ર યદિ લોકવાક્યસ્થિતં શબ્દલક્ષણં કથયેત્ તદસ્ય વેદં વ્યાચિખ્યાસારેનુપયુક્તં સ્યાદિતિ ॥8॥
નનુ યદ્યનુપયુક્તં ન લક્ષણીયં, કિમિતિ તર્હિ પ્રત્યક્ષાદિ લક્ષ્યતે ન હિ તેષાં વેદોપયોગો દૃશ્યતે અત આહ---પ્રત્યક્ષાદીતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- વેદસ્વરૂપાવધારણ એવ તાવન્મહાનુપકારઽ પ્રત્યક્ષસ્ય, ન હિ તદન્તરેણ પુરઽ--- પર્થમમેવ સ્વાધ્યાયગ્રહણકાલે વર્ણમાત્રાદ્યવધારયિતું શક્યતે, તદા ચાનવધૃતં શાસ્ત્રાર્થજ્ઞાનવેલાયામસ્મૃતત્વાન્નોપયુજ્યેતૈવ ।
અતઽ પુરસ્તાત્ પરસ્તાચ્ચ વર્ણમાત્રાદિતઽ કૃતે પ્રત્યક્ષાદ્યુપયોગં મત્વા તલ્લક્ષણં કૃતમ્ ।
અનુમાનમપિ પ્રતીકવિનિયુક્તમન્ત્રશેષાનુમાન ઉપયુજ્યતે ।
યથા દેવસ્ય ત્વેતિ નિર્વપતીતિ ।
ઉપમાનમપિ સૌર્યાદિકર્મણાં પ્રકૃતિવિશેષોપમાને ।
અર્થાપત્તિરપ્યશ્રુતવાક્યૈકદેશકલ્પનાયામ્ ।
અભાવો ઽપિ પદવાક્યે યત્તાવધારણે દ્રવ્યદેવતાદ્યભાવે ચ
કર્મણામવ્યક્તચોદનાત્વાવધારણ ઉપયુજ્યત ઇતિ દ્વયોરાદિશબ્દયોરર્થ ઇતિ ॥9॥
યત્તુ ગામાનયેત્યાદિવાક્યસ્થં શાબ્દલક્ષણમ્ ।
તસ્ય નેહોપયોગો ઽસ્તિ તસ્માચ્છાસ્ત્રગતં કૃતમ્

વિશેષશ્ચ ન સામાન્યમન્તરેણાસ્તિ કશ્ચન ।
તસ્માત્ તમ્પયુદાહ્રત્ય સામાન્યં લક્ષયેત્ સુખમ્

સામાન્યરૂપમપ્યેતદધિકારાદ્ વિશિષ્યતે ।
ચોદના ચોપદેશશ્ચ શાસ્ત્રમેવત્યુદાહૃતમ્

યથા ચ ચોદનાશબ્દો વૈદિક્યામેવ વર્તતે ।
ન ચૈવઞ્જાતીયકઽ કશ્ચિદુપયોગો ગામાનયેત્યાદિવાક્યસ્થસ્ય શાબ્દલક્ષમસ્યાસ્તીતિ તદુપેક્ષ્યૈવ શાસ્ત્રગતમેવ લક્ષણં પ્રણીતમિત્યાહ---યત્વિતિ ॥10॥
યત્પુનરલક્ષિતે સામાન્યે ન વિશેષો લક્ષયિતું શક્યત ઇત્યુક્તં તત્પરિહરતિ---વિશેષશ્ચેતિ ।
સામાન્યલક્ષણે હિ વિશેષો ન સિધ્યતિ, વ્યભિચારાત્ ।
વિશેષસ્તુ સામાન્યાવ્યભિચારીતિ તસ્મિન્ લક્ષિતે તદન્તર્ગતં સામાન્યં સુખમેવ લક્ષિતં ભવેત્ ।
યદા હિ વિધાયકવિજ્ઞાનાદસન્નિકૃષ્ટેર્ઽથે વિજ્ઞાનં શાસ્ત્રમિત્યુક્તં તદાર્તાદ્ વિધાયકવિશેષરહિતાચ્છબ્દમાત્રજ્ઞાનાચ્છાબ્દમિતિ શક્યમવગન્તુમિતિ ન પૃથગુચ્યત ઇતિ ॥11॥
નનુ નેદં વિશેષલક્ષણં વિશેષોપાદાનાભાવાદિત્યુક્તમ્ ।
અત આહ---સામાન્યેતિ ।
નાવશ્યમુપાત્તમેવ વિશેષણં ભવતિ, કિન્તુ અધિકારલભ્યમપિ, યથાગ્નેયાદિષુ વક્ષ્યતે, ત(દ્વ)દિહાપિ ચોદનાલક્ષણાધિકારાચ્છબ્દવિજ્ઞાનાદિત્યુક્તે ઽપિ વિધાયકવિશેષણં પ્રત્યેષ્યત ઇતિ ।
નનુ યદિ પ્રકૃતોપયોગિ ચોદનેતિ ।
પર્યાયા એત ઇતિ ભાવઽ ॥12॥
અયં ચાધિકારતો વિશેષલાભો જૈમિનેરષ્યનુમતશ્ચોદનાશબ્દમવિશેષિતં દ્વિતીયે સૂત્રે પ્રયુઞ્જાનસ્યેત્યાહ---યથા ચેતિ ।
એવં હિ મન્યતે--- યદ્યપિ ચોદનાશબ્દઽ પ્રવર્તકવાક્યમાત્રવચનઽ, તથાપિ પ્રથમસૂત્રે ઽથશબ્દેન વેદા
શબ્દજ્ઞાનાર્થવિજ્ઞાનશબ્દૌ શાસ્ત્રે તથા સ્થિતૌ

પ્રત્યક્ષાદ્યપીક્ષ્યત્વે તદન્તર્ભાવહેતુકમ્ ।
શાસ્ત્રસ્યાપ્યપરીક્ષ્યત્વમનયૈવ ધિયોદિતમ્

ધ્યયનાનન્તર્યસ્યોપાત્તત્વાત્ તદધિકારાદેવ ચોદનાશબ્દો વૈદિક્યામેવ ચોદનાયામવતિષ્ઠતે,એવમિહાપિ શાસ્ત્રલક્ષમે ચોદનાપ્રામાણ્યાધિકારાત્ શબ્દવિજ્ઞાનાર્થજ્ઞાનશબ્દૌ વિશિષ્ટશબ્દાર્થપરૌ,વિધાયકે શબ્દશબ્દો વિધેયે ચાર્થશબ્દ ઇતિ ॥13॥
યદ્યપિ વૃત્તિકારમતોપન્યાસાવસરેઽપ્રત્યક્ષાદીનિ હિ પ્રસિદ્ધાનિ પ્રમાણાનિ તદન્તર્ગતં શાસ્ત્રમ્ઽ ઇતિ ભાષ્યકારેણોક્તં તત્રાપિ વિશેષશાસ્ત્રાપરીક્ષાપ્રતિજ્ઞાનં પ્રકૃતોપયોગિત્વાભિપ્રાયેણૈવેતિ દર્શયતિ---પ્રત્યક્ષાદીતિ ।
ઇદં તુ ચિન્તનીયમ્ ।
યદિ વિધાયકશબ્દજનિતં વિજ્ઞાનં શાસ્ત્રમ્, કિમિદાનીમઙ્ગાનિ મીમાંસા કર્માનુશાસનાનિ ચ ન સાસ્ત્રાણિ, લૌકિકાનિ ચ ગામાનયેત્યાદિવાક્યાનિ શાસ્ત્રાણિ ।
યદ્યેવં મહાન્ લોકવિરોધઽ ।
ન હિ લૌકિકા ગામાનયેત્યાદિષુ શાસ્ત્રશબ્દમુપચરન્તિ ।
સ્વવચનવિરોધશ્વ ।
યતો ગામાનયેત્યાદિવાક્યસ્થં શાબ્દલક્ષમમિતિ હિ વદન્તિ ।
મીમાંસાદિષુ વેદવત્ તતો ઽપિ વા સાતિશયં શાસ્ત્રશબ્દોપચારમુપલભામહે ।
અપિ ચાયં શાસ્ત્રશબ્દો રૂઢો વા સ્યાદ્ યૌગિકો વા, સર્વથા, સર્વથા ચ વૈદાઙ્ગાદિષુ વર્તિતુમર્હતિ, અસ્તિ હિ તેષુ યથાયથમર્થાનુસાસનં, રૂઢિશ્ચ સાતિશેયતિ વર્ણિતમ્ ।
અત્રાભિધીયતે ।
યોગરૂઢિરિયં પઙ્કજાદિવત્, અતો ન તાવદ્નામાનયેત્યાદિષ્વતિપ્રસજ્યતે ।
સત્યપિ યોગે લૌકિકાનાં તેષ્વપ્રયોગાત્ ।
પુરુષાર્થોપદેશાનેવ લૌકિકાઽ શાત્ર્સમિતિ મન્યન્તે ।
તથા ચાઙ્ગાનીતિ તેષાં શાસ્ત્રત્વમ્ ।
નનુ વિધાયકં શાસ્ત્રમિતિ શાસ્ત્રલક્ષમમ્,ન ચ તાનિ કઞ્ચિદ્ વિદધતિ ।
મૈવમ્ ।
સર્વેષામેવાનુષ્ઠાનોપદેશપરત્વાત્ ।
વ્યાકરણે હિ યત્સાધુભિર્ભાષેત તદેભિરિત્યુપદિશયતે ।
મીમાંસાયામપિ પ્રત્યધિકરણં ન્યાયવ્યુત્પાદનેનાનુષ્ઠાનોપદેશ એવ સર્વત્ર ।
અતો યચ્છાસ્ત્રં તત્પ્રવૃત્તિનુવૃત્ત્યુપદેશકમેવેતિ નિયમઽ, ન પુનસ્તદુપદેશકં શાસ્ત્રમેવેતિ લૌકિકી પ્રસિદ્ધિરિહ ભાષ્યકારેણાનૂદિતા, નપુનસ્તન્નિરપેક્ષં શાસ્ત્રલક્ષણં પ્રણીતમ્ ।
અતો યદસન્નિકૃષ્ટાર્થ
તત્રાનુમાનમવેદં બૌદ્ધૈર્વૈશિષિકૈઽ શ્રિતમ્ ।
ભેદઽ સાઙ્ખ્યાદિભિસ્ત્વિષ્ટો નતૂક્તં ભેદકારણમ્

પૂર્વસંસ્કારયુક્તાન્ત્યવર્ણવાક્યાદિકલ્પના ।
વિવક્ષાદિ ચ ધૂમાદૌ નાસ્તીત્યેતેન ભિન્નતા

ગોચરં પુરુષશ્રેયોવિધાયકં લોકે શાસ્ત્રમિતિ પ્રસિદ્ધં તચ્છાસ્ત્રમ્ ।
યત્પુનરસન્નિકૃષ્ટાર્થગોચરં વિધાયકમવિધાયકં વા તચ્છાબ્દમિતિ વિવેકઽ ।
પ્રત્યક્ષવચ્ચાત્રાપિ શબ્દતજ્જ્ઞાનાદિષુ વિવક્ષાતઽ પ્રમાણવિકલ્પા દર્શયિતવ્યાઽ ।
નાવશ્યં જ્ઞાનમેવ પ્રમાણિત્યભિનિવેષ્ટવ્યમ ।
પૂર્વપ્રમાણે ચોત્તરં વાક્યાર્થજ્ઞાનં ફલં તત્પ્રામાણ્યે ચ હાનાદિબુદ્ધિરિતિ વિવેક ઇતિ ॥14॥
ઇદં ચશાસ્ત્રમનુમાનાદભિન્નમિતિ પ્રમાણદ્વયવાદિનો મન્યન્તે, તાન્નિરાકર્તૃકામસ્તેષાં મતમુપન્યસતિ---તત્રેતિ ।
ઇદં ચ પ્રતિજ્ઞામાત્રમેવ તેષામુક્તમ, તદીયાભેદહેતૂપન્યાસસ્તુ પરોક્તભેદહેતુનિરાસાવસરે કરિષ્યત ઇતિ ।
કિં પુનરભેદોપન્યાસનિરાસયોઽ પ્રયસ્યતે, નન્વયં સાઙ્ખ્યાદિભિરેવ ભેદવાદિભિરભેદો નિરાકૃત એવ, અત આહ--- ભેદ ઇતિ ।
ન તૈરસમ્યગ્ભેદકારણમુક્તમિત્યર્થઽ ॥15॥
તાનેવ તદુક્તાન્ ભેદહેતૂન્નિરાકર્તૃમુપન્યસ્યતિ--- પૂર્વસંસ્કારેત્યુક્તાન્તેન ।
એવં હિ તૈરુક્તમ્--- શાબ્દે હિ પૂરવસંસ્કારયુક્તો ઽન્ત્યો વર્ણો, વાક્યં, આદ્યો ઽપિ વા વર્ણઽ, સર્વે વા પ્રત્યેકં, સહિતા વા, તેષામેવ ક્રમઽ પદાનાં વા વાક્યત્વજાતિરેવ વાવયવી વા નિર્ધૂતનિખિલવર્ણાદિવિભાગઽ સ્ફોટો વા પદાન્યવ વા સંહત્યાર્થમભિદધતિ ।
એતે ચ પદેષ્વપિ વિકલ્પા દર્શયિતવ્યાઽ ।
તથા વિવક્ષાપ્રયત્નાદયશ્ચ શબ્દનિષ્પત્તિહેતવ ઇતિ ।
સર્વમિદં ધૂમાદૌ ન દૃષ્ટમિતિ તદ્વૈધર્મ્યાદ(ન) નુમાનત્વમિતિ ।
અત્ર દૂષણમાહ--- તત્રેતિ ।
બૌદ્ધેન શાબ્દમનુમાનાદભિન્નમન્વયવ્યતિરેકાભ્યામુત્પત્તેઽ, ધૂમાદગ્ન્યનુમાનવદિત્યુક્તે, યદેતદ્ ધૂમાદિવૈરધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્,ઇયં વૈધર્મ્યસમા નામ જાતિઽ, વિકલ્પાસમા વા ।
કા પુનર્જાતિઽ ।
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રતય્વસ્થાનં જાતિઽ ।
વાદિના હિ પ્રુયક્તે પ્રયોગે પ્રસઙ્ગો જાયતે, સ જાયત ઇતિ જાતિરિત્યુચ્યતે, સ ચ પ્રસઙ્ગ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનમ્ ।
યૈરુક્તા તત્ર વૈધર્મ્યવિકલ્પસમજાતિતા ।
ધૂમાનિત્યાવિષાણ્યાદિવિશેષાન્ન હિ ભિન્નતા

યત્રોદાહરણસાધર્મ્યેણ વાદિના હેતુરુક્તઽ, તત્ર યદા પ્રતિવાદિનો વૈધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનં ભવતિ ।
યથા--- ક્રિયાવાનાત્મા ક્રિયાહેતુગુણયોગાત્ લોષ્ટવદિતિ વાદિનોક્તે, પ્રતિવાદિનો વૈધર્મ્યેણ પ્રત્યવસ્થાનં ભવતિ--- યથા ક્રિયાવદ્ દ્રવ્યમવિભુ દષ્ટમ્, યથા લોષ્ટમ્,ન તથાત્મા, તસ્માન્નિષ્ક્રિય ઇતિ ।
સેયં વૈધર્મ્યસમા જાતિરુત્યુચ્યતે ।
તથા ધર્માન્તરવિકલ્પાત્ ।
યદા પ્રિતવાદિના સાધ્ય(વાર્)મસ્યાપિ વિકલ્પ આપાદ્યતે, અસૌ વિકલ્પસમા નામ જાતિરુચ્યતે ।
યથાસ્મિન્નેવ પ્રયોગે પ્રતિવાદી વદતિ, ક્રિયાહેતુગુણયુક્તં કિઞ્ચિદવિભુ દૃષ્ટં યથા લોષ્ટમ્, કિઞ્ચિદ્ વિભુ યથાત્મા, એવં કિઞ્ચિત્ ક્રિયાવદ્ ભવિષ્યતિ કિઞ્ચિદક્રિયાવદિતિ ।
એવમિહાપિ પરેણાબેદસાધને ઉક્તે ધુમાદિવૈધર્મ્યમાત્રેણ પ્રત્યવસ્થાને વૈધર્મ્યસમા નામ જાતિરાપાદ્યતે ।
ધૂમાદગ્ન્યનુમાનં હિ વાક્યવિકલ્પાદિરહિતમ્ ।
ન ચ તથા શાબ્દમ્ ।
અતો નાનુમાનમિતિ ।
તથા વિકલ્પસમાપ્યેવં દર્શયિતવ્યા ।
અન્વયવ્યતિરેકજમેવ કિઞ્ચિદ્ વાક્યવિકલ્પાદિમદ્ દૃષ્ટં યથા શાબ્દમ્, કિઞ્ચિચ્ચ ન, ધૂમાદિનાગ્નિજ્ઞાનમ્ ।
એવં કિઞ્ચિદનુમાનં ભવિષ્યતિ, કિઞ્ચિદનનુમાનમિતિ ।
જાતિદ્વયપ્ર(તિપાદનાત્પ્ર)ત્યુત્તરં ચ સાધકમિતિ ન વચનીયમિતિ ॥16 1।2॥
કથં પુનરિયં જાતિઽ, એવં હિ સાધનમિદમ્--- શાબ્દમનુમાનાદ્ ભિન્નં તદ્વૈધર્મ્યાતં પ્રત્યક્ષવદિતિ,અત આહ---ધૂમેતિ ।
ન
તાવત્ ત્રૈલક્ષણ્યપ(રિત્યાગેન) વૈધર્મ્ય તૈરુક્તમ્ ।
કિઞ્ચિદ્ વિશેષણમાત્રેણ તુ વૈધર્મ્યમવિશિષ્ટમર્થાત્મકાનાનુમાનાનામિતિ તેષામપ્યનુમાનાદ્ ભેદો ભવેત્ ન ચાસાવાસ્તિ, ન હિ ધૂમાદીનાં--------------------------------------------------------
વૈલક્ષણ્યમિત્યનનુમાન્તા ભવતિ ।
ત્રૈલક્ષણ્યપરિત્યામાદનિત્યત્વં કૃતકત્વે હેતુરિતિ ।
ત્રૈલક્ષણ્ય્પરિત્યાગપ્રતિપાદને (પ્ય?હ્ય) નુમાનાદ્ ભેદઽ સિધ્યતીતિ ॥17॥
ત્રૈલક્ષણ્યુપરિત્યાગો યાવન્ન પ્રતિપાદ્યતે ।
તાવદ્વિશેષમાત્રેણ વદતો જાતિતા ભવેત્

યથેષ્ટવિનિયોગેન પ્રતીતિર્યાપિ શબ્દતઽ ।
ન ધૂમાદેરિતીહાપિ વ્યભિચારો ઽઙ્ગવૃત્તિભિઽ

વૈલક્ષણ્યમાત્રેણ તુ ભેદં વદતો વૈલક્ષણ્યવચનસ્ય જાતતૈવાપદ્યેતેત્યાહ---ત્રૈલક્ષણ્યેતિ ॥18॥
યદપિ ચદમપરં શાબ્દાનુમાનયોર્વૈલક્ષણ્યમુક્તમ્--- ધૂમાદયો હિ સાવાભાવિકેનૈવ પ્રતિબન્ધેન પ્રતિબન્ધકબુદ્ધિમનુમાને
જનયતન્તિ, શબ્દાત્તુ યથેષ્ટવિનિયુક્તાદેવાર્થપ્રત્યયો દૃશ્યતે, અતો ભેદ ઇતિ, તત્રાપ્યાહ---યથેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- અત્રાપિ યદિ કિઞ્ચિદ્વૈધર્મ્યમાત્રેણ ભેદ ઉચ્યતે, અતો જાતિરેવ ।
અથાયં પ્રયોગઽ--- શાબ્દમનુમાનાદ્ ભિન્નં યતેષ્ટવિનિયોગેનાર્થપાદયતીતિ ।
તદયુક્તમ્ ।
તત્રાપિ સ્વાભાવિક્યૈવાત્મશક્ત્યા રૂપાદિપ્રતિપાદનાત્ ।
અથ સ્વગોચરે યથેષ્ટવિનિયોગેન પ્રતિપાદનં હેતુરુચ્યતે, અતો લિઙ્ગમપિ પરાર્થપ્રયોગે યમેવ પ્રતિ પ્રયુજ્યતે તમેવ પ્રતિપાદયતીતિ સામનમ્ ।
અથ યથેષ્ટવિનિયોગઽ સઙ્કેતો ઽભિધીયતે, તતો ઽયમર્થો ભવતિ, યત્રૈવ સઙ્કેત્યતે તમેવ ગમયતીતિ, તતો દૃષ્ટાન્તાભાવઽ, ન હિ શબ્દાદન્યત્ સઙ્કેતાનુવિધાનેનાર્થં બોધયતિ ।
અથાવીતમહેતુરમ્ ।
અનુમાનં હિ યથેષ્ટવિનિયોગાનનુવિધાયિપ્રતિપાદનમ્, ન ચેદં તથા, અતો ભિન્નમિતિ ।
તન્ન ।
વ્યતિરકમાત્રસ્યાગમકત્વાદન્વયવ્યતિરેકી હિ હેતુરિષ્યતે ।
ન ચાયં હેતુરનુમાનાદબેદેન વ્યાપ્તઽ ક્વચિદવગતઽ, શબ્દાતિરેકિણઽ કસ્યચિદ્ યથેષ્ટવિનિયોગેનાપ્રતિપાદનાત્ ।
અથાસ્તિ હસ્તસઙ્કેતાદીનાં યથાસમયં પ્રતિપાદનમિત્યુચ્યતે ।
તત્ તર્હિ પ્રમાણાન્તરમનુમાનં વા ।
ન તાવત્ પ્રમાણાન્તરમ્, તલ્લ્ક્ષમાભાવાત્ ।
અતો વ્યાપ્તિબલેન જ્ઞાયમાનમનુમાનમેવ તત્ ।
એવં ચ સતિ
તેનૈવ વ્યભિચાર ઇતિ નાનુમાનાદ્ વ્યાવૃત્તિર્હેતોઽ સિધ્યતિ ।
તદિદમુક્તં વ્યભિચરો ઽઙ્ગવૃત્તિભિરિતિ ।
અઙ્ગાનાં હસ્તાદીનાંમાકુઞ્ચનપ્રસારણાદ્યા વૃત્તયો ઽઙ્ગવૃત્તય ઇતિ ॥19॥
હ્સતસંજ્ઞાદયો યે ઽપિ યદર્થપ્રતિપાદને ।
ભવેયુઽ કૃતસઙ્કેતાસ્તે તલ્લિઙ્ગમિતિ સ્થિતિઽ

પુરુષાક્ષિપ્તતાયાં ચ તથૈવ વ્યભિચારિતા ।
પદવૈદિકવાક્યાનાં ન સત્યવ્યાપિતા ભવેત્

એતદેવ વિવૃણોતિ--- હસ્તેતિ ।
હસ્તાદ્યઙ્ગાશ્રિતવૃત્તય એવાર્થવિશેજ્ઞાનાઙ્ગતયા હસ્તસંજ્ઞેત્યુચ્યન્તે ।
કથં પુનરિદમનુમામ્, ન હિ હસ્તાદિસન્નિવેશાઽ સઙ્ખ્યાવિશેષાદિભિરર્થૈર્વ્યાપ્તાઽ ।
તૈર્વિનાપિ કદાચિદ્ ભાવાત્ ।
કિન્તુ અઙ્ગુલ્યાદિસન્નિવેશાત્સઙ્કેતકાલભાવિશબ્દસ્મરણેનાર્થં પ્રતિપદ્યમાનાઽ શબ્દાદેવ પ્રતિપદ્યન્તે ।
તન્ન ।
અન્તરેણાપિ શબ્દસઙ્કે(ત?તં) વ્યવહાર એવાવ્યુત્પન્નસ્યાઙ્ગુલ્યાદિસન્નિવેશદર્શિનસત્દર્થાવગતેઽ ।
ન ચાત્ર વ્યભિચારઽ ।
ન હિ યાદૃશે સન્નિવેશે વ્યાપ્તિરવગતા તાદૃશસ્ય વ્યભિચારો દૃશ્યતે ।
તદિદં ઽતેન ધર્મ્યન્તરેષ્વેષેઽત્યત્ર વર્ણિતમ્ ।
અતો ઽનુમાનમેવેદમ્ ।
તદિદમુક્તં--- તે તલ્લિઙ્ગમિતિ સ્થિતિરિતિ ।
સર્વં ચેદમન્વારુહ્ય વાર્ત્તિકકારેણ દૂષણં દત્તમ્ ।
ન હિ યતેષ્ટવિનિયોગેન શબ્દાદર્થપ્રતીતિર્ભવતિ ।
ગવાદિશબ્દા હિ નિજશક્ત્યનુસારેણૈવ સ્વાર્થં પ્રતિવેદયન્તિ ।
યદૃચ્છાશબ્દાસ્તુ હસ્તસંજ્ઞાદિતુલ્યાસ્તે સઙ્કેતાનુસારેણાર્થં બોધયન્તો ઽનુમાનમેવેતિ કિં તદ્ભેદપ્રતિપાદનેનેતિ ॥20॥
ઇદમપરં ભેદકારણં, શબ્દાદ્ધિ પુરુષાપેક્ષોર્ઽથનિશ્ચયઽ, ન ચ તથા શબ્દ ઇત્યતો ભિદ્યત ઇતિ ।
એતદપિ દૂષયતિ---પુરુષેતિ ।
વ્યતિરેકહેતુર્વ્યતિરેકપુરસ્કારેણૈવાર્થં સાધયતિ, પ્રાણાદય ઇવાનાત્મકાદ્ દેહાદ્ વ્યાવૃત્તમાત્માનમ્ ।
પુરુષાપેક્ષિતા ત્વનુમાને ઽપ્યર્થનિશ્ચયાઙ્ગમઙ્ગવૃત્તિષુ દૃષ્ટા ।
યાદૃશો હિ સઙ્કેતો યદર્થપ્રતિપાદને પુરુષૈઽ કૃતઽ, તમેવ પરપુરષાપેક્ષયા બુધ્યન્તે ।
અતો ઽત્રાપિ વ્યભિચારિતેતિ ।
અપિ ચાવ્યાપકત્વાદસિદ્ધો હેતુરિત્યાહ--- પદેતિ ।
પદાનિ હિ સ્વમહિમ્નૈવાર્થં પ્રતિપાદયન્તિ ન પુરુષાપેક્ષયા ।
સમ્બન્ધાનુભવશ્ચાયં સો ઽન્યત્રાપિ વિલક્ષણઽ ।
એતસ્મિન્ પુરુષાપેક્ષો દેશાપેક્ષો ઽગ્નિધૂમયોઽ

કાલાદ્યપેક્ષયા ચાન્ય ઉક્તા ચાન્યૈરભિન્નતા ।
આપ્તવાદવિસંવાદસામાન્યાદનુમાનતઽ

વેદવાક્યાન્યપિ ન સ્વાર્થપ્રતિપાદયનાય પુરુષમપેક્ષન્તે, સ્વરૂપાવધારણમાત્ર એવ તેષામાપ્તાપેક્ષેતિ ॥21॥
નનુ નાગૃહીતસમ્બન્ધં પદં પ્રત્યાયકં ભવતિ ।
ન ચ પુરુષાનપેક્ષા સમ્બન્ધાવગતિરસ્તિ ।
વેદવાક્યાન્યપિ નાગૃહીતે પદપદાર્થસમ્બન્ધે સ્વાર્થં પ્રતિપાદયન્તિ ।
અતો ઽયં પદપદાર્થસમ્બન્ધઽ પુરુષાપેક્ષ એવેતિ નાવ્યાપકત્વમ્ ।
અત આહ---સમ્બન્ધેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- અર્થપ્રતિપાદને તાવદનપેક્ષમેવ પદં વૈદિકાનિ ચ વાક્યાનિ ।
સમ્બન્ધાનુભવશ્ચ યથેહ પુરુષાપેક્ષસ્તથાન્યત્રાપ્યનુમાને ઽસૌ વિલક્ષણો દૃસ્યત એવેતિ ।
વૈલક્ષણ્યમેવ દર્શયતિ--- એતસ્મિન્નિતિ અન્યો ઽન્તેન ।
એતસ્મિન્નિતિ ।
હસ્તસંજ્ઞાદૌ પુરુષાપેક્ષઽ, પૌરુષેયો હિ સમયઽ ।
અગ્નિધૂમયોસ્તુ દેશાપેક્ષઽ ।
ચન્દ્રોદયસમુદ્રવૃદ્ધ્યોસ્તુ કાલાપેક્ષઽ ।
આદિશબ્દેનાવસ્થાપેક્ષિતાં દર્શયતિ ।
તદનેનૈતદુક્તં ભવતિ---અનુમાને ઽપ્યનેકપ્રકારઽ સમ્બન્ધાવગમો દેશાદ્યપેક્ષયા ભેદાત્ ।
એવમિહાપિ પુરુષાપેક્ષો ભવિષ્યતિ ।
અનુમાને ઽપિ તદપેક્ષઽ સમ્બન્ધબોધો દૃષ્ટ ઇતિ ।
અપિ ચ પરોક્તાભેદહેતુનિરાસો ઽપિ તૈર્ન કૃત ઇત્યાહ--- ઉક્તા ચેતિ ॥22 1।2॥
તમેવાભેદહેતુમુપન્યસ્યતિ---આપ્તવાદેતિ ।
અયમર્થઽ--- યથા ધુમાદિષુ ભેદહાનેન સામાન્યધર્મયોર્વ્યાપ્તિરવધાર્યતે, એવં શાબ્દે ઽપ્યાપ્તવાદાવિસંવાદસામાન્યયોર્વ્યાપ્તિરવગતા ।
(આપ્તવાદાવિસંવાદેતિ?) એવં ચ વિદિત્વા વેદે ઽપીશ્વરાપ્તવાદત્વાદવિસંવાદો ઽનુમીયતે,અતો ઽનુમાનમેવેદમ્ ।
યાવત્વવિસંવાદો નાનુમીયતે તાવદર્થગોચરં જ્ઞાનમુત્પન્નમપ્યનિશ્ચાયકત્વાદપ્રમાણમેવ ।
સામાન્યશબ્દઽ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે ।
લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી ।
ન ચાપૂર્વાદિશબ્દાનાં ભેદાત્ સર્વત્ર ભિન્નતા ।
ન ચેહાશ્વાદિશબ્દભ્યો ભેદસ્તેષાં પ્રતીયતે

નચાપ્યજ્ઞાતસમ્બન્ધં પદં કિઞ્ચિત્ પ્રકાશકમો ।
સમ્બન્ધાનનુભૂત્યાતો ન સ્યાદનનુમાનતા

તુલ્યાકારતયાપ્યત્ર શબ્દજ્ઞાનાર્થતદ્ધિયામ્ ।
અગ્નિધૂમેષ્વદૃષ્ટત્વાન્ન ભેદસ્તન્નિવારણાત્

તદયમન્વયો ભવતિ--- યદ્યપ્યાપ્તવાદવિસંવાદવિશેષાણાં ભેદાન્ન સમ્બન્ધો ઽવગન્તું શક્યતે, તથાપિ તયોઽ સામાન્યપ્રતીત્યાનુમાનતા શક્યતે વક્તુમ્, સામાન્યયોર્વ્યાપ્તસમ્ભવાદિતિ ॥23॥
નન્વિદમસ્તિ ભેદકારણમ્, અનુમાનં સમ્બન્ધાવધારણાધીનમ્, શબ્દાસ્ત્વપૂર્વાદયઽ સમ્બન્ધજ્ઞાનાનપેક્ષા એવ સ્વાર્થં પ્રતિપાદયન્તીતિ, અતો ભિદ્યતે ઇત્યત આહ--- ન ચેતિ ।
ગવાદયસ્તાવત્ વિદિતસમ્બન્ધા એવાર્થં પ્રતિપાદયન્તીતિ તેષાં દુર્વારમનુમાનત્વમ્, યદિ ત્વપૂર્વાદિદૃષ્ટાન્તેન તેષામપિ ભેદો ઽભિધીયતે ।
તન્ન ।
શક્નોતિ હિ વક્તુમિતરો ઽપિ તેષામનુમાનત્વં સમ્બન્ધાવધીનબોધકત્વાદ્ ધૂમાદિવદિતિ ।
અપિ ચાપૂર્વશબ્દા અપિ નાશ્વાદિશબ્દેબ્યો વિશિષ્યન્તે, પદત્વેનાભેદાદિત્યાહ--- ન ચેતિ ॥24॥
કિમતો યદ્યેવમત આહ--- ન ચેતિ ।
યતઽ ખલ્વેતાનિ પદાનિ, ન ચ પદમજ્ઞાતસમ્બન્ધં પ્રકાશકમસ્તિ ।
અતો ઽમીભિરપિ વિદિતસમ્બન્ધૈરેવાર્થો વેદનીયઽ, પદત્વાત્ ।
કથં પુનઽ પ્રમાણાન્તરાદૃષ્ટપૂર્વેણાપૂર્વસ્વર્ગાદિના સમ્બન્ધો ઽનુભવિતું શક્યતે ।
ન શક્યેતાપિ, યદિ પ્રમાણાન્તરાગોચરતા ભવેત્ ।
અપૂર્વં તુ શ્રુતકર્મફલસમ્બન્ધાદ્યન્યથાનુપપત્તિપ્રમાણકમ્ ।
સ્વર્ગશ્ચ નિરતિશયાનન્દસ્વભાવો વૈદિકવાક્યશેષેભ્યો ઽવગમ્યત ઇતિ તથાવગતયોઽ સમ્બન્ધગ્રહણોપપત્તિરિતિ ।
અતો યત્ પરૈરુક્તં શબ્દો નાનુમાનં સમ્બન્ધાનપેક્ષત્વાદક્ષવદિતિ તદ્ધેતોરસિદ્ધ્યા દૂષિતમિત્યાહ--- સમ્બન્ધેતિ ॥25॥
ભેદકારણાન્તરમુપન્યસ્ય દૂષયતિ---તુલ્યેતિ ।
શબ્દ પ્રત્યાસત્ત્યા તજ્જ્ઞાન્મર્થશ્ચ તદ્ધીશ્ચેતિ વિગર્હઽ ।
અયમપ્યવીતહેતુર્દર્શયિતવ્યઽ ।
તન્નિરાકરણં ચાધ્યાસનિરાકણોનુસન્ધાતવ્યમ્ ।
અતસ્તુલ્યાકારત્વમસિદ્ધમિતિ ॥26॥
પ્રતિબિમ્બેષ્વનેકાન્તો બિમ્બં યાદૃગ્ધિ દર્પણે ।
તાદૃઙ્મુખાદિ બુધ્યન્તે ન ચાત્રાનનુમાનતા

પ્રત્યક્ષતા(ત?ય) દાપ્યત્ર તદાન્યૈરન્યભિચારિતા ।
યત્ર પાદાદિ બિમ્બેન ગતાનામનુમીયતે

એકવાક્યાત્ સકૃચ્ચોક્તાન્નાપ્યનેકસ્ય તત્ક્ષણમ્ ।
સ્યાદ્વિરુદ્ધાવિરુદ્ધસ્ય બોધાદેતસ્ય ભિન્નતા

અપિ ચ વિવક્ષાનિવૃત્તેરનૈકાન્તિકો હેતુરિત્યાહ---પ્રતિબિમ્બેષ્વિતિ ।
એકાન્તો નિર્ણયઽ, સો ઽસ્ય કાર્યં, તન્નાસ્તીત્યનેકાન્ત ઇતિ ।
કથમનેકાન્તઽ, અત આહ--- બિમ્બમિતિ ।
યાદૃશં હિ દર્પણે બિમ્બમુપલભ્યતે તાદૃશમેવ મુખાદિ બુધ્યતે, અતો ઽસ્ત્યત્રાપિ ગમ્યગમકયોઽ સાદૃશ્યમિતિ પ્રતિબિમ્બેષુ વર્તમાનો હેતુરનૈકાન્તિકો ભવતીતિ ।
નનુ નૈદમનુમાનમ્, આદર્શતેજસા હિ પ્રતિહતેન નાયનેન તેજસા પ્રકાશિતં પ્રત્યક્ષમેવ મુખમવગમ્યત ઇતિ શબ્દાધિકરણે વક્ષ્યતે ।
અત આહ--- ન ચેતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- યદા હ્યયં પરત્યક્ષેષ્વઙ્ગુલ્યાદિષ્વાદર્શવર્તિના પ્રતિબિમ્બેન તાદૃક્ત્વે વિદિતવ્યાપ્તિર્ભવતિ, તદા મુખમપ્યાદર્શગતં બિમ્બાનુરૂપમનુમિનોતિ ।
ઇતરથા ત્વઙ્ગુલિસન્નિકર્ષો ઽપ્યન્યરૂપમન્યાદૃક્તયા બોધયતીતિ ।
સમ્ભાવયેત્ ।
અતો ન તાદૃક્ત્વં નિશ્ચિનુયાદિતિ ॥27॥
અસ્તુ વેદં પ્રત્યક્ષં, કિમિતિ સૂક્ષ્મેક્ષિકયા, વિશદતરમેવાનુમાનમુપદર્શયામઽ, યત્ર ગમ્યગમકયોઽ સાદૃશ્યમવગમ્યત
ઇત્યાહ---પ્રત્યક્ષતેતિ ।
ગતાનામિત્યનુમાનવિષયસિદ્દ્યર્થમપ્રત્યક્ષતાં દર્શયતીતિ ॥28॥
યદપીદમુક્તમ્--- શાબ્દે હિ સકૃદુક્તમેવ વાક્યં સહસા નાનાર્થાન્ પ્રતિભાસયતિ વિરુદ્ધાનવિરુદ્ધાંશ્ચ, ચોદનાલક્ષણોર્ઽથો ધર્મઽ, શ્વેતો ધાવતીતિ ચ યથા, નૈવમનુમાને ।
ધૂમો હિ યેનૈવ વિદિતવ્યાપ્તિસ્તત્રૈકત્રૈવ ધિયમાદધાતિ ।
અતઽ શબ્દાનુમાનયોર્ભેદઽ ।
પ્રયોગશ્ચ ભવતિ--- શબ્દો ઽનુમાનાદ્ ભિન્નઽ એકદા નાનાર્થપ્રતિભાસાદક્ષવદિતિ ।
અનીતહેતુર્વા, લિઙ્ગમેકમેવ
લિઙ્ગસ્યાપિ હિ તાદ્રૂપ્યં દૃશ્ટં હેતુવિરુદ્ધયોઽ ।
વિરોધાન્નાનુમાનં ચેત્ સ્યાદનાગમતાપિ તે

યત્ર ચૈકાર્થતા વાક્યે તત્ર સ્યાદનુમાનતા ।
સકૃદુચ્ચરિતે ચાસ્મિન્ વિવક્ષૈકૈવ દૃશ્યતે

યસ્ત્વનિર્ધારિતાર્થાનામનેકપ્રતિભોદ્ભવઽ॥
સ લિઙ્ગે ઽપ્યસ્ફુટે દૃષ્ટસ્તસ્માન્નૈતેન ભિદ્યતે

પ્રકાશયતિ, યથા ધૂમાદિ,ન ચ તથા શબ્દઽ,અતો ભિદ્યત ઇતિ ।
તદુપન્યસ્ય દૂષયતિ---એકવાક્યાદિતિ ।
અનેનાપિ પ્રકારેણ ન ભિન્નતેત્યર્થ ઇતિ ॥29॥
કિમિતિ ન ભિન્નતા, અત આહ---લિઙ્ગસ્યાપીતિ ।
અનૈકાન્તિકો હેતિરિતિ ભાવઽ ।
હેતુર્હિ ધૂમો ઽગ્નિત્વમુષ્ણત્વં દાહકત્વમિન્ધનવિકારત્વં ચ એકદૈવ પ્રતિપાદયતિ ।
તથા વિરુદ્ધઽ- નિત્યઽ શબ્દઽ કૃતકત્વાદિતિ, વિવક્ષાનુસારેણ તાવન્નિત્યતાં પ્રતિપાદયતિ, વ્યાપ્તિબલેન ચાનિત્યત્વમતો ઽનૈકાન્તિકો હેતુરિતિ ।
નનુ ન વિરુદ્ધો ઽનૈકમર્થ પ્રતિપાદયતિ, વ્યાપ્તિબલેન હિ લિઙ્ગં પ્રતિપાદકં ભવતિ ।
અતઽ કૃતકત્વમનિત્યત્વેન વ્યાપ્તમિતિ તદેવ ગમયતિ, વિરુદ્ધાર્થવ્યાપ્તિસ્ત્વેકસ્ય વિરોધાદેવ ન સમ્ભવતીતિ ।
તત્તાવદાશઙ્કતે--- વિરોધાદિતિ ।
ઉત્તરમાહ--- સ્યાદિતિ ।
વિવક્ષિતાર્થપ્રતિપાદને હિ શબ્દસ્ય શક્તિરવગતા, અતઽ સો ઽપ્યેકદૈકમર્થં પ્રતિપાદયતિ, અર્થાન્તરે ત્વસાવપિ વિરોધાદનાગમક એવેતિ ॥30॥
ભૂયસાં ચૈકાર્થાનાં વાક્યાનાં નાનેન હેતુના ભેદઽ સિધ્યતીત્યાહ---યત્રચેતિ ।
ન કેવલં વિરુદ્ધમનેકં શબ્દો ન પ્રતિપાદયતિ, કિન્તુ અવિરુદ્ધમપિ ।
ઉક્તમિદં--- વિવક્ષિતે શબ્દઽ પ્રમાણમિતિ ।
સકૃદુચ્ચરિતાઞ્ચ બુદ્ધો ભવતિ ।
અતો ન ક્વચિદનેકાર્થપ્રતિપાદનમિત્યસિદ્ધો હેતુરિત્યાહ--- સકૃદિતિ ॥31॥
નન્વસ્તિ તાવદનેકાર્થપ્રતિભાનં શબ્દાત, પ્રમાણં ત્વેકત્ર ભવતુ નામ, એતાવતા ચ સિદ્ધમનુમાનાદ્ વૈધર્મ્યમત આહ---યસ્ત્વિતિ ।
યથા હિ
દૃષ્ટાન્તાનભિધાનં ધૂમાદૌ વ્યભિચારિતમ્ ।
પ્રસિદ્ધત્વાદ્ધિ તત્રાપિ ન દૃષ્ટાન્તો ઽભિધીયતે

અનભ્યસ્તે ત્વપેક્ષ્નતે શબ્દે સમ્બન્ધિનઽ સ્મૃતિમ્ ।
અત્ર પ્રયુક્ત ઇત્યેવં બુધ્યન્તે હિ ચિરાત્ ક્વચિત્

પરોક્તા હેતવશ્ચાત્ર નાભેદસ્ય નિવારિતાઽ ।
શબ્દાનુમાનયોરૈક્યં ધૂમાદગ્ન્યનુમાનવત્

અન્વયવ્યિરેકાબ્યામેકપ્રત્યક્ષદર્શનાત્ ।
સમ્બન્ધપૂર્વકત્વાચ્ચ પ્રતિપત્તિરિતો યતઽ

ન્યાય્યવચનવ્યક્તિપરિચયાત્ પૂર્વં શબ્દાદનેકાર્થાઽ પરિપ્લવન્તે,તથા લિઙ્ગે ઽપિ ધૂમાદાવસ્ફુટવિદિતે ઽનેકાર્થપ્રતિભાનન્દષ્ટમેવ ।
ભવતિ હિ દૂરાદ્ ધૂમો ઽયમાહોસ્વિદ્ ધૂલિસન્તાન ઇતિ સંશયાનસ્યાગ્નિવાતાવર્તયોરનવસ્થિતો વિતર્ક ઇતિ ॥32॥
તથા શબ્દે દૃષ્ટાન્તાનભિધાનમપિ ધૂમાદૌ વ્યભિચારાન્ન ભેદહેતુરિત્યાહ---દૃષ્ટાન્તેતિ ।
કથં વ્યભિચારઽ, અત આહ---પ્રસિદ્ધત્વાદિતિ ॥33॥
નન્વપ્રસિદ્ધે તાવદસ્તિ દૃષ્ટાન્તાપેક્ષા, શબ્દે તુ તદપિ નાસ્તીત્યત આહ---અનભ્યસ્તૈતિ ।
અપેક્ષામેવ દર્શયતિ--- અત્રેતિ ।
યત્ર હ્યપ્રસિદ્ધપદાર્થગોચરઽ સંશયો ભવતિ, તત્ર યાવદયં શબ્દો ઽમુષ્મિન્નર્થે વૃદ્ધૈરાચરિત ઇતિ ચિરેણ પ્રણિધાય ન બુધ્યતે, ન તાવત્ તમર્થં નિશ્ચિનુયાદિતિ ।
તદેવં તાવદ્ ભેદવાદિભિર્ન ભેદહેતવઽ સમ્યગુક્તા ઇતિ દર્શિતમ્ ॥34॥
બૌદ્ધોક્તાભેદહેતુનિરાસો ઽપિ તૈર્ન કૃત ઇત્યાહ--- પરોક્તા ઇતિ ।
તાનેવાભેદહેતૂનુપન્યસ્યતિ--- શબ્દાનુમાનયોરિતિ
સાર્દદ્વયેન ।
અસ્યાર્થઽ--- યથા ધૂમાદગ્ન્યનુમાનમન્વયવ્યતિરેકજમ્, એકસ્ય ચ ધૂમસ્ય પ્રત્યક્ષદર્શનાત્,
પ્રત્યક્ષાન્યપ્રમાણત્વાત્ તદદૃષ્ટાર્થબોધનાત્ ।
સામાન્યવિષયત્વાચ્ચ્ ત્રૈકાલ્યવિષયાશ્રયાત્

કૈશ્ચિન્મીમાંસકૈરુક્તો ભેદો ઽત્ર વિષયાન્તરાત્ ।
પૂર્વાભ્યાં હ્યપિરચ્છિન્ને શાસ્ત્રમર્થે પ્રવર્તતે

સમ્બન્ધપૂર્વકં ચ ભવતિ, એવં શબ્દાદપિ જ્ઞાનં જાયમાનમેવં જાયતે ।
પ્રત્યક્ષાચ્ચ તદન્યત્ પ્રમાણં, પ્રત્યક્ષાદૃષ્ટં ચાર્થં બોધયતિ, સામાન્યવિષયં ચ શાબ્દં, ત્રૈકાલ્યાશ્રયં ચ ।
અતો ન ભિદ્યતે ।
ઇદં ચ સાધનવાક્યસ્યાર્થકથનમ્ ।
સાધનપ્રયોગાસ્ત્વેવં દર્શયિતવ્યાઽ---- શાબ્દં જ્ઞાનમનુમાનમન્વયવ્યતિરેકજત્વાત્ અગ્ન્યનુમાનવદિતિ ।
એકપ્રત્યક્ષદર્શનોત્પત્તેઽ, તદ્વદેવ સમ્બન્ધપૂર્વકત્વં(વા?ચ) હેતુઽ ।
તાવેવ સાધ્યદૃષ્ટાન્તૌ ।
ન ચ કતવાચ્યમન્વયવ્યતિરેકજત્વાત્ સમ્બન્ધપૂર્વકત્વં ન ભિદ્યતે, અન્વયવ્યતિરેકાત્મકત્વાદનુમાનસમ્બન્ધસ્યેતિ ।
પૂર્વં હિ સમ્બન્ધવિશેષજત્વં હેતુરુક્તઽ ઇદાનીં ત્વવિવક્ષિતવિશેષં સમ્બન્ધસામાન્યપૂર્વકત્વમિતિ ।
એવમુત્તરેષ્વપિ ત્રિષુ પૂર્વવત્સાધ્યદૃષ્ટાન્તયોજના કાર્યા ।
ચતુર્થે ત્વગ્ન્યનુમાનં પ્રદર્શનમાત્રમ્ ।
ભવિષ્યદવૃત્તવૃ(ત્ત્ય?ષ્ટ્ય) નુમાને અપિ દર્શયિતવ્યે ઇતિ ॥35-37॥
મીમાંસકૈકદેશિનાં ભેદહેતુમિદાનીં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ---કૈશ્ચિદિતિ ।
વિષયાન્તરમેવ દર્શયતિ--- પૂર્વાભ્યામિતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- યદયદપરિચ્છિન્ને પવર્તતે તત્ તતો ભિદ્યતે, અનુમાનમિવ પ્રત્યક્ષાત્ ।
શાસ્ત્રં ચ પૂર્વદ્વયાપરિચ્છિન્નેર્ઽથે પ્રવર્તતે ।
તતસ્તાભ્યાં ભિદ્યતે ।
કિં પુનઽ પ્રત્યક્ષાદ્ ભેદપ્રતિપાદનેન પ્રયોજનમ્, ન હિ તદભેદઽ કૈશ્ચિદાશ્રિતઽ, યન્નિરાક્રિયતે ।
ઉચ્યતે ।
અસ્ત્યેવ કેષાઞ્ચિદ્ વિભ્રમઽ, શ્રોત્રવ્યાપારાશ્રયાજ્જાયમાનમિદં શાબ્દં શ્રોત્રપ્રત્યક્ષમેવ,તદન્વયવ્યતિરેકાનુવિધાનાત્ ।
અત એવ બધિરસ્ય ન ભવતીતિ ।
તદનેન પ્રત્યક્ષતો ભેદપ્રતિપાદનેન નિરાક્રિયતે ।
એવં હિ મન્યતે--- વિદ્યમાનોપલમ્ભનં પ્રત્યક્ષમિતિ દર્શિતમ્ ।
ઇદં તુ શાબ્દં ત્રિકાલાર્થવિષયમતઽ કથં પ્રત્યક્ષે ઽન્તર્ભવિષ્યતિ ।
બધિરસ્તુ શબ્દાશ્રવણાદર્થં ન જાનાતિ, નાર્થાશ્રવણાત્ ।
પ્રયોગશ્ચ ભવતિ--- શાબ્દં પ્રત્યક્ષાદ્ ભિન્નં તદપરિચ્છિન્નવિષયત્વાદ્ અનુમાનવદિતિ ॥38॥
તત્રાપિ નાગમત્વં સ્યાત્પુરુષોક્તેસ્તથાસ્તુ ચેત્ ।
પ્રત્યયઽ કિન્નિમિત્તોર્ઽથે વક્તૃબુદ્ધેઽ કુતો વસૌ

તદિમં પ્રત્યક્ષતો ભેદમભ્યુપેત્યાનુમાનાદ્ ભેદકારણં નિરાકરોતિ---તત્રાપીતિ ।
એવં હિ મન્યતે--- યદ્યનુમાનાપરિચ્છિન્નવિષતયા ભેદો ઽભિધીયતે, તર્હિ પુંવાક્યાનામનાગમત્વમ્, પ્રમાણાન્તરપરિચ્છિન્નવિષયવાત્, વેદવાક્યાન્યેવ તુ માનાન્તરાવિષયાર્થાનિ ભિદ્યન્તે ઇત્યવ્યાપકો હેતુરિતિ ।
કિં પુનરિદમનિષ્ટમાપાદિતમ્, નન્વિષ્યત એવ પુંવચસામનાગમત્વમ્, આગમો હિ શાસ્ત્રમ્,અપ્રાપ્તે શાસ્ત્રમર્થવદિતિ ।
વક્ષ્યતિ ।
ઇમાનિ પુનઽ પ્રમાણાન્તરપ્રાપ્તવિષયપ્રતિપાદકાનીત્યનુવાદવાક્યાન્યેવ ।
અત એવ શાસ્ત્રમેવ વેદવાક્યં ભિન્નતયા પક્ષીકૃતં ઽશાસ્ત્રમર્થે પ્રવર્તતઽઇતિ ।
તદ્ભેદસ્થૈવોપયોગાદિતિ ભાવઽ ।
તદેતદાહ--- યથેતિ ।
અત્ર દૂષણમાહ--- પ્રત્યય ઇતિ ।
એવમયં પંવચનાપ્રામાણ્યાવાદી વક્તવ્યઽ ।
કિમસ્તિ તેભ્યોર્ઽથપ્રત્યયો ન વા, ન તાવન્નાસ્તિ, સર્વલોકવ્યવહારોચ્છેદપ્રસઙ્ગાત્ ।
સતસ્તુ નાનિમિત્તોત્પત્તિઽ સમ્ભવતીતિ નિમિત્તં વાચ્યમ્ ।
ન ચ શબ્દાદન્યન્નિમિત્તમસ્યોપપદ્યત ઇતિ જાતમસન્દગ્ધમબાધિતં ચ જ્ઞાનાન્તરેણ પ્રમાણમેવ પુંવચનજનિતં જ્ઞાનમિતિ નાસ્યાનાગમત્વાબ્યુપગમો યુક્ત ઇતિ ।
ઇતરસ્ત્વનુમાનાન્તર્ભાવાભિપ્રાયેણાહ--- વક્તૃબુદ્ધેરિતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- વિસંવાદભૂયિષ્ટાનિ હિ પુંવચનાનિ, તન્નૈતાનિ શ્રુતમાત્રાણ્યેવાર્થં નિશ્ચાયયન્તિ ।
ન ચાનિશ્ચિતોર્ઽથો જ્ઞાતો ભવતિ, નિશ્ચયસ્યૈવ જ્ઞાનત્વાત્ ।
અતઽ પ્રઙ્(?) નિશ્ચયોત્પત્તેર્જ્ઞાનાભાવ એવન્તિ કિં નિમિત્તપ્રયત્નેન ।
યદા તુ
વક્તૈવમવધારિતવ્યાપ્તિર્ભવતિ--- ઽન ચાયમનવગતં બ્રવીતીઽતિ, તદા તદ્વાક્યાદેવ જ્ઞાનકાર્યાત્ કારણભૂતં જ્ઞાયમનુમાય જ્ઞાનસ્યાર્થાવ્યભિચારેણાર્થો નિશ્ચીયતે ।
તસ્યાં ચાવસ્થાયાં જ્ઞાનલિઙ્ગાવગતત્વાદર્થસ્ય વાક્યમનુવાદકમેવ ।
અતો નાગમ ઇતિ ।
સિદ્ધાન્તવાદી ત્વાહ--- કુતો ન્વસાવિતિ ।
અયમભિપ્રાયઽ--- અવગતા હિ બુદ્ધિરર્થં નિશ્ચાયયતિ ।
ન ચાસ્યાઽ કિઞ્ચિદવગમે કારણસ્તીતિ વક્ષ્યામ ઇતિ ॥39॥
ન શબ્દાર્થસ્ય સા લિઙ્ગં ન શબ્દો ઽસ્યાઽ કથઞ્ચન ।
વિશેષો ગમ્યતે તાભ્યાં ન ચૈતસ્યાનુમેયતા

તેન વક્તુરભિપ્રાયે પ્રત્યક્ષાદ્યનિરુપિતે ।
પુરુષોક્તિરપિ શ્રોતુરાગમત્વં પ્રપદ્યતે

અતઽ સ્વયમેવાનવગતા નાર્થસ્ય લિઙ્ગમિત્યાહ--- નેતિ ।
નનૂક્તં કાર્યાત્ શબ્દાદનુમાસ્યતે, અત આહ--- ન શબ્દ ઇતિ ।
યતા નોભયમુભયત્ર લિઙ્ગં, તથા દર્શયતિ--- વિશેષ ઇતિ ।
અનુમાનં હિ વ્યાપ્તિબલેન ભવતિ, ઇહ ચ વાક્યસામાન્યં જ્ઞાનસામાન્યેન વ્યાપ્તમવગતમિતિ તતસ્તત્ સિધ્યેદ્, જ્ઞાનમાત્રાચ્ચાર્થમાત્રમ્, ન ચેહ તથા, જ્ઞાનાર્થવિશેષયોરનુમિત્સિતત્વાત્ ।
તયોશ્ચ સમ્બ્નધગ્રહણાભાવેનાનનુમેયત્વાત્ ।
નનુ યત્રાપ્તો વાક્યં પ્રયુઙ્ક્તે તદેવ જ્ઞાત્વા પ્રયુઙ્ક્ત ઇતિ વિજ્ઞાનવિશેષેણૈવ સમ્બન્ધો ઽવગતઽ ।
અતઽ સ એવાનુમાસ્યતે ।
યદ્યેવમ્, અવગતસ્તર્હિ પ્રાગેવ વાક્યાદર્થઽ, ન હ્યન્યથા યત્ર પ્રયુઙ્ક્ત ઇતિ શક્યતે પ્રતિનિર્દેષ્ટુમ્ ।
ન ચાર્થોપરાગમન્તરેણ જ્ઞાનસ્ય વિશેષઽ સમ્ભવતિ યો ઽનુમીયતે ।
ન ચાકર્મકં જ્ઞાનમાત્રમનુમીયતે ।
ન ચ તતોર્ઽથવિશેષસ્તિધ્યતિ ।
ન ચાનિશ્ચિતં જ્ઞાનં, સંશયાત્મનો વિજ્ઞાનવિધાયા દર્શિતત્વાત્ ।
ન ચૈવં પુંવાક્યેભ્યઽ સન્દેહઽ ।
યા તુ ક્વચિદ્ વ્યભિચારાદપ્રામાણ્યાશઙ્કા સા આપ્તત્વાદિના નિરાક્રિયત ઇત્યુક્તમ્ ।
યદિ ત્વેવ જ્ઞાનવિશેષાવગતિરુચ્યતે, ય એવમવધારિતો ભવતિ--- નાયમનન્વિતાર્થાનિ પદાનિ પ્રયુઙ્ક્તે, ન ચાનવગતાન્વયાનિ, તન્નૂનમમીષામનેનાન્વયો જ્ઞાત ઇતિ ।
કિમિદાનીં વિદિતપદપદાર્થસઙ્ગતિઽ શ્રોતા પુંવાક્યાદર્થં ન બુધ્યત એવ ।
યદ્યેવમનુત્તરા ગુરવઽ ।
જાતા તુ બુદ્ધિરસન્દિગ્ધાવિપર્યસ્તા ચ ન વૈદવાક્યજનિતાયા ધિયો વિશિષ્યેત ।
શઙ્કામાત્રં તુ કથઞ્ચિદ્ વેદે ઽપિ વાક્યત્વાદિના ભવતીતિ ન તાવતા તદપ્રામાણ્યમ્ ।
તાભ્યામિતિ ।
બુદ્ધિશબ્દાભ્યામિત્યર્થઽ ॥40॥
અતો વક્ત્રભિપ્રાયાવગતૌ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાસમ્ભવાત્ તદનવગમે
ન ચાપ્યનનુમેયત્વમાગમાર્થસ્ય શક્યતે ।
લિઙ્ગં હિ શબ્દ એવાસ્ય ધૂમો ઽગ્નેરિવ કલ્પતે

ન ચાપ્યનનુમેયત્વાત્ પ્રમાણાન્તરગમ્યતા ।
રૂપસ્યાશ્રાવણત્વેન ન હ્યપ્રત્યક્ષતેષ્યતે

એવં સ્થિતે સ્વયૂથ્યા નઽ કેચિન્નાતિપ્રયત્નતઽ ।
અનુમાનવિશેષો ઽયમીદૃગ્ધર્મસ્ય બોધકઽ

ભવિષ્યત્યર્થરૂપં તુ લિઙ્ગં ધર્મે નિરાકૃતમ્ ।
ચાર્થાનુમાનાનુપપત્તેઽ શ્રોતુરપ્રાપ્તપૂર્વમર્થં પ્રાપયન્તી પુરુષોક્તિર્વેદવદાગમ એવેત્યાહ---તેનેતિ ॥41॥
યદપિ ચેદમુચ્યતે ।
વેદસ્તાવદ્ ભિન્નવિષયતયા પ્રમાણાન્તરમેવેતિ, તદપિ મનોરથમાત્રમેવેત્યાહ---ન ચાપીતી ।
ન શક્યતે વક્તુમિત્યભિપ્રાયઽ ।
કિમિતિ ન શક્યતે ।
અત આહઽ--- લિઙ્ગમિતિ ।
યદા પૂર્વોક્તૈર્હેતુભિરવિશેષેણ સર્વમેવ શાબ્દમનુમાનાદભિન્નમિત્યુકં, તદા કથં તદ્ગોચરસ્યાનનુમેયત્વં ભવિષ્યતીતિ ભાવઽ ॥42॥
નન્વર્થાત્મના તાવદલ્લિઙ્ગેનાનનુમિતપૂર્વમર્થં વેદો બોધયતીતિ પ્રમાણાન્તરં ભવિષ્યતીત્યત આહ---ન ચેતિ ।
ધૂમત્ત્વકૃતકત્વાદીનાં હિ સત્યપ્યવાન્તરભેદે યથૈવ ત્રૈલક્ષણ્યાપરિત્યાગેનાનુમાનત્વમેવમિહાપિ સ્યાત્ ।
યદિ તુ તદેવ નાસ્તીત્યુચ્યતે, તત્ તર્હિ વચનીયમ્, કિમવાન્તરભેદોપન્યાસેનેતિ ॥43॥
અન્યે તુ પ્રક્ષીણશક્તયો ઽભેદમેવાશ્રિત્યૈકદેશિનઽ પ્રત્યવસ્થિતાઽ, તદ્ દર્શયતિ---એવં સ્થિતૈતિ ।
અયં હિ તેષામભિપ્રાયઽ--- ચોદનાપ્રામાણ્યં હિ પ્રતિજ્ઞાતં, તચ્ચાનુમાનત્વે ઽપિ વેદવચઽ સિધ્યત્યેવ ।
યથૈવ હિ શબ્દમધ્યાદ્ વેદઽ પ્રમાણમ્ ।
એવમનુમાનેભ્યો વેદાનુમાનમિતિ કિમતિપ્રયત્નતો બેદપ્રતિપાદનેનેતિ ।
નનુ"ભવિષ્યત્વાદ્ ધર્મો નાનુમીયતે"ઇત્યુક્તં ભાષ્યકારેણ ।
અતો ઽનુમાનત્વાભ્યુપગમે તદ્વરોધો ભવેદ્ અત,આહ--- ભવિષ્યતીતિ ।
અર્થરૂપલિઙ્ગાભિપ્રાયેણ તન્નિરાકૃતમિત્યર્થઽ ॥44 1।2॥
સંજ્ઞાનુમાનતેચ્છા તુ ન દુષ્યેદાગમે ઽપિનઽ

લક્ષણેન ત્વભિન્નત્વં યદિ શબ્દાનુમાનયોઽ ।
વેદજ્ઞાનાપ્રમાણત્વં સ્યાદતલ્લક્ષમત્વતઽ

આપ્તવાદાવિસંવાદસામાન્યાન્નૃવચઽ સુ હિ ।
લક્ષણેનાનુમાનત્વાત્ પ્રામાણ્યં સિદ્ધિમૃચ્છતિ

વેદે ત્વાપ્તનરાભાવાત્ સમ્બન્ધાનુભવાદૃતે ।
લક્ષણં નાનુમાનસ્યેત્યપ્રામાણ્યચં પ્રસજ્યતે

નન્વેકદેશસત્યત્વે તસ્ય સ્યાદનુમાનતા ।
વેદત્વાદગ્નિહોત્રાદૌ વાયુક્ષેપિષ્ઠવાક્યવત્

એતદપિ દૂષયતિ---સંજ્ઞેતિ ।
યદિ પશ્ચાન્માનસામાન્યાદનુમાનત્વં તદસ્તુ, ન ચ તદભ્યુપગમે દોષ ઇત્યર્થઽ ।
લક્ષણૈકત્વેન ત્વભેદ ઇષ્ટે ઽનુમાનલક્ષણાભાવાત્ પ્રમાણાન્તરાનબ્યુપગમાચ્ચાપ્રામાણ્યમેવ વેદવચસામાપદ્યત ઇત્યાહ--- લક્ષણેનેતિ ॥46॥
નનૂક્તં લક્ષણૈકત્વમાપ્તવાદાવિસંવાદસામાન્યાદિત્યત્રાહ---આપ્તવાદેતિ ।
પુંવાક્યાનામનેન પ્રકારેણાનુમાનત્વાત્ પ્રામાણ્યં સિદ્ધ્યતિ ન વેદવચસામિતિ ભાવઽ ॥47॥
કિમિતિ ન સિદ્ધ્યતિ ।
અત આહ---વેદે ત્વિતિ ।
આપ્તનરાભાવાત્ તાવન્નાપ્તવાદત્વેનાવિસંવાદદનુમાનમ્ ।
ન ચાતીન્દ્રિયયૈરર્થૈર્વેદાનાં સમ્બન્ધાનુભવઽ સિધ્યતીત્યપ્રમાણમેવ ભવેયુઽ ।
નાપ્તસન્દૃબ્ધા વેદા ઇતિ વેદાધિકરણે વક્ષ્યતીતિ ॥48॥
નનુ પ્રમાણાન્તરકસઙ્ગતાર્થાનિ વેદૈકદેશભૂતાનિ ક્ષેપિષ્ઠાદિવાક્યાનિ દૃષ્ટ્વા ઇતરાણ્યપ્યગ્નિહોત્રાદિવાક્યાનિ વેદત્વાત્ સત્યાર્થાન્યનુમાસ્યન્તે ।
અતો ઽસ્તિ લક્ષણેનાનુમાનત્વમિત્યાહ---નન્વિતિ ॥49॥
નાદિત્યયૂપે ઽનૈકાન્ત્યાત્ તદ્વદ્વા ગૌણતા ભવેત્ ।
નાતઽ પ્રત્યનુમાનનામેવં પૂર્વોક્તયા દિશા

તસ્માલ્લક્ષણભેદેન યદિ શબ્દપ્રમાણતા ।
સમા લોકે ચ વેદે ચ સિદ્ધા વેદપ્રમાણતા

તેન ચાપ્તોપદેશત્વં ન સ્યાદાગમલક્ષણમ્ ।
નાપ્તસ્ય સમ્ભવો વેદે લોકે નાસ્માત્ પ્રમાણતા

પુરસ્તાદ્ વર્ણિતં હ્યેતત્ તસ્માત્ શબ્દેન યા મતિઽ ।
તસ્યાઽ સ્વતઽ પ્રમાણત્વં ન ચેત્ સ્યાદ્દોષદર્શનમ્

એતદપિ દૂષયતિ---નાદિત્યેતિ ।
આદિત્યયૂપવાક્યે વર્તમાનો વેદત્વહેતુરનૈકાન્તિક ઇતિ ।
નનુ નેદં વાક્યમસત્યાર્થમ્, આદિત્યશબ્દો હિ સારુપ્યાદ્ ગૌણો યૂપે વર્તત ઇતિ તત્સિદ્ધિસૂત્રે વક્ષ્યતે, અત આહ--- તદ્વદિતિ ।
કર્મફલસમ્બન્ધવાક્યાન્યપિ તદ્વદેવ ગૌણાનિ ભુવેયુરિતિ ।
અપિ ચ પ્રાક્ સ્વમહિમ્ના વેદપ્રામાણ્યબલેનાપ્રામાણ્યાનુમાનાનિ પ્રત્યુક્તાનિ ।
અનુમાત્વાભ્યુપગમે તુલ્યબલતયા દુર્વારપ્રસરણાનીત્યાહ--- નાત ઇતિ ॥50॥
અતો લક્ષણભેદેનૈવ શબ્દસ્ય પ્રમાણાન્તરત્વે ઇષ્યમાણે વેદાઽ પ્રમાણં ભવન્તિ ।
લોકવેદયોશ્ચ સમમેવ પ્રમાણતા સિદ્ધેત્યાહ---તસ્માદિતિ ॥51॥
લક્ષમમપિ યથા પરૈરાશ્રિતમ્--- ઽઆપ્તોપદેશઽ શબ્દઽ ઇતિ, તથાપ્યચાપ્તાભાવાન્ન પ્રામાણ્યં વેદ્સયેતિ તન્નાશ્રયણીયમિત્યાહ---તેનેતિ વેદાન્તેન ।
લોકે ઽપિ નાપ્તત્વં પ્રામાણ્યે કારણમિત્યાહ--- લોક ઇતિ ॥52॥
કારણમાહ---પુરસ્તાદિતિ ।
આપ્તત્વેન હ્યપવાદાશઙ્કાનિરાકરણમાત્રમ્ ।
પ્રામાણ્યં તુ સર્વસંવિદાં સહજમેવેતિ સ્વતઽપ્રામાણ્યેવાદે વર્ણિતમિતિ ।
કિં તર્હ્યાગમલક્ષણમત આહ--- તસ્માદિતિ ।
નિર્દેષશબ્દજનિતં વિજ્ઞાનં પ્રમાણમિતિ ॥53॥
અનુમાનેન ચૈતસ્ય પ્રામાણ્યં કેવલં સમમ્ ।
પદે તાવત્કૃતો યત્નઽ પરૈરિત્યત્ર વર્ણ્યતે

વિષયો ઽન્યાદૃશસ્તાવદ્ દૃશ્યતે લિઙ્ગશબ્દયોઽ ।
સામાન્યવિષયત્વં ચ પદસ્ય સ્થાપયિષ્યતિ

ધર્મી ધર્મવિશિષ્ટશ્ચ લિઙ્ગીત્યેતઞ્ચ સાધિતમ્ ।
ન તાવદનુમાનં હિ યાવત્ તદ્વિષયં ન તત્

સામાન્યાદતિરિક્તં તુ શાબ્દે વાક્યસ્ય ગોચરઽ ।
સામર્થ્યાદનુમેયત્વાદશ્રુતે ઽપિ પદાન્તરે

એવઞ્જાતીયકસ્ય શબ્દસ્ય ચાનુમાનેન પ્રામાણ્યમેવ સમં, ન લક્ષણમિત્યાહ---અનુમાનેનેતિ ॥53 1।2॥
સ્વમતેનેદાનીં પદસ્યાનુમાનાદ્ ભેદં વદિષ્યસ્તત્પ્રતિપાદને કારણમાહ---પદૈતિ ।
યદ્યપિ પદસ્ય પદાર્થે પ્રમાણત્વાન્ન તદ્ભેદપ્રતિપાદનમુપયુજ્યતે, તથાપિ પરૈઽ પદાન્યુદાહૃત્ય વિચારઽ કૃત ઇતિ તદ્ભેદમેવ પ્રતિપાદયામઽ ।
અત્રેતિ ।
પદ ઇત્યર્થઽ ॥54॥
તદિદાનીં ભેદકારણમાહ---વિષયૈતિ ।
વિષયભેદમેવ દર્શયતિ--- સામાન્યેતિ ।
આકૃત્યધિકરણે હિ પદસ્ય
સામાન્યવિષયત્વં સ્થાપયિષ્યત ઇતિ ॥55॥
અનુમાનં તુ ધર્મવિશિષ્ટધર્મિવિષયમિત્યનુમાનપિરચ્છેદે સાધિતમિત્યાહ---ધર્મીતિ ।
લિઙ્ગમસ્યાસ્તીતિ લિઙ્ગી ।
તસ્ય વિશિષ્ટસ્ય પ્રસાધકં લિઙ્ગમસ્તીતિ ।
નન્વનુમાને વ્યાપ્તિબલેન ધર્મસામાન્યમનુમીયત ઇત્યત આહ--- ન તાવદિતિ ।
યાવત્ તદનુમાનં તદ્વિષયં વિશિષ્ટવિષયં ન ભવતિ તાવદનુમાનમેવ ન ભવતિ, ન ધર્મમા(ત્રં?ત્રવિષયં) સિદ્ધત્વાદિત્યુક્તમિતિ ॥56॥
નનુ પદમપિ વિશિષ્ટગોચરં દૃષ્ટં યથા--- કો રાજા યાતીતિ પૃષ્ટે પરઽ પ્રતિબ્રવીતિ , પાઞ્ચાલરાજ ઇતિ ।
તદા કેવલાદેવ પાઞ્ચાલરાજપદાત્ ક્રિયાવિશિષ્ટઽ પુરુષો ઽવગમ્યતે, અત આહ---સામાન્યાદિતિ ।
યદેવ
સઙ્ખ્યાદિમાન્ પદાર્થશ્ચેન્ન તાવત્ સો ઽવ્યયાદિષુ ।
યત્રાપિ તે પ્રતીયન્તે તત્ર વ્યક્તેર્વિશેષણમ્

પદાન્તરાભિધેયસ્ય તાદર્થ્યાચ્ચ ક્રિયાત્મનઽ ।
વાક્યાર્થે ઽપિ પદં યત્ર ગોમદાદિ પ્રયુજ્યતે

સત્યપ્યત્ર વિશિષ્ટત્વે સિદ્ધત્વાન્નૈવ પક્ષતા ।
તાવાનેવ હિ તત્રાપ્થો યઽ પૂર્વમવધારિતઽ

કિઞ્ચિત્ શાબ્દે સામાન્યાદતિરિક્તમવગમ્યતે સ વાક્યસ્યૈવ વિષયઽ ।
વાક્યમેવ હિ તદનુષક્તયાતિપદં પાઞ્ચાલરાજો યાતીતિ ।
નન્વસ્તુ શ્રુતસ્યાનુષઙ્ગઽ , અશ્રુતે ઽપિ પદાન્તરે પદાદેકસ્માદ્ વિશિષ્ટબોધો દૃષ્ટઽ, યથા--- દ્વારમિત્યુક્તે વિવ્રિયતામિતિ, અત્ર કથમત આહ--- સામર્થ્યાદિતિ ।
કારકં હિ ક્રિયયા વિદિતવ્યાપ્તિકમ્, વ્યાપ્તિસામર્થ્યાદેવ ક્રિયાપદમનુમાપયતિ ।
અનુમિતક્રિયાપદાદ્ વાક્યાદેવ તત્રાપિ વિશિષ્ટાર્થપ્રત્યયઽ ઇતિ ॥57॥
અત્રચોદયતિ ---સઙ્ખ્યેતિ ।
પરિહરતિ--- ન તાવદિતિ ।
યત્ર હિ સઙ્ખ્યાદયો ઽવગમ્યન્તે તત્ર કથમત આહ--- યત્રાપીતિ ।
સમ્ભવવ્યભિચારાભ્યાં હિ વિશેષણમર્થવદ્ ભવતિ ।
આકૃતિસ્તુ ન તાવદેકત્વં વ્યભિચરતિ, દ્વિત્વાદયસ્ત્વેકત્વાન્ન સમ્ભવન્તીતિ તદાક્ષિપ્તાયા વ્યક્તેરેવ વિશેષણં સઙ્ખ્યાદય ઇતિ ॥58॥
તદેવં તાવદનુરઞ્જનેન વ્યક્તેર્વિશેષણમિત્યુક્તમ્, તાદર્થ્યેન તુ ક્રિયાં ભાવનાં સઙ્ખ્યાદયો વિશિષન્તિ ।
તત્ર હિ શ્રુત્યાદિભિર્વિનિયુજ્યન્તે ।
યથા પશોરેકત્વે ઽરુણાદિષુ ચ વક્ષ્યત ઇત્યાહ--- પદન્તરેતિ ।
પદાન્તરેતિ ।
પદાન્તરત્વેનાત્યન્તવિપ્રકૃષ્ટાવિશેષણતાં દર્શયતીતિ ॥58 1।2॥
યત્તર્હિ વાક્યાર્થવૃત્તિવિશિષ્ટવિષયં ગોમદાદિપદં તદનુમાનં ભવિષ્યત્યત આહ--- વાક્યાર્થ ઇતિ ।
યદ્યપિ તાવદિદં વિશિષ્ટાર્થગોચરમ્, તથાપિ નાનુમાનત્વમ્ ।
સિદ્ધો હિ ધર્મી કેનચિદ્ ધર્મેણાસિદ્ધેન વિશિષ્ટઽ સાધ્યમાનઽ પક્ષો ભવતિ ।
ઇહ તુ પદોઞ્ચારણાત્ પ્રાઙ્ ન કિઞ્ચિત્ પ્રતિપન્નમ્ ।
ઉચ્ચરિતે તુ પદે વિશિષ્ટઽ પ્રતિપન્ન એવેતિ કિં સાધ્યમિતિ ।
સિદ્ધત્વમેવ
ભેદબુદ્ધેશ્ચ વૈષમ્યં પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થયોઽ ।
વિશેષણવિશેષ્યાર્થસ્વાતન્ત્ર્યગ્રહમં ન ચ

વિશેષ્યપૂર્વિકા તત્ર બુદ્ધિશ્ચાત્ર વિપર્યયઽ ।
અથ શબ્દોર્ઽથવત્ત્વેન પક્ષઽ કસ્માન્ન કલ્પ્યતે

પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશો હિ હેતુસ્તત્ર પ્રસજ્યતે ।
પક્ષે ધૂમવિશેષે ચ સામાન્યં હેતુરિષ્યતે

દર્શયતિ--- તાવાનિતિ ।
ન તાવદગૃહીતસમ્બન્ધઽ શબ્દાદ્ વિશિષ્ટં પ્રત્યેતિ ।
ગૃહીતસમ્બન્ધસ્તુ પ્રતિપદ્યમાનો વ્યુત્પત્તિકાલાવગતાનન કિઞ્ચિદધિકં પ્રત્યેતીતિ કથમનુમાનં ભવતીતિ ॥60॥
અપિ ચાત્ર ભિન્નયોરેવ પ્રકૃતિપ્રત્યયાત્મનોઽ પદભાગયોર્ભિન્નાવેવાર્થોપ્રતિપન્નૌ વિશેષણવિશેષ્યબાવમનુભવત ઇતિ સિદ્ધં
વૈષમ્યમિત્યાહ---ભેદબુદ્ધેરિતિ ।
ઇદં તુ પાચકાદિશબ્દેષુ યુક્તં વક્તુમ્, તત્ર હિ (ધાતુના) પાકઽ પ્રત્યયેન ચકર્તૃમાત્રમુપાત્તમ્ ।
આર્થસ્તુ વિશિષ્ટપ્રત્યયઽ ।
ગોમદાદૌ તુ તદસ્યાસ્તીતિ વિશિષ્ટ એવાર્થે તદ્ધિતઽ સ્મર્યત ઇતિ કુતો વૈષમ્યમ્, ઉક્તમત્ર ઽતાવાનેવ હીઽતિ વ્યુત્પત્તિકાલાવગતાદનધિકવિષયત્વમ્, ઇદં તુ પાચકાદિશબ્દાર્થ(મે?એ)વોક્તમિતિ ।
કિઞ્ચાનુમાને સ્વતન્ત્રગૃહીત એવ પર્વતાદિર્વિશેષ્યઽ સ્વતન્ત્રસ્મૃતેનાગ્ન્યાદિના વિશેષણેન વિશિષ્ટો ઽવગમ્યતે ।
શબ્દેનોભયોઽ સ્વતન્ત્રગ્રહણમસ્તીત્યાહ--- વિશેષણેતિ ।
ગ્રહણમુપલક્ષણાર્થં, સ્મરણં ચેત્યર્થઽ ॥61॥
વૈષમ્યાન્તરમાહ--- વિશેષ્યેતિ ॥61 1।2॥
અત્ર ચોદયતિ--- અથેતિ ।
અત્રાપિ શબ્દસ્યૈવ પ્રન્થમાવગતસ્યાર્થવિશિષ્ટત્વેન સાધ્યત્વાન્ન ક્રમવ્યતિક્રમો ભવિષ્યતીતિ ॥62॥
અત્ર દૂષણમાહ--- પ્રતિજ્ઞાર્થેતિ ।
પ્રતિજ્ઞાર્થઽ પક્ષઽ સ ચ ધર્મવિશિષ્ટો ધર્મી, વિશિષ્ટાપેક્ષયા ધર્મ્યેકદેશ ઉચ્યતે ।
સ એવ હેતુઽ પ્રસજ્યતે ।
શબ્દો હિ ધર્મિતયોપાત્તઽ સ એવ હેતુરિતિ ।
નનુ યદા દૂરાદ્ ધૂસ્યાધારવિશેષો ન લક્ષ્યતે તદા ધૂમો ઽગ્નિમત્તયા સાધ્યતે, હેતુશ્ચ ભવતિ ।
તદ્વદિહાપિ ભવિષ્યત્યત આહ--- પક્ષ ઇતિ ।
ધૂમવિશેષો હિ સમ્પ્રતિ
શબ્દત્વં ગમકં નાત્ર ગોશબ્દત્વં નિષેત્સ્યતે ।
વ્યક્તિરેવ વિશેષ્યાતો હેતુશ્ચેકા પ્રસજ્યતે

ભવેત્ વ્યઞ્જકભેદાચ્ચેન્ન ત્વેવં પ્રત્યયો ઽસ્તીતિ નઽ ।
કથં વાસ્ય વિશિષ્ટત્વં ન તાવદ્ દેશકાલતઽ

તત્પ્રતીતિવિશિષ્ટશ્ચેત્ પરં કિમનુમીયતે ।
ન પ્રત્યાયનશક્તિશ્ચ વિશેષ્યસ્યાનુમીયતે

દૃશ્યમાનઽ પક્ષઽ પૂર્વાવગતઽ સપક્ષઽ તદનુગતં ચ સામાન્યં હેતુરિતિ પક્ષસપક્ષહેતુવિભાગોપપત્તિરિતિ ॥63॥
નન્વિહાપિ શબ્દવિશેષં પક્ષીકૃત્ય શબ્દત્વં હેતું વક્ષ્યામઽ, અત આહ--- શબ્દત્વમિતિ ।
અર્થવિશેષો હ્યનુમિત્સિતઽ, ન ચાસ્ય શબ્દત્વં ગમકમનૈકાન્તિકત્વાદિતિ ।
નન્વવાન્તરસામાન્યં તર્હિ ગોશબ્દત્વં હેતુર્ભવિષ્યત્યત આહ--- ગોશબ્દત્વમિતિ ।
અતો ઽત્રૈકૈવ વ્યક્તિરર્થેન વિશેષ્યાહેતુતયા ચાભિધાતવ્યેતિ દુષ્પરિહરં પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશત્વમિત્યાભિપ્રાયેણાહ--- વ્યક્તિરિતિ ॥64॥
નનુ વ્યઞ્જકભેદભિન્નૈકૈવ વ્યક્તિઽ પક્ષીકરિષ્યતે ઇત્યાહ--- ભવેદિતિ ।
પરિહરતિ--- ન ત્વિતિ ।
નૌપાધિકો ભેદો વસ્તુ ભિનત્તિ, તત્પ્રત્યયાનપાયાદિતિ ભાવઽ ।
અપિ ચ વિશિષ્ટતા સમ્બન્ધે સતિ ભવતિ, તદિહ કીદૃશોર્ઽથશબ્દયોશબ્દયોઽ સમ્બન્ધ ઇત્યાહ--- કથં વેતિ ।
ન તાવત્ શબ્દદેશેર્ઽથો દૃશ્યતે,મુખે હિ શબ્દઽ ભૂમાવર્થઽ ।
નાપિ શબ્દકાલે, કલૌ કૃતયુગાર્થસ્યાભાવાદિત્યાહ--- ન તાવદિતિ ॥65॥
અર્થાર્થપ્રતીત્યા વિશિષ્ટઽ શબ્દઽ સાધ્યતે, અસ્તિ હિ સા શબ્દકાલ ઇતિ તદેતદાશઙ્કતે--- તત્પ્રતીતિરિતિ ।
એતદપિ દૂષયતીતિ--- પરમિતિ ।
પ્રતીત્યા વિશિષ્ટે ઽનુમીયમાને સા તાવત્ પૂર્વસિદ્ધા ગ્રહીતવ્યા ।
સા ચેત્ જ્ઞાતા કિમપરમનુમીયત ઇતિ ।
નનુ સમ્પ્રત્યુપલભ્યમાનં દુતાદિવિશેષં પક્ષીકૃત્ય તસ્ય પ્રત્યાયનશક્તિવિશિષ્ટતા સાધ્યતે સપક્ષં ચ વ્યુત્પત્તિકાલા
વિશેષાણાં ન શક્તિર્હિ સૈકદેશે ઽગ્નિજાતિવત્ ।
સામાન્યસ્યૈવ શક્ત્વે પક્ષો હેતુસ્તથૈવ ચ

તસ્માદર્થવિશિષ્ટસ્ય ન શબ્દસ્યાનુમેયતા ।
કથં ચ પક્ષધર્મત્વં શબ્દસ્યેહ નિરુપ્યતે

ન ક્રિયાકર્તૃસમ્બન્ધાદૃતે સમ્બન્ધનં ક્વચિત્ ।
રાજા ભર્તા મનુષ્યસ્ય તેન રાજ્ઞઽ સ ઉચ્યતે

વગતવિશેષમ્,ઉભયાનુગતં ગોશબ્દસામાન્યં હેતું કરિષ્યામઽ, ન પ્રતિજ્ઞાર્થૈકદેશતા ભવિષ્યત્યત આહ --- ન પ્રત્યાયનેતિ અયમભિપ્રાયઽ ન દ્રુતાદિવિશેષાણાં દેશાદિનિબન્ધનોર્ઽથેન સમ્બન્ધો વિદ્યતે ।
પ્રત્યાયનશક્તિવિશિષ્ટતા ચાપિ તેષાં ન સમ્ભવતીતિ ॥66॥
કિમિતિ ન સમ્ભવત્યત આહ---વિશેષાણામિતિ ।
યથા પક્ષીકૃતસ્ય મહતો ધૂમસ્યૈકદેશે ઽધસ્તાદગ્નિરસ્તીતિ તદ્વિશિષ્ટો ધૂમઽ સાધ્યો ભવતિ ।
નૈવં દ્રુતાદિવિશેષાણાં પ્રત્યાયનશક્તિયોગઽ ।
તેષાં વ્યભિચારેણાપ્રત્યાયક્તવાદિતિ ।
યત્તુ તેષાં સામાન્યં ગોશબ્દઽ સપ્રત્યાયનશક્તિવિશિષ્ટઽ તત્ર ચ પક્ષે સ એવ પક્ષો હેતુશ્ચેત્યુક્તમેવેત્યાહ સામાન્યસ્યેતિ ॥67॥
અતોર્ઽથવિશિષ્ટઽ શબ્દો નાનુમેય ઇત્યુપસંહરન્નાહ---તસ્માદિતિ ॥67 1।2॥
એવં તાવત્ શબ્દો ન પક્ષ ઇત્યુક્તમ્ ।
યદિ ત્વર્તં પક્ષીકૃત્ય શબ્દો હેતુરિત્યુચ્યતે ।
તદપ્યયુક્તમ્ ।
અપક્ષધર્મત્વાદિત્યાહ---કથં ચેતિ ।
કથં ચ નિરૂપ્યત ઇતિ ભાવઽ ॥68॥
કિમિતિ ન નિરૂપ્યતે ઽત આહ---ન ક્રિયેતિ ।
કસ્યાઞ્ચિત્ ક્રિયાયાં કર્તૃતયા સમ્બદ્ધં કિઞ્ચિત્ કસ્યચિત્ સમ્બન્ધી ભવતિ, ક્રિયાકારકસમ્બન્ધપૂર્વકત્વાત્ શેષસમ્બન્ધાનાં સ્વસ્વામ્યાદીનામિતિ ।
તત્ર સ્વસ્વામિસમ્બન્ધસ્તાવત્ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધપૂર્વક ઇત્યાહ--- રાજેતિ ।
પ્રતમં હિ ભરણક્રિયાયાં કર્તૃકર્મભાવમાપન્નૌ રાજપુરુષૌ
સ્વસ્વામિસમ્બન્ધમનુભવત ઇતિ ॥69॥
વૃક્ષસ્તિષ્ઠતિ શાખાસુ તા વા તત્રેતિ તસ્ય તાઽ ।
દેશે ઽગ્નિમતિ ધૂમસ્ય કર્તૃત્વં ભવનં પ્રતિ

કાર્યકારણભાવાદૌ ક્રિયા સર્વત્ર વિદ્યતે ।
ન ચાનવગતાકારઽ સમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ ગમ્યતે

ન ચાસ્ત્યસતિ સમ્બન્ધે ષષ્ઠીતત્પુરુષો ઽપિ વા ।
તસ્માન્ન પક્ષધર્મો ઽયમિતિ શક્યા નિરૂપણા

નિવૃત્તે ઽન્યત્ર સમ્બન્ધે યે ઽપિ તદ્વિષયાત્મના ।
વદેયુઽ પક્ષધર્મત્વં શબ્દસ્યાનુપલબ્ધિવત્

એવમવયવાવયવિસમ્બન્ધો ઽપિ ક્રિયાગર્ભ ઇત્યાહ---વૃક્ષૈતિ ।
વૃક્ષો ઽવયવી હ્યવયવેષુ તિષ્ઠતીતિ પ્રતીતિઽ ।
કદાચિત્ત્વવયવા એવ શાખાદયસ્તસ્મિન્નિતિ પ્રતીતિઽ ।
તદેવં સ્થિતિક્રિયાકર્તૃભાવનિબન્ધનો ઽવયવાવયવિસમમ્બન્ધ ઇતિ ।
એવં સંયોગો ઽપિ ક્રિયાગર્ભ એવેત્યાહ--- દેશ ઇતિ ।
અગ્નિમદ્દેશે ભવને કર્તા ભવન્ ધૂમો ઽગ્નિમતો દેશસ્ય સંયોગી ભવતીતિ॥
એવં કાર્યકારણભાવાદયો ઽપિ સમ્બન્ધાઽ ક્રિયાકારકસમ્બન્ધપૂર્વકા ઇત્યાહ---કાર્યેતિ ।
કિણ્વં હિ સુરાયા બીજં સુરાત્મકે પરિણામે કર્તૃભવત્સુરાયાઽ કારણમિત્યુચ્યતે ।
તથા સમૂહસમૂહિસમ્બન્ધો ઽપિ ।
સેનાકાર્યં પ્રતિપક્ષજયમંશેન કુર્વન્ હસ્તી સેનાયાઽ સમ્બન્ધિતયોચ્યત ઇતિ ।
શબ્દાર્થયોસ્તુ ન કશ્ચિદેવબાકારઽ સમ્બન્ધસ્યાવગમ્યતે ।
ન ચાનિરૂપિતાકારઽ સમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ શક્યતે વક્તુમિત્યાહ--- ન ચેતિ ।
ન ચ સમ્બન્ધમન્તરેણ પક્ષસ્ય ધર્મ ઇતિ વિગ્રહગતા ષષ્ઠી પક્ષધર્મ ઇતિ ચ તત્પુરુષસમાસો વા ઘટત ઇત્યાહ---ન ચાસ્તીતિ ।
વૃત્તિવિગ્રહાવપિ નોપપન્નાવિતિ ।
ઉપસંહરતિ--- તસ્માદિતિ ॥72॥
અન્યે તુ શબ્દોર્ઽથવિષય ઇત્યેવં તદ્ધર્મતામાહુઽ ।
યથાનુપલબ્ધિરભાવે પ્રમેય વક્ષ્યતે ।
તદેતદુપન્યસ્યતિ---નિવૃત્તૈતિ ॥73॥
તૈરપ્યેતન્નિરૂપ્યં તુ શબ્દસ્તદ્વિષયઽ કથમ્ ।
ન તદ્દેશાદિસદ્ભાવો નાભિમુખ્યાદિ તસ્ય વા

તસ્માદુત્પાદયત્યેષ યતોર્ઽથવિષયાં મતિમ્ ।
તેન તદ્વિષયઽ શબ્દ ઇતિ ધર્મત્વકલ્પના

તત્ર વાચકતાયાં ચ સિદ્ધાયાં પક્ષધર્મતા ।
ન પ્રતીત્યઙ્ગતાં ગચ્છેન્ન ચૈવમનુમાનતા

ગમકત્વાચ્ચ ધર્મત્વં ધર્મત્વાદ્ ગમકો યદિ ।
સ્યાદન્યોન્યાશ્રયત્વં હિ તસ્માન્નૈષાપિ કલ્પના

ન ચાગૃહીતસમ્બન્ધાઽ સ્વરૂપવ્યતિરેકતઽ ।
શબ્દં જાનન્તિ યેનાત્ર પક્ષધર્મમતિર્ભવેત્

એતદપિ નોપપન્નમિત્યાહ--- તૈરપીતિ ।
ન કેનાપિ પ્રકારેણ વિષયવિષયિભાવો ઘટત ઇત્યર્થઽ ।
યથા ન ઘટતે તદેતદાહ--- ન તદિતિ ॥74॥
સર્વપ્રકારાસમ્ભવાત્ પારિશેષ્યેણ તદ્વિષયબુદ્ધિજનકતયા તદ્વિષયતા વક્તવ્યા, એવં ચ તદ્વિષયબુદ્ધિજનકત્વસ્ય વાચ્યવાચકભાવમન્તરેણાનુપપત્તેસ્તદભ્યુપમગઽ કારઽ ।
તત્સિદ્ધૌ ચ ન પ્રતીત્યઙ્ગં પક્ષધર્મતા ।
ન ચાપક્ષધર્મજનિતા
પ્રતીતિરનુમાનમિત્યાહ--- તસ્માદિતિ દ્વયેન ॥75,76॥
યદિ તુ પક્ષધર્મતૈવ તદ્વિષયબુદ્ધિજજને હેતુરિષ્યતે ।
તતસ્તવ્યતિરેકેણ પક્ષધર્મતાયા એવપાનુપપત્તેરિતરેતરાશ્રયત્વમતો નેયમપિ કલ્પના ઘટત ઇત્યાહ---ગમકત્વાદિતિ ॥77॥
ઇતશ્ચ ન પક્ષધર્મતેત્યાહ---ન ચેતિ ।
અનવગતવાચ્યવાચકસમ્બન્ધાઽ સ્વરૂપાતિરેકેણ ન શબ્દં કસ્યચિદ્ ધર્મતયા જાનન્તિ ।
યેન પક્ષધર્મબુદ્ધિઽ શબ્દે ભવેદિતિ ॥78॥
ન ચ સ્વરૂપમાત્રેણ ધૂમાદેઽ પક્ષધર્મતા ।
ન ચાપિ પૂર્વસમ્બન્ધમપેક્ષ્યૈષા પ્રસજ્યતે

ધૂમવાનયમિત્યેવમપૂર્વસ્યાપિ જાયતે ।
પક્ષધર્મમતિસ્તેન ભિદ્યેતોત્તરલક્ષણાત્

ન ત્વત્ર પૂર્વસમ્બન્ધાદધિકા પક્ષધર્મતા ।
ન ચાર્થપ્રત્યયાત્ પૂર્વમિત્યનઙ્ગમિયં ભવેત્

ન ચ ધર્મી ગૃહીતો ઽત્ર યેન તદ્ધર્મતા ભવેત્ ।
પર્વતાદિર્યથા દેશઽ પ્રાગ્ધર્મત્વવધારણાત્

યશ્ચાત્ર કથ્યતે ધર્મી પ્રમેયો ઽસ્ય સ એવ નઽ ।
ન ચાનવધૃતે તસ્મિન્ તદ્ધર્મત્વાવધારણાત્

સ્વરૂપમાત્રવિજ્ઞાનં તુ ન ધૂમાદૌ પક્ષધર્મતાયાં હેતુઽ, અપિ તુ ધર્મિસમ્બન્ધઽ ।
ન ચાસાવસ્તીત્યભિપ્રાયેણાહ---નચેતિ ।
નન્વત્રાપ્યર્થેન ધર્મિણા પ્રતમં વ્યુત્પત્તિકાલે સમ્બન્ધો ઽવગત એવ, આહ--- ન ચાપીતિ ॥79॥
પૂર્વસમ્બન્ધનિરપેક્ષ એવાયમવ્યુત્પન્નસમ્બન્ધસ્યાપિ પક્ષધર્મસમ્બન્ધો માસતે, ન ચાત્ર તથેત્યાહ---ધૂમવાનિતિમતિરન્તેન ।
યત એવ તન્નિરપેક્ષો ઽયં પક્ષધર્મસમ્બન્ધઽ, અત એવ તદુત્તરસ્માત્ સપક્ષસત્ત્વલક્ષણાદ્ ભિદ્યતે, અન્યથા તદભેદ એવ સ્યાદિત્યાહ--- તેનેતિ ।
ત્રીણિ હેતોર્લક્ષણાનિ પક્ષધર્મતા સપક્ષે સત્તા વિપક્ષાદ્ વ્યાવૃત્તિઽ ।
તત્ર ચ પક્ષધર્મતાયા ઉત્તરં સપક્ષસમ્બન્ધમુત્તરલક્ષમમપદિશતીતિ ॥80॥
શબ્દે ત્વેવં નાસ્તીત્યાહ--- ન ત્વત્રેતિ ।
પૂર્વસમ્બન્ધાપેક્ષયા ચેયમવગમ્યમાનાર્થપ્રતીત્યુત્તરકાલમવગમ્યતે ।
અતો ન તદઙ્ગમિત્યાહ--- નચેતિ॥
ઇતશ્ચ ન પક્ષધર્મતેત્યાહ---ન ચ ધર્મીતિ ।
અર્થાદન્યસ્તાવદ્ ધર્મી ન પ્રમીયત ઇતિ ભાવઽ ॥82॥
યસ્ત્વસાવર્થો ધર્મિતયા કલ્પનીયઽ, યદ્ધર્મતયાવગતઽ શબ્દઽ પક્ષ
પ્રાક્ સ ચેત્ પક્ષધર્મત્વાદ્ ગૃહીતઽ કિં તતઽ પરમ્ ।
પક્ષધર્માદિભિર્જ્ઞાતૈર્યેન સ્યાદનુમાનિતા

અન્વયો ન ચ શબ્દસ્ પ્રમેયેન નિરૂપ્યતે ।
વ્યાપારેણ હિ સર્વેષામન્વિતત્વં પ્રતીયતે

યત્ર ધૂમો ઽસ્તિ તત્રાપગ્નેરસ્તિત્વેનાન્વયઽ સ્ફુટઽ ।
ન ત્વેવં યત્ર શબ્દો ઽસ્તિ તત્રાર્થો ઽસ્તીતિ નિશ્ચયઽ

ન તાવદત્ર દેશે ઽસૌ તત્કાલે વાવગમ્યતે ।
ભવેન્નિત્યવિભુત્વાચ્ચેત્ સર્વાર્થેષુ ચ તત્સમમ્

તેન સર્વત્ર દૃષ્ટત્વાત્ વ્યતિરેકસ્ય ચાગતેઽ ।
સર્વશબ્દૈરશેષાર્થપ્રતિપત્તિઽ પ્રસજ્યતે

અથૈવં દેશકાલાભ્યામસત્યત્વપ્રકલ્પને ।
વાચકપ્રત્યયં કશ્ચિદ્ બ્રૂયાદર્થધિયાન્વિતમ્

ધર્મો ભવતિ, પરસ્તાદપિ સ તાવાનેવ પ્રમાતવ્યઽ ।
તદ્ યદિ પક્ષધર્મત્વમવગન્તુમસૌ પ્રથમમેવાવગમ્યતે, તતો ગૃહીતે તસ્મિન્ કિં પરભાવિના પક્ષધર્માદિજ્ઞાનેન અતો નાનુમાનતેત્યાહ---યશ્ચેતિદ્વયેન ॥83,84॥
અન્વયમિદાનીં દૂષયતિ--- અન્વય ઇતિ ।
કથં ન નિરૂપ્યતે, અત આહ---વ્યાપારેણેતિ ॥85॥
એતદેવ દર્શયતિ---યત્રેતિ ।
ઇહ ત્વેવં નાસ્તીત્યાહ---ન ત્વિતિ ॥86॥
કથં નેત્યત આહ--- ન તાવદિતિ ।
ઇદં ચ પૂર્વમેવોક્તમિતિ ।
નનુ વૈભવાચ્છબ્દસ્ય નિત્યત્વાચ્ચાર્થસ્ય શબ્દાર્થયોઽ શક્યતે ઽન્વયો દર્શયિતુમિત્યાહ--- ભવેદિતિ ।
પરિહરતિ---સર્વાર્થોષ્વિતિ ॥87॥
કિમતો યદ્યેવમત આહ---તેનેતિ ॥88॥
પ્રકારાન્તરેણ સમ્બન્ધમાશઙ્કતે---અથૈવામિતિ ॥89॥
નૈવમપ્યસ્તિ દૃષ્ટો હિ વિનાપ્યર્થધિયા ક્વચિત્ ।
વાચકપ્રત્યયો ઽસ્માભિરવ્યુત્પન્નનરાન્ પ્રતિ

દ્વિતીયાદિપ્રયોગે ચ ભવેદન્વયકલ્પના ।
શતકૃત્વઽ પ્રયુક્તે ઽપિ ન ચ દૃષ્ટાર્થધીઽ ક્વચિત્

નનુ યે જ્ઞાતસમ્બન્ધાસ્તેષાં દૃષ્ટો ઽન્વયઽ સ્ફુટઽ ।
યદ્યેવમન્વયાત્પૂર્વં સમ્બન્ધઽ કો ઽપિ કલ્પિતઽ

નાઙ્ગમર્થધિયામેષા ભવેદન્વયકલ્પના ।
અન્વયાધીનજન્મત્વમનુમાનસ્ય ચ સ્થિતમ્

જ્ઞાતે પ્રતીતિસામર્થ્યે ત્દવશાદેવ જાયતે ।
પશ્ચાદન્વય ઇત્યેષ કારણં કથમુચ્યતે

એતદપિ દૂષયતિ---નૈવમિતિ ।
કારણમાહ--- દૃષ્ટો હીતિ (અસ્મા)ભિરન્તેન ।
ક્વ દૃષ્ટઽ અત આહ--- અવ્યુત્પન્નેતિ ॥90॥
નનુ દ્વિતીયાદિપ્રયોગે શબ્દાર્થપ્રત્યયયોરન્વયો ગ્રહીષ્યત ઇત્યાશઙ્કતે---દ્વિતીયાદીતિ ।
એતદપિ દૂષયતિ--- શતકૃત્વ ઇતિ ।
શતકૃત્વઽ પ્રયોગે ઽપ્યજિજ્ઞાસાસુર્ન સમ્બન્ધં બુધ્યતે ।
અવિદિતસમ્બન્ધશ્ચ નાર્થં પ્રત્યેતીતિ ॥91॥
નનુ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્ય તાવન્ન શબ્દજ્ઞાનમર્થજ્ઞાનં વ્યભિચરતિ ।
તસ્યૈવ ચાનુમાનત્વમિષ્યત ઇત્યાહ---નન્વિતિ ।
પરિહરતિ--- યદ્યેવમિતિ ।
યદિ જ્ઞાતસમ્બન્ધસ્યાન્વયઽ, અન્ય એવ તર્હિ સમ્બન્ધઽ શબ્દાર્થયોરભ્યુપગમ્યત ઇતિ ॥92॥
તતઽ કિમત આહ---નાઙ્ગમિતિ ।
યદિ નાઙ્ગં , કિં જાતમત આહ---અન્વયેતિ ।
અસત્યન્વયે જ્ઞાનં નાનુમાનમિતિ ભાવઽ ॥93॥
અન્વયસ્તુ પૂર્વાવગતપ્રતીતિસામર્થ્યાનુસારેણૈવ જાયમાનો નાર્થગ્રહીતૌ કારણમિત્યાહ--- જ્ઞાત ઇતિ ॥94॥
ત્સમાત્તન્નિરપેક્ષૈવ શબ્દશક્તિઽ પ્રતીયતે ।
ન ચ ધૂમાન્વયત્પૂર્વં શક્તત્વમવગમ્યતે

વ્યતિરેકો ઽપ્યવિજ્ઞાતાદર્થાત્ શબ્દધિયો યદિ ।
સો ઽપિ પશ્ચાચ્ સ્થિતત્વેન નાર્થપ્રત્યયસાધનમ્

સમ્બન્ધં યં તુ વક્ષ્યામસ્તસ્ય નિર્ણયકારણમ્ ।
સ્યાદન્વયો ઽતિરેકશ્ચ ન ત્વર્થાધિગમસ્ય તૌ

તસ્માદનનુમાનત્વં શબ્દે પ્રત્યક્ષવદ્ ભવેત્ ।
ત્રૈરૂપ્યરહિતત્વેન તાદૃગ્વિષયવર્જનાત્

સતિ ચાસ્ય પ્રમાણત્વે ભેદાબેદનિરૂપણા ।
યુક્તા ન તુ પદજ્ઞાનાત્ પદાર્થો ઽત્ર પ્રમાયતે

ઉપસંહરતિ---તસ્માદિતિ ।
અનુમાને તુ નાન્વયાત્પૂર્વં ગમકત્વસિદ્ધિરિત્યાહ---ન ચેતિ ॥95॥
વ્યતિરેકમિદાનીં દૂષયતિ--- વ્યતિરેક ઇતિ ।
ન હ્યનવગતેર્ઽથે તજ્જ્ઞાનેન વિના શબ્દજ્ઞાનં ભવતીતિ વ્યતિરેકઽ શક્યતે ઽવગન્તુમ્ ।
અવગતશ્ચેદર્થઽ કિં વ્યતિરેકાશ્રણેનેતિ ॥96॥
કિમિદાનીમનુપયોગિનાવન્વયવ્યતિરેકૌ શબ્દે નેત્યાહ--- સમ્બન્ધમિતિ ।
શક્તિનિ (ષ્કર્ષે) યોર્વ્યાપારો વાચ્યવાચકરૂપઽ શબ્દાર્થયોઽ સમ્બન્ધ ઇતિ ॥97॥
એવં ચ ત્રૈલક્ષણ્યપરિત્યાગેનાનનુમાનત્વં પ્રસાધ્ય પ્રયોગેણ દર્શયતિ---તસ્માદિતિ ।
શબ્દો નાનુમાનં ત્રૈરૂપ્યરહિતત્વાત્
પ્રત્યક્ષવત્ ।
તાદૃગ્વિષયવર્જનાત્ ।
તદ્વદેવ તાદૃક્ ।
વિષયવર્જનં ચ ઽસામાન્યવિષયત્વં હીઽત્યાદિના વર્ણિતમેવેતિ ॥98॥
ઇદં ચ પદસ્યાનુમાનાદ્ ભેદપ્રતિપાદનં પ્રૌઢિપ્રદર્શનાર્થમસ્માભિઽ કૃતમ્ ।
ન તુપદં પ્રમાણમિત્યાહ--- સતીતિ ॥99॥
પદં પ્રયુજ્યમાનં હિ ચતુર્ધાર્થે પ્રયુજ્યતે ।
પ્રત્યક્ષે ચ પરોક્ષે ચ જ્ઞાતે ઽજ્ઞાતે ઽપિ વા પુરા

તત્ર યત્પૂર્વવિજ્ઞાતે પ્રત્યક્ષે ચ પ્રયુજ્યતે ।
પ્રમિતે ચ પ્રયુક્તત્વાદનુવાદો ઽધિકાદ્ વિના

અદૃષ્ટપૂર્વે ત્વજ્ઞાનં સમ્બન્ધપ્રત્યયો ઽપિ વા ।
સમ્બન્ધો ન ચ તસ્યાર્થો યોર્ઽથઽ સ ત્વક્ષગોચરઽ

પરોક્ષે ઽનનુભૂતે ચ નાભિધેયે મતિર્ભવેત્ ।
પરોક્ષશ્ચાનુભૂતશ્ચ યસ્તત્ર સ્મૃતિરિષ્યતે

પ્રમિતે ચ પ્રવૃત્તત્વાત્ સ્મૃતેર્નાસ્તિ પ્રમાણતા ।
પરિચ્છેદફલત્વાદ્ધિ પ્રામાણ્યમુપજાયતે

યથા ન પ્રમાણં તથા દર્શયતિ--- પદમિતિ ।
તાનેવ ચતુરઽ પ્રકારાનાહ--- પ્રત્યક્ષ ઇતિ ॥100॥
એષ્વર્થેષુ પ્રયુક્તસ્ય યથા ન પ્રામાણ્યં તથાહ--- તત્રેતિ ॥101॥
અદૃષ્ટપૂર્વે તુ સમ્પ્રતિ પ્રત્યક્ષે ઽનુત્પત્તિલક્ષમમેવાપ્રામાણ્યમિત્યાહ---અદૃષ્ટપૂર્વૈતિ ।
સમ્બન્ધજ્ઞાનમેવ વા તદા જાયત ઇત્યાહ--- સમ્બન્ધેતિ ।
ન ચ સમ્બન્ધ એવ પદસ્ય પ્રમેય ઇતિ વાચ્યમ્, તસ્યાર્થાપત્તિપ્રમેયત્વાદિત્યભિપ્રાયેણાહ--- સમ્બન્ધ ઇતિ ।
તદર્થસ્તુ પ્રત્યક્ષાદવગત ઇત્યાહ--- યોર્ઽથ ઇતિ ॥102॥
ણનનુભૂતપૂર્વે પરોક્ષે ચ જ્ઞાનાનુત્પત્તિરેવેત્યાહ---પરોક્ષૈતિ ।
અનુભૂતે તુ પરોક્ષે સ્મૃતિરિત્યાહ--- પરોક્ષ ઇતિ ॥103॥
નનુ સ્મૃતિમેવ જનયત્ પ્રમાણં ભવિષ્યત્યત આહ--- પ્રમિત ઇતિ ।
પ્રમિતવિષયા હિ સ્મૃતિઽ, સન્નિકૃષ્ટાર્થગોચરં ચ પ્રમાણમિતિ સ્થિતિરિતિ ।
કથં પુનઽ પ્રમિતવિષયં ન પ્રમાણમત આહ--- પરિચ્છેદેતિ ।
પરિચ્છેદફલં હિ પ્રમાણમ્ ।
ન ચ સ્મૃત્યા કિઞ્ચિત્ પરિચ્છિદ્યતે, પૂર્વવિજ્ઞાનમાત્રોપસ્થાપકત્વાદિતિ ॥104॥
તાદાત્વિકપરિચ્છેદફલત્વેન પ્રમાણતા ।
પ્રત્યભિજ્ઞાનવત્ કસ્માત્ સ્મૃતે ઽપિ ન કલ્પ્યતે

યાવાન્ પૂર્વપરિચ્છિન્નસ્તાવાનેવાધાર્યતે ।
સ્મૃત્યા તદનુસારેણ તદા સત્ત્વે ઽસ્ય નૈવ ધીઽ

પદમભ્યધિકાભાવાત્ સ્મારકાન્ન વિશિષ્યતે ।
યદાધિક્યં ભવેત્ કિઞ્ચિત્ તત્પદસ્ય ન ગોચરઽ

પ્રમાણમનુમાનં વા યદ્યપિ સ્યાત્પદાન્મિતિઽ ।
વાક્યાર્થસ્યાગમાર્થત્વાદ્ દોષો નાગમવાદિનામ્

અત્ર ચોદયતિ---તાદાત્વિકેતિ ।
યદ્યપિ પૂર્વમસાવર્થો ઽવગતઽ, તથાપિ તદાનીં સત્તાં બોધયન્તી પ્રત્યભિજ્ઞાનવત્ સ્મૃતિઽ પ્રમાણં કિમિતિ ન ભવતીતિ ॥105॥
પરિહરતિ---યાવાનિતિ ।
ઉત્પદ્યતે સ્મૃતિરન્યદા, ન તુ પ્રત્યભિજ્ઞાનવત્ તદનીં વસ્તુઽ સત્તાં નિશ્ચાયયતિ, પૂર્વજ્ઞાનાનુસારિત્વાદિતિ ॥106॥
નનુ પૂર્વસંસ્કારમાત્રજા હિ સ્મૃતિઽ, ઇદં તુ પ્રત્યુત્પન્નકારણકં પદાત્ પદાર્થજ્ઞાનં ગ્રહણમેવ, કથં સ્મૃતિરુચ્યતે ।
અત આહ---પદમિતિ ।
મા ભૂત્ સ્મરણં, ગ્રહમપીદમનધિકવિષયમેવાધિકપ્રતિભાસાભાવાત્, અતો ન પદં સ્મારકેભ્યઽ સદૃશાદૃષ્ટાદિભ્યો વિશિષ્યત ઇત્યપ્રમાણમિતિ ।
નનુ ક્રિયાકારકયોરન્યતરોચ્ચારણે ઽવશ્યમન્યતરસ્યાન્યતરવ્યતિષઙ્ગો બુદ્ધૌ ભવતિ ।
અતઽ કથમુચ્યતે નાધિક્યમવગતમ્યત ઇત્યત આહ--- યદાધિક્યમિતિ ।
પદાન્તરસ્યૈવાસૌ પ્રસાદૌ ન પદસ્યૈકસ્યૈવેત્યર્થઽ ॥107॥
ઇદં ચાસ્માભિઽ સૌહૃદમાત્રેણ શિષ્યેભ્યઽ કથ્યતે ન પદં પ્રમાણમિતિ ।
ન તુ તત્પ્રમાણત્વે વાક્યાર્થો નાગમાર્થો ભવતિ ।
તેન હિ પ્રમાણેનાપિ ભવતાવશ્યં પદાર્થે ભવિતવ્યમ્ ।
અતઽ પ્રમાણાન્તરાનધિગતમર્થ ગમયદ્વાક્યં પ્રમાણમેવ ।
એવમનુમાનાન્તર્ગતત્વે ઽપિ પદસ્ય ન કાચિત્ ક્ષતિઽ, વાક્યાર્થસ્યાનનુમેયત્વાદિત્યાહ્--- પ્રમાણમિતિ ॥108॥
વાક્યાર્થે તુ પદાર્થેભ્યઽ સમ્બન્ધાનુભવાદૃતે ।
બુદ્ધિરુત્પદ્યતે તેન ભિન્નાસાવક્ષબુદ્ધિવત્

વાક્યાધિકરણે ચાસ્ય હેતોઽ સિદ્ધિર્ભવિષ્યતિ ।
સર્વેષાં ચ પરોક્તાનાં વાક્યાદ્ બુદ્ધાવસિદ્ધતા

આહ વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્યૈવ કથમનનુમાનત્વં, તદપ્યાલોચિતાનુગમનમનુમાનમેવાત આહ---વાક્યાર્થૈતિ ।
અગૃહીતસમ્બન્ધા એવ પદાર્થાઽ વાક્યાર્થં ગમયન્તિ ।
અતો ન વાક્યાર્થજ્ઞાનમનુમાનમ્ ।
એવઞ્ચ દર્શયિતવ્યં વાક્યાર્થબુદ્ધરનુમાનાદ્ ભિન્ના સમ્બન્ધનુભવાદૃતે જાયમાનત્વાદ્ અક્ષબુદ્ધિવદિતિ ॥109॥
કથં પુનરપ્રતિબદ્ધમર્થાન્તરસ્ય પ્રતિપાદકમ્, એવં હ્યતિપ્રસઙ્ગઽ ।
અતોસિદ્ધો હેતુરત આહ---વાક્યેતિ ।
યે ચ પરૈઽ પદાર્થબુદ્ધેરનુમાનાદભેદહેતવ ઉક્તાઽ, તે તાવદ્ બહવો વાક્યાર્થબુદ્ધાવસિદ્ધા ઇત્યાહ--- સર્વેષામિતિ ।
વાક્યાર્થબુદ્ધિર્હિ ન તાવદન્વયવ્યતિરેકજા ।
નાપ સમ્બન્ધત્વાત્ ।
સામાન્યવિષયત્વમપ્યસિદ્ધં વિશિષ્ટવિષયત્વાત્ ।
પ્રત્યક્ષાન્યપ્રમાણત્વતદદૃષ્ટાર્થબોધને તૂપમાનાદીનિ પ્રસાધ્ય નૈકાન્તિકીકાર્યે ।
તદદૃષ્ટાર્થબોધનં ચાનુમાનાભાસૈરપ્યનૈકાન્તિકમ્ ।
એવં ત્રિકાલવિષયમપ્યનુમાનાભાસેતત્રાપ્યસિદ્ધમેવ ।
ઉક્તં હિ શબ્દશક્તિનિર્ધારણે ઽતયોર્વ્યાપારો ન બુદ્ધિજન્મનીઽતિ ।
સમ્બન્ધપૂર્વકત્વં તુ યદ્યવિશેષિતં તત્ પ્રત્યક્ષેણૈવાનૈકાન્તિકમ્, તદપિ હીન્દ્રિયાર્થસમ્બન્ધપૂર્વકમેવ ।
અથાનુમાનાઙ્ગસમ્બન્ધપૂર્વકત્વં, તદસિદ્ધમ્, વ્યાપ્તિર્હિ તદઙ્ગમ્ ।
ન ચ પદાત્ પદાર્થજ્ઞાને વ્યાપ્તિઽ કારણમ્ ।
સામાન્યનિષયત્વં ચાભાસેનૈવાનૈકાન્તિકમેવ પ્રત્યક્ષદર્શન(પ્રભવત્વ) પ્રત્યક્ષાન્યપ્રમાણત્વતદદૃષ્ટાર્થબોધનનાનિ તૂપમાનાદિભિરપીતિ ॥110॥
યત એવૈવં વાક્યાર્થબુદ્ધઽ સહાર્થૈરદૃષ્ટેષ્વપિ વાક્યેષુ પદાર્થમાત્રવિદો જાયતે ।
અતો ઽસ્યાઽ સ્ફટતરમનુમાનાદ્ ભેદં પશ્યન્તઽ સૌગતાસ્તતો ઽવતીર્યાગમસ્યામાનવ્યતિરેકાત્ વિભ્યતઽ પદાબેદવિચારણાયામેવ ક્લિષ્ટાઽ ।
એવં હિ
વાક્યેષ્વદૃષ્ટેષ્વપિ સાર્થકેષુ પદાર્થવિન્માત્રતયા પ્રતીતિમ્ ।
દૃષ્ટ્વાનુમાનવ્યતિરેકભીતાઽ ક્લિષ્ટાઽ પદાભેદવિચારણાયામ્