Language

ENहिગુ
Scripture Library

Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā (with commentary) · Chapter 5.4

5.4.1

REFERENCE SYSTEM:
Msv_5, = Mīmāṃsāślokavārttika, Autpattikasūtra
Msv_5,4. = Anumāna
Msv_5,5. = Śabda
Msv_5,6. = Upamāna (incomplete!)
Msv_5,7. = Arthāpatti (incomplete!)
Msv_5,8. = Abhāva
Msv_5,9. = Citrakṣepa
(?) = unclear
mīmāṃsāślokavārttikaṃ
sucaritamiśrapraṇītayā
kāśikākhyayā ṭīkayā sametam /
(tṛtīyo bhāga')
pratyakṣāvyabhicāritvādevaṃlakṣaṇakaṃ ca yat /
prasidadhdamanumānādi na parīkṣyaṃ tadapyata'

5.4.2

atra bhāṣyakāreṇa vijñānavādānte"ato na vyabhicarati pratyakṣam"iti pratyakṣāvyabhicāritvamupasaṃhṛtya 'anumānaṃ jñātasambandhasye' tyādinānumānalakṣaṇaṃ praṇītam /
tasya tātparya darśayati-pratyakṣeti /
ayamartha' /
vṛttikāragranthe hi 'tena vyabhicarati pratyakṣam /
tatpūrvavakatvāccānumānādyapi' iti pratyakṣavyabhicārapūrvakamanumānādīnāmapi vyabhicārāta parīkṣyatvamuktam /
tatra pratyakṣāvyabhicāritve pratipādite vyabhicārikaraṇaprabhavatvena tāvad vyabhicāraśaṅkā prayuktā /
yadi paraṃ svarūpāśrayo vyabhicāra' sambhavati /
so 'pi vakṣyamāṇalakṣaṇakeṣu nāśaṅkanīya eva /
na hi pratibuddhadṛśa' pratibandhakasaṃvidviditavyabhicāra' /
sakalavyavahārocchedaprasaṅgāt /
evamitareṣvapi yathāsvamavasare vakṣyāma' /
tasmādanumānādyapi lokaprasiddhaṃ na parīkṣitavyamiti||
iyaṃ ca sarvavakṣyamāṇapramāṇalakṣaṇabhāṣyatātparyavyākhyā sādhāraṇī vārtikakāreṇa kṛtā /
sarvavakṣyamāṇapramāṇaprapañcasya hīdameva sādhāraṇaṃ sthānam /
anena ca ślokena samarthitārambhāvasara' prapañco viśeṣato vyākhyāsyata iti /
tadetaduktaṃ bhavati /
nātra naiyāyikādivadalokikaṃ pramāṇānāṃ svarūpamupadarśayituṃ lakṣaṇāni praṇītāni /
lokaprasiddhapramā(ṇā) vyabhicāritvānmīmāṃsakānām /
kintu śaṅkitavyabhicārāpāditaparīkṣāpratyākhyāvanārthaṃ lokaprasiddhameva svarūpamupadarśyate /
ato napramāṇalakṣaṇe saṅgati' pratyakṣādilakṣaṇasyāśaṅkitavyeti ||1 || idānīṃ lakṣaṇabhāṣyavyākhyānāvasare prāthamyādanumānalakṣaṇamanusandhāsyati /
tatra ca 'jñātasambandhasye'tyucyate /
tatra na vidma' ko jñātasambandhasamāsārtha iti /
na tāvata puruṣa' sambandhī samudāyo vā /
anupādānāt /
na hyanupāttānyapadārthako bahuvrīhirbhavati /
nanu buddhisambandhopasthāpita' puruṣa' samudāyidvayākṣipta' samudāyo vā viśeṣyate /
buddhirhi svaśabdādavagatā tadvantamantareṇātmānamalabhamānopasthāpayati svāśrayamiti nānupādānadoṣa' /
naitadevam /
gamyamānasyāviśeṣāt /
na khalu dhūmaśabdārthāvinābhāvādavagato 'gnirjvalatīti viśeṣyate /
vakṣyati ca-
gamyamānasya cārthasya naiva dṛṣṭaṃ viśeṣaṇam /
iti /
syānmatam /
satyam /
anupāttaṃ na viśeṣyate /
upātta eva tviha sambandhī /
tathāhi ayamatra padānvaya' /
anumānamekadeśadarśanādekadeśāntare buddhiriti /
ata' kasyaigadeśasyetyākāṅkṣāyāṃ sa evaikadeśo jñātasambandhasyeti viśeṣyate /
nanu darśanopasarjanatvādekadeśo na viśeṣaṇamarhati /
na hyupasarjanaṃ padaṃ padāntareṇa sambadhyate /
na hi bhavati puruṣaṃ pratyupasarjanībhutasya rājña' ṛddhasya rājapuraṣa iti viśeṣaṇam /
ucyate /
kanopasarjanatvadasambandha' /
ka ākāṅkṣitaṃ hi pūraṇasamarthamupasarjanenāpi sambadhyata eva /
atraikadeśadarśanādityukte 'sti kasyaikadeśasyetyākāṅkṣā /
arthasambandhe 'pyākāṅkṣaiva hetu' /
upasarjanasaṃjñā tu"upasarjanaṃ pūrvam(2-2-30) iti /
pūrveprayogasiddhyarthaiva /
ata eva hi kasya gurukulamiti vyavahāropapatti' /
tatra hi kulopasarjanasyaiva guro' kasyeti viśeṣaṇam /
api ca darśanakriyākarmaṇo dṛśyasyaikadeśasya prādhānyamaprādhanasya sāpekṣasyāpi padāntareṇa sambandho dṛṣṭa', yathā rājapuruṣa'śobhana iti /
ata upapannaṃ jñātasambandhasyaikadeśadarśanāditi /
nopapannam /
uktaṃ hi guruṇaiva-"nopasarjanaṃ padaṃ padāntareṇa samabadhyate ṛddhasya rājapuruṣa itivat"iti /
na ca parihṛtam upasarjana /
pramātā jñātasambandha ekadaśyathavocyate /
karmadhārayapakṣo vā sambandhinyekadeśatā

5.4.3

viśeṣaṇe hi ṛddhī rājānaṃ viśiṣyāt /
yattūktam- ākāṅkṣā sambandhe hetu'' iti tadayuktam /
ākāṅkṣāvato 'pyayogyatvamuktam /
athocyeta ekavākyatāyāmayaṃ doṣa' ekadeśadarśanāda ekadeśāntare buddhiranumānam /
ata' paryavasite vākye kasyaikadeśasyetyākāṅkṣāyāṃ vākyagatamekadeśasyeti padaṃ jñātasambandhasyeti viśeṣyata iti /
tanna /
ākāṅkṣāvākyasyāśravaṇāt /
sa evānupāttānyapadārthadoṣa' /
yatra tūpādānaṃ tatropasarjanatvādayogyatvamuktam /
api ca vākyabheda
evātra doṣa' /
yacca darśanaṃ dṛśyapradhānamityuktaṃ tadapyayuktam /
uttarapadārthapradhānatvāt tatpuruṣasya /
na ca vāstavaṃ guṇapradhānabhāvamāśritya padāntarasambandho dṛṣṭa' /
rājapuruṣe 'darśanāt /
nanu śābdamevaikadeśasya prādhānyaṃ gamyate /
kṛdyogalakṣaṇā hīyaṃ karmaṇi ṣaṣṭhī /
na /
aśravaṇāt /
nahi samāse ṣaṣṭhī śrūyate /
na cāśrūyamāṇā svārthamabhidhatte /
kintu niṣādasthapativallakṣaṇayā tadartho 'vagamyate /
śrutyā tu dṛśyāvacchinnaṃ darśanameva pradhānatayāvagamyate /
uttarapadārthapradhānānuśāsanamapyata eva /
samāsāt tathaivāvagate' /
naca vāstavaṃ prādhānyamupasarjanasya padāntarasambandhe sāpekṣasamāse vā hetu' /
kasya gurukulamiti nityasāpekṣatvād guruśabdasya nāsāmarthyaṃ doṣa' na hyanantarbhāvya pratisambandhinaṃ gurvartho 'vagamyate /
sambandhiśabdatvāt tasya /
ato 'pekṣitārthāntara evāsau vṛttāvanupraviśatīti na doṣa' /
na tvevamekadeśaśabda iti vaiṣamyam /
ato duradhigamo jñātasambandhasamāsārtha' /
ata āha-pramāteti /
ayamabhiprāya'- satyam /
ekadeśo nānyapadārtha' /
kintu pramātaiva buddhisambandhopasthāpito jñātasambandha iti nirdiśyate /
gamyamānamapi cāvyabhicāriṇā cihnenopasthāpitaṃ viśeṣyata eva /
na hi nama' pinākapāṇaya ityanayapadārthānupādānaṃ doṣāya /
api ca aindravāyavaṃ gṛhṇātīti bahuvrīhisamāsārtho devatātaddhita' kathamāhṛtyānupātte somarase vartate /
atha somaṃ krīṇāti abhiṣuṇoti pāvayatidhārayā gṛhṇātīti prakaraṇavagata' somaraso 'nyapadārtha ityucyate /
ihāpi buddhyavināmāvāvagatasya pramāturbahuvrīhyarthatvaṃ nānupapannam /
pūrvapakṣasthitena vārtikakṛtā gamyamānaṃ na viśeṣyata iti yaduktaṃ tadeva durlabhalabdhamivamanvānai' kaiścidvalgitamityupekṣaṇīyameva /
siddhānte hi gamyamānāyā eva vyaktergāvau gāva' śuklo gauriti ca vibhaktyā śabdāntareṇa ca viśeṣaṇaṃ bhaviṣyati /
mañcā' krośantīti ca /
āha ca-
jāterastitvanāstitve na hi kaścida vivakṣati /
nityatvāllakṣyamāṇāyā vyakteste hi viśeṣaṇe||
iti /
dhūmo 'yaṃ jvalatīti na bhavati /
anabhidhānāt /
na hi loka' paryanuyoktumarhati /
yastu vaiyātyād dhūmaśabdenāgniṃ lakṣayitvā tathā prayuyuṅkṣati na taṃ nivārayāma' /
nanvevaṃ pramātari jñātasambandhe sati naikadeśo viśeṣita iti vyāpakakaikadeśadṛśo vyāpyasmṛtiranumānamāpadyeta /
na tvetadiṣṭam /
vyāpyāddhi vyāpakajñānamanumānam /
jñātasambandhasyaikadeśasyeti sambandhe syādapi viśiṣṭaikadeśalābha' /
tatra hi jñātasambandhasyaikadeśasyeti ṣaṣṭhyā vyāpya eva sambandhī pratipādyate /
sarvatra hi vyāpya eva hi ṣaṣṭhī dṛṣṭā /
ucyate /
uktamasmābhirnedamalokikaṃ kiñcit pramāṇānāṃ svarūpamupavarṇyate /
lokaprasiddhameva tvaparīkṣāpratipādanārthaṃ svarūpamanūdyate loke hi niyāmyaikadeśadarśana eva niyāmakaikadeśajñānamanumānamiti prasiddhamiti /
asatyapi hi viśeṣaṇe viśiṣṭaikadeśo labhyate /
api cāsannikṛṣṭer'tha iti vadati /
na cavyāpakadṛśa' sāhacaryamātrāt vyāpyasma-tirasannikṛṣṭaviṣayā /
pūrvapramāṇānadhikārthāviṣayatvāt smate' /
vyāpyādeva tvanubhūtapūrvaniyamād vyāpakaviśiṣṭa' parvatādiravagamyate /
ata upapanno viśiṣṭaikadeśalābha iti /
yattu jñātasambandhasyaikadeśasyetyatra ṣaṣṭhyā viśeṣapratipādanamuktam /
tadayuktaṃ vyāpakādapi ṣaṣṭhyutpatte' /
bhavati hi kṛtakatvamanityatāyā heturiti vyavahāra' /
vyāpikā cānityatā kṛtakatvasya /
tasmādaviśeṣitopādāne 'pi vyākhyānata' sambandhaviśeṣā(deka)deśaviśeṣalābho nānupapanna' /
bhavati hi 'vyākhyānato viśeṣapratipattirna tu sandehādalakṣaṇam' iti sūktaṃ pramātā jñātasambandha iti /
dvayaṃ vā jñātasambandhamupalabdhaṃ parasparam /
tasyaikadeśaśabdābhyāmucyete samudāyinau

5.4.4

vyākhyānāntaramāha- ekadeśīti /
ekadeśau hi naikadeśinamantareṇa syātāmiti ākṣiptasyaikadeśino yuktamanyapadārthatvam /
nanvevaṃ jñātasambandhasyaikadeśino ya ekadeśastasyaikaddeśasya darśanādityucyamāne sa eva darśanopasarjanatvādekadeśasyaikadeśina' sambandha' sambandhiviśeṣāpekṣasya vā samāsadoṣa' prasajyate /
bhavedetadevam /
yadyekatadapi paramparayā vājapeyasya yūpa itivadekadeśino bhavatyeva /
ka' punaratraikakadeśī jñātasambandha' pakṣa' sapakṣo vā /
na tāvat pakṣa' jñāyamānasambandhasakṛddarśananirgrāhyā /
bhūyobhistu darśanai' pūrvapūrvāvagatasakaladeśakālaviviktadhūmavanmātrasyāgnimattayā vyāptivadhāritā /
na punaratrāyāmidānīṃ vā dhūmavānagnimāniti /
ata' pakṣaikadeśino 'pi sāmānyato dhūmavattaupādhikasambandho jñāta iti sa eva jñātasaṃbandha' /
sāmānyato gṛhīte 'pi deśādi ekadeśyaikadeśau cāśrayāśrayiṇāvabhimatau /
na
punavayavāvayavināviti draṣṭavyamiti ||1||
karmadhārayasamāso vāyamityāha- karmadhārayeti /
ayamartha'- jñātaścāsau saṃbandhaśceti karmadhārayo 'yam /
atra ca pakṣe saṃbandhini gamye gamake caikadeśatā /
kathaṃ sambandhyādhārasya sambandhasya sambandhināvekadeśau /
na hi bhūdharādhārasya dhūmasyaikadeśo
giri' /
ādheyameva tu dhūmastadekadeśatayā manyate /
ucyate /
bhavatyādhārāṃśe 'pyekadeśavācoyukti' /
yathā avayavyādhāreṣvavayaveṣu ca samūhiṣviti nivadyam ||2||
dvayaṃ vānyapadārtha ityāha- dvayaṃ veti /
sambandhagrahaṇakāle parasparasambandhamupalabdhaṃ vyāpyavyāpakadvayaṃ jñātasambandhamucyate, tasya ca samudāyināvekadeśau /
yathā caitadevaṃ tathā pragevoktamiti /
kiṃ puna' karmadhārayapakṣe dvayānyapadārthve vā prameyam /
na tāvat sambandhasamudāyāveva /
tayo' pūrvamevāvagatatvāt /
adhunā ca dharmadharmivibhāgenānavagamāt /
na cānya ekadeśī /
tasyānupādānāt /
na caikadeśābhyāmākṣepa' /
sambandhasamudāyanirākāṅkṣatvāt /
na ca svatantraikadeśadarśanāt svatantraikadeśāntare jñānamanumānaṃ, siddhatvāt /
vakṣyati hi na dharmamātraṃ, siddhatvāditi /
atrābhidhīyate- ayamatrārtho jñātasya sambandhasya jñātasambandhasya vā dvayasya kvacidekadeśadarśanāt tatraivaikadeśāntare buddhiranumānamiti /
kuta etat /
asannikṛṣṭagrahaṇāt /
na hi svatantraikadeśo 'sannikṛṣṭa' /
kvacideva parvatādāvekadeśo 'sannikṛṣṭo bhavati /
tatrānavagatapūrvatvāditi kimanupapannamiti /
ka' punaratra sambandho 'numānāṅgamiṣyate /
avinābhāvastādātmyatadutpattinimittaka iti kecit /
evaṃ hi tairuktam /
"kāryakāraṇabhāvādvā svabhāvādvā niyāmakāt /
avinābhāvaniyamo 'darśanānna na darśanāt ||"
iti /
na hi vipakṣasapakṣayoradarśanād darśanādvāvinābhāvasiddhi' /
tenāniyatasyāpi tatra vṛtte' sambhavāt /
kiñcidavipakṣavyāvṛttyā ca sarvavipakṣavyāvṛttyāsiddhe' /
sarvavipakṣāṇāṃ ca yugapad grahītumaśakte' /
kintu agnyādau sati dhūmāderbhāvādasati cābhāvāt tadāyattasvabhāvo dhūmādiriti vidite tadavinābhāva' siddhyati /
tatkāryasya tamantareṇātmalābhābhāvāt /
tadatrāgnau darśanamitaratrādarśanaṃ tadutpattau hetu' /
tato 'vinābhāvasiddhi' /
tādātmye 'pi tatsiddhi' taṃ vinā bhavatastādātmyānupapatte' /
nanvevaṃvidhānvayavirahiṇo gandhanna rūparasādayo 'numīyeran /
na ca khalu tasya rūpamātmā /
na ca kāraṇamiti kathaṃ tatastatsiddhi' /
śrūyatāṃ yathā siddhyati /
rasādeva hi svahetāvagnāviva dhūmādanumīyamāne samasāmagrīkendhanavikāravadrūpāvagatiriti nānupapatti' /
yathāhu-
"ekasāmagryadhīnasya rūpāde rasato gati' /
hetudharmanumānena dhūmendhanavikāravat ||"
iti /
nanu yuktendhanavikāre tasya dhūmasya caikāgnikāraṇātvādavagati' /
na tu rūparasāvekakāraṇakau /
kāraṇarasā hi kārye rasamārambhantekāraṇarūpāṇi ca kārye rūpam /
tat kuta' samānakāraṇatā /
naikakāraṇatayaikasāmagryadhīnatvam /
kintu rasād rasaheturanumīyamāna' pravṛttirūpajananaśkatirūpopādānakāraṇasahakṛto 'numīyate /
tathāvidhasyaiva kāraṇatvāt pravṛttiśaktinā ca kāraṇena rūpaṃ janyata iti rūpasiddhi' /
tadidamanupapannam yat tāvat kāryaṃ kāraṇena vinā na bhavatīti tatastajjñānamuktam /
tadayuktam /
kathaṃ hi kāraṇena vinā kāryameva na bhavati ityetadevāvaseyam /
tadvinā bhavato nityaṃ sattvasattvaṃ vā syāt /
tataśca kāryataiva hīyeta /
uktaṃ hi tai'-
"nityaṃ sattvamasattvaṃ hetoranyānapekṣaṇāt /
apekṣāto hi bhāvānāṃ kādācitkatvasambhava' ||"
iti /
apekṣāta' kādācitkatvamanapekṣaṃ tu sadasadvā syāt /
gaganaśaśaviṣāṇavaditi cet /
yadyevamanyo 'yaṃ kāryakāraṇabhāvāt svabhāvaniyama' yadanapekṣaṃ tannityaṃ sadasadvā bhavatīti /
yacca rasādrūpāvagatirekasāmagryadhīnatvādityuktam /
tadapyuktam /
yadyapi pravṛttiśaktirūpopādānakāraṇasahakṛto rasaheturavagata' svakāryād, rūpaṃ tu kuto 'vagamyate /
pravṛttisāmarthyāt kāraṇāditi cet /
nanu nādo rūpasya kāryaṃ nātmeti kathaṃ tadagame hetu' /
pravṛttiśakte' kāraṇasya kāryāvyabhicāraditi cet /
na /
tarhi kāryatadātmanorevāvinābhāva' kāraṇe 'pi (bhāvād ? bhavet ) bhavatviti cet /
na /
agnerapi dhūmānumānaprasaṅgāt /
astviti cet /
atantraṃ tarhi kāryatvamanumāne syānmatam /
na pravṛttisāmarthyāt kāraṇād rūpānumānam /
api tarhi rūpavadrūpakāraṇasahakāriṇā rasakāraṇena raso janyate /
sahakārikāraṇamapi saviśeṣaṇaṃ kāraṇameveti rasāditaretarānugṛhītaṃ
kāraṇacakramanumāsyata iti /
tanna /
kāryakāraṇayorayaugapadyādrūpakāraṇasya tadvatānupapatti' /
pāriśeṣyād (dūṣyād?) rūpameva sahakārīti vācyam /
tatra ca vṛthā tatkāraṇānumānapariśrama' /
rūpaṃ sahakārītyapi
nānirṇītarūparasāvinābhāvo 'nubhavitumutsahate /
prāgeva tu tannirṇaye vṛthā rūpataddhetvo' sahakāritvakalpanā /
sambandho vyāptiriṣṭātra liṅgadharmasya liṅginā ||3||
api cānubhavaviruddhamevedam /
na khalu rasamupalabhya taddhetvanumānamukhena rūpāvagatirlaukikānām /
api tarhi rūparasayo' sāhityaniyamāt sahasaiva rasād rūpamanumīyate /
api ca kāryakāraṇabhūtayoreva bahulamanumānavyavahāro dṛśyate ityanādṛtyaṃ kāryatvamavyabhacāre /
tādātmyamapi meyābhāvaprasaṅgāddheyameva /
kiṃ hi vṛkṣātmani śiṃśapātve vidite meyamavaśiṣyate /
nirbhāgaṃ vastu, bhāgāvagrahāṇāṃ deśādibhede 'pyabādhitānāṃ samyaktvāt /
kālpanikabhedāśrayatvāccanumānasya vāstavamaikātmyamanaṅgam /
vṛkṣavyavahāro 'numīyata iti ced kathamanātmavyavahāra'śiṃśapātvādanumīyate /
tādātmye vṛkṣavadananumānaprasaṅgāt /
vyavahārayogyatāyāmapyevameviti yat kiñcidetat /

evameva vaiśiṣikādisamayasiddhā api kāryakāraṇabhāvādaya' sambandhaprakārā' prayuktā veditavyā' /
te 'pi hyaniyatānanumānotpattikāraṇam /
astu tarhi niyamo vānumānāṅgam /
na /
pramāṇābhāvādanavagate' /
na tāvadāpātajaṃ pratyakṣamasyāvadhāraṇakṣamam /
īkṣate khalvayaṃ visphāritākṣa' sahasā mahānase dhūmamagninā sahitam /
na tu jānāti niyato 'yamaneneti /
duradhigamo hi sarvabhāvānāṃ svabhāvaniyama' /
na tamunnetumutsahante jhaṭiti mahānto 'pi /
na hi nirvikalpakāgocare vikalpa' pramāṇam /
tatpura' saratvāt tasya /
syādetat /
deśādibhedeṣvavyabhicārāt svabhāvaniyamo 'vadhāryata iti /
kenāvadhāryate sarvadarśanānāmanvayamātre vyāpārāt /
atha pūrvapūrvajñānajanitabhāvanāsacivamantimamanenāyaṃ niyata iti bhavatyālocanājñānam /
tato vikalpā' pravartiṣyanta iti /
naitadevam /
indriyavyāpārasāpekṣaṃ hi pratyakṣam /
na ca sahabhāvadarśanādanyatra bahiridandriyavyāpāra' /
na ca bahirviṣayavedane tannirapekṣamanta'karaṇaṃ pravartate /
api ca nirūpitarūpā api bhāvā deśādibhedeṣvanyathābhavanto 'nūbhūyanta iti na svabhāvaniyamaṃ pratyāśrayitumucitaṃ prāmāṇikānām /
tadāhu-
"deśakālādirūpāṇāṃ bhedād bhinnāsu śaktiṣu /
bhāvānāmanumānena prasiddhiratidurlabhā ||"
vyāpyasya gamakatvaṃ ca vyāpakaṃ gamyamiṣyate

5.4.5

yo yasya deśakālābhyāṃ samonyūno 'pi vā bhavet /
sa vyāpovyāpakastasya samovābhyadhiko 'pi vā

5.4.6

tena vyāpye gṛhīter'the vyāpakastasya gṛhyate /
na hyanyathā bhavatyeṣā vyāpyavyāpakatā tayo'

5.4.7

iti tasmād vaktavyo 'numānāṅgabhūta' sambandha' /
ata āha-sambandhaiti /
vyāptirhi sāhityaniyamamapadiśati /
taddarśino hmekadeśaderśanādekadeśāntare buddhirutpadyate, ata' sāmānyavacano 'pi sambandhaśabda uparitanasamabhivyāhārādatrānumānalakṣaṇagranthe
viśeṣaparo bhavati /
upari cāsyāvadhāraṇe pramāṇaṃ vakṣyata ita ||3||
yadi jñātasambandhasyānumānaṃ sa tarhi sambandho sambanadhe dvyāśraya ityubhayānu māne liṅgaṃ syādata āha-vyāpyeti ||4||
atra kāraṇamāha-yo yasyeti dvayena /
sa'- samanyūnadeśakālo hi vyāpyo bhavati /
purvaṃ tāvad yatrobhayorapi dharmayorvyāpyavyāpakatvam /
yathā parastādudāhariṣyate /
uttarastu yathā dhūmādi', sa hi prāyeṇāgnideśakālavartī bhavati /
sakalatadīyadeśakālāvyāpte' /
vyāpakastu samādhikadeśakāla' /
atrāpi pūrvokta eva pūrva' /
uttarastu yathāgnireva dhūmasya /
sa hi tasya deśakālau tāvad vyāpnotyeva /
asatyapi dhūme bhavan deśakālābhyāmadhiko 'pyabhidhīyate /
yataścānayorīdṛśaṃ svarūpaṃ nānyathā vyāpyavyāpakatātmakatā,tena kāraṇena vyāpya eva gṛhīte vyāpakasya grahaṇaṃ bhavati yadasau taṃ vināpi na bhavatyeva /
na hyasāvagniriva dhūmasyāgnerdeśakālāvatikramyāpi bhavati /
yena taṃ vināpi bhavastaṃ na gamayet /
agnistvavaṃvidha iti nāsau dhūmasya gamako bhavati /
nanu cāyaṃ viśeṣojñātasambandhaśabdānnāvagamyate /
vyāpakatvagṛhītastu vyāpyo yadyapi vastuta' /
ādhikye 'pyaviruddhatvāt vyāpyaṃ na pratipādayet

5.4.8

vispaṣṭaṃ dṛṣṭametacca goviṣāṇitvayormitau /
vyāpyatvād gamikā gāvo vyāpikā na viṣāṇitā

5.4.9

sa hi sambandhajñānamātramaṅgatayā darśayati, na vyāpyatāmiti kuto viśeṣalābha' /
uktamatra laukikalakṣaṇānuvādenāparīkṣāpratipādanārthamidaṃ bhāṣyam /
loke ca vyāpyaikadeśadarśina eva vyāpakajñānamanumānamiti siddham /
nahyanyatheti cāpakṛṣya pūrveṇa yojayitvā teneti tadupajīvanena vyākhyeyamiti ||6||
nanu vyāpakādapi vyāpasaṃvittirdṛṣṭā /
anityatvādiva kṛtakatvasya /
bhavati hi bhāvānāmānatyatvāt kṛtakatvānumānam /
vyāpakaṃ cānityatvaṃ kṛtakatvasya /
ato vyāpakaṃ gamyaṃ vyāpyaṃ gamakamityavyāpakamata āha-vyāpakatveti /
ayayamabhiprāya' /
satyaṃ vyāpakasya gamakatvam /
na tu vyāpakatvagṛhītasya /
tena hi rūpeṇa gṛhīto 'sau vyāpād deśakālādhikye 'pi na virūdhyate /
nanu vyāpyatāpi tasyāti /
astu nāmavastutatastattu rūpaṃ na gṛhītamiti kathaṃ gamakatvam /
avagate tu tādrūpye tenaivagamakatvaṃ na vyāpakatayā /
ato vyāpyataivānumānāṅgaṃ na vyāpakateti sūktamiti ||7||
vyāpyatvamaṅgaṃ na vyāpakatvamityetadevāsaṅkīrṇodāharaṇena darśayatidupalakṣitam /
yathā vyāpyaṃ gamakaṃ vyāpakaṃ gamyamiti /
goviṣāṇitvayorhi vyāpikā hi sā /
mitau- anumāne /
goviṣāṇitvayorayaṃ gamyagamakaviveko dṛṣṭa ityartha' ||8||
tena yatrāpyubhau dharmau vyāpyavyāpakasaṃmatau /
tatrāpi vyāpyataiva syādaṅgaṃ na vyāpitā mite'

5.4.10

tena dharmyantareṣveṣā yasya yenaiva yādṛśī /
deśe yāvati kāle vā vyāpatā prāṅanirūpitā

5.4.11

evamasaṅkare gamyakagamakavivekād yatrāpi vyāptisaṅkaro bhavati tatrāpi vyāpyatvameva gamakatve kāraṇamiti niṣkṛṣyata ityāha- teneti ||9||
nanu vyāptiranumānāṅgamityuktam /
kasya punariyaṃ saṃyogina' samavāyina' sambandhisambandhino vā /
na hyatra vyavasthāmupalabhāmahe /
sarveṣāmapyanumāpakatvāt /
tad yadi saṃyogī vyāpya' /
rasādrūpānumānaṃ na syāt /
atha samavāyī dhūmādagnyanumānam, sambandhisambandhinaśca pitrorbrāhmaṇatvāt putrasya brāhmaṇatvānumānamityādi darśayitavyam /
api ca vyāptirityanvayo 'bhidhīyate /
upaśleṣa iti yāvat /
na cāsau bhūmau pratiṣṭhitenāgnināgaganagatasya dhūmāgrasya sambhavati /
naca bhūmiṣṭhāṃ śaṅkucchāyāṃ divi vartamāna' ṛkṣodayo 'veti /
vyāptiśca kasyacit kenacid bhavantī deśato vā syāt kālato vā /
pūrvasmin kalpe bhāvi' saviturudayasyādyatanārkasyaivodayāt aṣṭau yāmānatikramyānumānaṃ na syāt /
parasmin dhūmādagnyanumānamityādi paryanuyoktavyam /
ata āha-teneti dvayena /
yena kāraṇena yasyaiva saṃyogādīnāmanyatamasya, yenaiva-teṣāmanyatamena, yādṛśī-upaśliṣṭenetareṇa vā vyāpyatā prāgavagatā, saivānumāne kāraṇaṃ bhavati /
nahyuśleṣo vyāpti' /
uktaṃ hi-"sambandhaniyamo 'sāv" iti /
sa cānupaśliṣṭenāpi bhavati /
yo hi yasmin sati bhavati, asati ca na bhavati, tena niyamyata ityucyate /
kimatropaśleṣeṇa /
na cātra deśādīnāmanyatamavivakṣā /
yāvati hi deśe kāle vā vartamānasya yasya vāpyatā nirūpitapūrvā, yāvaddeśakālabhāvinā vyāpakena tasya vyāpakāṃśasya tāvatyeva deśādau vartamānasya sa vyāpyāṃśastādṛgeva, gaganādivartidharmyantare dṛṣṭāntadhadharmyapekṣayā sādhyadharmiṇi dṛṣṭa' san pratipādako bhavati /
tasya tāvati tādṛk sa dṛṣṭo dharmyantare puna' /
vyāpyāṃśo vyāpakāṃśasya tathaiva pratipādaka'

5.4.12

bhūyodarśanagamyā ca vyāpti' sāmānyadharmayo' /
jñāyate bhedahānena kvaciñcāpi viśeṣayo'

5.4.13

niyamo hyanumānāṅgam /
sa ca sarveṣāmaviśiṣṭa eva kimavāntaravibhāgena /
deśe yāvatītyanatidūramadhirūḍhasya dhūmāderdūrataravartino 'pi nadīpūrasya vyāptiṃ darśayati /
śaṅkucchāyāyāśca nitānta(dūra)vartinā ṛkṣodayena /
yāvati kāla iti
ca bhāvina' saviturudayānumānādāvapi vyāptiṃ darśayatīti ||11||
nanvasyāṃ vyāptau na kiñcit pramāṇamastītyuktamata āha-bhūyodarśaneti /
kathaṃ punarbhūyodarśanagamyā vyāpti' /
kiṃ hi tatra
pratyekameva bhūyāṃsi darśanāni pramāṇamāhosvid darśanaprabhavam /
tatra na tāvat pratyekasandarśanasamadhigamyā vyāptirityavasitameva /
no khalvasya sahasāgnadhūmāvagniśaraṇe vilokayamānasyāgninā vyāpto dhūma iti matirāvirasti /
na cānanubhūtamavikalpakena savikalpakenāpi viṣayīkriyate /
na cānekarśanārabdho darśanasamudāya' kaścidasti, tasya darśanātirekeṇābhāvāt /
niruddhānāgatapratyutpannānāṃ cāsaṃhanyamānatvāt /
purastanānekadarśanāhitasaṃskārasahāyamantimaṃ tu darśanaṃ katarat pramāṇamiti cintanīyam /
na tāvat pratyakṣam /
taddhi dvedhā vibhaktam /
ālocanājñānaṃ tatprabhavaṃ ca vikalpasambhinnam /
na tāvat pūrvaṃ vyāpteravadhāraṇe samartham apratisandhānāt /
vyāpteścāyamanena pratibaddha iti pratisandhānātmakatvāt /
naca tadanapekṣamuttaramātmānaṃ labhate /
yañcedaṃ saṃskārāṇāṃ sācinyam, idamapi na caturaśram /
saṃskārā' khalu yadvasturūpopalambhasambhāvitātmāno bhavanti, tatraiva smṛtimātramādadhati /
na punararthāntaragrahaṇāya kalpante /
pratyakṣe ca vyāptipramāṇe kathamataphalebhya' puṃviśeṣeṣu vaidikakarmānumānam /
na ca tattatkarmaniyamastasya tasya paśvāde' phalasyāparokṣamīkṣyate atīndriyatvāt /
yañcedamadhvarevitate vaidikādaṅgāt pradhānāñcāpūrvānumānam, tadapi na syāt /
vyāptyavadhāraṇe pramāṇābhāvāt /
meghābhāvācca vṛṣṭyabhāvānumānamityādi darśayitavyam /
ato na tāvat pratyakṣā vyāpti' /
na cānumānikī /
pramāṇābhāvādeva tadadhīnātmalābhasya tasyānupapatte' /
śabdastvanāgatotpādyabhāvaviṣayo na siddhavyāptikḷptaye prabhavati /
upamānamapi pramāṇāntaraprasiddhavastusādṛśyamātraviṣayaṃ na vastuna' satāṃ pramiṇoti /
arthāpattirapyanyathānupapadyamānārthaviṣayā darśanaprabhavā /
na ca sahitāvadhāritayorasatyāṃ vyāptau kiñcidanupapannaṃ nāma||
nanu kāryatā nopapadyate /
kathaṃ hi kāryamasati kāraṇe bhavati /
bhūyodarśanasamadhigamyaṃ ca kāryatvamiti bhūyodarśanaprasūtakāryatvāvagamānyathānupapattipramāṇikā kāraṇavyāptisiddhi' /
kathamidānīmakāryakāraṇabhūteṣu vyāpti' setsyati /
bhūyāṃsi darśanānyevāsatyāṃ vyāptau nopapadyanta iti cet, kiṃ hi teṣāṃ vyāptimantareṇa na sambhavati svarūpaṃ, tāvacca kāraṇasāmagrīkaṃ hi va' siddham /
svagocaraprakāśanamapi svata eva viṣasyāpi svapramāṇaparicchannasya na kiñcidanapapannaṃ paśyāma' /
na cāsau pramāṇāntareṇa pratihanyate /
yannopapadyeta /
na ca bhāvasvarūpā vyāptirabhāvena pramīyata iti sāmpratam /
tatrāsāvabhāvapramāṇikā na syādeva||
syānmatam-keyamanyā dhūmasyāgninā vyāptiranagninivṛtte' /
sā cābhāvarūpatvādabhāvena pramīyata iti yuktameva /
tanna /
vasturūpatvāt /
vasturūpo hi svabhāvo dhūmāde' kenacinniyata' /
itarayā vyāvartate khalvayaṃ śaśaviṣāṇābhāvādapīti śaśaviṣāṇenāpi niyamyeta /
kathamasatā niyamyata iti cet /
ko doṣa' /
vyāvṛttirhi niyama', sācāstīti kiṃ śaśaviṣāṣasya sattvāsattvābhyām /
yadi mataṃ vipakṣavyāvṛtatparipanthī vipakṣa' /
vyāpyate ca śaśaviṣāṇena tadabhāvānnivṛtto dhūmaityanagniriva tadabhāvo 'pi vipakṣa eva /
api cāśeṣavipakṣāṇāmupalabdhyayogyatvānna tebhyo nivṛttirabhāvena śakyate 'vagantum /
yogyapramāṇābhāvo hyabhāve pramāṇamiti vakṣyate /
ato na kiñcid vyāptau pramāṇam /
mānasamiti cet /
na /
bahirasvātantryāt /
tatraitat syād-yadyapi bahirindriyāṇyatītānāgatādibhirbhāvabhedairvyāptiṃ grahītumasamarthāni, manastu sakalātītādiviṣayaparicchedasādhāraṇaṃ pratibaddhasāmarthyaṃ kvaciditi tadabalabhāvinā pratyakṣeṇa vyāptirgrahīṣyata iti /
tañca naivaṃ, bahirasvātantryānmanasa' /
no khalvapi bahirviṣayabodhe mana' svatantramiti varṇitam /
tathāhi manasa' sārthamityatra /
svatantre hi bahiriṣyamāṇe manasi sarva' sarvadarśī syāt /
saṃskārato vyavastheti cet /
na /
smṛtihetutvāt /
tatraitat syāt-yadyapi kavalamasvatantraṃ mano bahirviṣayāvadhāraṇe,tathāpi pūrvapūrvāṃnubhavajanitasaṃskārasanāthaṃ bahirapi vartiṣyate cakṣurādyanugṛhītamiva rūpādau /
ato nāvyavasthā /
tañca naivam /
smṛtihetutvāt /
smṛtimātrahetavo hi pūrvānubhavaprabhāvitā' saṃskārānatsahante manaso bahiravagrahe 'nugrahamādhātum /
smṛtiviṣayāntarāṇāmapi grahaṇaprasaṅgāt /
asti hi tatrāpi smṛtihetu' saṃskāra' /
sa ced grahaṇe kvacinmanasa' sahāyī bhavatīti kiṃ na smṛtiviṣayāntarāṇyapi grāhyatīti yat kiñcidetat /
yastu vadati- sāhityamagnidhūmayo' sambandha' /
sa ca prathamasamadhigamasamaya eva saṃvidita' /
anavacchinnadeśakālaścāgnidhūmayo' sambandho bhāsate /
na hīdānīmatra vā tayo' sambandha iti bhavati mati' /
api tarhi sannihitavartamānayorevedantayā pratibhāsamānayordeśakālau sambandhaśca tayorviśeṣaṇamimau sambaddhāviti /
nedānīmatra vā sambandha
iti /
tadevamanavacchinnarūpa' svābhāvika eva saṃbandha' siddho bhavati /
svābhāvikatve ca na vyabhicārāśaṅkopapattimatī /
kimidānimanaṅgabhūtameva bhūyodarśanam /
nānaṅgam /
aṅgaṃ tvaupādhikāśaṅkānirākaraṇena /
vahnirhi dhūmena saṃyukta' saṃvedito 'pi kadācidvidhūmo dṛśyate /
tatrārdrendhanādirūpādhiranupraviśati /
na tu svābhāviko 'gnerdhūmena saṃbandha iti niścīyate /
taddarśanācca dhūme 'pi
bhavati śaṅkā /
kadācidaupādhika' pāvakenāsyāpi saṃbandha iti /
sā bhūyodarśanena nivartyate /
bahuśo 'pi dṛśyamānasya dhūmasya nāgnisaṃbandhe kaścidupādhirūpalabhyate /
prayatnenāpi cānviṣṭo na dṛṣṭa upādhirnāstīti niścīyate /
tadevaṃ dhūmamātrānubandhagniriti siddhaṃ bhavati /
tataścānaupādhikasya na vyabhicārāśaṅketi /
sa vaktavya' kimidānīṃ sāhityamātramanumānāṅgaṃ tanniyamo vā /
yadi sāhityamātraṃ tattarhi prathamadarśana eva samadhigatamiti punardhūmadarśino 'viditavyāpterapyanumānaṃ syāt /
atha tanniyama' tasyaivedaṃ pramāṇamanusriyate kuta' sidhyatīti /
na hi prathamadarśino 'yamanena niyata iti matirāvirbhavantī dṛśyate /
anavacchinnadeśakālatayāvagata' saṃbandha' svābhāviko bhavati, tato niyama iti cet /
sa tarhi tathāvidha' prathamamevāvagata iti bhūyodarśanaṃ nāpekṣeta /

tathā dṛṣṭasyāpyagnerdhūmasaṃbandho vyabhicarati /
taddarśanāñca dhūme 'pi vyabhicārāśaṅkā jāyate /
tannirākaraṇāyāsakṛddarśanāpekṣeti cet, yadyanavacchinnasyāpi deśata' kālato vā kadācit kasyacit kasyacid viyogo dṛśyate /
kastarhi itaratrāpi samāśvāsa' /
nanviyamāśaṅkā bhūyodarśanena nirākriyata ityuktam /
kathaṃ nirākriyate /
yadā śataśo 'pi dhūmavānagriravagato vidhūmo dṛśyate /
na cātra pratiniyama' iyadabhirdarśanairavyabhicāra' sidhyati iti /
nanu dhūmasyāpyagnisabandhe na kaścidupādhirupalabhyate agneriva dhūmasaṃbandhe /
ata' kathamasau satyapi dhūme na bhaviṣyati /
na /
deśāderevopādhitvena śaṅkyamānatvāt /
agnau dhūmasaṃbandhavyabhicāramupalabhyāśaṅkate- kadācid dhūmasyāpyagnisambandhe deśakālādyupādhi' syāditi /
dṛṣṭaṃ hi kvacid deśe kharjūrāṇāṃ piṇḍakharjūraphalatvam /
vṛścakadaṃśanasya ca maraṇakāraṇatvam /
taddeśāntare na bhavati /
tadvat dhūmo 'pi jātu jāyetāntareṇāpi hutāśanaṃ kvaciditi śaṅkamānā na tasya niyamamagninādhyavasyanti śatāṃśenāpi /
vipakṣād vyāvṛtti'śaṅkamānā anumānodayaṃ pratibandhātīti katarañcedaṃ pramāṇam, anaupādhiko 'gnirdhūmamātrānubandhīti /
na tāvat pratyakṣam /
sāhityamātropakṣīṇatvāt /
nānumānam /
tasyāsatyāṃ vyāptāvasambhavāt /
vyāptisiddhyartaṃ cāparāparānumānakalpanāyāmanavasthāpātāt /
pramāṇāntarāṇi nirākṛtapūrvāṇyeva /
ato vyākhyeyamunumānāṅgasambandhāvadhāraṇe pramāṇam, tad vyākhyāyate /
idaṃ tāvat pramāṇābhāvavādī vaktavya' /
kiṃ khalu vyāptigocaraṃ jñānaṃ na jāyata eva, sandigdhaṃ vā jāyate, viparyeti vā /
tredhā hi parīkṣakairaprāmāṇyaṃ vibhaktam /
prakārāntarāsambhavāt /
na tāvadādya' pakṣa' /
saṃvidavyavahāravirodhāt /
dṛśyate hi bahulaṃ dhūmamagnāvupalamāno 'yamanena niyata ityavadhāraṇapura' saraṃ tato 'gnimanumāya tadanurūpaṃ vyavaharamāṇa' /
tannāsatyāṃ vyāptisaṃvittāvupapadyeta /
vyavahāradarśanādeva saṃśayaviparyayau nirākāryau /
tābhyāmevaṃvidhavyavahārāsambhavāt /
ato na tāvadaprāmāṇyam /
prāmāṇyaṃ tu ṣoḍhā vibhajyate /
tad yathāyogyaṃ kasyacit kasyāñcit vyāptasaṃvittau vyavasthāpayāma' /
yathaiva tāvad dhūmasyāgninā vyāptau pratyakṣasya /
na hīha pramāṇāntarāṇi sambhavantīti varṇitameva /
nanu prathamadarśane 'navagamātpratyakṣāsambhavo 'pyukta eva /
ata eva bhūyodarśanāvagamyatvam /
nanu tānyapi vikalpya dūṣitāni pratyekasāhityayorasambhavāt /
satyam /
na pratyekaṃ vyāptiravagamyate /
na ca darśanāni saṃhanyante /
prācīnānekadarśanajanitasaṃskārasahāye carame darśane cetasi cakāsti dhūmasya vahniniyatasvabhāvatvaṃ, ratnavattvamiva parīkṣamāṇasya, śabdatattvamiva vyākaraṇasmṛtisaṃskṛtasya, brāhmaṇatvamiva mātāpitṛsambandhasmaraṇasahakṛtasya, tailād viviktamiva vilīnājyaṃ rasagandhasahakṛtendriyasya /
na hyetat sarvamāpātānna pratibhātamiti parastādapi bhāsamānamanyathā bhavati /
na ca pramāṇāntaratvamāpādayati /
nanūktaṃ na smṛteranyatra saṃskārā vyāpriyanta iti /
kena vā saṃskārāṇāṃ smṛteranyatra vyāpāra upeyate /
smārayanta eva tu te pūrvapūrvāvagatamagnisambandhaṃ dhūmasya vyāptisaṃvidaṃ janayitumabhipravṛttacasyendriyasya sahāyībhavanti /
āntarālikasmṛtivyavahitamapi cendriyasambandhānusāri pratyakṣamiti varṇitam /
indriyasambandhaphalāparokṣāvabhāsānusārāt /
na ca yat sahasā na pratibhāti tatpaścādapi pratibhāsamānaṃ pratyakṣatāṃ jahāti /
yathodāhṛtyeṣveva brāhmaṇam /
nanu na tāvadāpātajaṃ pratyakṣaṃ vyāptau pramāṇamiti bhaṇitam /
tatapūrvakaṃ ca savikalpakamiti kathaṃ tasyāpi prāmāṇyam /
asti vā brāhmaṇādipratyakṣe nirvikalpakāvasthāyāṃ vṛddhādāviv narāntaraviviktākārapratibhāsa' /
yena parastāt savikalpakaṃ
pravartate /
yathā tu tatra piṇḍamātradarśina' smṛtayonisambandhasya brāhmaṇo 'yamiti pratyakṣaṃ jāyate, evamihāpi bahuśo 'gnidhūmadarśino 'ntime darśane nirvikalpavṛttadhūmasvalakṣaṇasyāgninā niyato 'yamiti dhūsvabhāvagocaraṃ pratyakṣam, etāvadeva svavikalpasya nirvikalpakapūrvatvam, yattajjanmapūrvikā pravṛtti', saṃjñādismaraṇārthaṃ hi tat prathamamarthyate /
tacceha vyaktidarśana eva pūrvasaṃskārodabodhāt siddhamiti nāvaśyamanayo' samānaviṣayatā /
ata eva tailaviviktavilīnājyabodhe tailamidamiti viparyasyato
gandhasahakṛtendriyasya (sa)vikalpapratyakṣatvasiddhi' /
na hi tatrāsaṅkīrṇā ghṛtākārā saṃvidāsīt /
tailamidamiti viparyayāt /
ata' parastādeva sahakārivaśāt nirvikalpakopadarśitavyaktiviṣayaṃ ghṛtamidamiti savikalpakaṃ pratyakṣamīvirasti /
evamihāpīti na doṣa' /
kiṃ punariha savikalpakena viṣayīkriyate /
niyato 'yamaneneti niyama' /
asya hi bahulaṃ dhūmamagnāvupalabhamānasyānagnau ca vyatirekamante bhavati vimarśa'- api syād vyāpto 'yamaneneti /
kathamaparathā jāṅgalādibhedabhinnānekadeśaparityāgena sāyamādibhedabhinnānekakālaparihāreṇa ca tṛmadārugomayendhanādisamavadhānaviśeṣaṃ pratyanādṛto 'gnimevānudhāvatyanagnau ca na bhavati /
tata' paraṃ ca yathāgniradhūmabhāsvaratvādiparityāgenāpi (du?ku) kūlālātādau vartamānoṣṇatvamajahat tanniyato bhavati /
evamagninā dhūma ityaparokṣaniścayo jāyate /
yattu deśāntarādau vyabhicāra iti, tanna tāvad dṛṣṭapūrvaṃ nāpi śrutamiti nāśaṅkāmadhirohati /
evamapi tu śaṅkamānasya sarvapramāṇeṣvanāśvāsa' kvacid vyabhicāradarśanāt /
yattvavadhārito 'pi svabhāvaniyamo deśāntarādāvanyathā bhavati vṛścikāderiti /
tanna avāntarajātibhedāt /
na hi yad yena niyatamavagatamabādhitaṃ ca tadanyathā bhavati /
avāntarajātibhedāttu śaktisadasadbhāvakṛtā kāryavyavastheti na kvacid vyabhicāra' /
nanu anumānameva kiṃ neṣyate /
yadaupādhikaṃ tad vyabhicarati /
agniriva dhūmam /
na ca tathā dhūmo 'gnimityanaupādhika iti /
bhavatvevam /
avyavasthā tūpasthitā /
arthāpattistarhi bhavatu /
idamev cāgnau darśanamanagnau cādarśanamanupapadyamānamagninā niyamaṃ pratipādayati /
kimatra nopapadyate /
darśanaṃ tāvat tatra bhavatītyetāvataivopapannam, na hi yadekatra bhavati tenānyatra na bhavitavyam /
anyatra bhavato 'daraśanamanupapannamiti cet /
na /
viprakṛṣṭānāmanyeṣāmapyasannikarṣādadaraśanopapatte' /
sannihiteṣvanagniṣvadarśanamanupapannamiti ced abhāvādupapatte' /
teṣu hyasau nāstyev, kathamupala(bhyate?bhyeta) /
tatra satāpyanyatrāpi na bhavitavyameveti kimatra pramāṇam /
ato darśanādarśanasahakṛtendriyasyaiva vastusvabhāvāvadhāraṇamaparokṣaṃ jāyata ityevaṃ samarthanīyam /
nanvetadeva na vidma' /

kīdṛśo 'sau vastuna' svabhāvo 'vadhāryata iti /
uktamasakṛd dhūmo 'gninā niyata iti /
etaduktaṃ bhavati- yadā yatra dhūmastadā tatrāgniriti /
nanu sannihitavartamānadeśakālamātrasambandho 'stu pratyakṣa' /
anāgatādisambandhastu katham, atiprasaṅgo hi tathā (sati) syāt /
na /
sannihitarūpamātropalambhāt /
rūpameva tu tādṛśaṃ dhūmādīnāṃ yadevamunnīyate, sthiramiva rūpaṃ kuḍyādīnām /
asti hi teṣu vidyudādivilakṣaṇakālāntarasthāyirūpaprakāśa' /
sannihitāvāntarasambandho na pratyakṣa iti tadrūpamapratyakṣaṃ bhavati /
apratyakṣe hi tasmin nedaṃ rajatamiti sūrvānubhūtarajatabādho na syād, bhinnaviṣayatvāt /
svakāle hi pūrvavijñānena rajataṃ viṣayīkṛtaṃ na bhaviṣyadvādhakajñānakṣaṇa iti kathaṃ tatrāprasaktaṃ bādhyate /
kālāntarasambdho 'pi tena rūpeṇa pūrvajñānāvadhāritaṃ bhaviṣyajjñānakālamapi vyāptotīti bhavati samānaviṣayatāmāsādya bādha' /
nanu yad vastuno rūpaṃ tatparānapekṣamavagamyate, agnerivoṣṇatvam /
na ca dhūmasyāgṛhītapratisambandhinā tadrūpamavagamyata iti kathaṃ vasturūpatvam /
maivam /
sambandho hyasau, kathamanavagate pratisambdhinyavasīyate /
yathāha-
'niyamo nāma sambandha' svamatenocyate 'dhunā'
iti /
ato yadetadagninā dhūmasya niyatvaṃ bhāvātmakamidaṃ tatpratyakṣeṇāvagamyata iti kimanupapannam /
yathā cānagninivṛttirna niyama' tathā varṇitameva /
vipakṣavyāvṛttyā tu vidhirūpa eva niyama' parīkṣakairvyākhyāya parebhya' pratipādyate /
kṛttikodayamālakṣya rohiṇyāsattikḷptivat /
nanu niyamyatvamapi karmakārakatvaṃ tacca śaktirūpaṃ kathaṃ pratyakṣam /
na /
kārakāntarapratyakṣavadupapatte' /
kārakāntaraśaktayo 'pi hi na pratyakṣā', ato 'satyeva śaktipratyakṣatve kārakaṃ pratyakṣameṣitavyam /
evamihāpi niyamya' pratyakṣo bhaviṣyatīti
kimanupapannam /
ata' siddhaṃ tāvat pratyakṣatvam /
āgamikeṣu cārtheṣu tasya tasya phalasya tena tena vedavedyen karmaṇā samanvayāt, karmāntarānvayasya cānavagamād anenaiva karmaṇedaṃ phalaṃ vyāptamiti śāstrādadagamyate /
niyatasādhyatvāvagamāt /
meghābhāvavṛṣṭyabhāvayośca svatantrābhāvapratīkāśamākāśasya vapu' saṃlakṣyate /
vṛṣṭyabhāva iti ca pṛthivyā eva
nibiḍakaṭhorapāṇḍurādibhāva' /
tacca rūpamubhayasyāpi pratyakṣasamadhigamyameveti tadeva tatra vyāptipramāṇam /
evamanyatrāpi darśayitavyamiti /
bhavatu tāvadanyad vyākhyāsyāma iti samadhigataṃ tāvad vyāpte' svarūpaṃ pramāṇaṃ ca /
idaṃ tu cintanīyam /
kasya kena vyāptiriti /
na hyekatra viditāvagnidhūmaviśeṣau pradeśāntare dṛśyete /
yat tayorakasyaikenānvayavyatirekasamadhigamyā vyāptirbhavet, ato vācyaṃ vyāpteradhikaraṇam /
ata āha- sāmānyeti /
satyaṃ na viśeṣayorvyāpti', sāmānyātmanoreva dhūmākṛtiragnayākṛtyā niyateti /
ato na kaścid doṣa iti /
idaṃ tu prāyikam, sthāyinostu viśeṣayorapi kvacid
vyāptirbhavatyevetyāha- kvaciditi ||12||
atraivodāharaṇamāha-kṛttikodayamiti /
yatra hi kṛttikodayaṃ dṛṣṭvā rohiṇyāsatti' kathyate- anantaramudeṣyati rohiṇīti, tasminnanumāne viśeṣasyaiva viśeṣeṇa vyāpti' /
na hi tayo' sāmānyamasti /
vyaktibhede pramāṇābhāvāt /
pratyabhijñāyate hi saiveyaṃ kṛttikā, saiveyaṃ rohiṇīti /
kathamanyā bhaviṣyati /
ata' siddhaṃ viśeṣayorevātra vyāptiriti /
yadi tarhi vyāptiranumānām, asti khalvasau hiṃsātvasyādharmatvena bāhyahiṃsāsvityata' kratāvapi hiṃsātvādadharmatvamanumīyate /
tatra ca
vyāpteśca dṛśyamānāyā' kaścid dharma' prayojaka'

5.4.14

asmin satyamunā bhāvyamiti śaktyā nirūpyate /
anye paraprayuktānāṃ vyāptīnāmupajīvakā'

5.4.15

tairdṛṣṭairapi naiveṣṭā vyāpakāṃśāvadhāraṇā /
ye tu tānapi visrabdhaṃ sādhyasiddhai prayuñjate

5.4.16

daikṣapaśuhiṃsādīnāmadharmatvaṃ prasajyetetyata āha-vyāpteśceti dvayena /
ayamabhiprāya'--- satyāmāpātād bhavati bhrama', yathā kila hiṃsātvamātrānubandhyadharmatvamiti /
natvetadevam /
nirjñātena hyadharmatvena hiṃsātvaṃ vyāpyate /
na ca śāstrādṛte tajjñānopāya' sambhavati /
naca hiṃsātvamātramanarthasādhanamiti śāstramasti /
viśeṣahiṃsāyā vihitatvāt /
vidhyavarūddhaviṣaye ca pratiṣedhānavakāśāt /
pratiṣedhamantareṇa cānarthasādhanatvajñānopāyābhāvāt /
ata' parihṛtyāpavādaviṣayamutsargau'bhiniviśata iti hiṃsāntarāṇi 'na hiṃsyādi'ti pratiṣedho 'valambate /
evaṃ ca yadyapi bāhyahiṃsāsu hiṃsātvādharmatvayo' sāhityamavagataṃ, tathāpi na hiṃsātvamadharmatvaprayojakam /
kintu niṣiddhatvam /
asatyapi hiṃsātve niṣiddhatvamātreṇa surāpānādāvadharmatvasiddhe' /
ato ya evāsmin satyevāsya bhavituṃ śaktirasti ityanena rūpeṇa nirūpyate /
vyāpyatayāvagamyata iti yāvat /
sa eva dharma' prayojaka ityucyate /
paraprayuktavyāptyujīvinastu hiṃsātvādaya', na tairadharmatvādivyāpakakāṃśo 'vadhārayituṃ kvacidvihitānāṃ daikṣapaśvādihiṃsānāmadharmatvamiti ||14||
ye tvevañjātīyakānapyaprayojakān hetūn prayuñjate, te sulabhai' pratihetvādidauṣauściraṃ bhrāmyanti /
śakyate hi pratiheturdarśayituṃ, daikṣapaśuhiṃsādharma' vihitatvādagnihautrādivaditi /
prayojake hi hetāvevañjātīyakā doṣā nāspadaṃ labhante /
aprayojake tu sulabhā eva /
tadetadāha-yetviti /
visrabdhamiti kriyāviśeṣaṇam /
yathā viśvāso bhavati tathā prayuñjata ityartha' ||15||
sulabhai' pratihetvādidauṣairbhrāmyanti te ciram /
teṣvāgamaviruddhatvaṃ svayaṃ ceṣṭavighātitā

5.4.17

alaukikavivādāśca varjyāste haitukaistata' /
niṣiddhatvena hiṃsānāmadharmatvaṃ prayujyate

5.4.18

tadabhāve na tatsiddhirhiṃsātvādaprayojakāt /
hetudvayaprayukte ca mithyātve sarvabuddhiṣu

5.4.19

jñānattvotpattimattvādisādhako /
na prayojaka' /
traivarṇikaprayuktā ca yāgāde' svargahetutā

5.4.20

pratihetvādidoṣairbhrāmyantītyuktam tāneva doṣānupanyasyati-teṣviti /
pratihetustāvadasmābhirukta eva /
āgamavirodho 'pyevaṃvādināmāpadyata eva, āgamaikapramāṇatvād dharmādharmayo' /
kvacidiṣṭavighāta' kvacidalaukikavivāda iti ||16||
āgamavirodhodāharaṇaṃ tāvadāha- niṣiddhatveneti /
idaṃ cānāgatāvekṣaṇanyāyena pragevāsmābhirvyākhyātamiti ||17||
iṣṭavirodhodāharaṇamāha-hetudvayeti /
bādhakāraṇadoṣādhīnaṃ hi sarvatra mithyābuddhīnāṃ mithyātvam, na ca jñānatvenotpattittvena vā
prayujyate, satyamithyātvasādhāraṇatvādanayo' /
jñānatvādeva tanmithyātvaṃ sādhayato bauddhasyeṣṭavighātakārī hetu', dharmadharmisvarūpasvaviśeṣayorapi pratikṣepāt /
sarvalokaprasiddhapṛthivyādyapalāpāccālokikavivādo 'pyatraiva darśayitavya', na hi sarvavijñānāni mithyetyevaṃvidhaṃ vivādaṃ lokikā' sahante /
sahasaiva hyevaṃvidhavivādaśrāviṇāmudvego jāyate /
yathā--- acandra' śaśītyādau /
ato 'yamalokiko vivāda' /
tathā coktam---
"sarvalokaprasiddhyā ca pakṣabādho 'tra te dhruvam" iti ||18||
aparamapyāgamavirodhasyodāharaṇaṃ darśayati-traivarṇaketi /
santi khalu svargakāmo yajetetyevaṃ vihitāni somādīni karmāṇi /
teṣu kiṃ
na manuṣyatvamātreṇa śūdrasthena prayujyate /
kṛtasāyavayavatvādiprayuktā ca vināśitā

5.4.21

prayatnānantarajñānasadṛśairna prayujyate /
caturṇāṃ varṇānāmadhikāra', utāpaśūdrāṇāṃ trayāṇāmiti saṃśaye caturṇāmiti prāptam, catvāro 'pi hi varṇā' svargaṃ kāmayantara iti svargakāmapadenābhidhīyante /
svargakāmaścātrādhikāritayā jñāyata iti prāpte uktam-- apaśūdrāṇāmadhikāra iti /
vidyāgnisādhyā hi te kratava' /
anagniravidvāṃścāntimo varṇa' /
kathamasau vaitānike karmaṇyadhikriyate /
nanu śrutyarthāvagatādhikārasāmarthyādeva śūdrasyāgnividyayorakṣepo bhaviṣyati /
na /
avidhānāt /
traivarṇakasyaiva 'aṣṭavarṣaṃ brāhmaṇamavupanayīta' 'vasante brāhmaṇo 'gnīnādadhīta' ityevamādibhiragnividye vihite /
na cāniyamenaiva te śūdrasyāpi bhaviṣyata' iti śakyate vaktum /
ko hi pratilabdhavidyāgnisambandhastraivarṇikādhikārasampāditāsu kāmaśrutiṣu niyatakālayovasthamupanayanamādhānaṃ vā jaghanyavarṇasyopakalpayitumutsahate /
atastraivarṇikatvaprayuktameva yāgādīnāṃ svargahetutvam /
na manuṣyatvamātreṇa śūdramavāyinā prayujyate /
tad yadi kaścadanumānakuśala' prayuṅkte śūdrakṛto yāga' svargahetu' manuṣyakṛtatvāt traivarṇikācaritayāgavaditi /
tasyāgamavirodha' /
nanvāgamavirodha udāhṛta eva, kiṃ punastadudāharaṇena /
ucyate /
pūrvamadharmatvānumānasya vaidikahiṃsāviṣayasya sākṣādāgamavirodho varṇita', vyaktameva daikṣapaśuhiṃsā vidhīyamānatvād arthasādhanamityetadavagamyate, kathamasāvadharmo bhaviṣyatīti, codanālakṣaṇasyārthasya dharmatvāt /
iha tu śūdrakṛtasya yāgāde' svargahetutā na sākṣādāgamena pratikṣipyate /
kintu traivarṇikādhikāralābhādarthāditaranirāsa iti viśeṣa' ||19||
aprayojakodāharaṇacchalenedānīṃ paropālambhānārthamudāharaṇāntarāṇi darśayati---kṛtetidvayena /
prayatnānantarajñānasadṛśā' pratyayānavasthānādayo 'bhimatā' tai' śabdagocaraistasya vināśitā na prayujyate /
kṛtakatvādiprayuktā hyasau /
na ca kṛtakatvameva prayatnānantaradarśanena sādhayituṃ śakyam /
ākāśādibhirvyabhicārāt /
yadi tarhi sāvayavatvaprayuktā vināśitā,
jātimattvendriyatvādi vastusanmātrabandhanam

5.4.22

śabdānityatvasiddhyarthaṃ ko vaded yo na tārkika' /
tasmād ya eva yasyārtho dṛṣṭa' sādhanaśaktita'

5.4.23

sa eva gamakastasya na prasaṅgānvito 'pi ya' /
upāttaścaikadeśābhyāṃ dharmyapyatraikadeśavān

5.4.24

kimidānīṃ naśvarāṇi bhuvanāni bhuvanasanniveśāśca mahīmahīdharodadhiprabhṛtaya' /
satyam /
sarvameva sāvayavaṃ vināśadharmakam, mahīmahīdharādayo 'pi samāsāditasvāvayavasaṃyogāvibhāgāviśeṣā bhāgaśo naśyantyeva /
niranvayaṃ tu vināśaṃ na kasyacidabhyupagacchāma' /
evaṃ mahābhūmerapyāvāpodvāpabhedānnāśo darśayitavya' /
tathā yadapi vaiśeṣikairjātimattvādaindriyakatvācca śabdānityatvamanumitaṃ, tadapyayuktam /
etaddhi jātimattvādi vastusanmātranibandhanameva nityānityasādhāraṇam, nānenānityatā sādhyate /
kimidaṃ vastusanmātranibandhanamiti, paramārthasannibandhanamityuktaṃ bhavati /
paramārthasanta eva ghaṭākāśātmādaya
indriyaviṣayā jātimantaśca, na bhrāntisaṃviditā' śaśaviṣāṇādaya iveti ||21||
evamaprayojakasyāsādhakatvamuktamupasaṃharati---tasmāditi /
ayamartha'--- ya eva niṣiddhatvādirartho yasyādharmatvade' sādhanaśaktiyuktatvenāvagata' /
asmin satyamunā bhavitavyamitīdṛśyā śaktyāvadhāryata iti yāvat /
niyamyaśaktireva hi sādhanaśaktirityākhyāyate, niyatāvagato hi niyāmakaṃ śankoti (gamayituṃ) nānya iti, (sa) niyamya eva gamako na prasaṅgānvito hiṃsātvādi' /
niṣiddhatvenānvetumabhipravṛttenādharmatvena prasaṅgāddhi hiṃsātvamapyanvitamiti prasaṅgānvitaṃ hiṃsātvaṃ nādharmatvasya gamakaṃ bhavatīti ||22||
evaṃ tāvat sarvaprakāro 'numānāṅgabhūta' sambandhapadārtho vyākhyāta' /
idānīmekadeśadarśanādekadeśāntare buddhiriti vyākhyeyam /
tatra caitadeva tāvad vaktavyam /
svatantraikadeśadarśanāttathāvaidhekadeśāntare jñānamanumānamityāpadyeti /
taccayuktam /
smaraṇaṃ hi tat, kathamanumānaṃ bhavet /
athaika
aparārthe hi dhūmāde' svarūpairnaikadeśatā /
sa eva cobhayātmāyaṃ gamyo gamaka eva vā

5.4.25

deśadarśanādekadeśāntaraviśiṣṭa ekadeśyanumānasya viṣaya iṣyate /
tanna /
anupātttatvāt /
na hyatraikadeśī kenacicchabdenopātta' /
atastadanupādānānnyūnaṃ lakṣaṇamityāśaṅkyāha---upāttaiti /
yadyapi svaśabdena naikadeśyupāttastathāpyekadeśaśabdābhyāmevārthādākṣipyata iti na nyūnatvadoṣa iti ||23||
arthākṣepe kāraṇamāha---aparārthaiti /
na hi dhūmādisvarūpamātraparārthībhūtamekadeśapadāspadaṃ bhavati /
na ca parasparāpekṣayaikadeśavācoyuktirupapadyate /
na hyagnyaikadeśo dhūma iti kasyacit pratipattirasti /
na cāgṛhīte 'gnau tadekadeśatayā dhūmo 'vagantuṃ śakyate /
gṛhīte ca tasminnanumeyābhāva' /
ata ekadeśatvānupapattyaiva tadāśraya' kaścidekadeśyavagamyata iti siddhamiti ||23||
nanvākṣipyatāmekadeśaśabdābhyāmekadeśī /
tadekatvaṃ tu kuto 'vagamyate /
ata' kvacidev dhūmaṃ dṛṣṭvā kvacidekadeśyantare 'numānaṃ na syāt /
aikādhikaraṇyaṃ tvekadeśayorna sidhyati, anupādānādityata āha--sa eveti /
pūrvaprakṛtamekadeśavāniti vivakṣitaikasaṅkhyamekadeśinaṃ pratyavamṛśati sa eveti /
sa khalveka evaikadeśī gamyagamakarūpa' ubhayātmakatvāt /
tasya hi tau nāma vakṣyamāṇātmānau sta', yaddvirūpatvamarhati /
nanvekatvaṃ naikadeśinau'nupāttaṃ labhyata ityuktam /
na /
jñātasambandhasyetyekavacanenaivopādānāt /
ekadeśini hyanyapadār(thaikasyair?the e) katvamekavacanenopāttaṃ , pramātṛpakṣe 'pi pabrathamoccaritenaikadeśaśabdena svāśraya ekadeśinyākṣipte dvitīyāpekṣākṣaṇe 'pi sa eva buddhau viparivartamānastadāśrayatvenāvagamyate nānya' /
tatparityāge kāraṇābhāvāt, tathā vyutpattidarśanācca /
yathā devadattasyaikakatra kare kaṅkaṇamaṅgulīyakaṃ karāntara iti na bhinna' karāśrahayo 'vagamyate /
api tarhi devadatta eka eva /
ata' siddhameka evaikadeśī gamyagamakarūpa iti ||24||
asiddhenaikadeśena gamya' siddhena bodhaka' /
ātta' pṛthagabhinno vā prayoktṝṇāṃ vivakṣayā

5.4.26

anitya kṛtako yasmād dhūmavānagnimāniti /
dharmyabhinnamupādānaṃ bhedo 'trāgniritīdṛśa'1

5.4.27

ubhayātmā san gamyagamaka ityuktam /
tāvevobhayātmānau darśayati--asiddheneti /
yadi hyasāvekadeśyasiddha eva syāta siddho
vā, tadā na dvirūpatāṃ labhate /
sa tu dhūmavadādinā rūpeṇa pratyakṣasiddho 'gnimadādinā cāsiddha iti dvyātmakatvādubhayopapattiriti /
āha--- astvarthādupātta ekadeśī /
sa caiko gamyo gamaka iti /
sa tu kathaṃ pramātṛbhirūpādātavya iti /
na ca tadupādānaprakāra' kaścidbhāṣyakāreṇopātta' /
ata' punarapi nyūnatvamityata āha--- ātta iti /
tatra nāma viśeṣopādānamāśrīyate, yatra viśeṣavivakṣa /
natviha viśeṣo vivakṣita' /
sa hyekadeśīpramātṛvivakṣāvaśena pṛthagabhinno vaikadeśaśabdābhyāmupātto bhavatu /
ubhayāthānumānavyavahāradarśanāditi ||25||
tamevobhayathā vyavahāraṃ darśayati---anityaiti /
nigadavyakhyāto grantha' ||26||
ekadeśī gamyo gamako bhedābhedābhyāmupātto iti darśitam /
kiyati punaranumānasya vyāpāra iti bhavati saṃśaya' /
bhavati hi viśiṣṭārthapratītāvapi viśeṣaṇamātraparyavasāyi pramāṇam /
yathā śabda' /
sa khalvākṛtiviśiṣṭāyāṃ vyaktau dhiyamādadhāti, atha cānvayavyatirekābhyāmākṛtimātraparyavasāyīti niścīyate /
tadihāpi yadi tadvadeva viśeṣaṇamātraparyavasāyi pramāṇamiṣyate, tata' siddhasādhyatvam /
siddhaṃ hi sambandhajñānakāle 'gnimātram /
kiṃ tadanumānena /
yadi tu dvikhaṇḍadaṇḍyādiśabdavadviśiṣṭamevānumānaṃ gocarayatītīṣyate /
tatra sambandhagrahaṇābhāvāda(na)numeyatvam /
na hyagnimadviśeṣeṇa parvādinānvito dhūmo dṛṣṭa' /
na ca samastāgnimatsādhāraṇaṃ
ekadeśaviśiṣṭaśca dharmyevātrānumīyate /
nahi tannirapekṣatve sambhavatyanumeyatā

5.4.28

na dharmamātraṃ siddhatvāt tathā dharmī tathobhayam /
vyastaṃ vāpi samastaṃ vā svātantryeṇānumīyate

5.4.29

ekadeśasya liṅgatvaṃ sādhyenānugamo 'sya ca /
dvayaṃ ca na syādiṣṭaṃ sat pakṣeṣveṣu yathākramam

5.4.30

sāmānyaṃ kiñcitsamasti /
tabhdāve 'pi punarapi siddhasādhyataiva /
ata evāhu'-
"anumāmaṅgapaṅke 'smin nimagnā vādidantina' /
viśeṣe 'nugamābhāva' sāmānye siddhasādhyatā"||
ityata āha--ekadeśeti /
ayamabhiprāya'--- daṇḍyadiśabdavad viśiṣṭaviṣayamevānumānam /
na ca sambandhagrahaṇābhāva' /
sakalopādhiparatyāgena dhūmavanmātrasyāgnimattayā sambandhāvagamādityuktamasmābhi' /
asatyapi sāmānye kenacidekenopādhinānantānāmapi bhāvānāṃ sambandho gṛhyata eva /
yadyapi bhūmavānagnimāniti sāmānyato 'vagatam, tathāpyayamasāviti viśeṣarūpeṇa pratyabhijñānātpramāṇaviṣayatvamapyupapannamityuktameveti /
kasmāt punarviśeṣaṇamātraparyavasāyyeva pramāṇaṃ neṣyate, ata āha--- nahīti ||27||
asambhavameva darśayati----na dharmeti /
dharmamātraṃ hi sambandhagrahaṇakāle siddhamiti bhavataivoktamiti /
evameva dharmimātrānumāne svatantrobhayānumāne vā siddhasādhyatā darśayitavyetyāha--- tatheti ||28||
dharmadharmyubhayeṣvevānumeyeṣu yathāsaṅkhyaṃ dūṣaṇāntarāṇyāha---ekadeśasyeti ||29||
anityatvādayo dharmā' kṛtakatvādayo nahi /
dhvaninānugamo naiṣāṃ nobhayasyobhayeni vā

5.4.31

sambandho 'pyanupādānānnāmnā ṣaṣṭhyapi vā mitau /
na cāpyanugamastena liṅgasyeha nidarśyate

5.4.32

etadeva vivṛṇoti---anityatvādayaiti /
pakṣaikadeśo hi liṅgaṃ bhavati /
na cānityatvākhyasya dharmasya svatantrapakṣīkṛtasya kṛtakatvaṃ dharma iti kathamapakṣadharmo liṅgaṃ bhaviṣyati /
evaṃ dhvanimātre 'pi svatantre kṛtakatvaṃ tatra tatra dhvaniriti niyama' sambhavati /
tathobhayasya dhvanyanitayatvātmakasyobhayena pakṣadharmatvānugamātmakena na sambandha ityanāgataṃ sambandhaśabdaṃ pūrvāparābhyāṃ sambandhya tantreṇa vyākhyā kartavyeti /
samadhigataṃ tāvad dharmadharmyubhayeṣāṃ vyastasamastānāṃ na sādhyatvamiti ||30||
atha kasmād dharmadharmisambandha eva sādhyo na bhavatītyata āha--sambandhaiti /
mitāvati sādhanavākyamapadiśati /
na
khalu parīkṣaka' sādhanavākye samnabdhavācinā kenacinnāmnā ṣaṣṭhyā vā sambandha upādīyate /
na hyevaṃ prayujyate, agniparvatayorasti sambandha' dhūmavattvāditi /
nāpi parvatasyāgniriti /
deśameva tvagnyādinā viśiṣṭamanumimānā dṛśyante /
yadevaṃ prayañjate, agnimān parvata iti /
sambandho 'pi nānumīyata ityatītena sambandha iti /
na paraṃ pratijñāyāṃ nopādīyate, udāharaṇe 'pi na tenānugamo liṅgasya nirdiśyate /
nahi bhavati darśanaṃ, yatra yatra dhūmastatra tatrāgnisambandha iti /
bhavati tu yo yo dhūmavān sa so 'gnimāniti deśa eva nidarśanaṃ, tadetadāha---na cāpīti /
iheti mitiṃ pratyavamṛśati /
etaduktaṃ bhavati-- na sādhanavākye sambandha' sādhyatayopādīyate nāpi dṛṣṭāntatayā dirdiśyate na cāyathāpratibhāsaṃ parīkṣakāṇāṃ vaktumucitamiti ||31||
na cākāradvayaṃ tasya sādhyasādhanabhāg bhavet /
tasmādarthagṛhītatvānmatubarthasya gamyatā

5.4.33

na svātantryeṇa mantavyā yathā daṇḍyādiśabdata' /
viśiṣṭārthapratītau syāt sambandhonāntarīyaka'

5.4.34

api cāyaṃ sambandha' sādhyamāna' sanmātratayā vā sādhyate, kenacid vā dharmeṇa viśiṣṭa' /
na tāvad vastusattāmātramanumānasya viṣaya' /
na ca parvatādivatsiddhasādhyarūpamākāradvayaṃ sambandho vahati, yenānumānasya viṣayo bhavet /
tasmānna kathañcit sambandha' sādhya ityāha---naceti /
kananvasati sambandhe viśiṣṭa eva sādhayituṃ na śakyate /
nāsti nāma sa prakāra', yadasambandhyamāna evāgninā parvatastadviśiṣṭo bhavatītyata āha---- tasmāditi vyāntena /
na(nu) satyamasati sambandhe viśiṣṭo na bhavati, na tvetāvatā sambandhasādhyatā sidhyati, viśiṣṭasādhyatvānyathānupapattyaiva tvarthagṛhītā matubarthasya sambandhasya sādhyatā na puna' svatantrasyeti /
atraiva dṛṣṭāntamāha---yatheti /
daṇḍyādiśabdā hi daṇḍādiviśiṣṭamevābhidadhānā' sambandhamapyarthādupādadate, natvabhidadhati /
tadvadihāpi parvato 'gnimāniti sādhyamāner'thagṛhīto 'gnisambandha', na puna' sa eva sādhyate /
yathā daṇḍyādiśabdato viśiṣṭārthapratītau satyāṃ sambandho nāntarīyako bhavati, evamatrāpi viśiṣṭe sādhyamāne 'nuniṣpādī bhavatītyartha' /
idaṃ tu cintanīyam /
kathaṃ daṇḍyādiśabdā viśiṣṭavacanā iti /
matvarthīyapratyayāntā hite /
sa cāsyāsminnastīti sambandhe smaryate, ata' sambandha evātra pratyayārtha' /
sa ca pradhāna' /
'prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha brūta' prādhānyena' iti smṛte' /
idaṃ hi bhedenaivobhayarabhidhāne prādhānyapratipādanārthaṃ vacanam /
pradhānaṃ ca śabdārtha' /
ata' sambandhavacanā eva daṇḍyādiśabdā iti yuktam /
api ca 'nāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣye buddhirutpadyata' iti viśiṣṭābhidhitsāyāmavaśyambhāvi prathamataraṃ viśeṣaṇābhidhānamāpatati tata eva viśiṣṭāvagāhasiddherna tadyāvacchabdasyābhidhānaśaktirupakalpayituṃ śakyate /
ata evākṛtiviśiṣṭavyaktyabhidhānamākṛtyadhikaraṇe nirākariṣyate /
kiñca--- 'kṛttaddhitasamāseṣu sambandhābhidhānaṃ tvatalbhyām' iti smarati /
kathaṃ ca tābhyāṃ taddhitavṛttau sambandho 'bhidhīyate /
yadi taddhitābhidheyo na syāt /
abhidheyaniṣkarṣe hi tayo' smaraṇaṃ, 'yasya guṇasya hi bhāvād dravye śabdaniveśe', tadabhidhāne tvatalāvi'ti /
tad yadi daṇḍapuruṣasambandho daṇḍiśabdasyābhidheya', tathā sati tanniṣkarṣe daṇḍitvaṃ daṇḍiteti tvataloranuśāsanamupapadyate /
yathā gośabdābhidheyaṃ sāmānyaṃ gotvamiti tvapratyayena niṣkṛṣyate /
ata' sambandha eva daṇḍyādiśabdānāmabhidheya iti sāmprataṃ kathamucyate nāntarīyaka' sambandha iti /
atrābhidhīyate--- na tāvat smṛtyanusāreṇa sambandhavācyatvamadhyavasātuṃ śakyate /
śabdānuśāsanamātraṃ hi 'tadasyāstyasminni(5-2-94)ti, na punararthānuśāsanam /
api ca vṛttivigrahayoranyathānyathā guṇapradhānabhāvo dṛśyate /
yathā citraguriti citrābhirgobhirviśiṣṭo devadattādireva vṛttau pradhānatayāvagamyate /
vigrahe tu citrā gāvo yasyeti gavāmeva
devadattādirviśeṣaṇatayā guṇabhūta' /
tāśca pradhānam /
vede 'pi 'rathantarasāmā soma' iti /
tad yadyapi smṛtikāreṇa ta(dda)syeti vigrahe sambandha' pradhānatayā ṣaṣṭhyā nirdiṣṭa', tathāpi gomadāditaddhitavṛttau tadvāneva pradhānaṃ bhavati, tathā pratīte' /
gomacchabdo hi puruṣapradhāno bhāsate na sambandhapradhāna' /
pāṇinerapi bhagavata' sambandhābhidhānadvāreṇa viśiṣṭavācyataiva pratipādayitumabhimatā /
vṛttau vigṛhyamāṇāyāmavarjanīya eva ṣaṣṭhīprayoga' /
tāvatā ca tadartha' pradhānatayā vācyatvena nirdiṣṭa iti bhrāntirupajāyate /
ato na tāvat smṛtyanusāreṇa sambandhasya vācyatā /
yattu prathamataraṃ viśeṣaṇamabhidheyamiti /
satyam /
na tviha sambandho viśeṣaṇam /
daṇḍo hi daṇḍino viśeṣaṇaṃ na
sambandha' /
sa ca prakṛtyā prathamamabhihita eva /
ata eva nānekābhidhānaśaktikalpanādoṣa' /
nirbhāgaśabdeṣu hi gavādiṣu viśiṣṭapratītāvapi viśeṣaṇamātramabhidhīyata iti yuktam /
tatra hyekasyaivobhayābhidhānaśaktikalpanādoṣo bhavati /
daṇḍyādiśabdāstu bhāgavanta' /
teṣu bhinnābhyāṃ prakṛtipratyayābhyāṃ bhinnau viśeṣaṇa
viśeṣaṇaviśeṣyatvamāpannau dvāvimāvata' /
gamyāvaṅgāṅgibhāvastu kaiścidiṣṭo vikalpata'

5.4.35

sarvathā dharmiṇo dharmo dharmeṇa tvavagamyate /
viśeṣaṇaviśeṣyatve na viśeṣo 'vadhāryate

5.4.36

viśeṣyāvabhidhīyate iti kimanupapannam /
ata' prakṛtyabhihitaprathamatarāvagatadaṇḍaviśiṣṭa' puruṣo daṇḍiśabdenābhidhīyate /
nanvasati sambandhe daṇḍoviśeṣṭumeva naraṃ na śaknoti /
satyam /
na tvetāvatā sambandho vācyo bhavati /
na hi pṛthivyāmanavasthitā gāvo na tadvantaṃ viśiṣantīti pṛthivyapyabhidhīyata iti yuktamabhidhātum /
yata eva tvasati sambandhe viśiṣṭāvagatiranapapannā, ata eva sambandho 'pyarthādantarbhāvyate /
na tvabhidhīyate /
yattu sambandhābhidhāne tvataloranuśāsanamasati sambandhavācyatve 'nupapannamiti, tadayuktam /
na hyabhidheyaniṣkarṣe gomadādiṣu bhāvapratyayānuśāsanam, api tarhi abhidheyaniṣkarṣe hi 'yasya guṇasya hi bhāvādi'ti tvabhidheyāniṣkarṣārthameva smaraṇam /
itarathā tvanenaiva gatārthatvāt kṛttaddhitasamāseṣvatyavacanīyamāpadyeta /
ata' prāk pratīte ekanimittasambandhiviśiṣṭe 'parasmin sambandhinyabhihiter'thagṛhīta' sambandho nābhidheyapakṣe nikṣipyate /
sarvayaugikānāmapi caiṣaiva dig darśayitavyā /
āha ca--
sarvatra yaugikai' śabdairdravyamevābhidhīyate /
na hi sambandhavācyatvaṃ sambhavatyatigauravāt||
iti /
ato 'numeyāntarāsambhavād viśeṣaṇaviśeṣyabhūtau dharmadharmiṇāvevānumānasamadhigamyāviti ||32-33||
upasaṃharati---- viśeṣaṇeti gamyāvityantena /
sa cāyamaṅgāṅgibhāva' kaiścid vikalpenāśrita' /
evaṃ hi manyante /
sarvathā hi dharmamātre dharmaṇi vā svatantre pramīyamāṇe siddhasādhyatādidoṣo bhavati kana viśiṣṭapramāyām /
viśiṣṭatā tu kadācit kasyacid yathābhiprāyaṃ bhavatu nāma, na kiñcid duṣyati /
sarvathā tāvat dharmiṇa eva parvatāderagnyādidharmastaddharmeṇaiva dhūmādināvagantavya' /
sa tu dharmo viśeṣaṇabhūto viśeṣyabhūto
atrottaraṃ vadantyanye yadi dharmī viśeṣaṇam /
hetudharmeṇa sambandhastasyāprādhānyato 'sphuṭa'1

5.4.37

pradhānatvāddhi dharmeṇa sambandho vākyato bhavet /
tatrāsambhavata' paścāt kalpyo 'sau dharmiṇā saha

5.4.38

vāvagantavya iti na kaścid viśeṣa' /
ubhayathāpi svatantrānumānābhāvādityāha--- aṅgetyavadhāryate 'ntena ||34-35||
atra dūṣaṇamāha---atreti /
ayamabhiprāya'--- laukikāni hi pramāṇāni lakṣaṇakārairapi yathālokamevānugantavyāni /
na tu viparītam /
nahyagni' parvataviśiṣṭa iti loko budhyate /
api tu parvato 'gnimāniti /
tathā svayamanumānena pratipannimarthaṃ tenaiva paraṃ pratipādayanto laukikā dharmaṇā viśiṣṭameva hetuṃ prayuñjānā dṛśyante, yathāgnayanumāni eva dhūmavattvādagnimāniti /
taccedamagnau deśena viśiṣṭe 'numīyamāne nopapadyate /
viśeṣaṇatayā hi parvataviśiṣṭo 'gniriti dharmiṇyupātte dhūmavattvāditi hetudharmeṇa tasya sambandho na sphuṭaṃ prakāśate /
dharmadharmitayāvagatasya hetutvam /
na ca guṇabhāvopātto dharmī hetudharmasambandhamarhati,
guṇānāṃ parasparāsambanadhāt /
ato 'smāt parārthahetuprayogaviśeṣādeva laukikānāmīdṛśī pratipattirunnīyate /
yat svayamapi dharmaviśiṣṭameva dharmiṇaṃ budhyate na viparītamiti ||36 || yadi tarhi dharmiṇo hetudharmeṇa sambandho na sphuṭa' kena tarhi prasajyata ityata āha--pradhānatvaditi /
dhvaniviśiṣṭamanityatvaṃ kṛtakatvādityucyamāne 'nityatvākhyena dharmeṇaiva sādhyatayā pradhānabhūtena kṛtakatvādihetu' sambadhyeta na dhvaninā guṇabhūtena /
sarvasya hyekavākyagatasya pradhānānvaya eva yukta' /
pradhānasambandhe ca hetorapakṣadharmatvam /
nahi kṛtakatvama
dhvanerityathavā vācyamanavayasya tu darśane /
bhedopāttasya dharmasya guṇabhāvo na duṣyati

5.4.39

nityatvasya dharma', kiṃ tarhi dhvane' /
ato dharmyeva dharmaviśiṣṭa' svayaṃ pramātṛbhiravagamyate /
tathaiva parasmai pratipādyata iti yuktamiti /
yadi tūcyate, satyaṃ pradhānatayā dharmeṇa heto' sambandho vākyādavagamyate, liṅgabalīyastvena tu vākyaṃ bādhitvā dharmiṇaiva sambandha' kalpayiṣyate /
hetudharmasya hi dharmiṇaiva sambandhayogyatā na dharmeṇa, ato dharmasambandhābhāvād dharmiṇaiva sambandho bhaviṣyatītyata āha--- tatreti /
ayamabhiprāya'-- satyamevaṃ dharmaṇā sambandha' sidhyati /
kiṃ tvayameva kleśo yadvākyasvarasabhaṅgo nāma /
ata evāha-- kalpyo 'sāviti /
anyathāpratipannasyānyathākalpanaiva doṣa iti kabhāva' ||37||
dhvane' kṛtakatvāditi vā punardharmyupādānena heturviśeṣaṇīya', na caivaṃ prayoktāra' prayuñjānā dṛśyanta ityabhiprāyeṇāha---dhvaneriti /
yastu vadati dharmiṇyapi viśeṣṭe sādhye 'nvayopadarśanavelāyāṃ yatra yatra kṛtakatvamityukte dhvanireva pradhānatayā sambadhyeta nānityatvaṃ guṇabhūtatvādititaṃ pratyāha---anvayasyeti /
anvayopadarśanakāle hi bhedenaiva dharmamupādadate /
yatra yatra kṛtakatvaṃ tatra tatrānityatvamiti na tatra pradhānasambandhāśaṅkā /
ata' pratijñāvasthāyāṃ dharmaviśiṣṭe dharmiṇi sādhyamāne yoguṇabhāva āsīt nāsau dṛṣṭāntavākye duṣyati /
hetustvaviśiṣṭa eva tārkikai' prayujyata ityuktam /
tatrāviśeṣita eva prayukte bhavati pradhānabhūtadharmasambandhāśaṅketi /
yastu vadati ṣaṣṭhyantena dhvaninānityatvaṃ viśeṣyate dhvaneranityatvamiti /
evaṃ ca kṛtakatvādityasyāvipariṇatavibhaktikena dhvaninaiva sambandha' sphuṭo bhavati /
dharmasambandha eva yathāvad vibhaktivipariṇāmena syāt /
sa cānyāyya iti sa vaktavya' /
nirākṛto 'yaṃ pakṣo vārtikakṛtaiva---
"sambandho 'pyanupādānānnāmnā ṣaṣṭhyapi vā mitau"
iti /
ṣaṣṭhīnirdeśe hi sambandha eva sādhyo bhavet /
tasya ca sādhyatā nirākṛtaiva /
viśiṣṭasādhyapakṣa eva sthitvā dharmiviśiṣṭatā dharmasyedānīṃ
agnerdeśaviśiṣṭatve na caitat pakṣalakṣaṇam /
viśiṣṭatāsya deśena bhavedevaṃprakārikā

5.4.40

yo 'gni' so 'sti kvaciddeśe yo dṛṣṭo yatra tatra vā /
agni' pūrvānubhūto vā deśamātreṇa saṅgata'

5.4.41

yo 'gni' so 'nena yukto vā yo dṛṣṭo 'nena so 'thavā /
yo 'yaṃ sa deśamātreṇa yukta' pūrveṇa vāpyayam

5.4.42

etadadeśaviśiṣṭo vā yo 'yamagniritīha tu /
pūrvayo' siddhasādhyatvaṃ pareṣu syād viruddhatā

5.4.43

vyāptiretena deśena sarvāgnīnāṃ na yujyate /
nāpi pūrvasya nāpyeṣa vahni' sarvairviśeṣyate

5.4.44

nirākriyate /
kimatra sambandhasādhyatvaṃ punarupakṣipyate /
tadalamanena bālabhāṣiteneti ||38||
api ca agnerdeśaviśiṣṭatve sādhyamāne vakṣyamāṇasamastapakṣaprakārāṇāmasambhavo 'pītyāha---agneriti /
dūṣaṇāntarasamuñcaye cakāra' /
etaditi vakṣyamāṇalakṣaṇapratinirdeśa iti /
tāneva pakṣaprakārān vaktuṃ saṃkṣipya pratijānīte ||38||
idānīṃ vibhajya tāneva darśayati---yo 'gniritītītyantena /
nigadavyākhyāto grantha' /
vivekastu pakṣāṇāṃ praṇihitairavagamyata iti /
ihacādyayordvayo' pakṣayo' siddhasādhyatā doṣa' /
siddho hi kvacidagni', dṛṣṭapūrvo 'pi pūrvadeśādhikaraṇa' siddha eva kiṃ tat pra(sā)dhānena /
pareṣu tu pañcasu pakṣeṣu pramāṇāntaravirodha ityāha--- iha tviti /
siddhasādhyatā suprakāśaiva ||40-42||
virodhaṃ prapañcayati--- vyāptirita /
yattāvat yo 'gni' so 'nena yukta ityuktaṃ tadayuktam /
nahyanena deśena sarvāgnayo vyāpyante deśasyāvaibhavāt sarvāgnīnāṃ cātrāsannidhānāt, tadbhāvo hyatrābhāvena virudhyata iti ||42||
deśai' pūrveṇa vāpyasya na deśena viśeṣyatā /
etadadeśaviśiṣṭo 'yamityetat kathyate katham

5.4.45

yadā deśānapekṣo 'gnirnāyamityavadhāryate /
agne' pūrvataraṃ cātra deśa evāvadhāryate

5.4.46

tajjñānakālabuddhaśca na deśa' syād viśeṣaṇam /
deśasya parvatādestu svarupe pāvakādṛte

5.4.47

yo dṛṣṭo 'nena so 'thaveti yaduktaṃ dūṣayati---nāpi pūrvasyeti /
dṛṣṭasyāpyagneranena deśena vyāptirna vidyata ityartha' /
yo 'yaṃsa deśamātreṇetyatra dūṣaṇamāha---nāpīti deśairantena /
na hyeṣa pura'sthito vahni' sarvairdeśairviśeṣyate sarvatra tasyābhāvāditi /
pūrveṇa vāpyayamityatra virodhamāha-- pūrveṇeti /
pūrveṇa deśenāsyāgnerviśeṣyatā nāstyeva, pūrvadeśasyātrābhāvāt, asya ca tatra /
pūrvānubhūtasya tvagnerdeśamātreṇa sambandha' pura'sthitavahne' sarvadeśasambandhanirākaraṇenaiva tulyanyāyatayā nirākṛta iti na pṛthagupanyasya dūṣita iti ||43||
evaṃ saptasu pakṣeṣu nirākṛteṣvaṣṭama' pakṣo 'vaśiṣyate etaddeśaviśiṣṭo vā yo 'yamagniriti tannirākaroti--- etaditi /
ayaṃ pura'sthito 'gniranena deśena viśiṣṭa' sādhyata iti sa vaktavya' /
svadeśakālavartyeva smaraṇena viṣayīkṛta' kathamasāvanena deśena viśeṣṭuṃ śakya' /
tadevaṃvādinā nāpi pūrvasyetyapi nālocitam /
anavacchinnasmṛtāvapi ca dharmo dharmiṇo viśeṣaṇamiti nedaṃ yuktisādhyam /
dharmāṇāṃ dharmiviśeṣaṇatayaiva sarvadāvagaterityalamaneneti /
deśa eva tu pūrvāvagato viśeṣyatāmarhatītyabhiprāyeṇāha--- agneriti ||44-45||
yadi cāgnirviśeṣyo bhavet tatastasyaivāyamādyo jñānakālo bhavet, prasiddhasyāprasiddhena viśeṣaṇāt /
iha tvādau parvata eva jñāyate /
kathamasau paścāt pratyeṣyamāṇasyāgnerviśeṣaṇaṃ bhavatītyāha---tajjñāneti /
tadavṛttenāgniṃ nirdiśati /
agnerjñānakāle hi sa eva deśo buddha',nāgni', ata' kasya
gṛhīte 'gniviśiṣṭasya punarjñānaṃ na duṣyati /
tasmāt dharmaviśiṣṭasya dharmiṇa' syāt prameyatā

5.4.48

sā deśasyāgniyuktasya dhūmasyānyaiśca kalpitā /
nanu śabdavadeva syāt liṅgagamyaṃ viśeṣaṇam

5.4.49

naivaṃ na hyatra liṅgasya śaktyanekatvakalpanā /
na ca tasyānumeyatvaṃ viśeṣyaścāvadhārita'

5.4.50

deśo viśeṣaṇaṃ bhavati /
pramitaṃ hi vastvapramitena dharmeṇa pramitsitaṃ bhavati kakīdṛgdharmo 'yamiti /
tathā cadeśa iti sa eva pramitsyate, pramīyate ca, na punaragniriti /
nanu deśo 'pi pratyakṣāvagata eveti kakathamasāvanumānasyaviṣayo bhaviṣyatītyata āha--- deśasyeti /
svarūpamātrameva hi deśasya pratyakṣeṇāvagatam, anumānena tu pāvakādiviśiṣṭatā tasyānumīyata iti na gṛhītagrāhitvamiti /
ato dharmyeva dharmaviśiṣṭa' prameya' na dharmo dharmiviśiṣṭa ityāha---tasmāditi ||46-47||
evaṃ ca deśa evāgniviśiṣṭa' prameyo 'vatiṣṭhate /
sa hi dharmī, tadāśrayatvādagne' /
na tvagni', atadāśrayatvād
deśasyetyāha---sā deśasyeti /
anye tu pūrvāvagatadhūmamapyagniviśiṣṭamanumānasya prameyaṃ manyante /
tadapi sādhvevetyabhiprāyeṇāha---dhūmasyānyaiśca kalpiteti /
sā prameyateti sambandha' /
atra codayati--- nanviti /
viśiṣṭo 'numānasya viṣaya ityuktam /
nāgṛhītaviśeṣaṇanyāyena liṅgamapi śabdavad viśeṣaṇamātraparyavasāyyeva yuktam /
śabdo hi viśeṣaṇamātra eva vartata ityākṛtyadhikaraṇe vakṣyata iti ||48||
pariharati---naivamiti /
kāraṇamāha---nahīti /
anekaśaktikalpanābhayena hi śabdasya viśeṣaṇamātraparyavasānamiṣṭam /
liṅgaṃ tu pūrvāvagatapratibandhavalena pratibandhakadhiyamupakalpayati /
tad yāvataiva pratibaddhamavagataṃ dhūmavattvaṃ pratibaddhamavagatamityagnimattvamevānumāpayatīti na kaścit doṣa iti /
na ca viśeṣaṇamātramanumeyaṃ siddhasādhyatvādityuktamityābhiprāyeṇāha---
viśiṣṭatvena cājñānāt tanmātrasyānumeyatā /
nanu dhūmaviśeṣyatve heto' pakṣaikadeśatā

5.4.51

naitadastiviśeṣe hi sādhye sāmānyahetunā /
dhūmatajjñānasambandhasmṛtiprāmāṇyakalpane

5.4.52

phalena viṣayaikatvaṃ tadvayāpārāt puroditam /
prameyadhī' pramāṇaṃ hi bhāṣyakārastu manyate

5.4.53

na ceti viśeṣyo 'pi parvātadisvarūpeṇāvadhārita' so 'pi nānumeya ityāhaviśeṣya iti ||49||
ato viśiṣṭatvenaiva rūpeṇājñānāt tasyaivānumeyatvamityāha---viśiṣṭatveneti /
atra codayati--- nanviti /
dhūmo 'pyagniviśiṣṭo 'numīyata ityuktaṃ, tadayuktam /
pratijñārthaikadeśatvāditi /
pariharati---naitaditi /
sāmānyaviśeṣyatātmā hi dhūma', tatra viśiṣātmanā pakṣīkṛtasya sāmānyatmanā hetutvamiti na pakṣaikadeśateti /
samadhigataṃ tāvadanumānasya viśiṣṭo viṣaya iti, svarūpameva kimasyeti na jñāyate /
tad yadi dhūmatajjñānādīnāmanumānatvamiṣyate, tata' pramāṇaphalayorviṣayabheda' sa cāyukta' /
ata eva bhikṣuṇā ekameva jñānaṃ pramāṇaphalarūpamiti pratyakṣamuktvā tadevānumāne 'pyatidiṣṭaṃ pūrvavat phalamasyeti /
yaditvanumeyajñānameva pramāṇamiṣyate tato 'pyatiriktaphalābhāva' /
ato vaktavyamanumānasya svarūpamityata āha--- dhūmatajjñāneti /
yattāvat bhikṣuṇā pramāṇa(phala?)meva phalamityekaviṣayatvalābhāvadāśritaṃ, tat pratyakṣavadihāpi pratiṣeddhavyam /
na hi sādhyarasādhanayorabhedaṃ laukikā manyante /
ko hi vṛkṣācchidayā sārdhaṃ paraśorekatvamātiṣṭhate /
viṣayabhedaparihārastu pratyakṣokta evehāpyanusandhātavya' /
yathā hīndriyādipramāṇapakṣe yatra phalaṃ niṣpadyate tadviṣayavyāpārāt samānaviṣayatvamupapāditam /
evamihāpi dhūmādipramāṇapakṣe tadvyāpārādeva puroditaṃ viṣayaikatvamitadeṣṭavyam /
ato dhūmastajjñānaṃ vā sambandhastatsmaraṇaṃ vā pramāṇamastu, vivakṣādhīnatvāt pramāṇaphalabhāvasyeti /
yattu buddhe' pramāṇa
pratyakṣāniyamoktiśca sarvatraivānuṣajyate /
anumānagṛhītasya tenaiva pratipādanāt

5.4.54

parebhyo vāñchatā vācya'pūrvaṃ pakṣo yathodita' /
tatra dharmiṇamuddiśya sādhyadharmo vidhīyate

5.4.55

(phala?)tve phalābhāva ityuktam /
bhāṣyakāro hi buddhireva pramāṇamiti darśayati yat kāraṇamasannikṛṣṭer'the buddhiriti vadati /
na ca phalābhāva', hānādereva phalatvāt /
naca sajātīyameva phalamiti rājājñā /
upayogāddhi rakasajātīyamasajātīyaṃ vā phalaṃ bhavatyeva /
astu vā sajātīyameva phalaṃ hānādibuddhi' phalaṃ bhaviṣyati /
upakārādismṛtirvesyabhiprāyeṇāha---prameyadhīriti ||52||
yadi bhāṣyakāra' pramayadhiya' prāmāṇyaṃ manyate, kathaṃ tarhi dhūmādipramāṇatvābhyupagama' ata āha---pratyakṣeti /
uktamasmābhirvivakṣādhīnaṃ pramāṇatvamiti /
tad yadā dhūmādīnāmeva prakṛṣṭasādhanatvamavagamyate, tadā tadeva pramāṇam /
bhāṣyakāreṇāpi buddhirvā janma vetyādinā pratyakṣaniyamaṃ darśayatā sarvatraivāniyamastulyayā darśita eva /
ato na dhūmādiprāmāṇyābhyupagame bhāṣyavirodha iti ||52||
tañcedamanumānaṃ dvedhā bauddhā vibhajante svārthaṃ parārthañceti /
yadāhu'----
anumānaṃ dvidhā svārthaṃ trirūpālliṅgator'thadṛk
parārthamanumānaṃ tu svadṛṣṭārthaprakāśakam||
iti /
tadidaṃ dvaividhyamanupapannamityabhiprāyeṇāha---anumāneti /
asyārtha'--- guruśiṣyasahādhyāyivirodhiprativādibhya' parebhyo 'numānagṛhītasyārthasya tenaivānumānena pratipādanaṃ vāñchatā yathā pūrvamasmābhi' pratipādita' pakṣo viśiṣṭo dharmī pramīyata iti sa vaktavya' /
idamatrākūtam /
svayamanumānena gṛhītamarthaṃ paraṃ pratipādayituṃ sādhanavākyameva prayujyate /
parastu tato vākyāt trirūpaṃ liṅgamanusandhāya svayameva sādhyaṃ vastu budhyate, tadasya svārtamevānumānam /
vakturapi svayamarthaṃ pratipannavata' svārthānumānameva, kataradatra parārthānumānamiti na vidma' /
vacanaṃ parārthamiti cet /
na /
ananumānatvāt /
vacanaṃ parārthamiti tu mṛṣyāmahe /
yadvadati darśanasya parārthatvāditi, na tu tadanumānam, atrirūpaliṅgajanitatvādanarthadṛk ca /
trirūpālliṅgator'thādṛganumānamiti va' siddhānta', ata' kathaṃ vacanamanumānam /
athānamumānagocarīkṛtārthapratipādanasamarthavacanapārārthyādanumānaṃ parārthamityupacaryate, tata' pratyakṣapratipannamapyarthaṃ bodayad vaca' parārthamiti pratyakṣamapi parārthamāpadyeta /
yadi tu svalakṣaṇaviṣayatvāt pratyakṣasya tasya cāśabdagocaratvānna pratyakṣaṃ parārthāmityucyate /
tadayuktam /
evaṃ hi pratyakṣagṛhītārthaviparītābhidhāyināṃ tadvirodhodbhāvanavacanaṃ na yujyate || yo hi pratyakṣavirūddhamarthaṃ pratijānīte nāgnirūpaṣṇa iti, sa vacanena taṃ pratyakṣaviṣayamarthaṃ pratipādya nirākriyate /
pratyakṣaviṣaye tu śabdāgocare tannopapadyeta,ata' pratyakṣaviṣayamapi śabdo vadatītyabhyupagantavyam /
evaṃ ca pratyakṣaviṣayavacanaparārthatayā ka' pratyakṣaparārthatāṃ vārayatīti dvaividhyānupapatti' /
ato yathodita' pakṣa eva vācya ityuktavān /
idaṃ tu vaktavyam---- ko 'yaṃ pakṣo nāma, taducyate, pratijñārtha' pakṣa' /
kā pratijñā /
sādhyasamarpakaṃ vacanam /
yadāhu'---
'sādhyanirdeśa' pratijñe'ti /
ata' sādhya' pakṣa ityācakṣmaha iti vācya' pakṣa ityuktam /
tadvacanamidānīmupanyasyati---tatreti /
tatra pakṣe dharmiṇaṃ prathaṃmupaddiśya sādhyadharmo 'gnyādirvidhīyate /
yo 'yaṃ parvata' so 'gnimānityuktaṃ bhavati /
idaṃ tu pakṣavacanaṃ pratijñāparanāmānameke nānumanyante /
vadanti ca kimanenānarthakena, antareṇāpi pakṣavacanamapekṣitaṃ sidhyatyeva /
heturhi sādhyasādhaka' /
na pakṣasya vacanam /
nahyayamāgamikor'tha', hetuvacanānarthakyaprasaṅgāt /
āptānusāreṇa pakṣavacanādrathaniścaye hetvabhidhānamanarthakaṃ syāt /
vaktṛguṇadoṣāvadhāraṇapravaṇa eva prativādī bhavet /
hetvadhīne tu nirṇaye tacchktireva nirūpayitumucitā, kiṃ pratijñāvacanen /
hetośca sāmarthyaṃ sādhyānvayapradarśanenaiva siddham /
ato yat kṛtakaṃ tadanityaṃ śabdaśca kṛtaka ityudāharaṇopanayamātrādeva sādhyasiddheranarthikā pratijñā /
hetoreva tu trairūpyaṃ darśayitavyam /
tacca dṛṣṭāntadvayenopanayena ca kathyata iti kṛtamativistareṇa /
yadi tu vivādamāvedayituṃ pratijñāvacanamityucyate /
tanna /
avyāpakatvāt /
yo hi manyate--- yadā khalvayaṃ śabdo nitya iti pratijānīte tadetaro 'nityavādī vyutthito bhavati tato jalpa' pravartata iti /
tacca naivam, avyāpakatvāt /
yo hi manyate---yadā khalvayaṃ śabdo nitya iti pratijānite tadetaro 'nityavādī vyutthito bhavati tato jalpa' pravartata iti /
tacca naivam, avyāpakatvāt /
nedaṃ pratijñāvacanasya vyāpakaṃ prayojanam /
vāde asambhavāt /
śiṣyaviṣayo hi sa' /
sa ca tattvameva bodhayitavya' , ato hetuśaktimeva pratipādya tattvaṃ bodhyata iti yuktam, kiṃ vivāda ādriyate, na hi tena saha vivaditavyam /
jalpe syāditi ced, na /
anyathā siddhe' /
tatraitat syāt--- jalpe khalu vivādamājihīrṣu' pratijñāṃ praṇayatīti, tacca naivam /
anyathāsiddhe', asatyapi hi pakṣavacane lakṣyata eva yathā dhvanimanityamanuminotīti, yat kāraṇaṃ yatkṛtakaṃ tadanityaṃ yathā ghaṭa ityuktvā kṛtakatvaṃ dhvanerupanayati śabdaśca kṛtaka iti /
tato jalpa' pravartiṣyata eva /
vitaṇḍā tu yathā tathā vāde darśite pravartata eva /
na hi vaitaṇḍikasya kiñcit paranigrahādanyad sādhyamasti /
yadasau pratijñāvacanena kvacidarthe sādhyamāne svaviparītasiddhiṃ manvāno jātodvego vivadet /
ata' pratijñāvacanaṃ kathātraye 'pyanupayujyamānamupekṣaṇīyamityākṣipanti || atrābhidhīyate--- svadṛṣṭārthaprakāśanaṃ parārthamanumānamiti bhavadbhirevoktam /
svayaṃ ca kutaściddhetuviśeṣāt kiñcit kenacid dharmeṇa viśiṣṭamavagatamiti parasmā api tathaiva kathyata iti yuktam /
asatyāṃ tu pratijñāyāmanāśrayahetvādaya ākāśapatitā iva bhaveyu' /
nanu nāyaṃ pakṣavacanapura'saramajñāsītsādhyamiti kathaṃ parasmai tathā kathayati /
maivam /
yadyapi śabdo 'nitya iti svapratipattau noccāritaṃ tathāpi savikalpakatvādasyā buddherastyevātra pramāturviśiṣṭo vikalpa', uccāraṇaṃ tu parārthamiti tanmātraṃ svapratipattau nāsīt /
parastu nānuccāritena śabdena pratipādayituṃ śakyata ityuccārya pratipādyata iti śabdoccāraṇamātramadhikam /
yattu vāde 'nupayoga
ityuktam, tanna, sutarāmupayogāt /
jalpavitaṇḍe hi vijigīṣamāṇayordvayo' pravartata iti paraṃ bhrāmayituṃ pratijñāvacanaṃ na prayujyeta /
avivāde tu śiṣyo na vyāmohanīya iti viśadatarameva pratijñā
niyamastadviruddhācca kalpyate nāvirodhina' /
asannikṛṣṭavācā ca dvayamatra jihāsitam

5.4.56

vacanena sādhyata iti yuktam /
na hi na śabdadāridrayaṃ, yadenaṃ tattvaṃ bubhutsamānamupasannamaviśadavacanena parikleśayāma /
na caiva jalpe 'nupayoga iti /
uktamidamasati hi pratijñāvacane 'nāśrayā hetvādayo na pravarteranniti /
guṇabhūtā hi te pradhānabhūtasādhyapekṣāyāṃ sambadhyante /
tacca nāsita sādhyanirdeśa upapadyate /
nirdiṣṭe hi sādhye kuta ityapekṣāyāṃ hetu' sambadhyate /
tata' kathamayamavyāpto 'sya sādhaka ityapekṣite vyāptivacanam /
itarathā tvaikārthyābhāvādekavākyataiva na savarteta /
tathāhi-- yat
kṛtakaṃ tadanityamityukte kṛtakatvamanityatayā sambaddhamityanūditam /
punaśca śabda' kṛtaka iti śabdasya kṛtakatayā sambandho 'nūdita' /
parasparasambandhe tu na pramāṇam /
asambaddhamidaṃ vākyadvayamityāśaṅkyet, kṛtakaṃ tāvadanityaṃ śabdo 'pi kṛtaka iti svarūpanuvādamātramubhayoriti śaṅkā jāyeta, arthāntaraṃ vāpadyeta /
yathā cānityatvadharmā kṛtakastathā śabdātmako 'pīti, tadatra sarve kṛtakā' śabdātmāna iti sādhusampāditamāpadyeta /
ata' pradhānavākyāvayavapratijñā yadapahanuyate tannāstikānāmeva sarvāpalāpavādināṃ śobhate netareṣām /
sā hi sarvavyavahārāṇāṃ sāra' /
yadāhu---
"sāraṃ tu vyavahārāṇāṃ pratijñā samudāhṛtā /
taddhānau hīyate vādī tasaṃstāmuttaro bhavet ||"
iti sūkto vādivacanaprakāro dharmiṇamuddiśya sādhyadharmo vidhīyata iti ||53-54||
nanvevaṃ sādhyaviśiṣṭe dharmiṇi vidhīyamāne kevalasādhyānvayāvagamād dharmāntaravyudāso bhavet /
tataścānitya' śabda ityukte nitya evetyavadhāraṇādambaraguṇatvādayo 'pi taddharmā na bhaveyu' /
evaṃ ca hetorapi pratikṣepāt sādhyasiddhirapi durlabhaiva /
asatyavadhāraṇe nityo 'pi syāditi neṣṭasiddhi' /
atha kathameko nityo 'nityaścetyarthāt pratipakṣapratikṣepa' /
satyam, ata eva tannivṛttyarthamavadhāraṇe kriyamāṇe itaranivṛttirapi bhavedata āha--- niyama iti /
sādhyadharmavivakṣāpekṣayaiva niyama' kalpyate, na punaravirodhino 'pi dharmāntarāt /
ato 'gnimāniti sādhyamāne 'gnyabhāvamātrameva nirākṛtaṃ bhavati, na puna' dharmāntaram /
yathā śukla' paṭa ityukte tadvirodhinastadabhāvasyaiva nivṛttirbhavati,nāvirodhināṃ sūkṣmatvādidharmāṇāmiti /
atra cāsannikṛṣṭer'tha ityucyate tasya kor'tha' /
yadyanavagatapūrvamevārthamanumānaṃ gocarayatīti, tanna /
sambandhajñānakāla eva hi yāvaddhūmādibhāvitayāgnyādisambandho 'vagata eva /
anyathā niyama evāvadhāritau na syāt /
na cātra deśakālasambandho 'dhika iti vaktavyam /
dhūmasya hi deśādisambandho bhāsate nāgne' /
dhūmopalakṣitāśeṣadeśasambandhasya sambandhasamadhigama evāvasāyāt /
ata eva kaiścit smaraṇābhimānanirāsārthamasannikṛṣcapadaṃ vyākhyātam /
smaraṇaṃ hi sannikṛṣṭāvamarśollikhitameva prāyaśo bhavati,sa iti hi tat pravartate /
na caivamanumānam /
ato nedaṃ smaraṇam /
nanvasatyapi tadullekhe smaraṇamutpadyata eva /
yathā pramoṣe /
maivam /
grahaṇakāraṇābhāvāddhi tatrānubhavākārapravṛttamapi jñānaṃ smatirityāsthitam /
na hyasannihitarajatādyavabhāsakāraṇatvamindriyayāṇāṃ prāpyakāriṇāṃ sambhavati /
smṛtihetustu prācīnāmubhavaprabhāvitā bhāvanā samastīti smṛtireva pramuṣitatadavamarśā setyāśritam /
idaṃ tu pratyutpannaliṅgādikāraṇabalādutpadyamānaṃ laiṅgikajñānamanubhavākārapravṛtaṃ na tadbhāvādutārayituṃ śakyam /
anubhūtiśca na' pramāṇam /
ata' pramāṇamanumānamityākhyāyate /
yadyevamastu tarhīdamevāsannikṛṣṭapadasya prayojanam /
na /
phalābhāvenāprāmāṇyaprasaṅgāt /
adhikaparicchedaphalaṃ pramāṇaṃ bhavati /
paricchedamātrasya tu phalatve smṛtāvapi prasaṅga' /
sāpi hi svagocaraparicchedātmikaiva jāyate /
syānmatam---anapekṣaṃ hi na' pramāṇam /
apekṣate ca smaraṇaṃ grahaṇam /
ato na pramāṇamiti /
tanna /
laiṅgike prasaṅgāt /
tadapi hyekadeśadarśanādisāpekṣameva /
svaviṣayagrahaṇāpekṣaṃ smaraṇaṃ nedamiti cenna /
ihāpi tadapekṣaṇāt /
laiṅgikamapi hi prācīnāgnijñānasāpekṣameva /
na hyanavagatāgneraviditasambandhasyāgniratreti matirāvirasti /
na ca grahaṇaṃ pramāṇameveti rājājñā /
bhrāntāvapi prasaṅgāt /
viparītāvagraho 'pi grahaṇameva /
na ca pramāṇam /
na cāsau nāstīti yathārthāyathārthajñānavibhāgaṃ vyācakṣāṇairasmābhiruktameva /
api ca 'arthe 'nupalabdha' iti sūtrayatā sūtrakāreṇa
tādrūpyeṇa gṛhītatvaṃ tadviparyayato 'pi ca /
pramitasya pramāṇe hi nāpekṣā jāyate puna'

5.4.57

tādrūpyeṇa paricchinne pramāṇaṃ niṣphalaṃ param /
sarvamanupalabdhārthaviṣayameva pramāṇamiti sūtritam /
etadapi tadvyākhyānāvasare varṇitameva /
ato vyākhyeyamasannikṛṣṭārthagrahaṇamata āha--- asannikṛṣṭeti /
asyārtha'--- dvedhā hi sannikṛṣṭaṃ bhavati tadrūpapramitaṃ viparītanirūpitaṃ vā /
tadubhayajihāsayeyamasannikṛṣṭavāgiti /
kiṃ punastannirākaraṇamata āha--- pramitasyeti /
vyavahārārthaṃ hyapramitaparicchedāya pramāṇamapekṣyate na vyasanena /
sa ca sakṛtpramāṇavyāpārādeva siddha iti na pramāṇāntarāpekṣeti ||55,56||
kiṃ puna' pramitasya pramāṇāntarāpekṣā na jāyeta /
ata āha---tādrūpyeṇeti /
varṇitamidaṃ ---dvedhā hi pramitaṃ bhavati tādrūpyeṇa vaiparītyeneti /
tatra tāvat tādrūpyaparicchede na paraṃ pramāṇaṃ phalavat /
pūrvapiracchedādeva tadarthasiddhe' /
vaiparītyaparicchede tu pramāṇāntaramanavakāśameveti tadubhayanirākaraṇārthamasannikṛṣṭagrahaṇamarthavat /
nanvevamapramāṇamevānumānaṃ
sannikṛṣṭaviṣayatvādityuktameva /
na /
adhikāraviṣayatvāt /
yadyapi pūrvāvagato dharma' smṛtiviṣaya' /
dharmī ca giriranubhavasiddha', tathāpi viśiṣṭamanumānena viṣayīkrayata iti varṇitamasakṛt /
nanvagniviśiṣṭo 'pi sambandhasamaya eva saṃvidita' /
evaṃ hyanena vyāptigrahaṇakāle 'vagataṃ dhūmavanmātramagnimaditi /
tadasya dhūmavanmātra evāpekṣā /
vidite tu tasminnagnimattā pramitapūrvaivānubhūyate /
satyam /
kintu dhūmavānagnimattayā pritapūrvo 'pi samapratyanumānena pratyabhijñāyate /
pratyabhijñānaṃ cedaṃ pramāṇameva pratyakṣapratyabhijñānavat /
pūrvaṃ hi dhūmavattvopalakṣitena rūpeṇāgnimattayā deśo nirjñāta' /
samapratyayamasāvagnimāniti viśeṣato 'numānena pratyabhijñāyata iti kimanupapannam /
avaśyaṃ caivamabhyupagantavyam, anyathā kathamagnimāniti viditvā vyavahārāya ghaṭate /
eṣa hi paktukāmo 'gnimattāmanumāyāgnaye dhāvatīti paśyāma' /
vaiparītyaparicchinne nāvakāśa' parasya tu

5.4.58

mūle tasya hyanutpanne pūrveṇa viṣayo hṛta' /
pratyakṣādeśca ṣaṭakasya naivārthā hyavadhārita'

5.4.59

tenaivottarabādha' syād vikalpāderasambhavāt /
agrāhyatā tu śabdāde' pratyakṣeṇa viridhyate

5.4.60

tat kasya heto', na yadi pūrvānubhavādadya viśeṣa', avāgamat khalvayaṃ dhūmavānagnimāniti, na cāgnaye dhāvatīti /
kathamanāśrayapratipanne 'gnau vyavaharatīti cet /
na /
prāgapi dhūmavadāśrayatvanāvagamāt /
parvatamadhunā pratyakṣeṇa viśeṣato 'vagamyāgnye vyavaharatīti cet /
kimasyāgnyarthina' parvatapratyakṣeṇa /
tadayamagnimattayā bodha eva pūrvabodhād vilakṣaṇo 'bhyupagantavya' /
yatkṛto vyavahāraviśeṣa ityagṛhītaviṣayatvādanumānaṃ pramāṇamiti vaktavyam /
tadidamasannikṛṣṭagrahaṇenoktam /
ye tu smṛtyāśaṅkānirākaraṇama' saya prayojanamāhu', teṣāṃ bādhitaviṣayamapyanumānamāpadyeta /
na hi tannirākaraṇamavayavāntareṇa lakṣaṇagranthe kṛtamupalabhyate /
ato 'sannikṛṣṭagrahaṇamevobhayavidhasannikṛṣṭārthanirākaraṇārthamiti sādhvī vyākhyeti ||57||
vaiparītyaparicchinne paramanavakāśamityuktam /
tatra kāraṇamāha--- mūla iti /
vyāptismaraṇādi hyanumānasya mūlam, tadyāvaduttaraṃ tattadvyāpāravyagratayā vilambate tāvacchīghrabhāvinā pūrveṇa viṣayāpahārād viprakṛṣṭasādhanasyotpattireva nirudhyata ityanantarameva vakṣyata iti kathaṃ punaranumānaṃ bādhyate /
tadapi hi pramāṇaṃ kathaṃ pramāṇāntareṇa bādhituṃ śakyate /
bādhe vā na kvacidāśvāso bhavet /
ābhāso bādhyata iti cet, kathamābhāsatvam /
yadi bādhādevetarāśrayaṃ tarhyastu vā jyeṣṭhapramāṇena pratyakṣeṇānumānabādha' /
natu tato 'pi jaghanyairaparairbādhyate, tat kasya heto' ata āha---pratyakṣāderiti syādantena /
ayamabhiprāya'---na pramāṇaṃ nāma kvacit bādhyate /
avadhāraṇātmakaṃ hyevaitaditi jñānaṃ pramāṇam /
tad yatra kasyacidarthasya kenacidātmanāvadhāraṇaṃ bhavati tatra tenotpannasyotpatsyamānasya vā jñānasya bādho 'bhidhīyeta /
taddvividho hi bādha' prāptabādhaścāpratāptabādhaśceti /
prāptabādho hi yathā--- śuktikārajatajñāne /
tatra hi pūrvopamardanenaivottaramātmānaṃ labhata iti tat tasya bādhakam /
uttaraṃ ca deśādibhede 'pyabādhitaṃ svabhāvataśca pramāṇaṃ pūrvamābhāsīkaroti /
tadevaṃ prāptabādhe tāvad yenottareṇārtho 'vadhārita' /
trividhamapyaprāmāṇyamavadhāritapadena vyudasyati /
na hyajñāta' sandigdho viparyasto vārtho 'vadhārito
bhavatīti trividhimapyaprāmāṇyaṃ yasya nāstītyuktaṃ bhavati /
tadevamātmanā jñānena pūrvamābhāsīkṛtamiti tatrābhāsa eva bādhyata iti nātiprasaṅga' /
aprāptabādhe tu yāvat kliṣṭasādhanamanumānaṃ svagocare sāmānyaśāstraṃ vā kvacid viśeṣaviṣaye pravartitumārabhate tāvat pratyakṣeṇānumānena vā siddhasarvāṅgakenāgamena vā viśeṣaviṣayeṇa śīghrajanmanā yenaivārtho 'vadhārito
bhavati tenaivottarasyotpattipratibandhalakṣaṇo bādho bhavati /
na hi balavatā śīghrabhāvinā pramāṇena niruddhamukhamutpattumarhati /
tadevamaprāptabādhe paramanutpannameva prāptisambhāvanayā tu bādhyata ityucyate śrutyeva liṅgamiti na kvacit pramāṇabādha' /
yattu jaghanyena mukhyabādho na yukta iti /
tanna /
na hi pratyakṣādīnāṃ viniyogapramāṇānāmiva pāradairbalyaniyama' /
yadeva tu śīghrabhāvi pūrvopamardena vātmānaṃ labhate tadeva bādhakamabhidadhmahe /
itarañca bādhyamata eva tenaiva tasya bādhaṃ brūma' /
prāptabādha iva pratyakṣasya tenaivānumānena ca siddhāṅgakena sādhyāṅgakasya viśeṣaśāstreṇa sāmānyaśāstrasya /
ata' sarvapramāṇāviruddhameva pakṣamabhidhāsyāma' /
na cānāśvāsa' /
ābhāsabādhāt /
svata' pramāṇena cāvadhāraṇātmanā jñānenetarābhāsīkaraṇāt /
tadidamavadhāritapadenoktamiti /
nanu ca balavatāpi nāvaśyaṃ durbalaṃ bādhyate /
asati hi sambhave bādha' sambhavati /
ato viṣayavyavasthāyā vikalpena samuccayena vobhayamupapādayiṣyate vinātyantikabodhāśrayaṇena (?), ata āha---vikalpāderiti /
nātroktā vikalpādaya' sambhavanti /
na tāvatparasparaviruddhaṃ rūpadvayamekatra samuccīyate /
na hi śrāvaṇo 'śrāvaṇaśca
nityonityaśceti sambhavati /
na ca vikalpa' /
vidhiniṣedhaviṣayatvāt tasya siddhe vastunyasambhavāt /
na ca viṣayavyavasthā, varṇātmanāmeva nityānityatvasādhanāt /
ato 'sambhavādeva bādhamabhidadhmaha iti /
evamupapādito bādha udāharaṇairdarśayitavya' /
tatra pratyakṣabādhameva tāvad darśayati agrāhyateti /
imaṃ tu pratyakṣabādhaṃ na budhyāmahe /
svagocaraviparītārthaṃ hi pramāṇaṃ
teṣāmaśrāvaṇatvādi viruddhamanumānata' /
nahi śrāvaṇatā nāma pratyakṣeṇāvagamyate

5.4.61

sānvayavyatirekābhyāṃ gamyate badhirādiṣu /
tridhā śabdavirodha' syātpratijñādivibhāgata'

5.4.62

pratyakṣeṇa bādhyata iti yuktam /
na cagrāhyatā pratyakṣaviṣayā grāhyagrahaṇasambandhaviṣayatvāttala' /
tasya ca pratyakṣagocaratvāt /
śabdo hi pratyakṣa' na grāhyatā /
ata eva hyaśrāvaṇatāpakṣo 'pi na pratyakṣeṇa virudhyata iti vakṣyate /
atrocyate /
satyam,
nendriyaviṣayo grāhyatā, grāhyastu tadviṣaya' /
tadiha grāhyapalāpasyaiva pratyakṣavirodho darśita' /
nirālambanānumānasyeti yāvat /
pratyayastvagrāhyaparadādupapannastasyaivābhāvamabhidhatte /
kaśca grāhyasya bhāvo 'nyadato bhāvāt /
iyaṃ hi śaśaviṣāṇasyāgrāhyatā yanna bhavati /
tadabhāvādeva tatrāgrāhyatābhidānapratyayau /
tadanena prakāreṇa śabdābhāvapakṣasyaiva pratyakṣavirodha upadiṣṭa iti na kiñcidanupapannamiti ||58,59||
anumānavirodhodāharaṇamāha---teṣāmiti /
teṣāmeva śabdādīnāmaśrāvaṇatvādyanumānaviruddhaṃ yo hyaśrāṇamanityaṃ vā śabdaṃ pakṣamicchati tasyāsau śīghrabhāvinā viparyayānumānena bādhyata iti /
idaṃ tu pratyakṣavarodhamanye manyante /
tān nirokaroti--- nahīti /
śabdo hi pratyakṣa' na tacchrāvaṇatā grāhyagrāhakasambandho hi śabdasya śrāvaṇasya ca tvatalbhyāmucyate /
"kṛtaddhitasamāseṣu sambandhābhidhānaṃ tvatalbhyām"iti smṛte' /
sa ca na pratyakṣeṇa samadhigamya' /
api ca atīndriyaṃ śrotraṃ,kathaṃ tatsambandha' śabdasya pratyakṣo bhaviṣyati /
na hyaindriyānaindriyādhāra' sambandha' pratyakṣo bhavati vāyuvanaspatyoriva /
atonāyaṃ pratyakṣavirodha iti ||60||
kiṃpramāṇikā tarhi śrāvaṇatā /
ata āha---seti /
abadhirādiṣu śabdopalabdherbadhirādiṣu cānupalabdheranvayavyatirekau dṛśyete /
tathāhi śrotropaghātamātreṇa cakṣurādimato badhirasya śabdabuddhirna dṛśyate /
śrotre ca dṛḍhe cakṣurādiṣvasambhave 'pi śabdagrahaṇaṃ dṛṣṭam, ata ābhyāmanvayavyatirekābhyāmidaṃ śrāvaṇatvaṃ gamyata iti /
nanvevaṃ kathamanumānavirodha', na hyanvayavyatirekāvanumānam, tatprabhavasamatu mānasa' śrāvaṇatvavikalpa', ato mānasapratyakṣa evāyamiti kaścit bhrāmyati sa vaktavya' /
na bahirviṣayabodhe mana' svatantramiti varṇitamasakṛt /
yad yadīyānvayavyatirekāvanuvidhatte tattakāraṇakamiti sarvakāryeṣu samadhigatam, anuvidhatte ca śabdajñānaṃ śravaṇamiti tattatkāraṇakamiti /
idameva ca śabdasya śrāvaṇatvam /
yattu jñānasya śravaṇajanyatvamato 'numānamevedam /
nanvanyatrāpyanvayavyatirekānuvidhāyina' kathaṃ tatkāraṇakatvamavagantavyam, yanna mānasaṃ pratyakṣamāśrīyate, śrūyatām /
paśyāmo hi vayaṃ kumbhakāravyāpārānantaraṃ kumbhasambhavamudīkṣamāṇā' kāryakāraṇabhāvaṃ cakṣuṣaiva /
idaṃ hi kumbhasya tatkāryatvaṃ yā tadanantarasambhūti' /
sa ca kumbhastatsambhavaścobhayaṃ cākṣuṣameveti kimatra manasā /
ato yad yasmin sati bhavati, asati ca na bhavati, tattatkāraṇakamiti pratyakṣato viditavyāpteranumāmupapannameva /
evaṃ ca prayoga'--- śravaṇapramāṇaprakāśya' śabda' tasmin
satyevopalabhyamānatvāt /
yadevaṃ tattataprakāśyaṃ santamasa iva ghaṭa' pradīpaprakāśya iti /
idaṃ ca pratyakṣapūrvakārthāpattipūrvakamanumānaṃ tayā śrāvaṇatvasiddhe' /
idaṃ ca siddhasarvāgatvādaśrāvaṇatvānumānād balavat /
yāvaddhi guṇatvasyāśrāvaṇatvena vyāptirgrahītumiṣyate, tāvacchīghrajanamanā śrāvaṇatvānumānena vyāptisaṃvidaṃ pratibandhatā tasyotpattireva nirudhyate /
evamevānityatvānumānamapi /
yat kṛtakatvādihetukaṃ tadapyasiddhivyabhicārādidoṣānna śīgharmupajāyata iti siddhāvayavai' śīghrajanmabhirnityatvānumānairbādhyate /
yathā deśakālādibhinnā gośabdabuddhaya' samānaviṣayā' gaurityatpadyamānatvāt sampratyutpannagośabdabuddhivad hyastanoccārito vā gośabdo 'dyāpyasti gośabdatvād, adyoccaritagośabdavadityādibhiriti ||60||
śabdavirodhaprakāramidānīṃ pratijānāti---tridheti /
pratijñāvirodhādayo hi śabdavirodhatayā prasiddhā iti te tathābhidhīyante /
na tvete śabdavirodhā' /
yatra hi kvacidarthe pratiṣṭhitena śabdena pratijñāntaraṃ bādhyate, tatra śabdavirodho bhavati /
na ca svavāgvirodhe śabdasya kvacidarthe pratiṣṭhāsti vyāhatābhidhānāt /
pūrvasañjalpavirodhe 'pi pūrvāparanyāyabalābalānusāryeva nirṇaya
pratijñāpūrvasañjalpasarvalokaprasiddhita' /
yāvajjīvamahaṃ maunītyuktimātreṇa bādhyate

5.4.63

sarvavākyamṛṣātvena dharmoktayaivātmabādhanam /
dharmyuktyāhaṃ yato jāta' sā vandhyā jananī mama

5.4.64

iti na śabdavirodha' /
na hi tatra śabdapramāṇator'tha' nyāyagamyatvāt /
lokaṃ prasiddhistu na śabdo na pramāṇāntaram /
api tu pratyakṣādyantargataiveti tadviruddhapakṣapradarśanenaiva pradarśiteti na śabdavirodhe 'ntarabhāvayitumucitā /
nahyacandra' śaśīti pakṣa' śabdena virudhyate /
na hi candraśabdaśaśāṅkayo' sambandhaṃ śabdo vadati yenātadvācyapakṣasya śabdavirodho bhavati sambandhavācyatve hītaretarāśrayaṃ bhavet /
abhidhānāt sambandha' sambandhāccābhidhānamiti /
tasmānnaite śabdavirodhā' /
pūrvottaraśabdasāmarthyaparāmarśena tvekaparityāgenataraparigrahācchabdavirodhatayā prasiddhā iti tantrāntaraprasiddhivibāgastridhāśabdavirotha ityucyate /
paramārthena tu vedārthavacanaviparītārthapratijñaiva śabdena vārayitum /
taccānantaramihaiva vakṣyāma iti ||61||
tāneva trīn prakārān darśayati---pratijñeti /
tatra pratijñāvirodha evaikastridhā bhidyata ityāha--- yāvaditi sārdhena /
ayamartha'---pratijñāvirodho hi svavāgvirodha' /
sa ca tredhā bhidyate /
uccāraṇadharmadharmibhedāt /
yāvajjīvamahaṃ maunīti pakṣa'
pratijñayaiva bādhyate /
na hyanuktā sadī pratijñā bhavati /
uktimātreṇa bādhāda bhavati pratijñayā bādha' /
sarvavākyamṛṣātvapakṣastu dharmoktyā bādhyate /
sarvamṛṣātve hi pratijñāvacanamapi mṛṣeti netaranmṛṣā bhavet /
tadamṛṣātve hi pratijñāvacanamapi mṛṣeti dharmasaṃsargāsambhavaparāmarśāt pakṣabādha iti dharmoktivirodhābhidhānam /
pūrvatra tvaviśiṣṭamuktimātrameva maunaṃ bādhate ityuktimātreṇetyuktam /
ātmabādhanamiti /
dharmabādhanamityartha' /
dharma evāyamukta ātmānaṃ bādhata iti yāvat /
vandhyā me jananīti pakṣo dharmyuktyā bādhyate /
jananītve hyuddiṣṭamātre na
bauddhasya śabdanatyatvaṃ pūrvopetena bādhyate /
candraśabdābhidheyatvaṃ śaśino yo niṣedhati

5.4.65

sa sarvalokasiddhena candrajñānena bādhyate /
jñātagogavayākāraṃ prati ya' sādhayedidam

5.4.66

na gorgavayasādṛśyaṃ tasya bādhopamānata' /
gehāvagatanāstitvo jīvaṃścaitro yadā bahi'

5.4.67

vandhyātvamāspadaṃ labhate /
na ca gauṇo jananīśabda ityapi vaktavyam /
ahaṃ yato jāta iti viśeṣaṇāt /
evaṃ viśeṣite pakṣe dharmyuktivirodha ityuktaṃ bhavati /
etaccābhyupagamavādenoktam /
na tu śrutismṛtyatirekīṇi jalpākavacanāni gauṇatvādibhi' samīkartuṃ śakyante /
sarvadūṣaṇocchedaprasaṅgāt /
pramādājñānajānyeva hi dūṣaṇāni bhavanti /
teṣu kathañcitsamādhīyamāneṣu na kiñcid dūṣaṇaṃ nāma bhavediti ||62,63||
pūrvasañjalpavirodhamudāharatibauddhasyeti /
anitya' śabda iti bauddhenokte kathaṃ kṣaṇikādagṛhītasambandhādarthapratyaya ityanuyuktena tenaiva yadā punarucyate nityastarhīti tadā tasya pūrvābhyupagamavirodha' /
yadyapi cātra nyāyabalābalānusārī bādhyabādhakabhāva', tathāpyevaṃvidhā pūrvāparaviruddhā pratijñaivātmānaṃ na labhata iti na nyāyāvatāramapekṣate /
sambhāvito hi pratijñāyāmartho nyāyena sādhyate /
asambhāvite tu nyāyāpekṣā nāstyeva,svarasabhaṅguratvāt /
ata' śabdavirodha evainamantarbhāvayati /
śabdasandarbha eva hi
tādṛśa' pūrvāparaviruddha' pakṣaṃ vināśayatīti teṣāmabhiprāya iti /
sarvaloka prasiddhivirodhasyodāharaṇamāha---candreti /
atrāpi mahājanaviparītārtha' śabdasaṃsarga' svarasādeva bhajyate na pramāṇaṃ yāvadapekṣata iti śabdabādha udāhṛta iti ||64||
upamānavirodhodāharaṇamāha---jñāteti /
yena hi nagare gavākāro dṛṣṭa' samprati cāraṇye gavayākāra', taṃ prati gaurgavayasadṛśo na bhavatīti pakṣa upamānena virudhyata iti /
nāstīti sādhyate bādhastatrārthāpattito bhavet /
agnāvadāhake sādhye śabde racānabhidhāyake

5.4.68

śrotrādināstitāyāṃ ca śabdānityatvasādhane /
śrutārthāpattibādho 'tra yadāptoktinivārite

5.4.69

divābhujo niṣidhyeta hetunā rātribhojanam /
parokṣe gavi sādṛśyamupemayam /
pratyakṣe tu pratyakṣameva /
ata eva 'jñātagogavayākāra'miti kramo vivakṣita iti ||65||
arthāpattivirodhamidānīṃ vivanakṣan bhāṣyakārānusāreṇābhāvapūrvikāyāstāvadudāharaṇamāha---geheti ||66||
pratyakṣapūrvikāmudāharati---agnāviti /
adāhaka iti /
atacchaktiyukta ityartha' /
anumānapūrvikāmudāharati---śabde cānabhidhāyaka iti /
śabdaśravaṇānantaramarthapratītiṃ ceṣṭayānumāya tatra śabda' kāraṇityunnīyate /
ata' sarvakārakāṇāṃ kriyāvinābhāvādabhidhābhidhāno vyāpāra',tadanupapattyā cārthāpattyā tacchaktisiddhiriti ||67||
tathendriyāpalāpapakṣo 'pi pratyakṣapūrvikayārthāpattyā virudhyata ityāha---śrotreti /
yadyapi pratyakṣapūrvikodāhṛtaiva tathāpi pakṣadoṣodbhāvanacchalenendriyāpalāpapakṣasyāpyayaṃ doṣa iti vivakṣatā punastadvirodho 'bhihita' /
atraivādiśabdenopamānapūrvikayā virodho darśayitavya'--- yathā gavayopamitāyā gostajajñānagrāhyaśaktyapahnava iti /
arthāpattipūrvikayā virothamudāharati--- śabdeti /
arthābhidhānānyathānupapattyā hi vācakaśaktimarthāpattyā pramāya punastadanupapattyārthapattyantareṇa śabdanityatvamavagamyata iti ||67||
śabdapūrvikārthāpattivirodhamudāharati---śrutārthāpattibādhaiti /
kiṃ punararthāpatti' prapañcenodāhriyate, tadvirodhapratipādana hi yayākayācidekayāpi sidhyatyeva /
tathā ca pramāṇāntaravirodheṣu prapañco na darśita' /
arthāpattivadvā pramāṇāntaravirodho 'pi prapañcena
vācya' /
satyam /
ṣoḍhā bhinnereva ṣaḍabhiratra virodho vārtikakārasya vivakṣita', tatpradarśanārthameva
ṣaṭapramāṇaprasūtārthāpattirudāhṛtā /
tenaiva mārgeṇa pramāṇāntareṣvapi prapañco darśayitavya' /
yathā tāvat
pratyakṣabādha evānubhūtismṛtyanumānādibhi' ṣaṣṭhavarjaṃ ṣoḍhā bhidyate /
svedyamānasya vādino 'nuṣṇo vahniriti pratijñā anubhavasthenaiva pratyakṣeṇa virudhyate /
anāsannagnistu saiva pratijñā smṛtisthena pratyakṣeṇa virudhyate, yadā khalvayaṃ vādakāle 'nuṣṇo vahniriti pratijānāti tadainamitara' smārayati kiṃ na smarasi pūrvānubhūtamagneruṣṇatvaṃ yadevamāttheti, sa tat smṛtvā tata' pratyakṣānnivartata iti bhavati smṛtapratyakṣabādha' /
anumitapratyakṣabādhastu kayatrāptamukhe ceṣṭāviśeṣādarśanena tadavagatatikkatādirasanivāraṇaṃ pratijñāyate, mukhavairūpyeṇa hi tasya tiktānubhavo 'numīyate atastadviparītapakṣasyānumitapratyakṣabādha' /
śrutapratyakṣabādhastu yatra kenacidarthe kasmiścidapahanute sākṣibhirdṛṣṭo 'yamartha iti sākṣipratyakṣeṇa bādho 'bhidhīyate /
na caiṣa śabdabādha' /
na hyatra tairartho 'bhidhīyate /
kintu darśanam /
atastaddarśanānusāryeva nirṇaya' /
darśanaṃ tu tai' svaśabdena pratyāyyata iti śabdāvagatapratyakṣavirodha evāyam /
upamānaṃ tu pramāṇāntaraprasiddhavastusādṛśyamātraviṣayamityanyata' siddhasya sādṛśyaṃ gocarayati /
yathā dātrādipratyabhijñāyāṃ yādṛśī svātmaniceṣṭā dṛṣṭā tāṃ paratrāpi dṛṣṭavopaminoti mamevāsyāpi dātrādipratyabhijñā pratyakṣamutpannā, kathamanyathā pūrvedyurardhakṛtakarmasamāpane paredyu' pravartate /
iha ca ceṣṭayā tadanurūpaṃ paragocaramanumāya svajñānasādṛśyaṃ tatropamīyate /
yadyapi cātrānumānāvagataprataykṣabādha eva śakyo darśayitum, tathāpi svajñānasādṛśyaparicchede śakyaṃ darśayitumiti tadavagatapratyakṣabādho 'bhidhīte /
pratyakṣasattaivopamānena pramīyate /
arthāpattyavagatapratyakṣabādhastvevaṃ darśayitavya' /
yadā hi bahuṣu gacchatsu toyārthiṣu taṭākamekastadāharaṇāya prasthito vilambate tadā tadvilambanānyathānupapattyā tadīyaṃ toyapratyakṣamarthāpattyā pramīyate /
tatra tadviparīto nistoyataṭākapakṣor'thāpattisiddhena pratyakṣeṇa bādhyate /
abhāvena tu bhāvarūpaṃ pratyakṣaṃ nāvagamyata iti tadanavagataprataykṣavirodho nehodāhriyate /
ṣoḍhā vibhaktamanumānabādhamata' paramanusandhāsyāma'---dhūmāvagatavahanipratiṣedhe tāvat
pratyakṣapūrvānumābādha' /
dhūmānumitādeva vahaneruṣṇatve 'numite tadviparītapakṣo 'numitānumānena bādhyate /
yatra tu 'devasya tveti nirvapati' iti pratītaviniyogānmantraśeṣe 'numite tadviparīta' pakṣo gṛhyate, tatrāgamānumānabādha' /
nitye tu karmaṇi pravṛtte vrīhīṇāmapacāre tatsadṛśeṣu nīvāreṣūpamiteṣu 'vrīhibhiryajete'ti codanā nīvāraviṣayatvenānumīyate /
vrīhyavayavā hi tadvipayatayā jñātasambandhāstāmanumāpayanti /
na hi tasyā' svarūpeṇa vrīhayo viṣayabhūtā', tadavayavāstu cūrṇībhūtā vrīhiśāstrārtha' /
te ca nīvāreṣvapi santīti vrīhyavayavasāmānyopamitanīvāragāminī vrīhicodanānumīyate /
tadihātadgocaratvapakṣasyopamānapūrvakānumānabādha' /
arthāpattipūrvakānumānabādhastu śrāvaṇatvapakṣe 'bhihita eva /
yatra dūrād vṛkṣābhāvaṃ viditvā tacchāyābhāvo 'numīyate tatrābhāvapūrvakānumānena chāyāsadbhāvapakṣo bādhyate /
pratyakṣaśabdabādhastu tridhā darśita eva /
anyo 'pi śrutismṛtibhyāṃ darśayitavya' /
aṣṭakādīnāmadharmatvapakṣastu kartṛsāmānyānumatiśabdaviruddha' smṛtyadhikaraṇe darśita' /
śakyaṃ hyaṣṭakādaya'
śabdamūlāśāstrasthāryāvartanivāsikartṛkatvādagnihotrādivadityanumātum /
āgamikaśabdabādhastu yatra śākhāntaragataśrutiviṣayavivāde smṛtinibnadhanakārāṇāṃ vacanena śrutisadbhāvo niścīyate, tatra hyāptāgamāvagatanityāgamavirodho viparītapakṣasya sambhavati /
upamitaśabdavirodhastu manvādismṛtibhyor'yāpattyā vaidikaṃ kimapi mūlamastīti kalpite smārtavākyasadṛśa eva mūla upamiter'thavādamūlatvapakṣa upamitaśabdena bādhyate /
viśvajidaphalatvapakṣastu śrutārthapattisiddhavadhāraṇe tasya vyāpāra' tatrābhāvāvadhāritavidhikātsnarye jyotiṣṭāmeprākṛtetikartavyatāprāptikṣo bādhyate /
yathā vakṣyati---'kṛtsnavidhānādapūrva' soma'iti /
vrīhyabhāve tu nīvārāṇāmagrāhyatāpakṣa' pratyakṣajopamānaviruddha' /
anumānapūrva kopamānabādhastu yadā hyādityasya deśāntaraprāptyā gatimanumāyatanmadhye vānte vā sūryagati' tādṛśī vatsarānteṣviti tatra gitavaisādṛśyapakṣo 'numānapūrvakopamānena bādhyate /
pūtīkā na somasadṛśā iti tu pakṣa' śabdapūrvakopamānaviruddha' /
sāmapūtīkayorhi sādṛśyaṃ na pratyakṣam /
na
śaśaśṛṅgādisambhāvavirodho 'nupalabdhita'

5.4.70

evaṃ ca dharmasambandhabādhastāvadudāhṛta' /
dharmadharmyubhayeṣāṃ ca svarūpasvaviśeṣayo'

5.4.71

cānumayem /
śabdenaiva tu somāṃśujātatvaṃ pūtīkānāṃ pratipādayatā kāryakāraṇayoraucityena sārūpyaṃpratipāditamiti śabdāvagatakāryakāramaprabhavatvāt pūtīkānāṃ somasādṛśyopamānasya tadviparyaya' śabdapūrvakopamānaviruddho bhavati /
jyotiṣṭomikā hi dharmā' satrāhīneṣu na bhavantīti pakṣa upamānopamānena bādhyate /
jyotiṣṭāmopamānena hi te dvādaśāhaṃ gacchanti dvādaśāhopamānena ca satrāhīnāviti /
yadā tvātmendriyasādṛśyaviśiṣṭāni parendriyāṇyupamīyante tatra tanniṣedhor'thāpattyupamānena bādhyate /
vedakāranāstitā śaśaśṛṅgādyabhāvasadṛśī na bhavatīti pakṣo 'bhāvapūrvākopamānena bādhyate /
dvayorapyabhāvenābhāve 'vagate sādṛśyamupamīyate /
arthāpattivirodhastu ṣaḍavidho varṇita eva /
abhāvavirodhaṃ tvanantarameva vakṣyāma' ||68||
abhāvavirodhamidānīmudāharati---śaśaśṛṅgāditi /
ayaṃ ca pratyakṣābhāvavirodha' /
yadā tvamuṃ rāśiṃ sūryo gaco na veti cintyamāne gaṇitakuśalena gaṇitānumānābhāvānna gata ityavagate bhrānto gata iti vadati /
tatrānumānābhāvavirodha' /
caityavandanādidharmatvapakṣastu śrutyādyāgamābhāvaviruddha' /
pūrvavanto darvīhomā iti tūpamānābhāvena virudhyate /
tathā śabde śrotradeśamanāgacchati śrotre ca śabdeśaṃ dhvanāyāgamanamātreṇaiva śabdaśvaṇopapatteryor'thāpatyā śabda' śabdāntaramāramate tata' krameṇāntya' śrotreṇa gṛhyate ityanyathānupapattyā pratijānāti tatpratijñā arthāpattyabhāvena bādhyate /
abhāvābhāvastyevaṃ darśayitavya'--- yadā hi kartrabhāvena vedānāṃ doṣābhāvo 'vagato bhavati tadā doṣavatpakṣasyābhāvābhāvena bādha iti ||69||
evaṃ tāvad dharmasambandhabādha' ṣoḍhā prapañcita' /
dharmadharmyubhayasvarūpasvaviśeṣabādhamata' paraṃ vakṣyāma iti saṃkṣipya sukhagrahaṇārthaṃ śrotṛbuddhisamādhānārthaṃ
śrutyarthākṣiptayorvākye vācya' sarvapramāṇaka' /
tṛṇādivakriyāhetoragnimaddhimasādhane

5.4.72

pratyakṣāvagatācchaityāt tadviśeṣotthabādhanam /
adharmo vihito du'khaṃ koratyalpamitīha tu

5.4.73

vihitatvādadharmasya svarūpasyaiva bādhanam /
tathā du'khanimittatvaṃ viśeṣastasya bādhyate

5.4.74

ca vṛttavartiṣyamāṇayo' saṅkīrtanaṃ karoti---evamitisārdhena /
śrutyarthākṣiptayoriti /
svarūpaṃ tāvat sarvatra śrutyartha eva /
tadviśeṣo 'pyarthākṣipta' /
dharmadharmiṇorhi svarūpaṃ yena viśeṣeṇa vyāptaṃ tamākṣipati /
taccānantarameva vakṣyata iti /
śrutyarthaścākṣiptaśceti vigraha iti ||70||
tatra dharmasvarūpabādho varṇita eveti tamakṛtvaiva tadviviśeṣaṇabādhamudāharati---tṛṇādīti /
yo hi tṛṇādivikāradarśanādagnimaddhimaṃ sādhayati tasyābhāvena tāvaddharmasvarūpabādho bhavatyeva /
tadviśeṣaṇamapyuṣṇtavamarthākṣiptaṃ pratyakṣāvagatena śaityena bādhyate /
na ca vācyamanuṣṇo 'pi vahni' prabhāsu dṛṣṭa iti kathamarthākṣipto viśeṣa iti /
prabhāsvapyevaṃ vahaniruṣṇa eva, abhibhūtatvāttu sparśo na gṛhyate, na punaruṣṇatāṃ jātu jahāti, svābhāvikī hi sā tasya /
na ca hime 'pyabhibhūtatvādagrahaṇamiti vācyam /
tadviparītaśaityopalambhāt /
hetūpanyāsastu pakṣadoṣābhidhānāvasare tadabījamātrapradarśanārthaṃ so 'yamabhāvena dharmaviśeṣabādha
iti ||71||
dharmiṇastu dvaprakāro 'pi bādho 'nukta eveti ubhayathā tadbādhodāharaṇamāha---adharmaiti sārdhena /
hiṃsā kilādharma iti sāmānyato 'vagatam /
tad yadā vihito 'dharmo daikṣapaśuhiṃsadārayid du'khaṃ karotītyanūdyatadalpamiti sādhyate, tadāpi vihitatvenādharmataiva bādhyate tadviśeṣo 'pi du'khanimittatvaṃ yadarthākṣiptaṃ tadapi tenaiva bādhyate /
na hi vihitaṃ nāma kimapi du'khasya nidānaṃ bhavati /
puruṣārthaikasādhanatvād vidhe' /
so 'ya
ayathārthā dhiya' sarvā ityukte dvayabādhanam /
svarūpasvāviśeṣābhyāṃ taddhīmithyātvasādhanāt

5.4.75

kṣaṇikātyantamithyātve viśeṣau ca dvayoriha /
darśanādekadeśasyetyanenaitad vyudasyate

5.4.76

yatraikasyobhayorvāpi saṃśayādhīviparyayā' /
śaityānna dāhako vahniścākṣuṣatvādanityatā

5.4.77

śabdasyetyevamādau tu dvayo' siddho viparyaya' /
māgamena dharmisvarūpaviśeṣabādha' /
na cātra śrutyupātta eva svaviśeṣa iti codanīyam /
arthākṣiptasyālpatayā
vidhānārthamanuvādāditi ||73||
ubhayasyobhayavirodhamudāharati---ayathārtheti /
yadā hi sarvajñānāni mithyeti sādhyate tadā dharmadharmigrāhiṇorapi jñānayormithyātvāt tadviśeṣaṇagrāhiṇośca mithyātvād bhavatyubhayasyaivobhayabādha iti /
ayaṃ ca dharmoktyobhayabādha iti śabdabādha eva niveśanīya iti samadhigataṃ tāvadubhayo' svarūpabādha iti ||74||
kau punastadviseṣāvaparthākṣiptau bādhyete /
ata āha---kṣaṇiketi /
bādhyete iti vipariṇamya sambandho darśayitavya iti /
tatra caikadeśadarśanādityucyate /
tatra ca darśanagrahaṇamatiricyate /
ekadeśādityeva vaktavyam /
taddhi liṅgaṃ na punardarśanamato vyākhyeyamekadeśadarśanādityata āha---- darśanāditi /
ayamartha' /
naikadeśa' sattāmātreṇa liṅgam /
kintu svagrahaṇam /
śankoti cobhayamupādātum, ṇijbhāvābhāvayorapi nirdeśasādhāraṇyāt /
svapratipattau tāvadekadeśe dṛṣṭe buddhiranumānamityartha' /
parārthaprayoge tu ṇijantadarśanapadamekadeśaṃ darśayitvā yā buddhirjāyate sānumānamityuktaṃ bhavati /
tadidaṃ tatroñcaritadarśanapadamarthadvaye vyākhyeyam /
anena ca yatraikadeśe vādiprativādinorekasyobhayorvā saṃśayo 'dhīrviparyayo vā bhavati so 'siddhābhidhāno hetvābhāso vyudasyate /
na hyasau tādṛśa' parasmai daraśayituṃ śakyate /
kṛtakatvaguṇatvādau parokte yājñikaṃ prati

5.4.78

svokte caivaprakāre syādasiddho 'nyatarasya tu /
bāṣpādibhāvasandigdho dvayoranyatarasya vā

5.4.79

dhūmastridhāpyasiddha' syādevaṃ tāvatsvarūpata' /
eta eva prakārā' syurāśrayāsiddhakalpane

5.4.80

jñāte 'pi hi svarūpeṇa nātaddharme 'sti hetutā /
svayaṃ vā dṛṣṭo bhavati /
adhīrajñānamityartha' /
tatra dvayaviparyastodāharaṇamāha---śaityāditi /
vahniśabdayordvayorapi śaityacākṣuṣatve vādiprativādinorviparyayādasiddha iti ||75-76||
anyatarāsiddhodāharaṇamāha---kṛtakatveti /
yadā vaiśiṣiko yājñikaṃ prati śabdo 'nitya' kṛtakatvāt guṇatvādveti hetuṃ prayuṅkte,tadāsau svarūpeṇa tasyāsiddho bhavati /
yadā tu svayamevaṃprakāraṃ hetuṃ paraṃ prati vadati tadā tasyāsiddhi' /
yathā nitya' śabda' dravyatvādākāśavaditi /
na hi vaiśiṣikā' śabdaṃ dravyamabhyupagacchanti guṇatvābhyupagamāt /
evaṃprakāra iti parāsiddhaprakāra ityartha' ||77||
sandigdhāsiddhamudāharati---bāṣpādītisyādantena /
yadā hi dhūmo bāṣpādibhāvena sandihyate dvābhyāmekena vā kiṃsvidayaṃ rajasāmudgamo bāṣpo vā dhūmo veti tadā dvayorapyantatarasya vā sandigdhāsiddho bhavati /
evaṃ tāvat sandehaviparyayābhāyamasiddhatodāhṛtā /
ajñānena tvaprasiddhārthapadaprayoge darśayitavyā /
tridheti /
vādiprativādyubhayaistraya' prakārā iti /
evaṃ tāvat svarūpato heturasiddho bhavatītyuktamityāha--- evamiti ||78||
āśrayāsiddhatāpyetaireva jñānādibhirvādiprativādyubhayāpekṣaistridhā bhidyata ityāha---eta eveti ||79||
nanu svarūpāsiddhyāheturduṣyet āśrayāsiddhyā tu kastasya doṣa' ata āha---jñāte 'pīti /
ayamabhiprāya---na svarūpeṇa heturgamaka',apitu
sarvatra dṛṣṭakāryatvādātmā sarvagatastviti

5.4.81

bauddhaṃ pratyāśrayāsiddho laukikādestu saṃśaya' /
vāṅmātrāsiddhimātreṇa vyavahārāprakalpanāt

5.4.82

dvābhyāṃ yo 'satvato jñātastadvaco dūṣaṇaṃ matam /
itarat sādhanaṃ tu syāt vādinā yadi sādhyate

5.4.83

pakṣadharmatayā jñāta' /
na cāprasiddhāśrayastaddharmatayā jñātuṃ śakyate /
śaityacākṣuṣatvayorapi pakṣadharmatvāsiddhayaivāhetutvam /
siddhaṃ hi svarūpeṇa jale śaityaṃ rūparūpirūpapaikārthasamavāyiṣu ca cākṣuṣatvam /
śabdā(dau) hi pakṣadharmatayā tu tayorasiddhatvamiti taddharmarūpāsiddhavacanam /
ata āśrayāsiddhāvapi pakṣadharmatvāsiddherahetutvaṃ yuktameveti ||79||
tāmidānīmāśrayāsiddhimudāharati---sarvatreti asiddhāntena /
yadā hi boddhaṃ prati sarvatra kāryopalambhādātmana' sarvagatatvaṃ mīmāṃsakā' sādhayanti, tadānyatarāsiddhāśrayo heturbhavati /
bauddhasyātmanano 'siddheriti /
yastu pramāṇagatimajānāno laukika' kaścidātmani saṃśete tasminneva hetāvucyamāne sadnigdhāśrayo heturityāha--- laukikāderiti /
ātmani saṃśaya ityartha' /
ādiśabdena satīrthikānāmapi yeṣāmātmani saṃśaya' ta upādriyante /
evaṃ saṃśayaviparyayābhyāmāśrayāsiddhiruktā /
ajñānenāpyāśrayāsidghiprasiddhapadaprayoge darśayitavyā /
yasya hi pakṣavacana' śabdo na prasiddhastaṃ pratyevañjātīyake hetāvucyamāne 'jñānenāśrayāsiddhiriti ||80||
nanu yadyanyatarāsiddhyā heturduṣyati, evaṃ tarhyamūrtatvādātmā niṣkriya ityevamāderapi hetutvaṃ na syāt digambarāṇāmātmano 'mūrtatvāsiddhe' /
mūrtaṃ hi te śarīrapariṇāmamātmāne manyante /
akartṛkatvānnityo veda iti ca bauddhānāṃ tadasiddherahetu' /
śabdo 'nitya' kṛtakatvāditi mīmāṃsakānāmasiddhe' /
tadeva heturnāma na kaścit vyavatiṣṭhate /
ata āha---vāṅmātreti /
ayamartha'--nāsiddho mameti vāṅmātrāddheturasiddho bhavati /
tathā sati na kaścidanumānavyavahāra' prakalpeta /
dvābhyāṃ tu vādiprativādibhyāmasattvenā
nirākaraṇasiddhau vā dūṣaṇaṃ prativādina' /
sandehaviparītatvahetū cātra nirākṛtau

5.4.84

jñātasambandhavacanāt traya' saṃśayahetava' /
vadhārito 'siddhobhavati, tasyaiva tathāviṣayasyāsiddhatāvacanaṃ vādino dūṣaṇaṃ bhavati nāsiddha iti
vākpravṛttimātrāditi ||81 ||nanu kimidaṃ dvayorasiddho 'siddha iti, na hi vivadamānayorekatrārthe sampratipattirbhavati,na hi janmasahasreṇāpi bauddho vedānāmakartṛkatvamanyate, mīmāṃsako vāpi kaṇṭhagataprāṇo 'pi kṛtakatāṃ śabdasya /
tadevamādāvubhayasampratipatterabhāvānna hetubhāva'vatiṣṭhate /
ata āha---itaraditi, ayamabhiprāya'--- na dvayorasaṃpratipattirityetāvataiva sādhanadūṣaṇayoranavakḷpti' /
yadi vādinā prayuṅkte sādhane prativādinā cāsiddhatva udbhāvite vādinā tatsādhanaṃ sādhyate, tato bhavati sādhanam /
yadi tuparamārthopapattyābhidhānena prativādinā nirākriyate tatastasya dūṣaṇaṃ sidhyati /
tatpramāṇata' siddhirevātropayujyate nobhayābhyupagama' /
dvābhyāṃ yo 'sattvato jñāta ityapi pramāṇasiddhyabhiprāyeṇoktam, nābhyupagamamātrāpekṣayā /
yaddhi pramāṇena sādhyate
bādhyate vā tatra prāyeṇobhayasampratipattirdṛṣṭeti /
asattvato jñātāpekṣayetaracchabda' /
yadvādinā sattvena jñātaṃ bhavati prativādinā ca vaiparityena, tadvādinā sādhyamānaṃ sādhanaṃ bhavati /
etacca jalpanyāye sthitvoktam /
vāde tu dvayorapi sampratipattirbhavatyeveti /
na caivamanyatarāsiddhiradūṣaṇam, yāvattu vādī na sādhanaṃ sādhayati, tāvadanyatarāsiddhyā nigṛhyate, sādhite tu tasmin dūṣaṇaṃ parihṛtaṃ bhavatīti ||82 1/2||
darśitaṃ tāvadasannikṛṣṭaikadeśaśabdayorvyāvartya, jñātasambandhapadasyedānī vyāvartyaṃ darśayatisandehetivacanāntena /
sandehaviparītahetvorhi na sambandho jñāto bhavati, na hi sādhāraṇa' saṃśayahetu' prameyatvaṃ nityatvena jñātasambandhamiti śakyate vaktum, ghaṭādiṣvanityatayāpi jñātasambandhatvāt nāpi kṛtakatvaṃ nityatayā, teṣvevānityatayā sambandhasavitte' /
atastajjātīyatubhayaṃ na jñātasaṃbandhamiti jñātasambandhapadena vyudasyati /
atra cāsannikṛṣṭapadāt, prabhṛti prātilobhyena vārtikakṛtā lakṣaṇagranthe viśeṣaṇopadānaphalamuktam,
sat sādhye tadabhāve ca dvābhyāṃ vyāvṛtta eva ca

5.4.85

dvau viruddhārthasambaddhau yāvekatraikadeśini /
prameyānityatāmūrtidharmā' sādhāraṇā dvayo'

5.4.86

tat kasya heto' /
pratītikramānusāreṇa /
pramātā hi prathamaṃ pakṣa pratyeti, tato hetumapekṣate,tato dṛṣṭāntavacanam ato 'satpakṣanirākaraṇārthaṃ prayuktamasannikṛṣṭapadameva tāvadupavarṇitam /
tato hetupadamekadeśadarśanāditi, tato jñātasambandhasyeti dṛṣṭāntadoṣā api sādhyahetuvikalatvādayo 'nena nirākriyante /
tadvaikalye 'pi svayaṃ sambandho jñātuṃ parasmai pratipādayituṃ śakyata iti /
kiyanta' puna' saṃśayahetava', āta āha---traya iti ||83 1/2||
tāneva trīn prakārān darśayati---sanniti /
sādhyatadabhāvayo' san sādhāraṇo 'bhidhīyate /
yathā prameyatvaṃ nityānityatvayo' /
dvābhyāṃ sādhyatadabhāvābhyāṃ vyāvṛtto 'sādhāraṇa' kṣitareva gandhavattvam /
vyāvṛtaṃ hi tat sakalasajātīyavijātīyadravyāntaraguṇakarmabhya' /
dvau viruddhārthasambandhāviti /
yau viruddhāvyabhicārīti parairabhihitau, tau cānantaramevodāhāryāviti neha vyākhyāyete iti ||84 1/2||
tatra sādhāraṇaṃ tāvadudāharaṇai' prapañcayati---prameyeti /
ete ca dharmā' sādhyatadabhāvayo' sādhāraṇā ityartha' ||85||
keṣu puna' sādhyeṣu teṣāṃ sādhāraṇyamata āha---nityeti nityeṣvantena /
kathaṃ punarvaiṣamye yathāsaṅkhyamata āha--- dviranityateti /
anityatā svasthāne dvi' paṭhitavyā /
ato yathāsaṅkhyopapatti' /
tadayamartha'--- yordṛṣṭamiti sādhāraṇatvādannaikāntāya prabhavati /
ato naikāntarikamityucyate /
ata eva ca saṃśayahetu' /
saṃśayo hi sāmānyapratyakṣādviśeṣāpratyakṣādviśeṣasmṛteśca bhavati /
yathā sthāṇupuruṣayorārohapariṇāhasāmānyadarśanād bhedaka
nityā bhūrgandhavattvena syādasādhāraṇastvayam

5.4.87

niścayaikāṅgavaikalyādeṣa saṃśayakāraṇam /
dharmānavadhāraṇācca viśeṣasmṛtyapekṣa' /
kiṃsvidayaṃ sthāṇurāhosvit puruṣa ityanavadhāraṇajñānātmaka' saṃśayo jāyate /
evaṃ prameyatvamapi
nityānityayo' sāmānyaṃ viditavatastadviśeṣamasmaraṇāpekṣastayorevānirdhāraṇātmaka' pratyaya' saṃśayāparanāmā jāyata iti prameyatvaṃ saṃśayahetu' /
ayaṃ ca kṛtsnobhayavyāpī saṃśayahetu' /
tathā yatnottha' śabda' anityatvādityayamapi sādhāraṇa eva /
ayatnottheṣu keṣucidvidyudādiṣu gatatvādyatnottheṣu ca sarveṣu ghaṭādiṣu vṛtte' /
tadaya sakalavipakṣavyāpatī sapakṣaikadeśagata iti veditavyam /
tathā yatnottha' śabda' anityatvāditi, yatnottheṣu sarveṣvevānityatā dṛṣṭā /
tadabhāve 'pi kvacinmeghādau dṛṣṭā, na vyomādau iti,
sakalasapakṣavyāpī vipakṣaikadeśavartī cāyaṃ sādhāraṇa ityavasātavyam /
ubhayaikadeśagatastu yathā nitay' śabda' amūrtatvāditi /
amūrtatā hi na sarvanityavyāpinī vyomādiṣu bhāvādaṇuṣu cābhāvādanityamapi na svaṃ vyāpnoti ghaṭakuḍyādiṣvabhāvāt karmādiṣu bhāvāt /
sarvatra cātra dvayavṛttitvameva heto' saṃśaye kāraṇavṛttyaṃśastu sannapi na kāraṇamityatantram /
ata eva sādhāraṇasya caturdhāvibhāgaṃ vadanti ye teṣāmasāvanupayogyeva sādhanadūṣaṇayorityupekṣayoravṛttyaṃśa' kvacidupayujyate /
aṇvāpi hi mātrayā vipakṣe vartamāno hetustyājya eva /
dūṣaṇavādino 'pi vipakṣavṛttimātraṃ vacanīyamiti kiṃ tadavāntaraviśeṣāśrayaṇena /
vārtikakāreṇāpi sarvasādhāraṇeṣu dvayavṛttitvameva saṃśayakāraṇamiti darśayitumudāharaṇaprapañco darśita', na punaścāturvidhyamabhametya /
yathāha---
"na tvekasyopayogo 'sti dūṣaṇodbhāvanaṃ prati /
tyajyate sādhane caivaṃ sādhāraṇyād viśeṣata' ||iti 85 1/2||
prapañcata' sādhāraṇa', asādhāraṇamidānīṃ saṃśayahetumudāharati---nityā bhūriti /
gandho hi pṛthivyā' svāsādhāraṇo guṇa', na tāṃ vihāya nityamanityaṃ vā bhāvāntaramāśrayayatītyasādhāraṇa iti gīyata /
sādhāraṇo yathā dṛṣṭo buddhidvayanimittaka'

5.4.88

viruddhaikānavāpteśca saṃśaye kāraṇaṃ mata' /
yatrāsādhāraṇo nāsti tadavabhāvamukhena tu

5.4.89

dvayāsattvavirodhāñca mata' saṃśayakāraṇam /
āha--- astvasādhāraṇaṃ gandhavattvaṃ, kathaṃ tu saṃśayahetu', yuktaṃ hi pakṣadvayāvalambī sādhāraṇo dvayoranavasthādhiyamādadhāno yatsaṃśayaheturiti, asādhāraṇastu dvābhyāṃ vyāvṛtto naikatrāpi dhiyamupajanayitumalāmiti kathamasya saṃśayahetubhāva', ata āha---niścayeti /
hetorhi niścayajanane 'nvayavyatirekāvaṅgamanyatarāpāye 'pi na niścayāya hetu' paryāpto bhavati /
tad yathā sādharaṇo 'nvayasanātho 'pi vinākṛto vyatirekeṇa na niścayāya prabhavati, evamevāsādharaṇo 'pi niścayasyaikenānvayanāmnāṅgena vilastamakurvan saṃśayahetutāṃ pratipadyata iti ||86 1/2||
nanūktaṃ sādhāraṇo dvayagāmī dvaye buddhiṃ janayan saṃśaye heturiti /
asādhāraṇastu na kiñcid jñāpayatīti nāsāvekāṅgavikalatāmātreṇa saṃśayaheturiti yuktamata āha---sādhāraṇaiti dvayena /
ayamabhiprāya'---sādhāraṇo 'pi nobhayatra buddhijananāt saṃśayahetu', kintu viruddhobhayapratipādanamukhena, viruddhe dyubhayasmin pratipādite tayorekatra samavāyasambhavād vyāghātādeva saṃśayo bhavati /
tañcāsādhāraṇe 'pyaviśiṣṭam, asādhāraṇo 'pi dyubhayasmād vyāvṛttestadabhāvaṃ gamayan dvayābhāvāsambhavādeva saṃśayaṃ janayati /
na hi sambhavati nityamanityaṃ ca vastu na bhavatīti, dharmadvandvaireva hi nityānityatvādibhi' sarvaṃ janagadavasthitam /
ata ubhayābhāvo virudhyate /
na cobhayabhāva', virodhādeva /
na cānyataraparigraho 'viśeṣāt /
tamimaṃ saṅkaṭamāsādya prāmāṇika' saṃśete /
ayaṃ cātrāvayavārtha'---yathā prameyatvādi' sādhāraṇo dṛṣṭa' san buddhidvayanimittaka' /
buddhidvayaṃ saṃśayenimittamasthātīti bahuvrīhi', nimittaśabdena ca buddhidvayasya nimittamātratāṃ kathayati /
sādhyatadabhāvaviṣayaṃ hi buddhidvayaṃ nimittīkṛtya viruddhaikānavāptereva sādhāraṇena saṃśayo janyate /
na hi
parasparaviruddhābhyāṃ nityānityatvābhāveka' śabdo vyāpyate, dharmibhedanibandhanohi viruddhadharmābhyāso dṛṣṭa' /
yathā nityaṃ vyoma anityaṃ kāryadravyamiti /
ato 'smāt pratītivyāghātādeva sādhāraṇena saṃśayo manyate /
sa cāyamasādhāraṇasyāpi samāna' /
so 'pi hi yatra nitye 'nitye vā nāsti tadabhāvaṃ pratipādya tanmukhena dvayasattvavirodhamāpādayan saṃśayakāraṇaṃ bhavatīti /
idaṃ cāsādhāraṇasya saṃśayahetutvaṃ nāmumanyante /
avyavasthayā hyubhayasmin manasi viparivartamāne saṃśayo bhavati /
na cāsādhāraṇena kiñcid buddhāvādhīyate, tasya kenacidanvayābhāvāt /
api ca parimiteṣveva bhāveṣu saṃśayo dṛṣṭa' /
nivṛttimukhena tu saṃśayajanane sarvato nivṛttenāsādhāraṇena sarvatomukha' saṃśayo janyeta /
na ca sarvaviṣaya' saṃśayo dṛṣṭacara' /
tasya buddhāvanārohāt /
naca kvacinnivṛttimātreṇa sarvatrābhāva' śakyate 'vagantum, yanmukhena saṃśayo bhavet /
na hyanuvṛttāvadṛṣṭāyāṃ vyāvṛtti' sidhyati /
agnāvanuvartamāno hi dhūmo dṛṣṭavyatireko 'gniniyatasvabhāvatvenāvagator'thādadṛśyamānebhyo 'vagnibhyo vyatiricyata ityavagamyate /
yastu na kenacidanvitastasya kathamanupalabdhiyogyāt sarvato vyatireka' pratīyeta /
tato nānena prakāreṇāsādhāraṇasya saṃśayahetutvam /
yadi tvasādhāraṇadharmāṇobhāvā nityānityabhāvabhājo dṛṣṭā iti kṣitimapi taddharimikāmupalabhya nityā vā syādanityā veti saṃśayo bhavatītyucyate /
evaṃ tarhyasādhāraṇadharmatvādeva bahusādhāraṇāt saṃśayo nāsādhāraṇāt, anyo hyasādhāraṇadharma' anyā ca bahusādhāraṇī tadvattā /
tad yadyasau saṃśayakāraṇaṃ jātā kiṃ jātamasādhāraṇasya /
hantaivaṃ sādhāraṇa eva saṃśayaheturabhyupagato bhavatīti siddham /
nāsādhāraṇasya saṃśayahetutvam /
anyanmatam--- anadhyavasāyaheturevāyamiti /
asti kilānadhyavasāyo nāma jñānasya prakāra' /
so 'sena janyate /
bhavati hi tādṛgadharmadṛśa' kimbhūtatasyāsya dharmo 'yamityanadhyavasitāvabhāsavratyaya' /
nacaiva prāmāṇam, aniścayātmakatvāt /
na ca saṃśaya' pakṣadvayāsaṃsparśāt /
so 'yamevaṃvidhānadhyavasāyo 'sādhāraṇena janyata iti /
na tvetada ghaṭate /
na hyanavyavasāyo nāma kaścid jñānasya prakāra', yamayaṃ janayet /
adhyavasāyābhāvo 'nadhyavasāya' /
sa ca prāgabhāvarūpatvānna janya' /
athānyamātravacano nañ abrāhmaṇādivadiṣyate tato 'dhyavasāyādanya' saṃśaya
sandigdhahetutā caiṣāṃ viṣayāpekṣayocyate

5.4.90

nirṇayasyāpi hetutvaṃ dṛṣṭaṃ sādhyāntare yata' /
vyavacchedānvayau labdhvā niṣkriyādāvamūrtivat

5.4.91

eva tacchabdavācyo bhavet /
na ca taddheturasādhāraṇa iti phaṇitameva /
athādharmādivad vipaparītavacano nañ, evaṃ sati viparyavācyo 'nadhyavasāyaśabdo bhavet, na ca viparītāvagraho 'sādhāraṇena janyata iti /
yadi tu na me 'smin vastunyadhyavasāyo 'stītyadhyavasāyābhāvāvadhāraṇamevānadhyavasāya', sa tarhi pramāṇābhāvenaivādhyavasāyābhāvo 'vagamyate /
tatra hetorna vyāpāra' /
ato jijñāsāmātraheturasādhāraṇa iti samarthanīyam /
bhavati hi taddarśina' kīdṛgdharmo 'yamito dharmād bhāvo bhavediti
jijñāsā /
yadyapi cāsau śuddhadharmidarśanādapi kadācid bhavatyeva tathāpi dharmadvāreṇāpi tāvad bhavatyeveti na taddhetutvamanupapannam /
āha ca---
tenājñānamasiddhebhyo jijñāsānanyagāmina' /
sāmānyātsaṃśayo yuktastathā sa pratisādhanāt || iti /
yattvihāsādhāraṇasya saṃśayahetutvamuktaṃ tatparamatam /
jñātasambandhapadasya hi vyāvartanīyamatra darśayitumabhipretam, tat saṃśayahetutve 'pyasādhāraṇasya ghaṭata eva /
bhavatu tāvadayaṃ yasya kasyaciddhetu' /
sarvathā jñātasambandhapadena vyudasyata iti tātparyam /
śākyāstu saṃśayahetumasādhāraṇaṃ manyante, udāharanti ca śabdānityatve sādhye śrāvaṇatvam /
yathoktam---
anaikāntikamenaivanaṃ śākyā' prāyeṇa manvate /
ubhayasmānnivṛttatvādubhayatrānuvṛttivat||
iti /
idaṃ ca vārttikakṛtaiva pradeśāntare svayamupanyasya yathoktadūṣaṇairdūṣi tameveti ||88||
kiṃ punarudāhṛtānāṃ svābhāvikameva saṃśayadetutvaṃ netyāha---sandigdheti ||89||
kāraṇamāha---nirṇayasyeti labdhvāntena /
kva dṛṣṭamata āha---niṣkriyeti /
amūrtatā hi nityatve sādhye nityānityavyomakarmasādhāraṇī saṃśayaheturāsīdat, saiva tu niṣkriyatve sādhye labdhvānvayavyatirekau hetutāṃ
kṣityekadeśasiddhatve gandhavattvasya hetutā /
yatrāpratyakṣatā vāyorarūpatitvena sādhyate

5.4.92

sparśāt pratyakṣatā vāsau viruddhāvyabhicāritā /
pratipādyate /
vyāptaṃ hyamūrtatvaṃ niṣkriyatvena /
na hyamūrtaṃ gaganamātmā vā parisaspandate /
na caivaṃ tadvatāṃ rathādīnāmamūrtatvaṃ dṛṣṭamiti ||90||
asādhāraṇasya nirṇaye hetutvaṃ darśayati---kṣityekadeśeti /
gandhaviśeṣadarśino hi viditavyāpte' kṣityekadeśasiddhatve bhavatyānumāniko nirṇaya iti ||90 1/2||
dvau viruddhārthasambandhāvekadeśini saṃśaye heturityuktam /
tatrodāharaṇamāha---yatreti /
yatra hi na sākṣātkārijñānaviṣayo vāyu' arūpatvādityeka' sādhayati /
aparo 'pi sparśāt tadviparyayam /
tatrāsau viruddhāvyabhicāritā bhavatīti śākyairabhihitam /
tatra tulyabalobhayahetusannipātāt saṃśaya' /
dvayorapi sādhanayo' prasiddhāvayavatvāviśeṣāt /
arūpaṃ hyarūpisamavetamapratyakṣamiti kāṇādā manyante /
tathā ca vāyu' /
ato na pratyakṣa' /
karmasvarūpamapi rūpaikārthasamavāyāñcākṣuṣamācakṣate /
evaṃ sparśo 'pi vāyo' prasiddha eva /
prasiddhavyāptikaścāparokṣatvena /
atastulyabalatvam /
tataśca saṃśaya', viruddhayorekatropānapātāsambhavāt, samuñcayānupapatte', siddhe ca vastuni vikalpāsambhavāt bādhyabādhakabhāvasyāpi tulyakakṣyatvāt /
ato 'navasthayobhayasmin pariplavamāne bhavati saṃśaya' /
tādātmyāt /
tasya balābalaviśeṣe tvanumānavirodho varṇita eva /
yathā sarvajño 'stīti buddhavacanaṃ samyak taduktatvād kṣaṇabhaṅgādivākyavadityekenokte 'para' prabravīti buddho 'sarvajña iti madvacanaṃ samyak maduktatvāt yathā jyotiruṣṇamāpo dravā iti /
atra maduktatvamubhayorapi siddham /
buddhoktatā tu na na' prasiddhā, ato 'prasiddhāṅgakatvāt pūrva sādhanaṃ balavatā prasiddhāṅgakena bādhyate /
yattu viruddhāvyabhicārī saṃśaye heturiti śākyā vadanti /
na caikasya saṃśayahetutvam anyataraparicchedāt /
na ca samudāyābhiprāyamekavacanam /
tasya viruddhatvāvyabhicāripadānāspadatvāt /
sa hyaṃśābhyāṃ vyabhicāryeva /
dvau tu viruddhāvyabhicāriṇāviti vaktavyam /
na tvekavacanena /
yadi pratihetu
kecijjātyantaraṃ caināṃ varṇayantyapare puna'

5.4.93

sādhāraṇatvamaṃśena samastaṃ vāpyananvayam /
viruddhamarthamekaiko na vyabhicaratīti viruddhāvyabhicārītyucyate /
tadastu /
na tveka' saṃśaye heturityuktam /
ata eva vārtikakāreṇa dvau /
viruddhārthasambandhau saṃśayahetū iti dvivacanāntenaiva nāmnā saṃśayahetubhāvo darśita' /
ihāpi viruddhāvyabhicāritetyetāvadevoktam /
na tu viruddhāvyabhicārī saṃśayaheturiti /
tadatra yogyatayānayorviruddhāvyabhicāritenati vyākhyeyam /
dvau viruddhāvyabhicāriṇāviti yādaviti ||91 1/2||
imāṃ ca viruddhāvyabhicāritāṃ saṃśayahetuṃ sādhāraṇāsādhāraṇābhyāṃ jātyantarameke varṇayanti /
apare puna' samudāyasyāṃśābhyāṃ sādhāramapanikṣepam /
anye tu samastamidaṃ militamubhayaṃ naikatrāpyanugatamityananvayamasādhāraṇamevāsthiṣata
ityāha---keciditi /
atra ca pradeśāntare vārtikakṛtā sādhāraṇya evāsthā darśitā /
yadāha---
"sādhāraṇyāñca naitasya beda' kaścana vidyate /
aṃśābhyāṃ samudāyo hi sādhāraṇapade sthita' ||"
iti /
na ca vācyaṃ dvayasyānanvayādasādhāraṇa evāyamiti /
yadi hyekena dvayaṃ prayujyeta tato bhavedapyevaṃ, pratyekamanvitau dṛṣṭau dvābhyāṃ prayuktau nānanvitāviti śakyate vaktum /
api cāsādhāraṇatve saṃśayahetubhāvo nopapadyeta /
tasya nirākṛtapūrvatvāt /
ata' sādhāraṇa evāyamiti /
vayaṃ tu jātyantarameva sādhīyo manyāmahe /
yathā hi na dvayamekena prayuktamiti nāsādhāraṇatvam /
evaṃ sādhāraṇatvamapi na syādeva /
kiṃ khalvatra sādhāraṇam /
ekaikasyaikaikena vyāptasyaikaikena prayogāt, aṃśata' sādhāraṇasya ca samudāyasyāprayogāt /
ata eva cātra sādhāraṇād bhedena pratihetu viruddhayo' saṃśayahetutvamuktam /
itarathā tenaiva gatatvānna pṛthagupādīyeta /
saṃśayajananaprakāro 'pi cātra bhidyata eva /
sādhāraṇo hyubhayadṛṣṭastu pratītimādadhāna' saṃśayaheturimau tvekaikaśyenobhayamupasthāpayantau saṃśayahetū iti vārtikakāreṇāpi sādhāraṇapade sthita ityuktam /
na hyu sādhāraṇa
eveti ||92 1/2||
pratijñā yatra bādhyeta pūrvoktairyasya sādhanai'

5.4.94

tatparājayata' kāryo nirṇayo bādhavarjanāt /
kvacit saṃśayahetū yau pratyekatvena lakṣitau

5.4.95

kathaṃ punarevañjātīyake viṣaye nirṇaya', ata āha---pratijñetinirṇayāntena /
pakṣabādhoktai' pratyakṣādibhi' pramāṇairyasya
sādhanavākyāvayavapratijñā bādhyate tatparājayenetarasya nirṇaya' kārya' /
yathehaiva tāvat udāharaṇe tvagindriyavyāpāreṇa vāyāvaparokṣamanubhūyamāne tenaivānubhavena parokṣatāpakṣo bādhyate /
na hi nastvagindriyabhuvastoyapratyakṣādvāyupratyakṣaṃ viśiṣyate /
na hīhānadhiṣṭhānaṃ sparśanamātramanubhayate /
api tu tadadhikaraṇaṃ dravyamapi /
na hi prabalena marutābhihanyamānasya jalaṃ vā śliṣyata' saṃvida viśiṣyate /
ato 'kṣasambandhaphalānusārāt pratyakṣo vāyuriti niścīyate /
kvaciñcāgamena viṣayāpahāro bhavati /
yathā śuci naraśira'kapālaṃ, prāṇyaṅgatvāt, śaṅkhaśuktiśakalavāditi pāśupatenokte 'nyo 'śucīti sādhayati, prāṇyudbhūtatvāduñcārādivaditi /
tatra pūrvapratijñāyā āgamena viṣayāpahārāduttareṇārthanirṇayo bhavati /
śucītaraviveke hyāgama eva śaraṇam /
tasmin paripanthini na śucitvānumānamātmānaṃ labhate /
smaranti hi---
"nāraṃ spṛṣṭavāsthi sasnehaṃ savāsā jalamāviśet" iti /
'rudro hi mahāvrataṃ cacāra sa etacchavaśīrṣamupadadhāre'ti tvarthavādamātraṃ na śavaśirodhāraṇavidhi' /
atra ca pratyakṣādīnyeva yathāsvamarthaṃ sādhayantīti sādhanapadenocyanta iti /
kathaṃ puna' pratyakṣādīnyeva pratijñābādhanāyotsahante /
teṣvapi sāmānyato darśanena bādhasya śaṅkyamānatvādata āha--- bādhavarjanāditi /
na tāvat teṣu bādho dṛśyate, kadācid bādhasambhāvanā tu na teṣāṃ prāmāṇyamutsārayīti ||93 1/2||
atra bhikṣuṇā 'pakṣadharmastadaṃśena vyāpto heturityekavacanena vivakṣitaikasaṅkhya eka eva heturiti darśitam /
ata eva viruddhāvyabhicāriṇorna hetatvamanekatvāt tayoriti /
na caitat ghaṭate /
na hi pratihetu viruddhayo
saṅghāte nirṇayastābhyāmūrdhvatākākavattvavat /
pratyekaṃ saṃhatau vāpi gamakāvavirodhinau

5.4.96

tasmādbhinau viriddhārthau hetū cātra nidarśitau /
ṣoḍhā viruddhatāmāhuścaturdhā vaikadhāpi vā

5.4.97

ranekatvaṃ saṃśayahetutve hetu', api tarhiparasparaviruddhārthopaplāvakatvameva /
viruddhau hi dvābhyāṃ dvāvarthāvekatropaplāvitāviti tatra saṃśerate /
na tu hetvanekatvāt /
saṃśayahetvorapi pratyekamavagatayorubhayasamāveśādeva kvacinnirṇayo dṛṣṭa' /
yathā- ūrdhvatākākavattvayo' /
kevalā hyūrdhvatā sthāṇupuruṣasādhāraṇī nānyataranirṇayāya prabhavati /
kākanilayanasahakṛtā tu saivana sthāṇurayamiti niścāyayati /
tadatraikasyaiva saṃśayahetutvaṃ dvābhyāmeva tu nirṇaya ityaprayojakaṃ saṃśayahetutve dvitvaṃ, viruddhānekasādhyatvameva saṃśayahetu' /
yathā khalveka eva sādhārama' sapakṣavipakṣayorvartamāna' saṃśayaheturbhavati /
evaṃ viruddhārthasyāpi hetudvayasyāṃśābhyāmubhayavṛttireva saṃśaye kāraṇamiti na taddvitvena hetutvanirākaraṇaṃ yuktamityāha---kvaciditi /
nanu yuktaṃ
tāvadūrdhvatayā sthāṇupuruṣasandeho bhavatīti, kākavattāmātreṇa na saṃśayo dṛṣṭapūrva' /
satyam /
yastu kākavattāmātreṇa sthāṇuṃ siṣādhayiṣati tasyāsau kevalā saṃśayahetu', ūrdhvatāsanāthā tu nirṇāyiketyetāvadeva vivakṣitamityadoṣa iti /
api ca avirodhino' pratyekaṃ saṃhatayorapi kvacidarthe sādhye hetubhāvo dṛśyate /
yathaikasminneva śābdasya jñānasyānumātve 'nvayavyatirekajatvapratyakṣānyapramāṇatvayo', śakyate hi tābhyāmaikaikaśyena samastābhyāṃ cānumānatvaṃ sādhayitum /
dvitve ca hetvābhāsatvakāraṇe naikasmin sādhye 'nekahetava' prayujyeran /
prayoktārastvekameva sādhyaṃ kiñcānyaditaśceti nānāsādhanai' sādhayanto dṛśyante /
tasmād virodhanibandhana evapa saṃśaya', na tu nānātvanibandhana ityabhiprāyeṇāha--- pratyekamiti /
pūrvaṃ tu pratyekaṃ saṃśayahetvoreva militayornirṇayahetutvamuktam /
ga atra tu pratyekaṃ gamakāvapi saṃhatau ca gamakāviti pratipāditamiti ||95||
tasmād viruddhārthāveva bhinnau saṃśayahetutvena darśanīyau /
yathāsmābhiruktaṃ na tu bhinnatāmātreṇetyāha---tasmāditi /
vyākhyātastriprakāro
śrutyarthoktasya bādhāyāṃ pratijñārthasya hetunā /
nityatve kṛtakatvasya dharmabādhād viruddhatā

5.4.98

bādho dharmaviśeṣasya yadā tvevaṃ viśiṣyate /
arthavacchabdarūpaṃ syāt prāk sambandhāvadhāraṇāt

5.4.99

'pisaṃśayahetu' viparītaprakārān pratijānāti---ṣoḍhā viruddhatāmāhuriti /
dharmadharmisvarūpasvaviśeṣobhayasvarūpasvaviśeṣai' ṣaṭprakārāṃ viruddhatāmeke bruvata ityartha' /
anye tūbhayavirothayo' pratyekapakṣānatirekāt cāturvidhyaṃ pratipannā ityāha--- caturdhā
veti /
vayaṃ tu iṣṭavighātamātreṇaikameva prakāraṃ saṅgirāmaha ityāha--- ekadhāpi veti /
pūrvoktapakṣapakṣadvayanivṛttāvapi vā śabda' /
api vā śeṣabhājāṃ syāditi pakṣabādha eva viruddhatve kāraṇaṃ kimavāntarabhedopanyāseneti /
triṣvapi ca prakāreṣu śrutyarthopāttasya pratijñātārthasya bādhāyāṃ viruddhatāmāhurityāha--- śrutyārthoktasyeti /
dharmadharmyubhayasvarūpaṃ śrutyuktaṃ, tadviśeṣāstu prāyeṇārthoktā' /
te ca svarūpasvaviśeṣā' pratijñārthaśabdenopādīyante /
sarve hi te vakturabhipretā' /
na tu dharmādiviśeṣā' sākṣāt pratijñāyāmantargatā' /
tadasmin pratijñārthe hetunā bādhyamāne hetorviruddhatā bhavatīti /
tatpunaridaṃ vipratiṣiddhamiva manayāmahe /
kathaṃ hi pratijñārthe hetunā bādhyamāne heturviruddho bhavati /
sa hi pratijñārthaṃ pratijñārthena bādhyate yadviruddho bhavet prasiddhatvādasya /
prasiddhaṃ hi ghaṭasya kṛtakatvaṃ, na tadaprasiddhayā nityatayā bādhituṃ śakyam /
ato bādhaka ityevāyaṃ vaktavya' /
vārtikakṛtā tu paraprasiddhimātreṇa viruddha ityuktāmiti veditavyamiti /
tatra dharmasvarūpabādhena tāvad viruddhatāmudāharati---nityatve iti ||97||
dharmaviśeṣabādhastvevaṃ prayukte bhavatītyāha---bādhaiti /
tameva prayogaṃ darśayati--- arthavaditi pādatrayeṇa /
svarūpābhidhānavādino hyāhu'--- gaurayamiti śabdākāraviśiṣṭor'tho 'vagamyate /
na ca viśeṣaṇamanabhidhāya viśiṣṭo 'bhidhātuṃ śakyata iti svarūpameva tāvadādau śabdo
vibhaktimattvātpaścādvat svarūpeṇeti cāśrite /
asvarūpārthayogastu paścācchabdasya dṛśyate

5.4.100

tena prāgapi sambandhādasvarūpārthatā bhavet /
ihapratyayahetutvād dravyādervyatiricyate

5.4.101

samavāyo yathehāyaṃ ghaṭa ityādisaṅgati' /
'bhidhatte tato viśiṣṭam /
api cārthaśabdo vyabhicarati, ajñātasambandhasya tadanavagate' /
svarūpaṃ tu na kadācid vyabhicarati sambandhāvadhāraṇātprāgapi tadavagamāt, avyabhicārī ca śabdārtha iti yuktam /
ata' svarūpaṃ tāvadavaśyābhidheyaṃ śabdānāṃ, tadabhidhottarakālaṃ tu viśiṣṭābhidhānamapi bhavatu nāmeti /
evaṃ prasādhyānte prayogamāhu'--- śabdasvarūpaṃ sambandhāvadhāraṇāt prāgarthavad vibhaktisambandhāt, agṛhītasambandho 'pi hi svādivibhaktiyuktān śabdānavagacchati /
yadā ca vibhaktiyoga' tadārthavattvaṃ dṛṣṭaṃ yathā sambandhagrahaṇāt paścāditi /
kathaṃ punarevaṃ prayujyamāne dharmaviśeṣabādho bhavatyata āha--- svarūpeṇeti cāśrita iti /
yadā hi svarūpeṇārthanārthavattvaṃ prathamamāśrityārthavattāmātraviśiṣṭaṃ sādhyate, tadārthādidamavagamyate--- svarūpārthavattvamasya siṣādhayiṣitamiti /
evaṃ ca bhavatyarthākṣiptasya dharmaviśeṣasya bādha iti /
kathaṃ puna' svarūpeṇeti cāśrite dharmaviśeṣo bādhyate /
ata āha--- asvarūpeti /
vibhaktimattvaṃ hi svarūpātirekeṇārthāntareṇārthavattvamavinābhāvabalena śabdasyāvagamayati,
sambandhagrahaṇātpaścādarthāntarasya darśāt /
ato vyāptibalena tadeva vibhaktimattayā sādhyate /
ator'thavattāyā viśeṣaṃ svasvarūpārthavattvaṃ heturayaṃ viruṇaddhīti bhavati dharmaviśeṣabādha iti ||99 1/2||
dharmisvarūpabādhodāharaṇamāha---ihapratyayeti /
yadā hisamavāyadharmiṇaṃ kṛtvā tasya dravyādivyatireka' sādhyate, ihapratyahetutvaṃ ca heturucyate ihāyaṃ ghaṭa iti, saṃyogo dṛṣṭānta', tadā dharmisvarūpabādha ityabhiprāya' ||100||
atrāpyasamavāyatvaṃ saṃyogasyeva sidhyati

5.4.102

tena dharmisvarūpasya vaiparītyād viruddhatā /
yañca sattāvadekatvaṃ samavāyasya kalpitam

5.4.103

tatra saṃyogavadbhedāt sāyadviśeṣaviruddhatā /
nityamātmāstitā kaiścid yadā sautrāntikaṃ prati

5.4.104

sādhyate 'vayavābhāvād vyomavad dvayabādhanam /
tadobhayaviśeṣasya bādho 'yaṃ sādhyate yadā

5.4.105

pārārthyaṃ cakṣurādīnāṃ saṅghātācchayanādivat /
śayane saṅghapārārthyaṃ bhautikavyāptahetuke

5.4.106

kathaṃ punaratrodāharaṇe dharmisvarūpabādha', ata āha--- atrāpīti /
atrāpyudāharaṇe dharmisvarūpasya samavāyātmano vaiparītyāpādanāddhetorviruddhatā bhavati /
ihapratyayahetutvaṃ hyasamavāyātmana eva dṛṣṭamiti tādrūpyaṃ virundhyāditi dharmisvarūpabādha iti ||101 1/2||
asminneva ca dharmiviśeṣabādho 'pi darśayitavya ityāha---yañceti /
samavāyo hi sattāsāmānyavadekarūpa iti kāṇādā manyante /
so 'pyasya viśeṣa' saṃyogavadbhedāpatterbādhyata iti bhavati dharmiviśeṣaviruddho heturiti ||102 1/2||
ubhayasvarūpabādhāyāmudāharaṇamāha---nityamātmāstiteti /
yadā kaścit sautrāntikaṃ pratyevaṃ sādhayati--- ātmā nitya' niravayatvāt vyomavaditi, tadā dharmadharmidvayasya bādhanaṃ bhavati /
sautrāntikasya hyavayavābhāvo vyomnyabhāvenaiva sambaddho 'bhimata ityātmano 'pi tadvadabhāvaṃ gamayeta, āvaraṇābhāvamātraṃ hi nabha', na punastattvāntaramiti bauddhā manyante /
ato 'navayavatvādātmana' svarūpasya taddharmasya ca nityatvasya bādhādubhayabādha iti ||103 1/2||
ubhayaviśeṣabādhastvevaṃ sādhyamāne bhavatītyāha---tadeti /
yadā hi parārthāścakṣurādaya' saṅghātatvāt śayanādivaditi sādhyate, tadobhayaviśeṣabādha ityartha' /
kathaṃ punaratrobhayaviśeṣabādha', ata āha--- śayana iti /
śayanīye
ātmānaṃ prati pārārthyamasiddhamiti bādhanam /
asaṃhataparārthatve /
dṛṣṭe saṃhatatāpi ca

5.4.107

anāhaṅkārikatvaṃ ca cakṣurāde' prasajyate /
hikhaṭvādau mahābhūtasaṃhataśarīrapārārthyena saṅghātatvāditi heturvyāpto dṛṣṭa iti saṃhatapārārthyameva sādhayet /
ātmānaṃ ca prati pārārthyaṃ sādhayitumabhimatam, tanna sidhyet /
so 'yaṃ tāvat pārārthyasya dharmasya yo viśeṣo 'bhimata ātmapārārthyaṃ sa tāvad bādhyate /
cakṣurāderapi dharmiṇo yo viśeṣa āhaṅkārikatvaṃ nāma so 'pyanenaiva hetunā bādhyate /
saṃhatātmakatvaṃ hi śayanādāvanāhaṅkārikatvena vyāptaṃ dṛṣṭam, bhautikā hi te, atastannidarśanena cakṣurādayo 'pi bhautikā bhaveyu' /
āhaṅkārikāṇīndriyāṇīti kāpilā' saṅgirante, teṣāṃ cāyaṃ prayoga' /
tadayamartha'--- saṃhatapārārthyabhautikatvābhyāṃ vyāpto heturyasmin śayane tatrātmapārārthyamasiddhamiti dharmaviśeṣabādhanaṃ tāvad bhavati /
dharmiviśeṣabādho 'pi bhautikavayāptyā sūtrito 'nantarameva vivariṣyata iti na kevalamātmapārārthyaṃ na sidhyati, asaṃhatarūpātmapārārthye ceṣṭe vyāptibalenātmano 'pi saṃhatatā prāpnotītyāha--- asaṃhateti /
nānena hetunāsaṃhatarūpātmārthatā sidhyati /
pratyuta saṃhatataivātno bhavediti ||106||
dharmiviśeṣabādhaṃ vivṛṇoti---anāhaṅkārikatvamiti /
vyākhyātacaraṃ cedam ||106 1/2||
evaṃ tāvad jñātasambandhapadavyāvartanīyo viruddha' prapañcita' /
idānīṃ tadvyāvartyā eva dṛṣṭāntābhāsā darśayitavyā' /
tairhi nānumānāṅgasambandho jñāpayituṃ śakyate /
ataste 'pi jñātasambandhapadenaiva vyāvartyante /
idaṃ cāsmābhi' prāgevoktam /
anyatrāpyāha---
"jñātasambandhavācā ca trayo 'trāniyatādaya' /
hetudṛṣṭāntayordeṣā bhāṣyakāreṇa vāritā' ||"
gamakasyaikadeśasya vyāptirgamyeti bhāṣitum

5.4.108

sādhyasādharmyavaidharmyadṛṣṭānta' pratipādyate /
tatra hetvarthamuddiśya sādhyopādānamiṣyate

5.4.109

uddeśyo vyāpyate dharmo vyāpakaścetaro mata' /
yadvṛttayoga' prāthamyamityādyuddeśyalakṣaṇam

5.4.110

tadvṛttamevakāraśca syādupādeyalakṣaṇam /
iti /
atastannirākaraṇārthaṃ dṛṣṭāntavacanameva tāvadavatārayati---gamakasyeti /
vyāptipradarśanāya dvividho dṛṣṭāntastāvad sādhanavākye darśayitavya' /
sādhya' pakṣa' tatsādharmyavaidharmyābhyāṃ yo dṛṣṭānta' sa pratipādyata ityartha' ||107 1/2||
tatra sādharyadṛṣṭāntaprakāramāha---tatreti /
asyārtha'--- udāharaṇasādharmyālliṅgasya prasādhakatvavacanaṃ hetu' yadāhu'---
"udāharaṇasādharmyāt sādhyasādhanaṃ hetu'" iti /
sādhyasya prajñāpanavacanamiti yāvat /
tasya cārtho liṅgameva /
tañcoddiśya sādhyopādānaṃ sādharmyadṛṣṭānta iṣyate /
yo yo dhūmavān sa so 'gnimāniti yāvaditi /
kimevamupādīyamāne sidhyatyata āha--- uddeśya iti /
ukataṃ vyāptipradarśanāya dṛṣṭāntavacanamiti /
evaṃ copādīyamāna uddeśyo dhūmādirvyāptatayā kathito bhavati, itaraścopādeyo 'gnyādirvyāpakatvaṃ bhavatītyuktam ||108 1/2||
kīdṛśaṃ tu tayo' svarūpamata āha---yadvṛtteti /
yadvṛttatadvṛttābhyāṃ yattatpariniṣpannānāṃ yo ya ityādiśabdānāmupādānam, tadayamartho bhavati /
yadyad yadvṛttena saṃyuktaṃ prathamaṃ prayujyate pradhānaṃ ca taduddeśyaṃ, tattadvṛttuyaktaṃ ca paścāt prayujyamānaṃ sa so 'gnimāneveti caivakāreṇa yuktaṃ tadupādeyam /
sarveṣveva ca grahavrīhyādisaṃmārgāvaghātādiṣūddeśyopādeyeṣvayameva viveka iti veditavyamiti ||109 1/2||
vadatyarthaṃ svaśaktyā ca śabdo vaktranapekṣayā

5.4.111

sādhyahetutvamarthānāṃ vyāptiśaktyanurodhata' /
tatrājñānād yadā vaktā sahabhāvavivakṣayā

5.4.112

viparyayeṇa vā hetau na pyāptatvaṃ vivakṣati /
vivakṣannapi vā śabdaṃ tadyogaṃ na vaded yadi

5.4.113

ghaṭe kṛtakanāśitve nāśi vyāptaṃ kṛtena vā /
na tadeṣṭasya hetutvaṃ syādaniṣṭasya caiva tat

5.4.114

kiṃ punarevaṃ prayoganiyame prayojanam, vivakṣāparatantrā hi śabdā', te yathā tathā vā prayuktā yathābhiprāyaṃ vartiṣyanta eva /
ata āha---vadatīti /
na vaktrabhiprāyaparatantrā' śabdā', svābhāvikyaiva tu śaktyā kecideva kvacidevārthe vartante, ato na vivakṣānusāreṇeṣṭasiddhirbhavatīti vācya eva dṛṣṭāntavacanavinyāsaprakāra iti ||110||
yadi tarhi svatantrā' śabdā' atathāsthite 'pyarthe śabdānusāriṇīṣṭasiddhirbhavedata āha---sādhyahetutvamiti /
ayamabhiprāya'---- nārthaśakti' śabdaśaktimanurudhya pravartate, na ca śabdaśaktirarthaśaktim, ato na yatā vaktrabhipretārthānusāriṇī śabdaśakti', evaṃ na śabdānusāriṇyarthavyavastheti, arthādīnāṃ kṛtakatvānityatvādīnāṃ vyāptiśaktyanurodhādeva sādhyahetubhāvo bhavati na śabdānurodhāditi ||110 1/2||
vaktranapekṣayā svaśaktyaiva śabder'thamācakṣāṇe yattāvadāpadyate tad darśayati---tatrājñānāditi sārdhadvayena /
yadā hi dṛṣṭānta vaktumanabhijño vaktā sādhyahetvo' sahabhāvamātraṃ vivakṣati /
yathā--- śabdo 'nitya' kṛtakatvāditi prayoge,yathā ghaṭe kṛtakatvanāśitve sta iti /
viparītāvagraheṇa vā na hetorvyāpyatāṃ vivakṣati /
satyāmapi vivakṣāyāṃ kutaścid bhramanimittāt na vyāptiyogyaṃ śabdaṃ vadati /
sahabāvamātrameva tu pūrvavad vadet, viparītaṃ vā bhrānta' yatā nāsitā kṛtakatvena vyāpteti, tadā tāvanna kevalamiṣṭaṃ na sidhyati aniṣṭameva tu vyāptiviparyayādāpadyate /
iṣṭasya
tasmād vyāpyatvarūpeṇa vācyo hetutvasaṃmata' /
yadā samyak prayukte 'pi vākyer'tho na tathā bhavet

5.4.115

sādhyahetūbhayavyāptiśūnyatvāt paramārthata' /
nityo dhvaniramūrtatvāt karmavat paramāṇuvat

5.4.116

ghaṭavadvyomavaccāpi tadasadvādinaṃ prati /
dharmyasiddhāvapi hyevaṃ dṛṣṭāntābhāsatā bhavet

5.4.117

tatsadbhāve 'pi ca vyomni dvayayukte 'pi kīrtite /
karmādyālocanād vyāptirhetornāstīti varjanam

5.4.118

kṛtakatvasya hetutvaṃ na syāt /
aniṣṭasyaiva tu nāśitvasya bhavedityevañjātīyakāniṣṭaprayoganivāraṇāya yukto dṛṣṭāntaprayoganiyama iti /
etadevopasaṃharati---tasmāditi /
hetutvasaṃmata' kṛtakatvādivyāpyatvarūpeṇa vācya ityartha' ||113 1/2||
arthānāṃ śabdatantratve yad bhavati tad darśayati---yadetipādarahitadvayena /
asyārtha'--- yadā hi vyāptiśaktyanusāreṇaivārthānāṃ sādhyahetutvaṃ tadā yadyapi vaktrā na sahabāvamātraṃ darśitaṃ,kintu samyageva dṛṣṭāntavacanam, arthāstu na tadanurūpavyāpyavyāpakabhāvanāvasthitā iti dṛṣṭāntābhāsatā bhavediti vakṣyamāṇena sambandha iti /
yathā nityo dhvaniramūrtatvāditi prayoge karmavat paramāṇuvad ghaṭavad vyomavaditi dṛṣṭānteṣu yathāsaṅkhyaṃ paramārthata' sādhyahetūbhayavyāptiśūnyatayā /
karma khalvanityamiti tat sādhyabhūtayā nityatayā śūnyaṃ, hetustvamūrtavāditi tatra vidyata eva /
paramāṇavastu bhūrtā iti teṣu hetuśūnyatā, sādhyaṃ tu nityatvaṃ teṣu vidyata eva /
ghaṭe tu na sādhyaṃ nityatvaṃ nāpyamūrtatvaṃ heturityubhayaśūnyatā /
vyomni tu dṛṣṭānte vyāptiśūnyatāmuttaratra svayameva vivariṣyati /
atraiva ca vyomavaditi dṛṣṭānte tadasadvādinaṃ sautrāntikaṃ prati prayujyamāne dharmyasiddhyā
dṛṣṭāntābhāsatā bhavatītyāha--- tadasadvādinamiti ||116||
vyāptiśūnyatāṃ vivṛṇoti--- tatsadbāve 'pīti /
yadyapi ca
vyāptyā sādharmya ukte ca na vaidharmyamapekṣyate /
sahabhāvitvadṛṣṭyā tu yadā vyāptiṃ na lakṣayet

5.4.119

para' sādharmyadṛṣṭāntāt taṃ vā nāpekṣate yadā /
vaktā vā sahabāvitvaṃ śuddhaṃ tena vaded yadā

5.4.120

vaparītānvayaṃ vāpi tatsamādhitsayā tadā /
vyomna' sadbhāvo bhavet, tacca hetusādhyadvayayuktaṃ nityatvādamūrtatvācca /
tathāpi karmādiṣvamūrteṣu anityeṣvālocyamāneṣu hetorvyāptirnāstīti īdṛśasyāpi dṛṣṭāntasya varjanameva /
ayamapi na sādhyasiddhye samartho yata iti ||117||
vyākhyāta' sābhāsa' sādharmyadṛṣṭānta' /
vaidharmyadṛṣṭāntamata' paraṃ vyākhyāsyati /
tatraitadeva tāvat prathamaṃ vaktavyam /
kiṃ sarvadaiva sādharmyavad vaidharmyavacanaṃ kāryaṃ na veti /
tatra tāvad vyatirekapradhānavādina' sarvadā vācyamiti ye vadanti tān pratyāha---vyāptyā sādharmya ukta iti /
evaṃ hi manyate--- vyāptiprajñāpanāya hi dṛṣṭāntavacanam, sā cet sādharmyavacanena jñāpitā kiṃ vaidharmyavacanena /
sādharmyaṃ cāvaśyameva vacanīyamanvayaprajñāpanāya, tatpradhānatvādanumānasya /
vyatirekasyāpi tanmukhenaiva siddhe' /
itarathā duradhigamatvāt /
ato yadi vyāptyā sahitaṃ sādharmyamuktam, alaṃ vaidharmyavacaneneti /
kadā tarhi vaidharmyaṃ vācyamata āha--- sahabhāvitvadṛṣṭyeti pādatrayeṇa /
yadā hi vaktrā samyageva dṛṣṭānta ukte para' śrotā jānāti--- yathā hetusādhyayo' sāhityamātranenoktaṃ na vyāptiriti, tadā sādhyābhāve hetvabhāvaṃ jñāpayituṃ 'vaidharmyeṇeṣṭasādhana'miti vakṣyamāṇena sambandha iti /
yadā khalvabhyastavaidharmyastamevāpekṣate na sādharmyadṛṣṭāntaṃ tadā ca vaidharmyeṇeṣṭasādhanamityāha--- taṃ vā nāpekṣate yadeti /
yadā vā vaktā suśikṣitavaidharmya' sādharmyaṃ vaktumajānānastena sādharmyadṛṣṭāntena sahabhāvamātrameva śuddhaṃ vyāptihīnaṃ kathayati, tadāpi paryanuyuktena tenaiva vaidharmyeṇeṣṭasādhanaṃ kāryamityāha--- vaktā veti ||119||
yadā vā bhrānto viparītamanvayaṃ darśayati, tadāpi tatsamādhānecchagayā pūrvaviparītajñānopamardanena vaidharmyeṇeṣṭasādhanamityāha---viparītānvayamiti /
pūrvajñānopamardena vaidharmyeṇeṣṭasādhanam

5.4.121

sāhityamātraṃ pūrvoktaṃ hetostatropayujyate /
vyāpyavyāpakabhāvo hi bhāvayoryādṛgiṣyate

5.4.122

tayorabhāvayostasmād viparīta' pratīyate /
dhūmabhāve 'gnibhāvena vyāpte 'nagnistataścyuta'

5.4.123

adhūma eva vidyetetyevaṃ vyāpyatvamaśnute /
tathānagnāvadhūmena vyāpte dhumastataścyuta'

5.4.124

anyatrānavakāśatvād vyāpyate dhruvamagninā /
nanvanvayavaipītye sa eva yathāvat pratipādyatāṃ kiṃ vaidharmyavacanena /
satyamevamapīṣṭaṃ sidhyatyeva, kintu bhrāntairidamasmābhiruktaṃ sādhyābhāve hetvabhāvo vivakṣita iti vaidharmyeṇāpi tāvadiṣṭasādhanaṃ bhavetyeveti /
yattu tatpūrvaṃ sāhityamātramuktaṃ tadvaidharmya evopayujyate tasyaiveṣṭaṃ sādhayato 'nugrahe vartate ityāha--- sāhityamātramiti ||120 1/2||
evaṃ tāvad vaidharmyavacanasyāvasaro darśita', tadvavacanaprakāramidānīṃ darśayati---vyāpyavyāpakabhāvo hīti ||121 1/2||
vaiparītye kāraṇamāha--- dhūmabhāva iti /
yadā hi dhūmabhāvo 'gnibhāvena vyāpto bhavati tadānagniragnyabhāvastato dhūmāt pracyuta' sannadhūme dhamābhāva eva bhavatītyevaṃ tāvad vyāpto bhavati /
yo hi yasmin sati bhavati asati ca na bhavati sa tanniyatastadvyāpta ityucyate /
yathā dhūmo 'gnāveva bhavannagninā vyāpta iti siddho 'bhāvayorvyāptiviparyaya iti ||122 1/2||
yata eva cābhāvayorīdṛśo vyāpavyāpakabhāva' ata eva bhāvayorabhimatavyāptisiddhirityāha---tathānagnāviti /
anagnāvagnyabhāve dhūmābhāvena vyāpte dhūmastatra virodhivyāpteralabdhāvakāśo 'gnāveva bhavatītyevaṃ tadvyāpyatā tasya sidhyati /
tatheti /
yathā bhāvavyāptyapekṣayābhāvavyāpti' evamabhāvavyāptyapekṣayā bhāvavyāptirityartha' /
na caivamitaretarāśrayatā, bījāṅkuravadanāditayopapatteriti ||123 1/2||
vyāpakau tu yadocyete bhāvābhāvau tadā tata'

5.4.125

naiva vyāpyādvipakṣasya pracyuti' kathitā bhavet /
tasmād dhūmena sādhyatvamagne' prārthayate yadā

5.4.126

tadānagniradhūmena vyāpto vācyo na cānyathā /
anagnyadhūmasāhitye vyāptervāpi viparyaye

5.4.127

na prastutopakāra' syādanyadvāpi prasādhyate /
yatrāpyarthasya śūnytavaṃ dvābhyāmekena vā bhavet

5.4.128

kiṃ punarabhāvayorvyāptiviparyayāśrayaṇe prayojanamata āha---vyāpakautviti /
yadā hi ya eva bhāvo vyāpakastadabhāva eva vyāpakatayā vaidharmyadṛṣṭānta ucyate tadā tato vyāpyād dhūmādernaiva vipakṣasyānagnyāde' pracyuti' kathitā bhavet /
tatakathanārthaṃ ca va vaidharmyavacanaṃ(sa) prayojanaṃ bhavet /
na hi yatra dhūmastatrāgniritivat yatra dhūmābhāvastatrāgnyabhāva iti kathyamāne vyāpyād dhūmādanagnervipakṣasya nivṛttirdarśitā bhavatīti /
ato dhūmenāgniṃ siṣādhayiṣatā vaidharmyadṛṣṭāntenāgnidhūmābhāvayorvyāptiviparyayo vācya ityāha--- tasmāditi vācyo 'ntena /
yatrāgnirnāsti tatra dhūmo nāstītyevaṃ yadavṛttatadavṛttābhyāmuddeśyopādeyabhāvo darśayitavya ityartha' /
sa cānagniradhūmen vyāpta ucyamāno nānyathā vācya', kintu sādharmyoktenaivoddeśyopādeyaprakāreṇetyāha--- na cānyatheti /
prakāraścānantaramevokta iti ||124,125 1/2||
anyathāvacane doṣamāha---anagniyadhūmasāhityaiti /
yathaiva sādharmyadṛṣṭānte svaśaktyā śabdor'thaṃ vadati nārthaśaktimanurudhyata iti sāhityamātravacane vyāptiviparyaye vā neṣṭaṃ sidhyatītyuktam, evamihāpi bhavatīti bhāva' ||126 1/2||
evaṃ (tadva?tāva) dihāpyartho na śabdavaśavartīti yatrārtho dṛṣṭāntarūpo dvābhyāṃ hetusādhyābhāvābhyāmekena vā tayo' śūnyo bhavati tatrāpi na prastutopakāro bhavati anyadvāniṣṭaṃ prasajyata ityāha---yatrāpīti /
samyak prayukte 'pi vākyer'thasyātadāyattatvānneṣṭasiddhiriti bhāva' /
atrodāharaṇamāha
yadanityaṃ tu tanmūrtamaṇuvad buddhivat khavat /
sādhyena vyāptisiddhyai hi vyātireko 'tra kathyate

5.4.129

yasyāyaṃ nāstyasau hetustena sādhyena nāpyate /
tena dṛṣṭe 'pi sāhitye na sarvo gamya iṣyate

5.4.130

sahadṛṣṭirna sambandho vyāptirnaiva ca tāvatā /
mūrtānityatvayukte 'pi tasmādaṅgīkṛte ghaṭe

5.4.131

yaditi /
nityo dhvaniramūrtatvādityatraiva prayoge yadaivaṃ vaidharmyamucyate yannityaṃ na bhavati tadamūrtamapi na bhavati yathā paramāṇuriti tadā sādhyābhāvaśūnyo dṛṣṭānta' /
paramāṇornityatayā tadabhāvasya tatra darśayitumaśakyatvāt /
buddhivaditi tu dṛṣṭānte hetvabhāvaśūnyatā /
buddheramūrtatayā tadabhāvasya vaktumaśakyatvāt /
khavaditi tūbhayābhāvaśūnyatā, nityāmūrte tasminnubhayābhāvo duradhigamo yata iti ||127 1/2||
evaṃ sādharmyadṛṣṭāntavadvyāptivaikalye 'pyabhāsatā darśayitavyā /
tatsidadhyarthaṃ hi vipakṣāddhetorvyatireka' kathyate /
yasya tu vipakṣaikadeśādapi vyātireko nāsti, nāsau sādhyena vyāpto bhavatītyasatyāṃ vyāptāvanarthakaṃ tādṛśasya vaidharmyasya vacanamityabhiprāyeṇāha--- sādhyeneti ||128 1/2||
yataścaivañjātīyako na sādhyena vyāpyate tena kvacidabhāvayo' sāhitye dṛṣṭe 'pi na sarvatra gamyagamakabhāvo bhavatītyāha---teneti /
yadyapi yannityaṃ na bhavati tadamūrtamapi na bhavati, yathā ghaṭa' kuḍyaṃ veti, kvacidabhāvayo' sāhityaṃ śakyate darśayitum /
tathāpi na sarva(') śabdādi(') nityatayā viśiṣṭo 'nena hetunā gamya iṣyate /
kiñciddhyamūrtaṃ nityamākāśādi,kiñcidanityaṃ karmādīti bhāva' ||129||
kimiti neṣyate ata āha--- sahadṛṣṭiriti /
vipakṣaikadeśanivṛttyā hi sahabhāvamātraṃ heto' sidhyati /
na ca tanmātrasambandho 'numānāṅgam /
kiṃ tarhi, vyāpti' /
na cāsāvetāvatā sāhityamātreṇa sidhyatīti /
etadevodāharaṇena darśayati--- mūrtānityatvacayukte 'pīti /
idaṃ prāgeva vyākhyātamiti ||130 1/2||
atra bauddhā vadanti---kimidaṃ---
karmādau vyāptyabhāvena na dṛṣṭāntatvamiṣyate /
aśeṣāpekṣitatvācca saukaryāñcāpyadarśanāt

5.4.132

sādhanaṃ yadyapīṣṭo 'tra vyatireko 'numāṃ prati /
tāvatā na hyanaṅgatvaṃ yukti' śābde 'bhidhāsyate

5.4.133

'vyāptyā sādharmya ukte ca na vaidharmyapekṣyate' ityucyate, na hi śatāṃśenāpi hetorvipakṣād vyatireke śaṅkyamāne gamakatvamastītyaśeṣavipakṣo 'numāturvyatirekaṃ grahītumapekṣita' /
na cāsau duradhigama', ekadeśasthasyāpi sarvādarśanasaukaryāt /
darśanaṃ hi sarvavipakṣāṇāṃ duṣkaram, tadabhāvastu saukaryaprāpta eva /
na cāyogyānupalambhānnedamadarśanaṃ hetorvyatirekāya prabhavatīti vācyam /
na hi no vipakṣādarśanādavinābhāvaniyama' /
kintu tādātmyatadutpattinibandhana' /
vipakṣadarśane tu heto' paripanthinyavinābhāvo grahītumaśakyo bhavati /
taccaikadeśasthasyāpi tāvannāstyeveti paripanthini vṛttimātre darśanaṃ vyāpriyate /
ato yadaivāgnikāryo dhūma ityavagataṃ tadaiva tadāyattātmalābho nāsati tasmin bhavatīti jñāyate /
na cānvayajñānameva vyatirekabuddhau nibandhanam, asādhāraṇeṣu tadasambhavāt /
na hi mahānasaparidṛṣṭayoragnidhūmasvalakṣaṇayostatraiva niruddhayoranyatra darśanamasti, yenānvayo 'nubhūyeta /
tat kuto 'nvaya' kutastarāṃ ca tannibandhano vyatireka' /
na ca viśeṣeṣu sāmānyaṃ nāma kiñcidanugataṃ svarūpamasti, yanniyamyaniyāmakatayāvasīyeta, vikalpākāratvāt tasya /
ato viśeṣā eva kecit kayācid vyāvṛttyopalakṣitā' kañcid viśeṣaṃ vipakṣavyāvṛttimukhena gamayantīti tatpradarśanārthaṃ vaidharmyavacanameva nyāyyamiti /
tān pratyāha---aśeṣeti yuktirantena /
ayamabhiprāya'--- yadyapi vyatireko 'numānāṅgam /
sa tu nādarśanamātrāt sidhyati /
taddeśāgamanādapi ca tasyopapatte' /
na ca kāryatvāvadhāraṇādasati kāraṇe 'bhāva', tasyaivāsati vyatireke duradhigamatvāt /
yaddhi yasmin sati bhavati asati ca na bhavati tattatkāryam /
ato 'satyabhāvo 'va
bodhaprasaṅgo bhedānāṃ na cāvyāpterbhaviṣyati /
asti sāmānyavastveṣu vyāpitā tatra gamyatām

5.4.134

gantavya' /
tata' kāryatā tadadhīne(ti) tu tasminnitaretarāśrayatā /
astu vā darśanamātrād vyatireka', tasya ca saukaryaṃ, naitāvatānumāṃ prati yuktiranaṅgam /
yuktiryoga' sambandho 'nvaya ityanarthāntaram /
nānvayo 'naṅgamiti yāvat /
tanmukhenaiva sarvapramātṝṇāmanumānotpatte' /
atastatkathanārthaṃ sādharmyadṛṣṭānto 'pi vācya eva /
nāsāvekāntena pratyākhyātuṃ śakyate /
idaṃ cānvāruhya vacanam /
yathokta eva siddhānta' samyak sādharmyaprayoge na vaidharmyamapekṣaṇīyamiti /
anvayasyaiva prādhānyāt tamantareṇa vyatirekāsiddhe' /
avagate hi dhūmasyāgninā sambandher'thādanagninivṛtti' sidhyati /
ata' sa tāvad vidhimukhena prathamaṃ darśayitavya', avasare tu vaidharmyamapi kadāciducyate /
anaṅgatvamiti tu paṭhatāmiyaṃ vyākhyā---idaṃ hi liṅgasyānumāyāmaṅgatvam yadanvayavyatirekau,tābhyāṃ hi tadaṅgaṃ bhavati /
ato yathā vyatireko 'ṅgatvam, ka evamanvayāparanāmā yuktirapīti /
nanu liṅge 'pi śabdātmake pratītyuttarakālabhāvyanvayo 'naṅgamevāta āha--- śābde 'bhidhāsyata iti /
śābde hyanumānād bhinne pratītyuttarakālabhāvinī yuktiranaṅgamiti vakṣyate /
yathā vakṣyati---
nāṅgamarthadhiyāmeṣā bhavedanvayakalpanā /
iti /
anumāne tu sarvatraivānvaya' pratītyaṅgamiti /
ye tu tāvatā nānaṅgatvamanvayasyetyadhyāhṛtyātraivārthe śābde yuktirvakṣyate iti vyācakṣate, teṣāmaśrutānvayādhyāhāra eva tāvadupālambha' /
na cānvayasyānumānāṅgatve śābde yuktirvakṣyate /
atraiva jñātasambandhapadena tasyoktatvāt /
ata evānvayādhīnatvamanumānasya ca sthitamiti vakṣyati /
tasmād yathoktaiva vyākhyeti ||132||
yattu bhedānāmevānumāne gamyagamakatvaṃ teṣāṃ cānvayo na sambhavatītyuktam, tatrāha---bodhaprasaṅgaiti /
na bhedānāmanumānabodhe gamyagamakatāyā' prasaṅga' /
teṣāṃ sarvadeśakālāvyāpterekaikatra niruddhatvāt /
na cāpyavinā
kecit sādharmyadṛṣṭānte vyāptyāpi kathite puna'||
vaidharmyoktimapīcchanti vyāvṛttiniyamecchayā

5.4.135

hetau sādharmyadṛṣṭāntāt sādhyenaivāvadhārite /
bhāvenāparasya tathāvidhasyaiva niyama' śakyate 'nubhavitum /
na cāsati tasminnānumānāṅgaṃ sambhavatīti teṣāmanvayābhāvo na doṣāyeti /
yadi na bhedānāṃ bodhaprasaṅga', kasya tarhi darśitamidaṃ, na bhedānugatamekaṃ kimapi pāramārthikaṃ rūpamasti /
tasya vikalpākāratvāt /
yadyapi ca vyāptisamayasaṃviditarūpāropeṇaivādhunānumānamupajāyate /
tathāhi tasya nipuṇato nirūpyaṇāṇasyā-- sambhavād vibhrama evāyam /
yadyevamasadrūpāropapravṛttamanumānamapramāṇameva /
satyam /
pratibandhabalena tu kiñcideva svalakṣaṇaṃ kenāpi vikalpākāreṇa sāmānyātmanā samadhigataṃ yadaparaṃ vikalpākārollikhitameva svalakṣaṇaṃ pratilambhayati tatpramāṇamityākhyāyate /
aviṃsavādo hi na' prāmāṇye kāraṇamarthakriyāsthitiścāviṃvāda' /
yadāhu'--- 'pramāṇamaviṃsavādi jñānamarthakriyāsthiti' /
aviṃsavāda' iti /
bhavati cānumāner'thakriyāsamarthavastulābho vastunirbhāsapura' saro 'pīti pramāṇamanumānam /
yathoktam---
"atasmitaṃstagrahād bhrāntiraviṃsavādata' pramā"iti /
ato bhedānāmeva gamyagamakatvam /
te ca na bhājanamanvayasyeti yuktamevoktamata āha--- astīti /
asyārtha' /
bhavedevaṃ yadi na bhedātiriktaṃ kiñcit sāmānyaṃ vastu bhavet /
asti tu tadityākṛtigranthe sakalaparoktadoṣaparihāreṇopapādayiṣyate /
tasya cānekadeśakālavyāpitā gamyata iti nābhājanamanvayasya /
na cātasmiṃstadagraha', pāramārthikatvāt tasya /
evaṃ ca yadanumānuprāmāṇyasiddhyarthaṃ parai' kimapi kāśaṃ kuśamavalambyate, tadapi mandaproyajanameveti ||133||
anyanmataṃ vyāptyāpi sādharmyadṛṣṭānta ukte vaidharmyamapi vācyamiti, tattāvadupanyasyati---keciditi pādatrayeṇa /
kiṃ pustadicchāyāṃ kāraṇamata āha--- vyāvṛttiniyamecchayeti ||134||
etadeva vivṛṇoti---hetāviti /
evaṃ hi manyante /
yadā hi
vyāvṛtti' sarvata' prāptā sādhyābhāve niyamyate

5.4.136

tattu mandaphalaṃ yasmāt pakṣe 'pyevaṃ nirūpitam /
vyāpakābhāvamātraṃ hi vyāpyānnityaṃ nivartate

5.4.137

tasmād yathaiva śuklatve paṭasyokte virodhinām /
nivṛttirnatu dairdhyādestathātrāpi bhaviṣyati

5.4.138

dvaividhyaṃ nopapannaṃ tu yathaiva hyagnidhūmayo' /
sādharmyadṛṣṭānteyatra dhūma ityuddiśya tatrāgnirevati saivakāramupādīyate, tadā heto sādhyenaivāgnināvadhārite sarvato 'gnoranyamātrād vyāvṛtti' prāpnoti, na caitat sambhavati /
sādhyadharmādhikaraṇāderapyabhāvaprasaṅgādapakṣadharmatvāpatte' /
pakṣābhāvaprasaṅgācca /
ata' sādhyābhāva eva vyāvṛttiṃ niyantuṃ sarvadaiva vaidharmyavacanamarthavat /
sati hi tasminnagnyabhāve dhūmo na bhavatītyāveditaṃ, bhavatīti ||135||
etadapi dūṣayati---tattu mandaphalamiti /
tadidaṃ vaidharmyavacanamevaṃ kriyamāṇaṃ mandaphalamityartha' /
kathaṃ mandaphalamata āha--- yasmāditi /
kiṃ nirūpitamata āha--- vyāpākabhāvamātraṃ hīti /
agnimān parvata iti pakṣavacane nirūpitamidam,--- yathā 'niyamastadvipakṣācca kalpyate nāvirodhina' iti /
ata' sādharmyadṛṣṭānte 'pi vyāpyā dhūmādervyāpakābhāvanivṛtti mātremeva darśayitavyam, nānyamātranivṛttiriti ||136||
etadeva dṛṣṭāntavacanenopapādayannupasaṃharati---tasmāditi /
tadiha---
pratijñāhetusādharmyadṛṣṭāntākhyāstrayo matā' /
vākyasyāvayavā' prāyo mīmāṃsakamate satām||
etacca bhāṣyakāreṇa svayamevopadarśitam /
dṛṣṭāntahetusādhyārthapadatrayanibandhanāt||
iti ||137||
atra bhāṣyam--- 'tattu dvividhaṃ pratyakṣato dṛṣṭasambandhaṃ sāmānyato dṛṣṭasambandhaṃ ca /
tatra pratyakṣato dṛṣṭasambandhaṃ yathā--- dhūmākṛtidarśanādagnyākṛtivijñānaṃ, sāmānyato dṛṣṭasambandhaṃ ca yathā--- devadattasya gatipūrvikāṃ deśāntaraprāptimupalabhyāditye 'pi gatismaraṇam' iti /
anena prameyadvaividhyādanumānadvaividhyamuktamiti /
atra kecinnītijñaṃmanyā avadhṛtasvalaśraṇameva kvacidanumānena sāmānyato gṛhyata iti manyante /
tadabhramāpanayāya bhāṣyakāreṇedamuktam--- 'tattu dvividham, adṛṣṭasvalakṣaṇaviṣayamapyanumānamasti kriyādiṣvi'ti /
kathaṃ punaradṛṣṭasvalakṣaṇena sambandhadarśanam, utpattimata' phalasya darśanāt /
yadyapyanavadhṛtasvalakṣaṇena vastunā viśeṣata' sambandho 'navagata', sāmānyatastu dṛśyate /
sarvaṃ hi kādācitkaṃ phalaṃ kutaścidāgantukādutpattimato jāyamānaṃ dṛṣṭam, tantusaṃyogebhya iva paṭa' /
ato devadattasya bhūtapūrvottaradeśavibhāgasaṃyogau kadācidupalabhyāgantuka' ko 'pi heturanumīyate /
tadidaṃ
sāmānyato dṛṣṭasambandhamanumānamācakṣate pratyakṣānupalakṣitapūrvasvalakṣaṇaviṣayatvāt /
agnyādiṣu tu pratyakṣata' svalakṣa āvadhāraṇāt prāk pratyakṣato dṛṣṭasambandhamanumānamāhu' /
na ca dravyameva saṃyogavibhāgayo' kāraṇamiti vaktavyam /
satyapi tasminnabhāvāt /
na ca dravyāntarāgama eva śakyeta kalpayituṃ, tasya pūrvadravyapratyabhijñayā bādhitatvāt /
na ca sadṛśāparāparotpattivipralabdhā bhedaṃ na budhyanta iti sāmpratam, deśādibhede 'pi tadabuddheraviparyayāt /
uktaṃ ca vivaraṇakāreṇa --- 'kṣamabhaṅgastu pratyabhijñānāgnirākriyata eva /
ato dṛṣṭakāraṇasambhavādadṛṣṭaṃ kimapi saṃyogavibhāgayo' kāraṇamanumīyate /
tacca karmetyākhyāyate /
ata eva pradeśāntareṣvapi karmāpratyakṣameve'ti /
bhāṣyakāro darśayati--- yathā vakṣyati"na hi te pratyakṣe"iti /
'yadāśrayaṃ deśāntaraṃ prāpayati tatkarmetyucyata' iti ca /
vyaktameva deśāntaraprāptiphalonnīyamānatvameva karmaṇo darśayatīti siddhaṃ kriyādīnāṃ sāmānyato dṛṣṭānumānaikaviṣayatvam /
evaṃ ca prameyadvaividhyādanumānadvaividhyopapattiriti ye vadanti tān pratyāha---dvaividhyaṃ nopapannamiti /
idamuktaprakāraṃ dvaividhyamanupapannamiti bhāva' /
kathamanupapannamata āha--- yathaiveti pādatrayeṇa /
yathā khalvagnidhūmākṛtyo' pratyakṣayo' pratyakṣadṛṣṭa' sambandho, bhavati evaṃ gitaprāptyākṛtyo', tayorapi pratyakṣatvāt /
pratyakṣadṛṣṭa' sambandha' gatiprāptyostathaiva hi

5.4.139

pratyakṣameva hi vayaṃ deśāntaraṃ prāpnuvantaṃ devadattaṃ gacchatīti manyāmahe /
neyaṃ jātyādivikalpanābhya' karmakalpanā viśiṣyate /
tadvadevendriyānvayavyatirekānuvidhāyitvādaparokṣanirbhāsācca /
nanu devadatte deśasaṃyogavibhāgātiriktamaparaṃ karmaṇa' kimapi rūpamaparokṣamīkṣamahe /
phaladarśanenaiva tadanumīyate /
jātervā vyaktito vya(tiriktā) yā' kiṃ rūpamanubhūyate, yadasau pratyakṣaviṣayatayāvasīyate /
rūpameva sā vyakte', kimasyā rūpāntareṇeti cet, karma vā kimarūpam /
idamapi hi tato na bhidyata eva /
āgantukaṃ tu kevalam /
ato jātikalpanāvat karmakalpanāmapi pratyakṣapakṣa eva nikṣipanta' pañcadhā savikalpakaṃ pratyakṣaṃ vibhajāmahe /
āha ca---
"na hi dṛṣṭipathaṃ prāptaṃ devadattaṃ nirūpayan /
paṭhana kāvyaṃ svasaṃjñoktaṃ parokṣamiva budhyate ||"
iti /
phalānumeye tu karmaṇyādityavad devadattavat pratītiprasaṅga' /
na caiṣa devadattamiva calantaṃ spandamānamādityamapi paśyatīti dṛśyate /
sthiraṃ hi sarvadā tanmaṇḍalamavalokyate /
saṃyogavibhāgau tu tasyāpi pratīyete eveti tulya(va?svā)t tābhyāmubhayatrāpyānumānika' pratyayo bhavet /
api ca vibhāgopakrame saṃyogāvasāne ca karmaṇi tata unnīyamāne gacchatīti vartamānanirbhāsa' pratyayo na bhavet, atītaṃ hi tat, tadā kathaṃ vartamānākārabuddhigocaro bhavati /
jalapravāhaniścaleṣu matsyeṣu nirantarotpadyamānajalāvayasaṃyogavibhāgāvagamādānumānikī, gatisaṃvidupajāyeta /
sthāṇau ca śyenaviyukte śyena iva karmānumīyeta /
tataśca so 'pi gacchatīti buddhiviṣayatāmāpadyeta /
yadi mataṃ na vibhāgamātrāt karmānumānam, api tarhi vibhāgapūrvākāt saṃyogāditi /
eva tarhi yadaika' śyenaviyukta' sthāṇuranyena saṃyujyate tatra prasaṅga' /
calitvāvasthite ca devadatte /
yadi tūcyate yo 'yamutpatata' śyenasya deśāntarasaṃyoga' tasya sthāṇusamavetena karmaṇā niṣpattyasambhavānna tatra karmānumānamiti /
kalpyatāṃ tarhi śyene 'pi karma, sthāṇau tu prasaṅgānativṛttireva /
niyataṃ hi pratibaddhadṛśa' smṛtapratibandhasya pratibnadhakavijñānam /
asti ca sthāṇau kāraṇapribaddhaphaladarśanamiti nānumodaya' śakyate /
niroddhum /
śyenasamavāyinaiva karmaṇā sthāṇāvapi saṃyogavibhāgopapattau na tadgatakarmānumānamiti cet tanna /
na hi prayojanānusāriṇyamanumānavyavasthā /
vyāptaṃ hi liṅgaṃ yatra yatra dṛśyate tatra tatra vyāpakamupasthāpayati /
arthāpattirhyanyathopapattyā parihriyate nānumānam /
yadi tvavicchannotpattaya' saṃyogavibhāgā' kriyānumāne kāraṇam, evaṃ tarhi na kācid gatiranumīyeta, bhaviṣyatsaṃyogavibhāgānāṃ pramāṇāgocaratvāt /
prathamaṃ ca katipayānāmevāvagate' /
atha svadeśasaṃyogavibhāgahetukaṃ kriyānumānam /
na ca sthāṇo' śyeno deśa ityucyate /
evamapi matsyeṣu prasaṅgānativṛttireva, teṣāṃ hi jalaṃ svadeśa eva /
parokṣavyomavādināṃ ca vihaṅgame gacchatīti kriyāpratyayānupapatti', vyomasaṃyogavibhāgayorapratyakṣatvāt tābhyāṃ tadanumānānupapatte' /
na ca viyadvitatālokāvayavasaṃyogavibāgāvagamanibandhano vihaṅgame calatīti pratyaya', santamase 'pi bhāvāt /
na ca tamo nāma kiñcidvastvasti bhavatsiddhānte, bhāso 'bhāvamātrtavāttasya /
atastatsaṃyogavibhāgahetuko 'pi na kriyāvasāya' śakyate samādhātumiti na pratyakṣe karmaṇi dvaividhvopapatti' /
yā tu 'na hi te pratyakṣe' ityapratyakṣatoktā, tāṃ tatraivānyathā vyākhyāsyāma' "rūpaśabdāvibhāgam" iti ca vadatā sūtrakāreṇa pratyakṣameva krametyāsthitam /
apūrvādhikaraṇe ca"karmaṇo rūpamupalabhāmaha"iti vacanaṃ yathācoditavitatapūrvāparībhūtābhivyaktāvasthitakarmarūpānupalabdhyabhiprāyameva /
itarathā hyupalabdhimātrapratiṣedhe śaśaśṛṅgādivannityābhāva eva karmaṇo bhavet /
na hi tatra pratyakṣopalabdhimātrameva pratiṣiddham /
'yadāśrayaṃ deśāntaraṃ prāpayatī'ti ca na phalānumeyatvābhiprāyam /
kiṃ tarhi? āśrayasya deśāntaraprāpakatvarūpeṇa na svarūpata' karmāstītyapūrvātmanā karmaṇo 'vasthānaṃ darśayati /
'ihāpi devadattasya gatipūrvikāṃ deśāntaraprāptimupadityayorubhayorapi karmaṇo 'numeyatvāt kena viśeṣeṇāditye gatyanumānaṃ sāmānyato dṛṣṭatayodāhriyate /
devadatte 'pi hi sāmānyato dṛṣṭādeva gatisiddhi' /
ato naivaṃvidhaṃ granthato yuktito vā ghaṭata iti sūktamanupannamiti /
pratiyoginorhi parasparamasaṅkare dvaividhyaṃ bhavati /
iha tu yat
āditye 'nupalabdhiścenna deśe 'pyadhunātane /
kvacit tatropalabdhiśced devadatte 'pi dṛśyatām

5.4.140

yadi dharmyantarāpekṣā tatra sāmānyadṛṣṭatā /
syādagnidhūmacayo' saiva tasmādevaṃ pracakṣate

5.4.141

pratyakṣadṛṣṭasambandhaṃ yayoreva viśaṣayo' /
pratyakṣadṛṣṭasambandhasya pratiyogitayopāttaṃ sāmānyato dṛṣṭasambandhaṃ tatrāpi gatiprāptyākṛtyo' pratyakṣadṛṣṭa eva sambandha iti na pratiyoginorasaṅkara iti ||138||
yadi tu dṛṣṭānte pratyakṣatāyāmapi pakṣīkṛtādityagaterapratyakṣatvāt na pratyakṣadṛṣṭa' sambandha ityucyate /
tadetadāśaṅkate tāvat---āditye 'nupalabdhiścediti /
idānīṃ dūṣayati--- neti /
kāraṇamāha---deśe 'pyadhunātana iti /
deśe 'pyadhunātane--- samprati pramīyamāṇe, apratyakṣatopalabdhirevetyartha' /
yadi tvagnidhūmākṛtyo' kvacinmahānasādau apratyakṣopalabandhiriṣyate sā tarhi devadatte 'pi gate' pratyakṣatvādastītyāha---kvaciditi ||139||
evaṃ tāvat pratyakṣato dṛṣṭatā sāmānyato dṛṣṭatayā saṅkīryate ityuktam /
idānīṃ sāmānyato dṛṣṭatāpi pratyakṣato
dṛṣṭābhimatāgnyākṛtyanumāne saṅkīryata ityāha--- yadīti pādatrayeṇa /
yadi hi devadattādidharmyantarāpekṣaivāditye gatyanumānasya sāmānyato dṛṣṭaṣyate, sā tarhi mahānasādidharmyantarāpekṣayāgnidhūmayorapi gamyagamakatvenāvasthitayo' prāpnotyeva /
sāmānyato hyavivakṣitadeśādibhedamidamavagataṃ dhūmavānagnimāniti, yathā deśāntaraprāptyadhikaraṇaṃ gatyadhikaraṇamiti /
ata' pratiyogitvarahitamevedatasmādevaṃ pracakṣata iti /
yathoktadvaividhyāsambhavādevaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa dvaividhyaṃ varṇanīyamiti bhāva' ||140||
tatra pratyakṣasambandhaṃ tāvadudāharati--- pratyakṣeti budhyate 'ntena /
yadā hi yayorevagnidhūmaviśeṣayo', gomayendhano 'yamagni'--- gomayamindhanamasyeti
gomayendhanatajjanyaviśeṣādimati' kṛtā

5.4.142

taddeśasthena tenaiva gatvā kālāntare 'pi tam /
yadāgnirbudhyate tasya parvabodhākat puna' puna'

5.4.143

sandihyamānasabhdāvavastubodhāt pramāṇatā /
viśeṣadṛṣṭametacca likhitaṃ vindhyavāsinā

5.4.144

ākṛtyoreva caiṣeṣṭā vyavacchedena kenacit /
hetusādhyavyavastheti viśeṣo nopadarśita'

5.4.145

bahuvrīhi', tajjanyo 'yaṃ dhūmaviśeṣ iti ca prāk pratyakṣeṇa matiṃ kṛtvā punaśca kiyatā vilambanenānyatra kvacid katvā gata' san taddeśasthena tenaiva dhūmaviśeṣeṇa tamevāgniviśeṣaṃ budhyate, tadā tatpratyakṣadṛṣṭasambandhamanumānaṃ bhavatītyartha' /
anena ca viśeṣadṛṣṭameva pratyakṣadṛṣṭaśabdenocyata iti vyākhyātam /
pratyakṣaśabdena hi viśeṣo lakṣyate /
pratyakṣeṇa hyayamevaṃvidho 'vāntaraviśeṣo gomeyandhanatajjanyatvādirūpa' śakyate 'vagantum /
na pramāṇāntareṇa /
tadadvāreṇa tvanumānasyāpi tādṛśo viśeṣo viṣayo bhavatīti yuktaiva pratyakṣaśabdena viśeṣalakṣaṇā /
viśeṣadṛṣṭaṃ ca sāmānyato dṛṣṭasya bhavati pratiyogīti dvaividhyopapattiriti bhāva' /
nanu viśeṣadṛṣṭaṃ nāma(na) pramāṇabheda'o /
na cedaṃ pramāṇam,gṛhītaviṣayatvāt /
taddeśasthitenaiva hi dhūmena tasminneva deśe sa eva gomayendhanajanyāgniranumīyate /
ato deśabhedābhāvādaprāmāṇyameva, ata āha---tasyeti pādatrayeṇa /
tasyaivaṃvidhasya pratyakṣadṛṣṭasya sandihyamānasadbhāvavastubodhāt pramāṇatā bhavati /
yadyapi deśabhedo nāsti /
kālabhedāttu saṃśayānasya saṃśayocchedadvāreṇa prāmāṇyamavihatamiti /
etacca vindhyavāsināpi viśeṣadṛṣṭatvenodāhṛtamityāha--- viśeṣadṛṣṭamiti ||143||
yadi viśeṣadṛṣṭodāharaṇamidaṃ kathaṃ tarhi bhāṣye ākṛtigrahaṇam /
evaṃ hi viśeṣa eva darśayitavyo bhavet /
ata āha---ākṛtyoreveti /
ayamartha'---kenacidgomayondhanatvādināvāntaraviśeṣeṇopadarśitayorākṛtyo
agnidhūmāntaratve ca vācye sāmānyato mitau /
sāmānyadṛṣṭamekāntādatretyāditya ucyate

5.4.146

pratyakṣaviṣayatvaṃ ca sāmānyasya prasādhitam /
vastutvaṃ cātra heturvā dvayasyāpyabhidhīyate

5.4.147

revātra hetusādhyatvam /
evaṃ hyatra pratyaya' /
sa evāyamadya yāvadanuvartamāno gomayendhanavikārasya dhūmasyākāro dṛśyate /
ata eva tadindhanayoniragniranuvartata ityato nānupapannamākṛtigrahaṇamiti ||144||
yadyevamavivakṣitāvāntaraviśeṣamagnidhūmāntarameva sāmānyato dṛṣṭodāharaṇatayā vācyam /
kimādityodāharaṇena /
ata āha---agnidhūmāntaratve ceti /
yathā hyagnidhūmākṛtyostuṇadārugomayenthanādijanmā suvyakto viśeṣa' sarvapramātṛsyasaṃvedyo bhavati, naivaṃ gatiprāptyākṛtyo' /
ata' prāptyākṛtimātrād gatyākṛtimātrānumānamāditya ekāntata' sāmānyato dṛṣṭasambanthamiti yuktamevādityodāharaṇamiti ||145||
kiṃ puna' sāmānyata' sambandhagrahaṇe pramāṇam /
na hyagṛhītayo' sambandhino' sambandhagrahaṇamasti /
na ca sāmānyayo' pratyakṣagrahaṇaṃ sambhavati /
tasya svalakṣaṇaikaviṣayatvāt /
nānumānamanavasthāpātāt /
ata āha---pratyakṣaviṣayatvamiti /
bhavedanavasthā,vadyanumānena sāmānyagrahaṇamiṣyate /
tasya tu savikalpakasiddhau pratyakṣaviṣayatvamupapādyānta upasaṃhṛtaṃ 'pratyakṣatvamata' siddhaṃ sāmānyasye'ti /
nanu yastveva na sāmānyaṃ kiñcidasti nāma /
tasya bhinnābhinnasyānirūpaṇādata āha---
vastutvaṃ ceti /
vastutvamapyākṛtigranthe vistareṇa pratipādadayiṣyate /
pratyakṣaviṣayatāpratipādanena ca pratyakṣe 'pi prasādhitaprāyameva /
atra ca 'asti sāmānyavastuṣvi'tyanvayopapādanāya sāmānyasya vastutvamupanyaśrastameva /
ayaṃ tu hetukathanārtha' punarupanyāsa iti /
yastu haituko na hetumantareṇa pramāṇāntarasiddhāvādriyate /
taṃ prati hetunaivobhayamupapādayiṣyāma ityāha---atreti ||146||
dhumādagnyanumānasya vastvālambanatā bhavet /
abhāvānyapramāṇatvāt svārthe śrotrādibudhdivat

5.4.148

sāmānyasya ca vastutvaṃ pratyakṣagnāhyatāpi ca /
abhāvānyaprameyatvādasādhāraṇavastuvat

5.4.149

tatra vastutvaprasādhanārthaṃ tāvad hetumāha---dhūmādagnyanumānasyeti /
bauddhā hyavastusāmānyālambanamanumānamācakṣate /
sāmānyasya vikalpākāramātrābhyupagamāt /
ata eva bhrāntirevānumānaṃ, sambandhabalena svalakṣaṇarūpamupasthāpayatīti pramāṇityāhu' /
tāneva pratīdamucyate--- vastvālambanamanumānabhabhāvānyapramāmatvāt yathā svārthe śrotrādibuddhi' /
yā hi svaviṣaye śrotrādibhirindriyairbuddhirjanyate, sā vastvālambanaivapa /
yena ca yadindriyaṃ sannikṛṣyate sa tasya svārtha' prāpyakāritvādindriyāṇām /
tadiha mṛgatṛṣṇādijñānanirākaraṇārthaṃ svārthaviśeṣaṇam /
aviśeṣeṇopādāne tu nābāvānyapramāṇatvasya vastvālambanatayā vyāpti' kathitā bhavet /
bhrāntīnāmubhayavikalatvāt /
na hi tā' pramāṇam /
na ca vastvālambanā' /
anyasamprayuktendriyasyahi tā anyaviṣayā jāyante /
ūdṛśameva jñānamavastvālambanaṃ, na punaratyantāsadartham /
evaṃ vastvālambantve 'numānasya sādhite arthāt sāmānyaṃ vastvityuktaṃ bhavati /
idaṃ cāvastvālambatvamanumānasyārthapadaṃ prayuñjānena bhāṣyakāreṇa nirākṛtam /
anarthaviṣayamanumānamiti bauddhā manyante /
yadvaditi(?) svapratibhāse 'narther'thādhyavasāyena pravartamānā bhrāntirapyarthasambandhena pravṛttestadavyabhicārāt pramāṇamanumānamiti, teṣāmidamuttaram artha' sāmānyamanumānasya viṣayo bāhya eva /
na vikalpākāramātramityākṛtigranthe vistareṇa pratipādayiṣyata iti ||147||
evamarthād vastutvaṃ prasādhyāhratya prasādhayati---sāmānyasya ca vastutvamiti /
sāmānyaṃ vastu abhāvānyaprameyatvādasādhāraṇavastuvaditi vakṣyamāṇena sambandha iti /
pratyakṣaviṣayatāmidānīṃ prayogeṇa darśayati--- pratyakṣeti pādatrayeṇa /
yadabhāvānyaprameyaṃ tat pratyakṣeṇa gṛhyata eva /
yathā saugatānāmevāsādhāraṇaṃ vastviti ||148||
sāmānyaṃ nānumānena vinā yasya pratīyate /
na ca liṅgavinirmuktamanumānaṃ pravartate

5.4.150

asāmānyasya liṅgatvaṃ na ca kenacidiṣyate /
na cānavagataṃ liṅgaṃ kiñcidasti prakāśakam

5.4.151

tasya vāpyanumānena syādanyena gati' puna' /
tadutpattiśca liṅgāt syāt sāmānyajñānasaṃhatāt

5.4.152

tasya cāpyanumānatvād bhavelliṅgena codbhava' /
anumānāntarādeva jñānenaivaṃ ca kalpane

5.4.153

liṅgaliṅgyanumānānāmānantyādekaliṅgini /
katiryugasahasreṣu bahuṣvapi na vidyate

5.4.154

atha sāmānyabhūte 'pi liṅge 'nyasmād gitarbhavet /
pramāṇādapramāṇād vā tathā liṅgigatirbhavet

5.4.155

bauddhānāmeva tu sāmānyamanumānaikaviṣayaṃ manvānānāmanavasthā prasajyata ityāha--- sāmānyamiti pañcabhi' /
nigadavyākhyāto grantha' ||149--153||
yadi tūcyate liṅgabhūtasāmānyagrahaṇārthamanumānāpekṣāyāmanavasthā bhavati, na tadagrahaṇārthamanumānamapekṣyate, dhūmādisvalakṣaṇadarśanaprabhavavikalpavedyatvāttasya /
na cāsāvapramāṇam, arthakriyāsamarthavastupratilabhāt /
na ca pramāṇamanarthaviṣayatvāt /
ato 'nirvacanīyavikalpasiddhatvāt liṅgasya nānavasthā bhavatītyāśaṅkyāha---atheti /
ayamabhiprāya'--- na tāvat pramāṇamapramāṇaṃ ca jñānaṃ sambhavati /
viruddhasvabhāvayorekatra pratiṣedhe 'nyatarāpatteraparihāryatvāt /
apramāṇasya ca prameyavyavasthāpanāśakteravaśyaṃ pramāṇameva tajjñānamabhyupagantavyam /
pratyakṣānumānānabhyupagamācca
pramāṇāntaramevāpadyeta /
evamapyanumānasya nityoccheda' prasajyate /
pramāṇāntarameva syāt sāmānyasyāvabodhakam

5.4.156

apramāṇāvabuddhādvā liṅgālliṅgini yā mati' /
sāpi mithyā bhavennityaṃ bāṣpajātāgnibuddhivat

5.4.157

nanvapramāṇabhūtāpi sambandhasmṛtiriṣyate /
yathā liṅgigatau hetustathā liṅgagatirbhavet

5.4.158

tatra yatpūrvavijñānaṃ tasya prāmāṇyamiṣyate /
tadusthānamātreṇa smṛte' syāccaritārthatā

5.4.159

pramāṇāntaraṃ ca sadyathā talliṅgaṃvedane pramāṇamiṣyate, evaṃ liṅginyapi prāpnoti /
evaṃ ca vakṣyamāṇaprasaṅgo bhavet /
pramāṇādapramāṇādveti vadannanirdhāritobhayarūpatāṃ vikalpasya darśayati ||154||
astu tarhi liṅgino 'pi tathaivāvagama', ko doṣa', ata āha---evamapīti /
ayamabhiprāya'--- anavastāmapi prasañjayatāmasmākamanumānocchedāpādanamabhimatam /
pramāṇāntarābhyupagame 'pi cānumānocchedo bhavatyeva /
tadeva hi pramāṇaṃ tadā sarvasya liṅgaliṅgisāmānyasyāvabodhakaṃ bhavediti ||155||
yadi tvekarūpābhyupagame 'pramāṇatvameva liṅgajñānasyeṣyate,tato 'pramāṇāvagatālliṅgālliṅgijñānamapi mithyā bhavet /
bāṣpādiva dhūmasaṃviditādagnijñānam /
evaṃ ca nānumānamiti /
sa evānumānasya nityoccheda ityabhiprāyeṇāha--- apramāṇāvabuddhāditi ||157||
atra codayati---nanviti /
yathā hyapramāṇameva sambandhasmaraṇaṃ pramāṇakāraṇamiṣyate tathā liṅgajñānamapi bhaviṣyatītyartha' ||157||
pariharati---tatreti /
smatirhi pūrvajñānād bhavantītadupasthāpanadvāreṇānumāyāmupayujyate /
tacca pramāṇameveti tadanusārī nirṇayo yukta iti ||158||
na tu liṅgagatau kiñcit pramāṇamupapadyate /
tadabhāvāt smṛtiścātra na kathañcit pravartate

5.4.160

smārthametadabhedena vijñānamiti yo vadet /
tasya vandhyāsute 'pyasti nūnaṃ smaraṇaśaktatā

5.4.161

na cāsādhāraṇor'thātmā sāmānyajñānakāraṇam /
yasmānnāsyāvinābhāvastena dṛṣṭa' kathañcana

5.4.162

na caiṣa prakāro liṅgagatau sambhavatītyāha---na tviti /
na hyatra prāgapi liṅgāvagame pramāṇaṃ kiñcidupapadyate, yat pramāṇajñānenopasthāpyata iti /
na ca liṅgajñānamapi smṛtireveti vācyam /
pūrvapramāṇābhāvādevetyāha--- tadabhāvāditi ||159||
nanu nirvakalpagṛhītadhūmādisvalakṣaṇapariprāpakatayā liṅgajñānamapi smṛtireva /
ato 'trāpi nirvikalpapramāṇāntarato nirṇayo yukta eva /
ata āha---smārtamiti /
yathā samprati sambandhajñānaṃ gṛhītaprāpakatayā samaraṇam, evametadapi liṅgajñānaṃ nirvakalpakagṛhītaprāpakatayā tadabhedena smārtamiti yo vadati tasya vandhyāsutre 'pi smaraṇaśaktiranivāritā /
gṛhītaviṣayā hi smṛtiriti sthiti' /
na ca liṅgasāmānyajñānaṃ nirvakalpakagṛhītasvalakṣaṇālambanamiti kathaṃ smṛti' /
yadatra prakāśate tanna gṛhītaṃ, yacca gṛhītaṃ sanna prakāśata iti na smṛtitvam /
agṛhītagocarāyāṃ tu smṛtau vandhyāsute 'pi smaraṇaprasaṅga iti ||160||
nanvanumānena liṅgasāmānyajñāne 'navasthā bhavati, yadi sāmānyātmakameva liṅgaṃ tadagrahaṇārthamiṣyate, tasyānumānavedyatvāt /
asādhāraṇa evārthātmā sāmānyajñāne liṅgaṃ bhaviṣyati, sa ca pratyakṣa eveti nānavasthā /
ata āha---na ceti /
kiṃ na kāraṇamata āha---yasmāditi /
dṛṣṭāvinābhāvaṃ liṅgaṃ bhavati /
na cāsya tena sāmānyenāvinābhāva' kathañciddeśata' kālato vā dṛṣṭa' /
asādhāraṇasya bhāvāntareṣvanusyūtyasambhavādekatra dṛṣṭasya ca tatraiva niruddhatvāditi ||161||
syādvā sambandhadṛṣṭyāsau sāmānyaṃ kṛtakatvavat /
nahyasādhāraṇaṃ vastu pūrvatreha ca vidyate

5.4.163

na cāpyavyapadeśyasya vikalparahitasya ca /
vinā pūrvānusandhānālliṅgatvamupapadyate

5.4.164

kalpyante ca viśeṣā ye te 'pyaliṅgamananvayāt /
etasmādeva heto' syāt tajjñānasyāpyaliṅgatā

5.4.165

sāmānyarūpatāyāṃ vā tathaivānavadhāraṇam /
sambandhadarśanābhyupagame va kṛtakatvādivat sāmānyarūpatāpattirityāha---syādveti /
atra kāraṇamāha---nahīti ||162||
itaścāsādhāraṇor'thātmā na liṅgamityāha---na ceti /
dhūmādarhidhūmo 'yamityādivikalpāspadīkṛto 'gnayāderliṅgamiti dṛṣṭam /
asādhāramastu kenacidrūpeṇāpyavyapadeśya' kathaṃ liṅgaṃ bhavediti /
liṅgatvaṃ nopapadyata iti vakṣyamāṇena sambandha iti /
nanu tiraścāmasatyeva śabdollekhe 'sādhāraṇarūpadarśināmevānumānaṃ dṛṣṭamato nāvyapadeśyatvādaliṅgatvamata āha---vikalpeti pādatrayeṇa /
ayamabhiprāya'---- mā nāma tiraścāṃ śabdollekho bhavet, arthavikalpastu teṣāmapi pūrvāparānusandhānātmako 'styeva /
ato yuktameva teṣāmanumāne 'vyapadeśyasyāpi kathaṃ liṅgam /
na hi so 'yamityānārūḍho buddhau dhūmo 'gnerliṅgaṃ bhavati /
na caivamasādhāraṇe sambhavati, pūrvāparānusandhānāgocaratvāt tasyeti ||163||
asmanmate 'pi ye 'sādhāraṇātmāno dhūmādayo viśeṣā vikalpyante te 'pyanvayābāvādaliṅgaṃ, kimaṅga punarnirvikalpakaikagocaro 'sādhāraṇor'thātmā ityāha---kalpyantaiti /
anvayābhāvādevāsādhāraṇajñānamapi liṅgisāmānyajñāne na liṅgamityāha--- etasmādeveti ||164||
yadi tvanvayasiddhyarthamasādhāraṇasya sāmānyarūpateṣyate, tato liṅgasāmānyagrahaṇa ivānavasthāprasaṅgāt tasyāpyanavadhāraṇamityāha---
kvacidvā dṛṣṭasambandhe sarva' pratyāyako bhavet

5.4.166

sambandhānubhavo 'vaśyameṣitavyaśca liṅgina' /
anumānapravṛttestu prāṅmānaṃ tatra nāsti te

5.4.167

nacāpi vāsanāmātrālliṅgajñānasya sambhava' /
liṅgijñānaṃ ca tadvat syāt trirūpālliṅgato na tat

5.4.168

sāmānyeti /
yadi tu kasmiṃścidevāsādhāraṇe sāmānyena jñātasambandhe 'nyadarśināpi sāmānyamanumīyate /
evaṃ tarhi sarva eva sarvasya pratyāyako bhavet /
aviśeṣādityāha---kvacideti ||165||
evaṃ tāvanna liṅgāvadhāraṇe pramāṇamastītyuktam /
idānīmanvayamagrahaṇakāle liṅgijñāne 'pi na kiñcit pramāṇamastītyāha---
sambandhānubhavaiti /
nāgṛhīte liṅgini tatsambaddhaṃ liṅgaṃ śakyate 'vagantum /
na cānumānapravṛtte' prāk tasmin sāmānyātmani bhavata' kiñcit pramāṇamastyasmākamiva pratyakṣam, ato lliṅginyapyavagamyamāne 'navasthāprasaṅga ityabhiprāya' ||166||
nanvanādikālīnavāsanāmātranibandhana evāyaṃ liṅgaliṅgisaṃvyavahāra', kimihātinirbandhena /
kācideva hi vāsanodbhūtā kiñcilliṅgākāraṃ vikpamāvirbhāvayantī kiñcidevānumāsaṃvyavahāraṃ pravartayati /
yathāhu'---'sa evāyamanumānānumeyavyavahāro buddhyārūḍhena dharmadharminyāyena , na bahi' sadasattvamapekṣata' iti, ata āha---na cāpīti /
na vāsanāmātranirmitaṃ liṅgajñānam /
vāsanā hi pūrvānubhavāhita' saṃskāra' /
nāsau lihgasāmānyasya śaśaviṣāṇādivadatyantāsata' sambhavatīti kathaṃ vāsanāmātrālliṅgajñānasya sambhava iti /
tannibandhane liṅgajñāna iṣyamāṇe tadvadeva liṅgijñānopapattarenarthakaṃ trirūpāliṅgator'thadṛganumānamityanumānaprāmāṇyāśrayaṇamityāha---liṅgijñānaṃ ceti ||167||
yatrābāvasya liṅgatvaṃ na cāsāvānumānika' /
pramāṇāntaragamyatvāt tatra doṣo na jāyate

5.4.169

pratyakṣāvagatālliṅgād yasya liṅgigatirbhavet /
tasya nāto 'dhikaṃ kiñcit prārthanīyaṃ prasajyate

5.4.170

yatrāpyanumitālliṅgālliṅgini grahaṇaṃ bhavet /
tatrāpi maulikaṃ liṅgaṃ pratyakṣādeva gamyate

5.4.171

liṅgatvaṃ kakṛtakatvādau kriyāyā' kārakasya vā /
pratyakṣatvaṃ ca tasyeṣṭamiti dūraṃ na gamyate

5.4.172

nanviyamanavasthā meghābhāvena vṛṣṭhyabhāvānumāne bhavato 'pi samānaiva, abhāvasyānupalabdhiliṅgatvāt /
sātīyaliṅgāntarāpekṣāyāmanavasthāpadyate /
ata āha---yatreti /
yatra hi vṛṣṭyabhāve meghābhāvo liṅgaṃ nāsāvanumeya', abhāvākhyapramāṇāntaragamyatvāt /
ato nātra tulyajātīyāpekṣānibandhano 'navasthādoṣo jāyata iti ||168||
pratyakṣasāmānayvādināṃ tu na na' kācidanavasthetyāha---pratyakṣāvagatāditi /
ata' pratyakṣādityartha' ||169||
anumitānumāne tarhyanavasthā, ata āha--- yatrāpīti /
pratyakṣā hi deśāntaraprāptirmaulikaṃ mūle bhavaṃ liṅgaṃ, tena gatimanumāyāditye gatisādhane 'numīyamāne nāvasthetyabhiprāya' ||170||
nanvanitya' śabda' kṛtakatvāt, kṛtakatvaṃ catatra darśanādityevaṃ karmānantarabhāvitayā kṛtakatve sādhyamāne karmaṇo 'pi hetvantarādanumāne 'navasthā bhavedata āha--- liṅgatvamiti /
"kṛtakatvānumāne hi karmaike tatra darśanād" /
iti kārakavyāpārāntarabhāvitvaṃ liṅgamuktam /
tatra ca kārakāviśiṣṭā kriyā tadviśiṣṭaṃ vā kārakamantarabhāvitāṃ viśiṣalliṅgamāpatati /
ubhayaṃ
evaṃ śabdaupamānādau sāmānyaśrayatā yata' /
taddausthityena dausthityaṃ sarvatrāta' prasajyate

5.4.173

tasmātpratyakṣapūrvatvaṃ pramāṇāntara iṣyate /
pratyakṣatvaṃ ca sāmānye nānyatā hi gatirbhavet

5.4.174

pratyakṣālambanatvaṃ ca viśeṣasya kathaṃ bhavet /
yadā vastvamtarāpekṣa' sāmānyāṃśa' sa kīrtyate

5.4.175

rūpādayo hi sāmānyaṃ sarve nīlādyapekṣayā /
svaviśeṣānapekṣyātha nīlādīnāṃ samānatā

5.4.176

ca tatpratyakṣam /
kriyāyāstāvat pratyakṣatvamanantarameva sādhitam /
kārakamapi tadvat pratyakṣameva /
śaktistu parokṣā /
sā ca na tāvadiha liṅgam /
na cānumeyā /
ata' kriyākārakayorubhayorapi pratyakṣatvānna dūragamanam /
anumeyakarmavādināmapi hi phalāvadhyavasthānānnānavasthā, nitarāmasmākamiti ||171||
evaṃ tāvadanumāsyāsati sāmānyasya vastutve pratyakṣatve ca dausthityamuktam idānīṃ sarvameva pramāṇajātaṃ sāmānyasya
dausthitye dusthitamāpadyeta teṣāmapi sāmānyaśrayatvāt /
na ca tadapramāṇaṃ vakṣyamāṇanayāyādityabhiprāyeṇāha--- evamiti ||172||
ato 'vaśyaṃ pramāṇāntarāṇāṃ pratyakṣapūrvakatvameṣṭavyaṃ sāmānyasya ca pratyatvam, itarathā tvanavasthā prāpnotītyupasaṃharati---tasmāditi ||173||
evaṃ tāvat sāmānyasya pratyakṣatvaṃ vastutā copapāditā idānīṃ viśeṣā eva pratyakṣeṇa gṛhyanta iti ye vadanti tān pratyāha---pratyakṣeti /
viśeṣo hi yadi tāvadavayavī dravyamabhimata', cāvayavavastvantarāpekṣa' sāmānyāṃśo 'smābhi' kīrtyata iti kathaṃ pratyakṣa iti ||174||
yadi tvavayavirūpādaya eva viśeṣā iṣyante, tadapyayuktam /
te 'pi hi svaviśeṣanīlādyapekṣayā sāmānayamevetyāha---rūpādayo hīti /
te cāpi tāvat sāmānyaṃ yāvat syu' paramāṇava' /
dvyaṇukasyāpi yadarūpaṃ taddhi sādhāraṇaṃ dvayo'

5.4.177

na cāntyena viśeṣeṇa vyavahāro 'sti kasyacit /
na ca pratyakṣatātsaya saṅghāte kevalasya vā

5.4.178

bhedenāgṛhyamāṇasya nābhedo grāhyatāṃ vrajet /
na ca bhinneṣvabhinnatvabuddhergrāhyatvasambhava'

5.4.179

yadi tu nīlādaya eva viśeṣā iti matam /
tanna /
teṣāmapyavāntaranīlādyapekṣayā sāmānyarūpatvādityāha---svaviśeṣāniti ||175||
yadi tvekabhramarādidravayanīlimaiva viśeṣa iṣyate, tanna /
tasyāpi pakṣādisvāvayavāśritanīlaviśeṣāpekṣayā sāmānyarūpatvāt /
pakṣanīlimāpi tadavayavanīlāpekṣayā sāmānyameva /
evaṃ ca aparamāṇubhya' prasaṅgo darśayitanya ityāha---te cāpīti /
nirbhāgā hi paramāṇava iti tadarūpamasādhāraṇameveti || tebhyastu prāk dvyaṇukarūpamapi dvayo' sādhāraṇamityāha--- dvyaṇukasyāpīti ||176||
nanvastu paramāṇurūpameva viśeṣa', sa eva na' pratyakṣo bhaviṣyatyata āha---na cāntyeneti /
vyavahārārthaṃ hi pramāṇamanustriyate, na vyasanitayā /
na cāntyena viśeṣeṇa vyavahāra' kasyacidastīti kiṃ tatpratyakṣatayeti /
nanūpekṣāphalamapi pramāṇaṃ bhavatyeva, ata āha---na ceti /
na na' kaparamāṇūnāṃ rūpaṃ sthūle vartamānānāṃ tantūnāmiva paṭe pratyakṣaṃ vibhaktānāṃ veti na kathañcid viśeṣaviṣayatā pratyakṣasyeti ||177||
nanu paramāṇava eva bhinnā' sañcitā gṛhyante na kāryadravyamekam /
ata' kathaṃ tatsāvayaveṣu sāmānyamityucyate /
sañcitā eva cānanyavṛttitayā viśeṣāsādhāraṇādipadavācyā iti te pratyakṣā bhaviṣyanti /
mā nāmaikaikata' paramāṇurakṣagocaro bhavedata āha--- bhedeneti /
eko hi sarvadā sarveṣāṃ ca bāva' prakāśate na paramāṇubhedā' /
na ca bhedenāgṛhyamāṇo 'bhedo gṛhyata iti sāmpratam /
saṃvidvirodhāditi bhāva' /
nanvayameva bhedā
samudāyo na vāpyasti bhavatāṃ na ca sarvadā /
sarveṣāmasatārthena pratyayotpattisambhava'

5.4.180

na caikajātiyogena vināsti samudāyatā /
samudāye 'pi cāṇutvaṃ naiteṣāmapagacchati

5.4.181

sāmānyamityadṛśye 'pi tena sāmānya eva na' /
vyāsaṅginī bhavatyeṣā dhīrvināpyekakalpanāt

5.4.182

vagraho yo 'yamabhinnaprakāśa',kiṃ bhedagrahaṇenāta āha---na ca bhinneti /
nābhinnākārabuddhibodhyo bheda', bhadābhedavivekānupapatteriti bhāva' ||178||
nanvasatyapyekasmin samudāyālambano /
ayamabhinnāvasabhāso bhaviṣyatītyata āha--- samudāya iti /
ye hi sāmānyameva sarvajagatsaṃviditamapalapanti kutasteṣāṃ samudāyo nāmārthāntaraṃ, yadālambano 'bhinnapratibhāso bhaviṣyati /
api ca sarvadā sarve caikaṃ dravyamavabudhyatnate kathaṃ tadanyathā bhaviṣyatītyāha--- na ca sarvadeti ||179||
kiñcāyaṃ samudāyo 'pi naikajātyā vinopapadyeta /
na hi nānājātīyeṣu vṛkṣaghaṭaloṣṭeṣu kasyacit samudāyabuddhirasti /
ata' samudāye 'pīṣyamāṇe 'ṇutvasāmānayamabhyupagantavyamāpadyeta bhavatāmityāha--- na ceti /
hetau ca' ||180||
nanu nānekāvayavavṛttyanusandhānena vinā tatsāmānyarūpaṃ dravyamabhyupagantuṃ śakyam /
na caindriyakaṃ jñānametā(vi?va) ti samarthamavikalpakatvāt tasya /
ata āha---sāmānyamitīti /
yadyapyekānugamakḷptestannānāvayavavyāsaṅgi dravyaṃ sāmānyamityevaṃ vikalpya na gṛhyate /
tathāpi tadekarūpaṃ tāvannirvikalpakenāpi gṛhyata eveti nāpahnotuṃ śakyata iti vyāsajyavṛttyavayavisāmānyanyāyena prativyaktivartino 'pi gotvādisāmānyasyaikandriyakatvaṃ darśayitavyam /
tadapi sāmānyamityena rūpeṇāgrāhyaṃ vastuta' sāmānyameva gṛhyate /
śabdādismaraṇottarakālaṃ tvanekānugamāvamarśāt sāmānyamiti vikalpya gṛhyate /
idaṃ ca savikalpakasiddhāvuktameva /
ato naivaṃ vācyam--- astvavayavisāmānysaya svalakṣaṇāparanāmna indriyairgrahaṇam, na tu prativyaktiniveśina iti ||181||
vyāsajya vartamānasya sāmānyasya yathendriyai' /
grahaṇaṃ tadvadeva syāt prativyaktiniveśina'

5.4.183

mīmāṃsakaiśca nāvaśyamiṣyante paramāṇava' /
yadabalenopalabdhasya mithyātvaṃ kalpayed bhavān

5.4.184

samūharūpaṃ pratyakṣamadṛśyai' paramāṇubhi' /
yo 'pahanute śaśasyāpi so 'bhāvaṃ śṛṅgato vadet

5.4.185

ubhayatrāpi pratyayāviśeṣādityāha---vyāsajyeti /
tadanenaitadāpāditam-kimidaṃ mudhaiva sāmānyasya pratyakṣatā neṣyate, viśeṣamapi hi pratyakṣamicchadbhirbalātsāmānyameva pratyakṣamāśrayaṇīyam, sarvasya hi sunipuṇaṃ nirūpyamāṇasya rūpāde' sāmānyarūpatvād, dravyasya ca nānāvayavasādhāramasya tādrūpyāt, svattraṃ paramāṇusañcayamātrasya cānupalambhād dravyāpalāpe ca pratyakṣavirodhāt /
ato 'vayavisāmānyaṃ tatsamavetāni ca gotvādisāmānyāni sarvāṇyeva pratyakṣāṇi na viśeṣā eveti tātparyam /
evamparatvādeva ca pradeśāntarasiddhasāmānyāvayavisāmānyapratyakṣatāpratipādanena na punaruktatā codanīyetī ||182||
nanu bhavadbhirmīmāṃsakaistāvadavasyamabhyupagantavyā' paramāṇava' /
atasteṣāmevobhayasiddhānāṃ paramekākārabuddhijananaśaktimātramevopakalpitam /
kiṃ dharmikalpanayā /
laghīyasī hi tatkalpanāto dharmakalpanā /
ata āha---mīmāṃsakaiśceti /
ayamabhiprāya' /
yaddhi pramāṇenopanīyate, tadasmābhiriṣyate, na ca sthūlaṃ hitvā paramāṇava evākṣajāyāṃ buddhau bhāsante, yattānupetya sthūlamavajānīmahe /
tadānuguṇyena tu yadyaṇavo vyā(pa?pā) dyante, bhavantu, na tadvalena mūlabhūtaṃ sthūlamapalapitumutsahāmaha iti ||183||
pratyakṣaṃ tu sthūlamadṛśyai' paramāṇubhi' nihanuvānasya śaśo 'pi tadviṣāṇadhiyā nihnotavya' prāpta ityāha---samūharūpamiti ||184||
samūhaparamārthatve sthite tatsiddhihetukā /
yadi nāmāvagamyeta paramāṇvastitā puna'

5.4.186

tasmād yad gṛhyate vastu yena rūpeṇa sarvadā /
tattathevābhyupetavyaṃ sāmānyamathavetarat

5.4.187

sattādisāmānyamapekṣya sarvaṃ gotvādyasādhāraṇatāmupaiti /
tasmādasādhāraṇam akṣagamyaṃ vadan na sāmānyamapahanuvīta

5.4.188

sāmānyarūpeṇa na gṛhyate cet kiṃ vāstyasādhāraṇabuddhiratra /
kimidānīṃ śaśaviṣāṇakalpa' paramāṇava' /
netyāha--samūheti /
na hyatra kalpanālāghavena pratyakṣasiddho dharmī paratyāgamarhati /
siddhe ca tasmistadanuguṇā' paramāṇava iti kena neṣyate /
siddhyupāyastu teṣāmanyo nāstīti paramāṇavo nāvaśyamiṣyanta ityuktaṃ bhavati ||185||
ato yadeva vastu sāmānyaviśeṣayoraparokṣaṃ gṛhyate, tat tathaivāparokṣamapahnotuṃ śakyate /
gotvādisāmānyānāmapi sattādiparasāmānyāpekṣayāsādhāraṇatvāt /
ato yadyasādhāraṇaṃ pratyakṣamityāgraho bhavatāmevamapi na gotvādisāmānyamapratyakṣamiti
pratyakṣasāmarthyasiddhatvānna śakyamapahnotumityāha--- sattāditi ||187||
yadi tūcyate pratyakṣeṇa gṛhyamāṇamapi sāmānyaṃ na sāmānyollekhena gṛhyata iti(na) pratyakṣamiti, tadetadāśaṅkate---sāmānyeti /
pariharati kiṃ veti /
evaṃ hyasādhāraṇamapi na pratyakṣaṃ bhavet /
tatrāpi nirvikalpakā
yadvastu loka' pratipadyate 'smin dvidhāpi tacchakyata eva vaktum

Original text: Mīmāṃsaślokavārttika with Sucaritamiśra's Kāśikā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc