Matsya Purana · Chapter 51

ye pūjyāḥ syur dvijātīnām agnayaḥ sūta sarvadā
tānidānīṃ samācakṣva tadvaṃśaṃ cānupūrvaśaḥ //

yo 'sāv agnirabhīmānī smṛtaḥ svāyambhuve 'ntare
brahmaṇo mānasaḥ putras tasmātsvāhā vyajījanat //

pāvakaṃ pavamānaṃ ca śuciragniśca yaḥ smṛtaḥ
nirmathyaḥ pavamāno 'gnir vaidyutaḥ pāvakātmajaḥ //

śuciragniḥ smṛtaḥ sauraḥ sthāvarāścaiva te smṛtāḥ
pavamānātmajo hy agnir havyavāhaḥ sa ucyate //

pāvakaḥ saharakṣastu havyavāhamukhaḥ śuciḥ
devānāṃ havyavāho 'gniḥ prathamo brahmaṇaḥ sutaḥ //

saharakṣaḥ surāṇāṃ tu trayāṇāṃ te trayo 'gnayaḥ
eteṣāṃ putrapautrāśca catvāriṃśattathaiva ca //

pravakṣye nāmatastānvai pravibhāgena tānpṛthak
pāvano laukiko hy agniḥ prathamo brahmaṇaśca yaḥ //

brahmaudanāgnis tatputro bharato nāma viśrutaḥ
vaiśvānaro havyavāho vahanhavyaṃ mamāra saḥ //

sa mṛto 'tharvaṇaḥ putro mathitaḥ puṣkarodadhiḥ
yo 'tharvā laukiko hy agnir dakṣiṇāgniḥ sa ucyate //

bhṛgoḥ prajāyatātharvā hy aṅgirātharvaṇaḥ smṛtaḥ
tasya hy alaukiko hy agnir dakṣiṇāgniḥ sa vai smṛtaḥ //

atha yaḥ pavamānastu nirmathyo 'gniḥ sa ucyate
sa ca vai gārhapatyo 'gniḥ prathamo brahmaṇaḥ smṛtaḥ //

tataḥ sabhyāvasathyau ca saṃśatyās tau sutāvubhau
tataḥ ṣoḍaśa nadyastu cakame havyavāhanaḥ
yaḥ khalvāhavanīyo 'gnir abhimānī dvijaiḥ smṛtaḥ //

kāverīṃ kṛṣṇaveṇīṃ ca narmadāṃ yamunāṃ tathā
godāvarīṃ vitastāṃ ca candrabhāgāmirāvatīm //

vipāśāṃ kauśikīṃ caiva śatadruṃ sarayūṃ tathā
sītāṃ manasvinīṃ caiva hrādinīṃ pāvanāṃ tathā //

tāsu ṣoḍaśadhātmānaṃ pravibhajya pṛthakpṛthak
tadā tu viharaṃstāsu dhiṣṇyecchaḥ sa babhūva ha //

svābhidhānasthitā dhiṣṇyās tāsūtpannāśca dhiṣṇavaḥ
dhiṣṇyeṣu jajñire yasmāt tataste dhiṣṇavaḥ smṛtāḥ //

ityete vai nadīputrā dhiṣṇyeṣu pratipedire
teṣāṃ viharaṇīyā ye upastheyāśca tāñśṛṇu
vibhuḥ pravāhaṇo 'gnīdhras tatrasthā dhiṣṇavo 'pare //

viharati yathāsthānaṃ puṇyāhe samupakrame
anirdeśyānivāryāṇām agnīnāṃ śṛṇuta kramam //

vāsavo 'gniḥ kṛśānuryo dvitīyottaravedikaḥ
samrāḍagnisuto hyaṣṭāv upatiṣṭhanti tāndvijāḥ //

parjanyaḥ pavamānastu dvitīyaḥ so 'nudṛśyate
pāvakoṣṇaḥ samūhyastu vottare so 'gnirucyate //

havyasūdo hy asaṃmṛjyaḥ śāmitraḥ sa vibhāvyate
śatadhāmā sudhājyotī raudraiśvaryaḥ sa ucyate //

brahmajyotir vasudhāmā brahmasthānīya ucyate
ajaikapādupastheyaḥ sa vai śālāmukho yataḥ //

anirdeśyo hyahirbudhnyo bahirante tu dakṣiṇau
putrā hyete tu sarvasya upastheyā dvijaiḥ smṛtāḥ //

tato viharaṇīyāṃstu vakṣyāmyaṣṭau tu tānsutān
hautriyasya suto hyagnir barhiṣo havyavāhanaḥ //

praśaṃsyo 'gniḥ pracetāstu dvitīyaḥ saṃsahāyakaḥ
suto hyagner viśvavedā brāhmaṇācchaṃsirucyate //

apāṃ yoniḥ smṛtaḥ svāmbhaḥ seturnāma vibhāvyate
dhiṣṇya āharaṇā hyete somenejyanta vai dvijaiḥ //

tato yaḥ pāvako nāmnā yaḥ sadbhiryoga ucyate
agniḥ so 'vabhṛtho jñeyo varuṇena sahejyate //

hṛdayasya suto hyagner jaṭhare 'sau nṛṇāṃ pacan
manyumāñjaṭharaścāgnir viddhāgniḥ satataṃ smṛtaḥ //

parasparotthito hyagnir bhūtānīha vibhurdahan
agnermanyumataḥ putro ghoraḥ saṃvartakaḥ smṛtaḥ //

pibannapaḥ sa vasati samudre vaḍavāmukhe
samudravāsinaḥ putraḥ saharakṣo vibhāvyate //

saharakṣastu vai kāmān gṛhe sa vasate nṛṇām
kravyādagniḥ sutastasya puruṣānyo 'tti vai mṛtān //

ityete pāvakasyāgner dvijaiḥ putrāḥ prakīrtitāḥ
tataḥ sutāstu sauvīryād gandharvairasurair hṛtāḥ //

mathito yastvaraṇyāṃ tu so 'gnirāpa samindhanam
āyur nāmnā tu bhagavān paśau yastu praṇīyate //

āyuṣo mahimānputro dahanastu tataḥ sutaḥ
pākayajñeṣv abhīmānī hutaṃ havyaṃ bhunakti yaḥ //

sarvasmāddevalokācca havyaṃ kavyaṃ bhunakti yaḥ
putro 'sya sahito hyagnir adbhutaḥ sa mahāyaśāḥ //

prāyaścitteṣvabhīmānī hṛtaṃ havyaṃ bhunakti yaḥ
adbhutasya suto vīro devāṃśastu mahānsmṛtaḥ //

vividhāgnistatastasya tasya putro mahākaviḥ
vividhāgnisutādarkād agnayo 'ṣṭau sutāḥ smṛtāḥ //

kāmyāsviṣṭiṣvabhīmānī rakṣohāyatikṛcca yaḥ
surabhirvasumānnādo haryaśvaścaiva rukmavān //

pravargyaḥ kṣemavāṃścaiva ityaṣṭau ca prakīrtitāḥ
śucyagnestu prajā hyeṣā agnayaśca caturdaśa //

ityete hyagnayaḥ proktāḥ praṇītā ye hi cādhvare
samatīte tu sarge ye yāmaiḥ saha surottamaiḥ //

svāyambhuve 'ntare pūrvam agnayaste 'bhimāninaḥ
ete viharaṇīyeṣu cetanācetaneṣviha //

sthānābhimānino 'gnīdhrāḥ prāgāsanhavyavāhanāḥ
kāmyanaimittikādyāste ye te karmasvavasthitāḥ //

pūrve manvantare 'tīte śukrairyāmaiśca taiḥ saha
ete devagaṇaiḥ sārdhaṃ prathamasyāntare manoḥ //

ityetā yonayo hyaktāḥ sthānākhyā jātavedasām
svārociṣādiṣu jñeyāḥ savarṇānteṣu saptasu //

tairevaṃ tu prasaṃkhyātaṃ sāmpratānāgateṣviha
manvantareṣu sarveṣu lakṣaṇaṃ jātavedasām //

manvantareṣu sarveṣu nānārūpaprayojanaiḥ
vartante vartamānaiśca yāmairdevaiḥ sahāgnayaḥ //

anāgataiḥ suraiḥ sārdhaṃ vatsyanto 'nāgatāstvatha
ityeṣa pracayo 'gnīnāṃ mayā prokto yathākramam
vistareṇānupūrvyā ca kimanyacchrotumicchatha //