મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 51

યે પૂજ્યાઃ સ્યુર્ દ્વિજાતીનામ્ અગ્નયઃ સૂત સર્વદા
તાનિદાનીં સમાચક્ષ્વ તદ્વંશં ચાનુપૂર્વશઃ ॥

યો ઽસાવ્ અગ્નિરભીમાની સ્મૃતઃ સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે
બ્રહ્મણો માનસઃ પુત્રસ્ તસ્માત્સ્વાહા વ્યજીજનત્ ॥

પાવકં પવમાનં ચ શુચિરગ્નિશ્ચ યઃ સ્મૃતઃ
નિર્મથ્યઃ પવમાનો ઽગ્નિર્ વૈદ્યુતઃ પાવકાત્મજઃ ॥

શુચિરગ્નિઃ સ્મૃતઃ સૌરઃ સ્થાવરાશ્ચૈવ તે સ્મૃતાઃ
પવમાનાત્મજો હ્ય્ અગ્નિર્ હવ્યવાહઃ સ ઉચ્યતે ॥

પાવકઃ સહરક્ષસ્તુ હવ્યવાહમુખઃ શુચિઃ
દેવાનાં હવ્યવાહો ઽગ્નિઃ પ્રથમો બ્રહ્મણઃ સુતઃ ॥

સહરક્ષઃ સુરાણાં તુ ત્રયાણાં તે ત્રયો ઽગ્નયઃ
એતેષાં પુત્રપૌત્રાશ્ચ ચત્વારિંશત્તથૈવ ચ ॥

પ્રવક્ષ્યે નામતસ્તાન્વૈ પ્રવિભાગેન તાન્પૃથક્
પાવનો લૌકિકો હ્ય્ અગ્નિઃ પ્રથમો બ્રહ્મણશ્ચ યઃ ॥

બ્રહ્મૌદનાગ્નિસ્ તત્પુત્રો ભરતો નામ વિશ્રુતઃ
વૈશ્વાનરો હવ્યવાહો વહન્હવ્યં મમાર સઃ ॥

સ મૃતો ઽથર્વણઃ પુત્રો મથિતઃ પુષ્કરોદધિઃ
યો ઽથર્વા લૌકિકો હ્ય્ અગ્નિર્ દક્ષિણાગ્નિઃ સ ઉચ્યતે ॥

ભૃગોઃ પ્રજાયતાથર્વા હ્ય્ અઙ્ગિરાથર્વણઃ સ્મૃતઃ
તસ્ય હ્ય્ અલૌકિકો હ્ય્ અગ્નિર્ દક્ષિણાગ્નિઃ સ વૈ સ્મૃતઃ ॥

અથ યઃ પવમાનસ્તુ નિર્મથ્યો ઽગ્નિઃ સ ઉચ્યતે
સ ચ વૈ ગાર્હપત્યો ઽગ્નિઃ પ્રથમો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતઃ ॥

તતઃ સભ્યાવસથ્યૌ ચ સંશત્યાસ્ તૌ સુતાવુભૌ
તતઃ ષોડશ નદ્યસ્તુ ચકમે હવ્યવાહનઃ
યઃ ખલ્વાહવનીયો ઽગ્નિર્ અભિમાની દ્વિજૈઃ સ્મૃતઃ ॥

કાવેરીં કૃષ્ણવેણીં ચ નર્મદાં યમુનાં તથા
ગોદાવરીં વિતસ્તાં ચ ચન્દ્રભાગામિરાવતીમ્ ॥

વિપાશાં કૌશિકીં ચૈવ શતદ્રું સરયૂં તથા
સીતાં મનસ્વિનીં ચૈવ હ્રાદિનીં પાવનાં તથા ॥

તાસુ ષોડશધાત્માનં પ્રવિભજ્ય પૃથક્પૃથક્
તદા તુ વિહરંસ્તાસુ ધિષ્ણ્યેચ્છઃ સ બભૂવ હ ॥

સ્વાભિધાનસ્થિતા ધિષ્ણ્યાસ્ તાસૂત્પન્નાશ્ચ ધિષ્ણવઃ
ધિષ્ણ્યેષુ જજ્ઞિરે યસ્માત્ તતસ્તે ધિષ્ણવઃ સ્મૃતાઃ ॥

ઇત્યેતે વૈ નદીપુત્રા ધિષ્ણ્યેષુ પ્રતિપેદિરે
તેષાં વિહરણીયા યે ઉપસ્થેયાશ્ચ તાઞ્શૃણુ
વિભુઃ પ્રવાહણો ઽગ્નીધ્રસ્ તત્રસ્થા ધિષ્ણવો ઽપરે ॥

વિહરતિ યથાસ્થાનં પુણ્યાહે સમુપક્રમે
અનિર્દેશ્યાનિવાર્યાણામ્ અગ્નીનાં શૃણુત ક્રમમ્ ॥

વાસવો ઽગ્નિઃ કૃશાનુર્યો દ્વિતીયોત્તરવેદિકઃ
સમ્રાડગ્નિસુતો હ્યષ્ટાવ્ ઉપતિષ્ઠન્તિ તાન્દ્વિજાઃ ॥

પર્જન્યઃ પવમાનસ્તુ દ્વિતીયઃ સો ઽનુદૃશ્યતે
પાવકોષ્ણઃ સમૂહ્યસ્તુ વોત્તરે સો ઽગ્નિરુચ્યતે ॥

હવ્યસૂદો હ્ય્ અસંમૃજ્યઃ શામિત્રઃ સ વિભાવ્યતે
શતધામા સુધાજ્યોતી રૌદ્રૈશ્વર્યઃ સ ઉચ્યતે ॥

બ્રહ્મજ્યોતિર્ વસુધામા બ્રહ્મસ્થાનીય ઉચ્યતે
અજૈકપાદુપસ્થેયઃ સ વૈ શાલામુખો યતઃ ॥

અનિર્દેશ્યો હ્યહિર્બુધ્ન્યો બહિરન્તે તુ દક્ષિણૌ
પુત્રા હ્યેતે તુ સર્વસ્ય ઉપસ્થેયા દ્વિજૈઃ સ્મૃતાઃ ॥

તતો વિહરણીયાંસ્તુ વક્ષ્યામ્યષ્ટૌ તુ તાન્સુતાન્
હૌત્રિયસ્ય સુતો હ્યગ્નિર્ બર્હિષો હવ્યવાહનઃ ॥

પ્રશંસ્યો ઽગ્નિઃ પ્રચેતાસ્તુ દ્વિતીયઃ સંસહાયકઃ
સુતો હ્યગ્નેર્ વિશ્વવેદા બ્રાહ્મણાચ્છંસિરુચ્યતે ॥

અપાં યોનિઃ સ્મૃતઃ સ્વામ્ભઃ સેતુર્નામ વિભાવ્યતે
ધિષ્ણ્ય આહરણા હ્યેતે સોમેનેજ્યન્ત વૈ દ્વિજૈઃ ॥

તતો યઃ પાવકો નામ્ના યઃ સદ્ભિર્યોગ ઉચ્યતે
અગ્નિઃ સો ઽવભૃથો જ્ઞેયો વરુણેન સહેજ્યતે ॥

હૃદયસ્ય સુતો હ્યગ્નેર્ જઠરે ઽસૌ નૃણાં પચન્
મન્યુમાઞ્જઠરશ્ચાગ્નિર્ વિદ્ધાગ્નિઃ સતતં સ્મૃતઃ ॥

પરસ્પરોત્થિતો હ્યગ્નિર્ ભૂતાનીહ વિભુર્દહન્
અગ્નેર્મન્યુમતઃ પુત્રો ઘોરઃ સંવર્તકઃ સ્મૃતઃ ॥

પિબન્નપઃ સ વસતિ સમુદ્રે વડવામુખે
સમુદ્રવાસિનઃ પુત્રઃ સહરક્ષો વિભાવ્યતે ॥

સહરક્ષસ્તુ વૈ કામાન્ ગૃહે સ વસતે નૃણામ્
ક્રવ્યાદગ્નિઃ સુતસ્તસ્ય પુરુષાન્યો ઽત્તિ વૈ મૃતાન્ ॥

ઇત્યેતે પાવકસ્યાગ્નેર્ દ્વિજૈઃ પુત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ
તતઃ સુતાસ્તુ સૌવીર્યાદ્ ગન્ધર્વૈરસુરૈર્ હૃતાઃ ॥

મથિતો યસ્ત્વરણ્યાં તુ સો ઽગ્નિરાપ સમિન્ધનમ્
આયુર્ નામ્ના તુ ભગવાન્ પશૌ યસ્તુ પ્રણીયતે ॥

આયુષો મહિમાન્પુત્રો દહનસ્તુ તતઃ સુતઃ
પાકયજ્ઞેષ્વ્ અભીમાની હુતં હવ્યં ભુનક્તિ યઃ ॥

સર્વસ્માદ્દેવલોકાચ્ચ હવ્યં કવ્યં ભુનક્તિ યઃ
પુત્રો ઽસ્ય સહિતો હ્યગ્નિર્ અદ્ભુતઃ સ મહાયશાઃ ॥

પ્રાયશ્ચિત્તેષ્વભીમાની હૃતં હવ્યં ભુનક્તિ યઃ
અદ્ભુતસ્ય સુતો વીરો દેવાંશસ્તુ મહાન્સ્મૃતઃ ॥

વિવિધાગ્નિસ્તતસ્તસ્ય તસ્ય પુત્રો મહાકવિઃ
વિવિધાગ્નિસુતાદર્કાદ્ અગ્નયો ઽષ્ટૌ સુતાઃ સ્મૃતાઃ ॥

કામ્યાસ્વિષ્ટિષ્વભીમાની રક્ષોહાયતિકૃચ્ચ યઃ
સુરભિર્વસુમાન્નાદો હર્યશ્વશ્ચૈવ રુક્મવાન્ ॥

પ્રવર્ગ્યઃ ક્ષેમવાંશ્ચૈવ ઇત્યષ્ટૌ ચ પ્રકીર્તિતાઃ
શુચ્યગ્નેસ્તુ પ્રજા હ્યેષા અગ્નયશ્ચ ચતુર્દશ ॥

ઇત્યેતે હ્યગ્નયઃ પ્રોક્તાઃ પ્રણીતા યે હિ ચાધ્વરે
સમતીતે તુ સર્ગે યે યામૈઃ સહ સુરોત્તમૈઃ ॥

સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે પૂર્વમ્ અગ્નયસ્તે ઽભિમાનિનઃ
એતે વિહરણીયેષુ ચેતનાચેતનેષ્વિહ ॥

સ્થાનાભિમાનિનો ઽગ્નીધ્રાઃ પ્રાગાસન્હવ્યવાહનાઃ
કામ્યનૈમિત્તિકાદ્યાસ્તે યે તે કર્મસ્વવસ્થિતાઃ ॥

પૂર્વે મન્વન્તરે ઽતીતે શુક્રૈર્યામૈશ્ચ તૈઃ સહ
એતે દેવગણૈઃ સાર્ધં પ્રથમસ્યાન્તરે મનોઃ ॥

ઇત્યેતા યોનયો હ્યક્તાઃ સ્થાનાખ્યા જાતવેદસામ્
સ્વારોચિષાદિષુ જ્ઞેયાઃ સવર્ણાન્તેષુ સપ્તસુ ॥

તૈરેવં તુ પ્રસંખ્યાતં સામ્પ્રતાનાગતેષ્વિહ
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ લક્ષણં જાતવેદસામ્ ॥

મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ નાનારૂપપ્રયોજનૈઃ
વર્તન્તે વર્તમાનૈશ્ચ યામૈર્દેવૈઃ સહાગ્નયઃ ॥

અનાગતૈઃ સુરૈઃ સાર્ધં વત્સ્યન્તો ઽનાગતાસ્ત્વથ
ઇત્યેષ પ્રચયો ઽગ્નીનાં મયા પ્રોક્તો યથાક્રમમ્
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યા ચ કિમન્યચ્છ્રોતુમિચ્છથ ॥