Matsya Purana · Chapter 48

turvasostu suto garbho gobhānustasya cātmajaḥ
gobhānostu suto vīras trisāriraparājitaḥ //

karaṃdhamastu traisārir bharatastasya cātmajaḥ
duṣyantaḥ pauravasyāpi tasya putro hy akalmaṣaḥ //

evaṃ yayātiśāpena jarāsaṃkramaṇe purā
turvasoḥ pauravaṃ vaṃśaṃ praviveśa purā kila //

duṣyantasya tu dāyādo varūtho nāma pārthivaḥ
varūthāttu tathāṇḍīraḥ saṃdhānastasya cātmajaḥ //

pāṇḍyaśca keralaścaiva colaḥ karṇastathaiva ca
teṣāṃ janapadāḥ sphītāḥ pāṇḍyāścolāḥ sakeralāḥ //

druhyostu tanayau śūrau setuḥ ketustathaiva ca
setuputraḥ śaradvāṃstu gandhārastasya cātmajaḥ //

khyāyate yasya nāmnāsau gandhāraviṣayo mahān
āraṭṭadeśajāstasya turagā vājināṃ varāḥ //

gandhāraputro dharmastu ghṛtastasyātmajo 'bhavat
ghṛtācca viduṣo jajñe pracetāstasya cātmajaḥ //

pracetasaḥ putraśataṃ rājānaḥ sarva eva te
mleccharāṣṭrādhipāḥ sarve udīcīṃ diśam āśritāḥ //

anoścaiva sutā vīrās trayaḥ paramadhārmikāḥ
sabhānaraścākṣuṣaśca parameṣus tathaiva ca //

sabhānarasya putrastu vidvānkolāhalo nṛpaḥ
kolāhalasya dharmātmā saṃjayo nāma viśrutaḥ //

saṃjayasyābhavatputro vīro nāma puraṃjayaḥ
janamejayo mahārāja puraṃjayasuto 'bhavat //

janamejayasya rājarṣer mahāśālo 'bhavatsutaḥ
āsīd indrasamo rājā pratiṣṭhitayaśābhavat //

mahāmanāḥ sutastasya mahāśālasya dhārmikaḥ
saptadvīpeśvaro jajñe cakravartī mahāmanāḥ //

mahāmanāstu dvau putrau janayāmāsa viśrutau
uśīnaraṃ ca dharmajñaṃ titikṣuṃ caiva tāv ubhau //

uśīnarasya patnyastu pañca rājarṣisambhavāḥ
bhṛśā kṛśā navā darśā yā ca devī dṛṣadvatī //

uśīnarasya putrāstu tāsu jātāḥ kulodvahāḥ
tapasā te tu mahatā jātā vṛddhasya dhārmikāḥ //

bhṛśāyāstu nṛgaḥ putro navāyā nava eva ca
kṛśāyāstu kṛśo jajñe darśāyāḥ suvrato 'bhavat
dṛṣadvatyāḥ sutaścāpi śibir auśīnaro nṛpaḥ //

śibestu śibayaḥ putrāś catvāro lokaviśrutāḥ
pṛthudarbhaḥ suvīraśca kekayo bhadrakastathā //

teṣāṃ janapadāḥ sphītāḥ kekayā bhadrakāstathā
sauvīrāścaiva paurāśca nṛgasya kekayāstathā //

suvratasya tathāmbaṣṭhā kṛśasya vṛṣalā purī
navasya navarāṣṭraṃ tu titikṣostu prajāṃ śṛṇu //

titikṣurabhavadrājā pūrvasyāṃ diśi viśrutaḥ
bṛhadrathaḥ sutastasya tasya seno 'bhavatsutaḥ //

senasya sutapā jajñe sutapastanayo baliḥ
jāto mānuṣayonyāṃ tu kṣīṇe vaṃśe prajecchayā //

mahāyogī tu sa balir baddho bandhairmahātmanā
putrānutpādayāmāsa kṣetrajānpañca pārthivān //

aṅgaṃ sa janayāmāsa vaṅgaṃ suhmaṃ tathaiva ca
puṇḍraṃ kaliṅgaṃ ca tathā bāleyaṃ kṣetramucyate
bāleyā brāhmaṇāścaiva tasya vaṃśakarāḥ prabho //

baleśca brahmaṇā datto varaḥ prītena dhīmataḥ
mahāyogitvamāyuśca kalpasya parimāṇakam //

saṃgrāme cāpyajeyatvaṃ dharme caivottamā matiḥ
traikālyadarśanaṃ caiva prādhānyaṃ prasave tathā //

jayaṃ cāpratimaṃ yuddhe dharme tattvārthadarśanam
caturo niyatānvarṇān sa vai sthāpayitā prabhuḥ //

teṣāṃ ca pañca dāyādā vaṅgāṅgāḥ suhmakāstathā
puṇḍrāḥ kaliṅgāśca tathā aṅgasya tu nibodhata //

kathaṃ baleḥ sutā jātāḥ pañca tasya mahātmanaḥ
kiṃnāmnī mahiṣī tasya janitā katama ṛṣiḥ //

kathaṃ cotpāditāstena tannaḥ prabrūhi pṛcchatām
māhātmyaṃ ca prabhāvaṃ ca nikhilena vadasva tat //

athośija iti khyāta āsīdvidvānṛṣiḥ purā
patnī vai mamatā nāma babhūvāsya mahātmanaḥ //

uśijasya yavīyānvai bhrātṛpatnīmakāmayat
bṛhaspatirmahātejā mamatāmetya kāmataḥ //

uvāca mamatā taṃ tu devaraṃ varavarṇinī
antarvatnyasmi te bhrātur jyeṣṭhasya tu viramyatām //

ayaṃ tu me mahābhāga garbhaḥ kupyedbṛhaspate
auśijo bhrātṛjanyaste sopāṅgaṃ vedamudgiran //

amogharetāstvaṃ cāpi na māṃ bhajitumarhasi
asminn evaṃ gate kāle yathā vā manyase prabho //

evamuktastathā samyag bṛhattejā bṛhaspatiḥ
kāmātmā sa mahātmāpi na manaḥ so 'bhyavārayat //

saṃbabhūvaiva dharmātmā tayā sārdhamakāmayā
utsṛjantaṃ tu tadreto vācaṃ garbho 'bhyabhāṣata //

bho tāta vācāmadhipa dvayornāstīha saṃsthitiḥ
amogharetāstvaṃ cāpi pūrvaṃ cāhamihāgataḥ //

so 'śapattaṃ tataḥ kruddha evamukto bṛhaspatiḥ
putraṃ jyeṣṭhasya vai bhrātur garbhasthaṃ bhagavānṛṣiḥ //

yasmāttvamīdṛśe kāle garbhastho 'pi niṣedhasi
māmevamuktavāṃstasmāt tamo dīrghaṃ pravekṣyasi //

tato dīrghatamā nāma śāpādṛṣirajāyata
ato 'ṃśajo bṛhatkīrtir bṛhaspatirivaujasā //

ūrdhvaretāstato 'sau vai vasate bhrāturāśrame
sa dharmānsaurabheyāṃstu vṛṣabhācchrutavāṃstataḥ //

tasya bhrātā pitṛvyo yaś cakāra bharaṇaṃ tadā
tasminnivasatastasya yadṛcchātastu vai vṛṣaḥ //

yajñārthamāhṛtāndarbhāṃś cacāra surabhīsutaḥ
jagrāha taṃ dīrghatamāḥ śṛṅgayostu catuṣpadam //

tenāsau nigṛhītaśca na cacāla padātpadam
tato 'bravīdvṛṣastaṃ vai muñca māṃ balināṃ vara //

na mayāsāditastāta balavāṃstvatsamaḥ kvacit
mama cānyaḥ samo vāpi na hi me balasaṃkhyayā
muñca tāteti ca punaḥ prītaste 'haṃ varaṃ vṛṇu //

evamukto 'bravīdenaṃ jīvanme tvaṃ kva yāsyasi
eṣa tvāṃ na vimokṣyāmi parasvādaṃ catuṣpadam //

nāsmākaṃ vidyate tāta pātakaṃ steyameva ca
bhakṣyābhakṣyaṃ tathā caiva peyāpeyaṃ tathaiva ca //

dvipadāṃ bahavo hy ete dharma eṣa gavāṃ smṛtaḥ
kāryākārye na vāgamyā gamanaṃ ca tathaiva ca //

gavāṃ dharmaṃ tu vai śrutvā saṃbhrāntastu visṛjya tam
śaktyānnapānadānāttu gopatiṃ saṃprasādayat //

prasādite gate tasmin godharmaṃ bhaktitastu saḥ
manasaiva samādadhyau tanniṣṭhastatparo hi saḥ //

tato yavīyasaḥ patnīṃ gautamasyābhyapadyata
kṛtāvalepāṃ tāṃ matvā so 'naḍvāniva na kṣamaḥ //

godharmaṃ tu paraṃ matvā snuṣāṃ tāmabhyapadyata
nirbhartsya cainaṃ ruddhvā ca bāhubhyāṃ sampragṛhya ca //

bhāvyamarthaṃ tu taṃ jñātvā māhātmyāttamuvāca sā
viparyayaṃ tu tvaṃ labdhvā anaḍvāniva vartase //

gamyāgamyaṃ na jānīṣe godharmātprārthayansutām
durvṛttaṃ tvāṃ tyajāmyadya gaccha tvaṃ svena karmaṇā //

kāṣṭhe samudge prakṣipya gaṅgāmbhasi samutsṛjat
yasmāttvamandho vṛddhaśca bhartavyo duradhiṣṭhitaḥ //

tamuhyamānaṃ vegena srotaso 'bhyāśamāgataḥ
jagrāha taṃ sa dharmātmā balir vairocanistadā //

antaḥpure jugopainaṃ bhakṣyabhojyaiśca tarpayan
prītaścaiva vareṇaiva cchandayāmāsa vai balim //

tasmācca sa varaṃ vavre putrārthe dānavarṣabhaḥ
saṃtānārthaṃ mahābhāga bhāryāyāṃ mama mānada
putrāndharmārthatattvajñān utpādayitumarhasi //

evamukto 'tha devarṣis tathāstvityuktavān prabhuḥ
sa tasya rājā svāṃ bhāryāṃ sudeṣṇāṃ nāma prāhiṇot
andhaṃ vṛddhaṃ ca taṃ jñātvā na sā devī jagāma ha //

śūdrāṃ dhātreyikāṃ tasmāv andhāya prāhiṇottadā
tasyāṃ kakṣīvadādīṃśca śūdrayonāv ṛṣir vaśī //

janayāmāsa dharmātmā śūdrān ityevamādikam
uvāca taṃ balī rājā dṛṣṭvā kakṣīvadādikān //

pravīṇān ṛṣidharmasya ceśvarān brahmavādinaḥ
vidvān pratyakṣadharmāṇāṃ buddhimān vṛttimāñchucīn //

mamaiva ceti hovāca taṃ dīrghatamasaṃ baliḥ
natyuvāca munistaṃ vai mamaivamiti cābravīt //

utpannāḥ śūdrayonā tu bhavacchande surottama
andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ jñātvā sudeṣṇā mahiṣī tava
prāhiṇod avamānānme śūdrāṃ dhātreyikāṃ nṛpa //

tataḥ prasādayāmāsa balis tamṛṣisattamam
baliḥ sudeṣṇāṃ tāṃ bhāryāṃ bhartsayāmāsa dānavaḥ //

punaścainām alaṃkṛtya ṛṣaye pratyapādayat
tāṃ sa dīrghatamā devīṃ tathā kṛtavatīṃ tadā //

dadhnā lavaṇamiśreṇa tv abhyaktaṃ madhukena tu
liha mām ajugupsantī āpādatalamastakam
tatastvaṃ prāpsyase devi putrānvai manasepsitān //

tasya sā tadvaco devī sarvaṃ kṛtavatī tadā
tasya sāpānam āsādya devī pariharattadā //

tāmuvāca tataḥ so 'tha yatte parihṛtaṃ śubhe
vināpānaṃ kumāraṃ tu janayiṣyasi pūrvajam //

nārhasi tvaṃ mahābhāga putraṃ me dātumīdṛśam
toṣitaśca yathāśakti prasādaṃ kuru me prabho //

tavāpacārāddevyeṣa nānyathā bhavitā śubhe
naiva dāsyati putraste pautrau vai dāsyate phalam //

tasyāpānaṃ vinā caiva yogyabhāvo bhaviṣyati
tasmād dīrghatamāṅgeṣu kukṣau spṛṣṭvedam abravīt //

prāśitaṃ yadyadaṅgeṣu na sopasthaṃ śucismite
tena tiṣṭhanti te garbhe paurṇamāsyām ivoḍurāṭ //

bhaviṣyanti kumārāstu pañca devasutopamāḥ
tejasvinaḥ suvṛttāśca yajvāno dhārmikāśca te //

tadaṃśastu sudeṣṇāyā jyeṣṭhaḥ putro vyajāyata
aṅgastathā kaliṅgaśca puṇḍraḥ suhmastathaiva ca //

vaṅgarājastu pañcaite baleḥ putrāśca kṣetrajāḥ
ityete dīrghatamasā balerdattāḥ sutāstathā //

pratiṣṭhāmāgatānāṃ hi brāhmaṇyaṃ kārayaṃstataḥ
tato mānuṣayonyāṃ sa janayāmāsa vai prajāḥ //

tatastaṃ dīrghatamasaṃ surabhirvākyamabravīt
vicārya yasmādgodharmaṃ pramāṇaṃ te kṛtaṃ vibho //

śaktyā cānanyayāsmāsu tena prītāsmi te 'nagha
tasmāttubhyaṃ tamo dīrgham āghrāyāpanudāmi vai //

bārhaspatyastathaivaiṣa pāpmā vai tiṣṭhati tvayi
jarāṃ mṛtyuṃ tamaścaiva āghrāyāpanudāmi te //

sadyaḥ sa ghrātamātrastu asito munisattamaḥ
āyuṣmāṃśca vapuṣmāṃśca cakṣuṣmāṃśca tato 'bhavat //

go 'bhyāhate tamasi vai gautamastu tato 'bhavat
kākṣīvāṃstu tato gatvā saha pitrā girivrajam //

dṛṣṭvā spṛṣṭvā piturvai sa hy upaviṣṭaściraṃ tapaḥ
tataḥ kālena mahatā tapasā bhāvitastu saḥ //

vidhūya mātṛjaṃ kāyaṃ brāhmaṇyaṃ prāptavānvibhuḥ
tato 'bravītpitā taṃ vai putravānasmyahaṃ tvayā //

satputreṇa tu dharmajña kṛtārtho 'haṃ yaśasvinā
muktvātmānaṃ tato 'sau vai prāptavānbrahmaṇaḥ kṣayam //

brāhmaṇyaṃ prāpya kākṣīvān sahasramasṛjatsutān
kauṣmāṇḍā gautamāścaiva smṛtāḥ kākṣīvataḥ sutāḥ //

ityeṣa dīrghatamaso balervairocanasya ca
samāgamo vaḥ kathitaḥ saṃtatiścobhayostathā //

balistānabhinandyāha pañca putrānakalmaṣān
kṛtārthaḥ so 'pi dharmātmā yogamāyāvṛtaḥ svayam //

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kālāpekṣaḥ sa vai prabhuḥ
tatrāṅgasya tu dāyādo rājāsīddadhivāhanaḥ //

dadhivāhanaputrastu rājā divirathaḥ smṛtaḥ
āsīd divirathāpatyaṃ vidvāndharmaratho nṛpaḥ //

sa hi dharmarathaḥ śrīmāṃs tena viṣṇupade girau
somaḥ śukreṇa vai rājñā saha pīto mahātmanā //

atha dharmarathasyābhūt putraścitrarathaḥ kila
tasya satyarathaḥ putras tasmāddaśarathaḥ kila //

lomapāda iti khyātas tasya śāntā sutābhavat
atha dāśarathir vīraś caturaṅgo mahāyaśāḥ //

ṛṣyaśṛṅgaprasādena jajñe svakulavardhanaḥ
caturaṅgasya putrastu pṛthulākṣa iti smṛtaḥ //

pṛthulākṣasutaścāpi campanāmā babhūva ha
campasya tu purī campā pūrvaṃ yā mālinī bhavat //

pūrṇabhadraprasādena haryaṅgo 'sya suto 'bhavat
yajñe vibhāṇḍakāccāsya vāraṇaḥ śatruvāraṇaḥ //

avatārayāmāsa mahīṃ mantrairvāhanamuttamam
haryaṅgasya tu dāyādo jāto bhadrarathaḥ kila //

atha bhadrarathasyāsīd bṛhatkarmā janeśvaraḥ
bṛhadbhānuḥ sutastasya tasmājjajñe mahātmavān //

bṛhadbhānustu rājendro janayāmāsa vai sutam
nāmnā jayadrathaṃ nāma tasmādbṛhadratho nṛpaḥ //

āsīdbṛhadrathāccaiva viśvajijjanamejayaḥ
dāyādastasya cāṅgo vai tasmātkarṇo 'bhavannṛpaḥ //

karṇasya vṛṣasenastu pṛthusenastathātmajaḥ
ete 'ṅgasyātmajāḥ sarve rājānaḥ kīrtitā mayā
vistareṇānupūrvyācca pūrostu śṛṇuta dvijāḥ //

kathaṃ sūtātmajaḥ karṇaḥ kathamaṅgasya cātmajaḥ
etad icchāmahe śrotum atyantakuśalo hy asi //

bṛhadbhānusuto jajñe rājā nāmnā bṛhanmanāḥ
tasya patnīdvayaṃ hy āsīc chaibyasya tanaye hy ubhe
yaśodevī ca satyā ca tayorvaṃśaṃ ca me śṛṇu //

jayadrathaṃ tu rājānaṃ yaśodevī hy ajījanat
sā bṛhanmanasaḥ satyā vijayaṃ nāma viśrutam //

vijayasya bṛhatputras tasya putro bṛhadrathaḥ
bṛhadrathasya putrastu satyakarmā mahāmanāḥ //

satyakarmaṇo 'dhirathaḥ sūtaścādhirathaḥ smṛtaḥ
yaḥ karṇaṃ pratijagrāha tena karṇastu sūtajaḥ
taccedaṃ sarvamākhyātaṃ karṇaṃ prati yathoditam //