Matsya Purana · Chapter 47

atha devo mahādevaḥ pūrvaṃ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ
vihārārthaṃ sa deveśo mānuṣeṣviha jayate //

devakyāṃ vasudevasya tapasā puṣkarekṣaṇaḥ
caturbāhustadā jāto divyarūpo jvalañśriyā //

śrīvatsalakṣaṇaṃ devaṃ dṛṣṭvā divyaiśca lakṣaṇaiḥ
uvāca vasudevastaṃ rūpaṃ saṃhara vai prabho //

bhīto 'haṃ deva kaṃsasya tatastvetadbravīmi te
mama putrā hatāstena jyeṣṭhāste bhīmavikramāḥ //

vasudevavacaḥ śrutvā rūpaṃ saṃharate 'cyutaḥ
anujñāpya tataḥ śauriṃ nandagopagṛhe 'nayat //

dattvainaṃ nandagopasya rakṣyatāmiti cābravīt
atastu sarvakalyāṇaṃ yādavānāṃ bhaviṣyati
ayaṃ tu garbho devakyāṃ jātaḥ kaṃsaṃ haniṣyati //

ka eṣa vasudevastu devakī ca yaśasvinī
nandagopaśca kastveṣa yaśodā ca mahāvratā //

yo viṣṇuṃ janayāmāsa yaṃ ca tātetyabhāṣata
yā garbhaṃ janayāmāsa yā cainaṃ tv abhyavardhayat //

puruṣaḥ kaśyapastvāsīd aditistu priyā smṛtā
brahmaṇaḥ kaśyapastvaṃśaḥ pṛthivyāstvaditistathā //

atha kāmānmahābāhur devakyāḥ samapūrayat
ye tayā kāṅkṣitā nityam ajātasya mahātmanaḥ //

so 'vatīrṇo mahīṃ devaḥ praviṣṭo mānuṣīṃ tanum
mohayansarvabhūtāni yogātmā yogamāyayā //

naṣṭe dharme tathā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule prabhuḥ
kartuṃ dharmasya saṃsthānam asurāṇāṃ praṇāśanam //

rukmiṇī satyabhāmā ca satyā nāgnajitī tathā
subhāmā ca tathā śaibyā gāndhārī lakṣmaṇā tathā //

mitravindā ca kālindī devī jāmbavatī tathā
suśīlā ca tathā mādrī kauśalyā vijayā tathā
evamādīni devīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa //

rukmiṇī janayāmāsa putrānraṇaviśāradān
cārudeṣṇaṃ raṇe śūraṃ pradyumnaṃ ca mahābalam //

sucāruṃ bhadracāruṃ ca sudeṣṇaṃ bhadrameva ca
paraśuṃ cāruguptaṃ ca cārubhadraṃ sucārukam
cāruhāsaṃ kaniṣṭhaṃ ca kanyāṃ cārumatīṃ tathā //

jajñire satyabhāmāyāṃ bhānurbhramaratekṣaṇaḥ
rohito dīptimāṃścaiva tāmraś cakro jalaṃdhamaḥ //

catasro jajñire teṣāṃ svasārastu yavīyasīḥ
jāmbavatyāḥ suto jajñe sāmbaḥ samitiśobhanaḥ //

mitravānmitravindaśca mitravindā varāṅganā
mitrabāhuḥ sunīthaśca nāgnajityāḥ prajā hi sā //

evamādīni putrāṇāṃ sahasrāṇi nibodhata
śataṃ śatasahasrāṇāṃ putrāṇāṃ tasya dhīmataḥ //

aśītiśca sahasrāṇi vāsudevasutāstathā
lakṣamekaṃ tathā proktaṃ putrāṇāṃ ca dvijottamāḥ //

upasaṅgasya tu sutau vajraḥ saṃkṣipta eva ca
bhūrīndraseno bhūriśca gaveṣaṇasutāv ubhau //

pradyumnasya tu dāyādo vaidarbhyāṃ buddhisattamaḥ
aniruddho raṇe 'ruddho jajñe 'sya mṛgaketanaḥ //

kāśyā supārśvatanayā sāmbāllebhe tarasvinaḥ
satyaprakṛtayo devāḥ pañca vīrāḥ prakīrtitāḥ //

tisraḥ koṭyaḥ pravīrāṇāṃ yādavānāṃ mahātmanām
ṣaṣṭiḥ śatasahasrāṇi vīryavanto mahābalāḥ //

devāṃśāḥ sarva eveha hy utpannāste mahaujasaḥ
devāsure hatā ye ca tv asurā ye mahābalāḥ //

ihotpannā manuṣyeṣu bādhante sarvamānavān
teṣāmutsādanārthāya utpanno yādave kule //

kulānāṃ śatamekaṃ ca yādavānāṃ mahātmanām
sarvametatkulaṃ yāvad vartate vaiṣṇave kule //

viṣṇusteṣāṃ praṇetā ca prabhutve ca vyavasthitaḥ
nideśasthāyinastasya kathyante sarvayādavāḥ //

saptarṣayaḥ kuberaśca yakṣo māṇicarastathā
śālakir nāradaścaiva siddho dhanvantaristathā //

ādidevastathā viṣṇur ebhistu saha daivataḥ
kimarthaṃ saṃghaśo bhūtāḥ smṛtāḥ sambhūtayaḥ kati //

bhaviṣyāḥ kati caivānye prādurbhāvā mahātmanaḥ
brahmakṣatreṣu śānteṣu kimarthamiha jāyate //

yadarthamiha sambhūto viṣṇurvṛṣṇyandhakottamaḥ
punaḥ punarmanuṣyeṣu tannaḥ prabrūhi pṛcchatām //

tyaktvā divyāṃ tanuṃ viṣṇur mānuṣeṣviha jāyate
yuge tv atha parāvṛtte kāle praśithile prabhuḥ //

devāsuravimardeṣu jāyate harirīśvaraḥ
hiraṇyakaśipau daitye trailokyaṃ prākpraśāsati //

balinādhiṣṭhite caiva purā lokatraye kramāt
sakhyamāsītparamakaṃ devānāmasuraiḥ saha //

yugākhyāsurasampūrṇaṃ hy āsīd atyākulaṃ jagat
nideśasthāyinaścāpi tayordevāsurāḥ samam //

mṛdho balivimardāya sampravṛddhaḥ sudāruṇaḥ
devānāmasurāṇāṃ ca ghoraḥ kṣayakaro mahān //

kartuṃ dharmavyavasthānaṃ jāyate mānuṣeṣviha
bhṛgoḥ śāpanimittaṃ tu devāsurakṛte tadā //

kathaṃ devāsurakṛte vyāpāraṃ prāptavānsvataḥ
devāsuraṃ yathā vṛttaṃ tannaḥ prabrūhi pṛcchatām //

teṣāṃ dāyanimittaṃ te saṃgrāmāstu sudāruṇāḥ
varāhādyā daśa dvau ca śaṇḍāmarkāntare smṛtāḥ //

nāmatastu samāsena śṛṇutaiṣāṃ vivakṣataḥ
prathamo nārasiṃhastu dvitīyaścāpi vāmanaḥ //

tṛtīyastu varāhaśca caturtho 'mṛtamanthanaḥ
saṃgrāmaḥ pañcamaścaiva saṃjātastārakāmayaḥ //

ṣaṣṭho hy āḍībakākhyastu saptamastraipurastathā
andhakākhyo 'ṣṭamasteṣāṃ navamo vṛtraghātakaḥ //

dhātraśca daśamaścaiva tato hālāhalaḥ smṛtaḥ
prathito dvādaśasteṣāṃ ghoraḥ kolāhalastathā //

hiraṇyakaśipur daityo nārasiṃhena pātitaḥ
vāmanena balir baddhas trailokyākramaṇe purā //

hiraṇyākṣo hato dvaṃdve pratighāte tu daivataiḥ
daṃṣṭrayā tu varāheṇa samudrastu dvidhā kṛtaḥ //

prahlādo nirjito yuddhe indreṇāmṛtamanthane
virocanastu prāhlādir nityam indravadhodyataḥ //

indreṇaiva tu vikramya nihatastārakāmaye
aśaknuvansa devānāṃ sarvaṃ soḍhuṃ sadaivatam //

nihatā dānavāḥ sarve trailokye tryambakeṇa tu
asurāśca piśācāśca dānavāścāndhakāhave //

hatā devamanuṣye sve pitṛbhiścaiva sarvaśaḥ
saṃpṛkto dānavairvṛtro ghoro hālāhale hataḥ //

tadā viṣṇusahāyena mahendreṇa nivartitaḥ
hato dhvaje mahendreṇa māyācchannastu yogavit
dhvajalakṣaṇamāviśya vipracittiḥ sahānujaḥ //

daityāṃśca dānavāṃścaiva saṃyatānkila saṃyutān
jayankolāhale sarvān devaiḥ parivṛto vṛṣā //

yajñasyāvabhṛthe dṛśyau śaṇḍāmarkau tu daivataiḥ
ete devāsure vṛttāḥ saṃgrāmā dvādaśaiva tu //

devāsurakṣayakarāḥ prajānāṃ tu hitāya vai
hiraṇyakaśipū rājā varṣāṇāmarbudaṃ babhau //

dvisaptati tathānyāni niyutānyadhikāni ca
aśītiṃ ca sahasrāṇi trailokyaiśvaryatāṃ gataḥ //

paryāyeṇa nu rājābhūd balirvarṣāyutaṃ punaḥ
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi niyutāni ca viṃśatiḥ //

bale rājyādhikārastu yāvatkālaṃ babhūva ha
tāvatkālaṃ tu prahlādo nivṛtto hy asuraiḥ saha //

indrāstrayaste vijñeyā asurāṇāṃ mahaujasaḥ
daityasaṃsthamidaṃ sarvam āsīddaśayugaṃ punaḥ //

trailokyamidamavyagraṃ mahendreṇānupālyate
asapatnamidaṃ sarvam āsīddaśayugaṃ punaḥ //

prahlādasya hate tasmiṃs trailokye kālaparyayāt
paryāyeṇa tu samprāpte trailokyaṃ pākaśāsane
tato 'surānparityajya śukro devānagacchata //

yajñe devānatha gataṃ ditijāḥ kāvyamāhvayan
kiṃ tvaṃ no miṣatāṃ rājyaṃ tyaktvā yajñaṃ punargataḥ //

sthātuṃ na śaknumo hy atra praviśāmo rasātalam
evamukto 'bravīddaityān viṣaṇṇānsāntvayangirā //

mā bhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena vo 'surāḥ
mantrāścauṣadhayaścaiva rasā vasu ca yatparam //

kṛtsnāni mayi tiṣṭhanti pādasteṣāṃ sureṣu vai
tatsarvaṃ vaḥ pradāsyāmi yuṣmadarthe dhṛtā mayā //

tato devāstu tāndṛṣṭvā vṛtānkāvyena dhīmatā
saṃmantrayanti devā vai saṃvijñāstu jighṛkṣayā //

kāvyo hy eṣa idaṃ sarvaṃ vyāvartayati no balāt
sādhu gacchāmahe tūrṇaṃ yāvannādhyāpayiṣyati //

prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe
tato devāstu saṃrabdhā dānavān upasṛtya ha //

tataste vadhyamānāstu kāvyamevābhidudruvuḥ
tataḥ kāvyastu tāndṛṣṭvā tūrṇaṃ devair abhidrutān //

rakṣāṃ kāvyena saṃhṛtya devāste 'pyasurārditāḥ
kāvyaṃ dṛṣṭvā sthitaṃ devā niḥśaṅkamasurāñjahuḥ //

tataḥ kāvyo 'nucintyātha brāhmaṇo vacanaṃ hitam
tānuvāca tataḥ kāvyaḥ pūrvaṃ vṛttamanusmaran //

trailokyaṃ vo hṛtaṃ sarvaṃ vāmanena tribhiḥ kramaiḥ
balirbaddho hato jambho nihataśca virocanaḥ //

mahāsurā dvādaśasu saṃgrāmeṣu surair hatāḥ
taistairupāyairbhūyiṣṭhaṃ nihatā vaḥ pradhānataḥ //

kiṃcicchīṣṭāstu yūyaṃ vai yuddhaṃ māstviti me matam
nītiṃ yāṃ vo 'bhidhāsyāmi tiṣṭhadhvaṃ kālaparyayāt //

yāsyāmyahaṃ mahādevaṃ mantrārthaṃ vijayāvaham
apratīpāṃstato mantrān devātprāpya maheśvarāt
yudhyāmahe punardevāṃs tataḥ prāpsyatha vai jayam //

tataste kṛtasaṃvādā devān ūcustadāsurāḥ
nyastaśastrā vayaṃ sarve niḥsaṃnāhā rathairvinā //

vayaṃ tapaścariṣyāmaḥ saṃvṛtā valkalairvane
prahlādasya vacaḥ śrutvā satyābhivyāhṛtaṃ tu tat //

tato devā nyavartanta vijvarā muditāśca te
nyastaśastreṣu daityeṣu vinivṛttāstadā surāḥ //

tatastānabravītkāvyaḥ kaṃcitkālamupāsyatha
nirutsiktās tapoyuktāḥ kālaṃ kāryārthasādhakam //

piturmamāśramasthā vai māṃ pratīkṣata dānavāḥ
tatsaṃdiśyāsurānkāvyo mahādevaṃ prapadyata //

mantrānicchāmyahaṃ deva ye na santi bṛhaspatau
parābhavāya devānām asurāṇāṃ jayāya ca //

evamukto 'bravīddevo vrataṃ tvaṃ cara bhārgava
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu kaṇadhūmamavākśirāḥ
yadi pāsyasi bhadraṃ te tato mantrānavāpsyasi //

tatheti samanujñāpya śukrastu bhṛgunandanaḥ
pādau saṃspṛśya devasya bāḍhamityabravīdvacaḥ
vrataṃ carāmyahaṃ deva tvayādiṣṭo 'dya vai prabho //

tato 'nusṛṣṭo devena kuṇḍadhāro 'sya dhūmakṛt
tadā tasmingate śukre hy asurāṇāṃ hitāya vai
mantrārthaṃ tatra vasati brahmacaryaṃ maheśvare //

tadbuddhvā nītipūrvaṃ tu rājye nyaste tadāsuraiḥ
asmiṃśchidre tadāmarṣād devāstānsamupādravan
daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarve bṛhaspatipuraḥsarāḥ //

dṛṣṭvāsuragaṇā devān pragṛhītāyudhānpunaḥ
utpetuḥ sahasā te vai saṃtrastāstānvaco 'bruvan //

nyaste śastre 'bhaye datta ācārye vratamāsthite
dattvā bhavanto hy abhayaṃ samprāptā no jighāṃsayā //

anācāryā vayaṃ devās tyaktaśastrāstvavasthitāḥ
cīrakṛṣṇājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ //

raṇe vijetuṃ devāṃśca na śakṣyāmaḥ kathaṃcana
ayuddhena prapatsyāmaḥ śaraṇaṃ kāvyamātaram //

yāpayāmaḥ kṛcchramidaṃ yāvadabhyeti no guruḥ
nivṛtte ca tathā śukre yotsyāmo daṃśitāyudhāḥ //

evamuktvā tato 'nyonyaṃ śaraṇaṃ kāvyamātaram
prāpadyanta tato bhītās tebhyo 'dādabhayaṃ tu sā //

na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ bhayaṃ tyajata dānavāḥ
matsaṃnidhau vartatāṃ vo na bhīr bhavitumarhati //

tayā cābhyupapannāṃstān dṛṣṭvā devāstato 'surān
abhijagmuḥ prasahyaitān avicārya balābalam //

tatastānbādhyamānāṃstu devairdṛṣṭvāsurāṃstadā
devī kruddhābravīddevān anindrānvaḥ karomyaham //

saṃbhṛtya sarvasambhārān indraṃ sābhyacarattadā
tastambha devī balavad yogayuktā tapodhanā //

tatastaṃ stambhitaṃ dṛṣṭvā indraṃ devāśca mūkavat
prādravanta tato bhītā indraṃ dṛṣṭvā vaśīkṛtam //

gateṣu surasaṃgheṣu śakraṃ viṣṇurabhāṣata
māṃ tvaṃ praviśa bhadraṃ te nayiṣye tvāṃ surottama //

evamuktastato viṣṇuṃ praviveśa puraṃdaraḥ
viṣṇunā rakṣitaṃ dṛṣṭvā devī kruddhā vaco 'bravīt //

eṣā tvāṃ viṣṇunā sārdhaṃ dahāmi maghavanbalāt
miṣatāṃ sarvabhūtānāṃ dṛśyatāṃ me tapobalam //

tayā 'bhibhūtau tau devāv indrāviṣṇū babhūvatuḥ
kathaṃ mucyeva sahitau viṣṇurindram abhāṣata //

indro 'bravījjahi hyenāṃ yāvannau na dahetprabho
viśeṣaṇābhibhūto 'smi tvatto 'haṃ jahi mā ciram //

tataḥ samīkṣya viṣṇustāṃ strīvadhe kṛcchram āsthitaḥ
abhidhyāya tataścakram āpaduddharaṇe tu tat //

tatastu tvarayā yuktaḥ śīghrakārī bhayānvitaḥ
jñātvā viṣṇustatastasyā krūraṃ devyāścikīrṣitam
kruddhaḥ svamastramādāya śiraściccheda vai bhiyā //

taṃ dṛṣṭvā strīvadhaṃ ghoraṃ cukrodha bhṛgurīśvaraḥ
tato 'bhiśapto bhṛguṇā viṣṇur bhāryāvadhe tadā //

yasmātte jānato dharma pravadhyā strī niṣūditā
tasmāttvaṃ saptakṛtveha mānuṣeṣūpapatsjase //

tatastenābhiśāpena naṣṭe dharme punaḥpunaḥ
lokasya ca hitārthāya jāyate mānuyeṣviha //

anuvyāhṛtya viṣṇuṃ sa tadādāya śirastvaran
samānīya tataḥ kāyam asau gṛhyedamabravīt //

eṣā tvaṃ viṣpunā devi hatā saṃjīvayāmyaham
tatastāṃ yojya śirasā abhijīveti so 'bravīt //

yadi kṛtsno mayā dharmo jñāyate carito 'pi vā
tena satyena jīvasva yadi satyaṃ vadāmyaham //

tatastāṃ prokṣya śītābhir adbhir jīveti so 'bravīt
tato 'bhivyāhṛte tasya devī saṃjīvitā tadā //

tatastāṃ sarvabhūtāni dṛṣṭvā suptotthitāmiva
sādhu sādhviti cakruste vacasā sarvatodiśam //

evaṃ pratyāhṛtā tena devī sā bhṛguṇā tadā
miṣatāṃ devatānāṃ hi tadadbhutam ivābhavad //

asaṃbhrāntena bhṛguṇā patnī saṃjīvitā punaḥ
dṛṣṭvā cendro nālabhata śarma kāvyabhayātpunaḥ
prajāgare tataścendro jayantīmidamabravīt //

saṃcintya matimān vākyaṃ svāṃ kanyāṃ pākaśāsanaḥ
eṣa kāvyo hyamitrāya vrataṃ carati dāruṇam
tenāhaṃ vyākulaḥ putri kṛto matimatā bhṛśam //

gaccha saṃsādhayasvainaṃ śramāpanayanaiḥ śubhaiḥ
taistairmanonukūlaiśca hy upacārair atandritā //

kāvyamārādhayasvainaṃ yathā tuṣyeta sa dvijaḥ
gaccha tvaṃ tasya dattā'si prayatnaṃ kuru matkṛte //

evamuktā jayantī sā vacaḥ saṃgṛhya vai pituḥ
agacchadyatra ghoraṃ sa tapa ārabhya tiṣṭhati //

taṃ dṛṣṭvā tu pibantaṃ sā kaṇadhūmam avāṅmukham
yakṣeṇa pātyamānaṃ ca kuṇḍadhāreṇa pātitam //

dṛṣṭvā ca taṃ pātyamānaṃ devī kāvyamavasthitam
svarūpaṃ dhyānaśāmyantaṃ durbalaṃ bhūtimāsthitam
pitrā yathoktaṃ vākyaṃ sā kāvye kṛtavatī tadā //

gīrbhiścaivānukūlābhiḥ stuvatī valgubhāṣiṇī
gātrasaṃvāhanaiḥ kāle sevamānā tvacaḥ sukhaiḥ
vratacaryānukūlābhir uvāsa bahulāḥ samāḥ //

pūrṇe dhūmavrate tasmin ghore varṣasahasrake
vareṇa cchandayāmāsa kāvyaṃ prīto bhavastadā //

etadvrataṃ tvayaikena cīrṇaṃ nānyena kenacit
tasmādvai tapasā buddhyā śrutena ca balena ca //

tejasā ca surānsarvāṃs tvameko 'bhibhaviṣyasi
yaccābhilaṣitaṃ brahman vidyate bhṛgunandana //

prapatsyase tu tatsarvaṃ nānuvācyaṃ tu kasyacit
sarvābhibhāvī tena tvaṃ bhaviṣyasi dvijottama //

etāndattvā varāṃstasmai bhārgavāya bhavaḥ punaḥ
prajeśatvaṃ dhaneśatvam avadhyatvaṃ ca vai dadau //

etāṃllabdhvā varānkāvyaḥ samprahṛṣṭatanūruhaḥ
harṣātprādurbabhau tasya divyastotraṃ maheśvare
tathā tiryaksthitaścaiva tuṣṭuve nīlalohitam //

namo 'stu śitikaṇṭhāya kaniṣṭhāya suvarcase
lelihānāya kāvyāya vatsarāyāndhasaḥ pate //

kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya ca
saṃstutāya sutīrthāya devadevāya raṃhase //

uṣṇīṣiṇe suvaktrāya bahurūpāya vedhase
vasuretāya rudrāya tapase citravāsase //

hrasvāya muktakeśāya senānye rohitāya ca
kavaye rājavṛkṣāya takṣakakrīḍanāya ca //

sahasraśirase caiva sahasrākṣāya mīdhuṣe
varāya bhavyarūpāya śvetāya puruṣāya ca //

giriśāya namo 'rkāya baline ājyapāya ca
sutṛptāya suvastrāya dhanvine bhārgavāya ca //

niṣaṅgiṇe ca tārāya svakṣāya kṣapaṇāya ca
tāmrāya caiva bhīmāya ugrāya ca śivāya ca //

mahādevāya śarvāya viśvarūpaśivāya ca
hiraṇyāya variṣṭhāya jyeṣṭhāya madhyamāya ca //

vāstoṣpate pinākāya muktaye kevalāya ca
mṛgavyādhāya dakṣāya sthāṇave bhīṣaṇāya ca //

bahunetrāya dhuryāya trinetrāyeśvarāya ca
kapāline ca vīrāya mṛtyave tryambakāya ca //

babhrave ca piśaṅgāya piṅgalāyāruṇāya ca
pinākine ceṣumate citrāya rohitāya ca //

dundubhyāyaikapādāya ajāya buddhidāya ca
āraṇyāya gṛhasthāya yataye brahmacāriṇe //

sāṃkhyāya caiva yogāya vyāpine dīkṣitāya ca
anāhatāya śarvāya bhavyeśāya yamāya ca //

rodhase cekitānāya brahmiṣṭhāya maharṣaye
catuṣpadāya medhyāya rakṣiṇe śīghragāya ca //

śikhaṇḍine karālāya daṃṣṭriṇe viśvavedhase
bhāsvarāya pratītāya sudīptāya sumedhase //

krūrāyāvikṛtāyaiva bhīṣaṇāya śivāya ca
saumyāya caiva mukhyāya dhārmikāya śubhāya ca //

avadhyāyāmṛtāyaiva nityāya śāśvatāya ca
vyāpṛtāya viśiṣṭāya bharatāya ca sākṣiṇe //

kṣemāya sahamānāya satyāya cāmṛtāya ca
kartre paraśave caiva śūline divyacakṣuṣe //

somapāyājyapāyaiva dhūmapāyoṣmapāya ca
śucaye paridhānāya sadyojātāya mṛtyave //

piśitāśāya sarvāya meghāya vidyutāya ca
vyāvṛttāya variṣṭhāya bharitāya tarakṣave //

tripuraghnāya tīrthāyā -vakrāya romaśāya ca
tigmāyudhāya vyākhyāya susiddhāya pulastaye //

rocamānāya caṇḍāya sphītāya ṛṣabhāya ca
vratine yuñjamānāya śucaye cordhvaretase //

asuraghnāya svāghnāya mṛtyughne yajñiyāya ca
kṛśānave pracetāya vahnaye nirmalāya ca //

rakṣoghnāya paśughnāyā vighnāya śvasitāya ca
vibhrāntāya mahāntāya arṇave durgamāya ca //

kṛṣṇāya ca jayantāya lokānāmīśvarāya ca
anāśritāya vedhyāya samatvādhiṣṭhitāya ca //

hiraṇyabāhave caiva vyāptāya ca mahāya ca
sukarmaṇe prasahyāya ceśānāya sucakṣuṣe //

kṣipreṣave sadaśvāya śivāya mokṣadāya ca
kapilāya piśaṅgāya mahādevāya dhīmate //

mahākāyāya dīptāya rodanāya sahāya ca
dṛḍhadhanvine kavacine rathine ca varūthine //

bhṛgunāthāya śukrāya gahvareṣṭhāya vedhase
amoghāya praśāntāya sumedhāya vṛṣāya ca //

namo 'stu tubhyaṃ bhagavan viśvāya kṛttivāsase
paśūnāṃ pataye tubhyaṃ bhūtānāṃ pataye namaḥ //

praṇave ṛgyajuḥsāmne svāhāya ca svadhāya ca
vaṣaṭkārātmane caiva tubhyaṃ mantrātmane namaḥ //

tvaṣṭre dhātre tathā kartre cakṣuḥśrotramayāya ca
bhūtabhavyabhaveśāya tubhyaṃ karmātmane namaḥ //

vasave caiva sādhyāya rudrādityasurāya ca
viṣāya mārutāyaiva tubhyaṃ devātmane namaḥ //

agnīṣomavidhijñāya paśumantrauṣadhāya ca
svayambhuve hy ajāyaiva apūrvaprathamāya ca
prajānāṃ pataye caiva tubhyaṃ brahmātmane namaḥ //

ātmeśāyātmavaśyāya sarveśātiśayāya ca
sarvabhūtāṅgabhūtāya tubhyaṃ bhūtātmane namaḥ //

nirguṇāya guṇajñāya vyākṛtāyāmṛtāya ca
nirupākhyāya mitrāya tubhyaṃ sāṃkhyātmane namaḥ //

pṛthivyai cāntarikṣāya divyāya ca mahāya ca
janastapāya satyāya tubhyaṃ lokātmane namaḥ //

avyaktāya ca mahate bhūtāderindriyāya ca
ātmajñāya viśeṣāya tubhyaṃ sarvātmane namaḥ //

nityāya cātmaliṅgāya sūkṣmāyaivetarāya ca
buddhāya vibhave caiva tubhyaṃ mokṣātmane namaḥ //

namaste triṣu lokeṣu namaste paratas triṣu
satyānteṣu mahādyeṣu caturṣu ca namo 'stu te //

namaḥ stotre mayā hy asmin yadi na vyāhṛtaṃ bhavet
madbhakta iti brahmaṇya tatsarvaṃ kṣantumarhasi //

evamābhāṣya deveśam īśvaraṃ nīlalohitam
prahvo 'bhipraṇatastasmai prāñjalirvāgyato 'bhavat //

kāvyasya gātraṃ saṃspṛśya hastena prītimānbhavaḥ
nikāmaṃ darśanaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata //

tataḥ so 'ntarhite tasmin deveśe 'nucarīṃ tadā
tiṣṭhantīṃ pārśvato dṛṣṭvā jayantīmidamabravīt //

kasya tvaṃ subhage kā vā duḥkhite mayi duḥkhitā
mahatā tapasā yuktā kimarthaṃ māṃ niṣevase //

anayā saṃstuto bhaktyā praśrayeṇa damena ca
snehena caiva suśroṇi prīto 'smi varavarṇini //

kimicchasi varārohe kaste kāmaḥ samṛdhyatām
tatte sampādayāmyadya yadyapi syātsuduṣkaraḥ //

evamuktābravīdenaṃ tapasā jñātumarhasi
cikīrṣitaṃ hi me brahmaṃs tvaṃ hi vettha yathātatham //

evamukto 'bravīdenāṃ dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā
mayā saha tvaṃ suśroṇi daśa varṣāṇi bhāmini //

sarvabhūtairadṛśyā ca saṃprayogamihecchasi
devi cendīvaraśyāme varārhe vāmalocane
evaṃ vṛṇoṣi kāmaṃ tvaṃ matto vai valgubhāṣiṇi //

evaṃ bhavatu gacchāmo gṛhānno mattakāśini
tataḥ svagṛhamāgatya jayantyāḥ pāṇimudvahan //

tayā sahāvasaddevyā daśa varṣāṇi bhārgavaḥ
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtaḥ prabhuḥ //

kṛtārthamāgataṃ dṛṣṭvā kāvyaṃ sarve diteḥ sutāḥ
abhijagmurgṛhaṃ tasya muditāste didṛkṣavaḥ //

yadā gatā na paśyanti māyayā saṃvṛtaṃ gurum
lakṣaṇaṃ tasya tadbuddhvā pratijagmuryathāgatam //

bṛhaspatistu saṃruddhaṃ kāvyaṃ jñātvā vareṇa tu
tuṣṭyarthaṃ daśa varṣāṇi jayantyā hitakāmyayā //

buddhvā tadantaraṃ so 'pi daityānāmindranoditaḥ
kāvyasya rūpamāsthāya asurān samupāhvayat //

tatastānāgatāndṛṣṭvā bṛhaspatiruvāca ha
svāgataṃ mama yājyānāṃ prāpto 'haṃ vo hitāya ca //

ahaṃ vo 'dhyāpayiṣyāmi vidyāḥ prāptāstu yā mayā
tataste hṛṣṭamanaso vidyārthamupapedire //

pūrṇe kāvyastadā tasmin samaye daśavārṣike
samayānte devayānī tadotpannā iti śrutiḥ
buddhiṃ cakre tataḥ so 'tha yājyānāṃ pratyavekṣaṇe //

devi gacchāmyahaṃ draṣṭuṃ mama yājyāñśucismite
vibhrāntavīkṣite sādhvi trivarṇāyatalocane //

evamuktābravīd enaṃ bhaja bhaktānmahāvrata
eṣa dharmaḥ satāṃ brahman na dharmaṃ lopayāmi te //

tato gatvāsurāndṛṣṭvā devācāryeṇa dhīmatā
vañcitānkāvyarūpeṇa tataḥ kāvyo 'bravīttu tān //

kāvyaṃ māṃ vo vijānīdhvaṃ toṣito giriśo vibhuḥ
vañcitā bata yūyaṃ vai sarve śṛṇuta dānavāḥ //

śrutvā tathā bruvāṇaṃ taṃ saṃbhrāntāste tadābhavan
prekṣantas tāv ubhau tatra sthitāsīnau suvismitāḥ //

sampramūḍhās tataḥ sarve na prābudhyanta kiṃcana
abravīt sampramūḍheṣu kāvyastānasurāṃstadā //

ācāryo vo hy ahaṃ kāvyo devācāryo 'yamaṅgirāḥ
anugacchata māṃ daityās tyajatainaṃ bṛhaspatim //

ityuktā hy asurāstena tāv ubhau samavekṣya ca
yadāsurā viśeṣaṃ tu na jānantyubhayostayoḥ //

bṛhaspatir uvācainān asambhrāntastapodhanaḥ
kāvyo vo 'haṃ gururdaityā madrūpo 'yaṃ bṛhaspatiḥ //

saṃmohayati rūpeṇa māmakenaiṣa vo 'surāḥ
śrutvā tasya tataste vai sametya tu tato 'bruvan //

ayaṃ no daśa varṣāṇi satataṃ śāsti vai prabhuḥ
eṣa vai gururasmākam antarepsurayaṃ dvijaḥ //

tataste dānavāḥ sarve praṇipatyābhinandya ca
vacanaṃ jagṛhustasya cirābhyāse na mohitāḥ //

ūcus tamasurāḥ sarve krodhasaṃraktalocanāḥ
ayaṃ gurur hito 'smākaṃ gaccha tvaṃ nāsi no guruḥ //

bhārgavo vāṅgirā vāpi bhagavāneṣa no guruḥ
sthitā vayaṃ nideśe 'sya sādhu tvaṃ gaccha māciram //

evamuktvāsurāḥ sarve prāpadyanta bṛhaspatim
yadā na pratyapadyanta kāvyenoktaṃ mahaddhitam //

cukopa bhārgavasteṣām avalepena tena tu
bodhitā hi mayā yasmān na māṃ bhajatha dānavāḥ //

tasmātpranaṣṭasaṃjñā vai parābhavamavāpsyatha
iti vyāhṛtya tānkāvyo jagāmātha yathāgatam //

śaptāṃstānasurāñjñātvā kāvyena sa bṛhaspatiḥ
kṛtārthaḥ sa tadā hṛṣṭaḥ svarūpaṃ pratyapadyata //

buddhyāsurān hatāñjñātvā kṛtārtho 'ntaradhīyata
tataḥ pranaṣṭe tasmiṃstu vibhrāntā dānavābhavan //

aho vivañcitāḥ smeti parasparamathābruvan
pṛṣṭhato 'bhimukhāścaiva tāḍitāṅgirasena tu //

vañcitāḥ sopadhānena sve sve vastuni māyayā
tatastvaparituṣṭāste tameva tvaritā yayuḥ
prahlādamagrataḥ kṛtvā kāvyasyānupadaṃ punaḥ //

tataḥ kāvyaṃ samāsādya upatasthuravāṅmukhāḥ
samāgatānpunardṛṣṭvā kāvyo yājyānuvāca ha //

mayā saṃbodhitāḥ sarve yasmānmā nābhinandatha
tatastenāvamānena gatā yūyaṃ parābhavam //

evaṃ bruvāṇaṃ śukraṃ tu bāṣpasaṃdigdhayā girā
prahlādastaṃ tadovāca mā nastvaṃ tyaja bhārgava //

svāśrayān bhajamānāṃśca bhaktāṃstvaṃ bhaja bhārgava
tvayyadṛṣṭe vayaṃ tena devācāryeṇa mohitāḥ
bhaktānarhasi vai jñātuṃ tapodīrgheṇa cakṣuṣā //

yadi nastvaṃ na kuruṣe prasādaṃ bhṛgunandana
apadhyātās tvayā hy adya praviśāmo rasātalam //

jñātvā kāvyo yathātattvaṃ kāruṇyādanukampayā
evaṃ pratyanunīto vai tataḥ kopaṃ niyamya saḥ
uvācaitānna bhetavyaṃ na gantavyaṃ rasātalam //

avaśyaṃ bhāvino hy arthāḥ prāptavyā mayi jāgrati
na śakyamanyathā kartuṃ diṣṭaṃ hi balavattaram //

saṃjñā pranaṣṭā yā vo 'dya tāmetāṃ pratipatsyatha
devāñjitvā sakṛccāpi pātālaṃ pratipatsyatha //

prāpte paryāyakāle ca hīti brahmābhyabhāṣata
matprasādācca trailokyaṃ bhuktaṃ yuṣmābhirūrjitam //

yugākhyā daśa sampūrṇā devānākramya mūrdhani
etāvantaṃ ca kālaṃ vai brahmā rājyamabhāṣata //

rājyaṃ sāvarṇike tubhyaṃ punaḥ kila bhaviṣyati
lokānāmīśvaro bhāvyas tava pautraḥ punarbaliḥ //

evaṃ kila mithaḥ proktaḥ pautraste viṣṇunā svayam
vācā hṛteṣu lokeṣu tāstāstasyābhavankila //

yasmātpravṛttayaścāsya saṃkāśād abhisaṃdhitāḥ
tasmādvṛttena prītena tubhyaṃ dattaṃ svayambhuvā //

devarājye balirbhāvya iti māmīśvaro 'bravīt
tasmādadṛśyo bhūtānāṃ kālāpekṣaḥ sa tiṣṭhati //

prītena cāparo datto varastubhyaṃ svayambhuvā
tasmānnirutsukastvaṃ vai paryāyaṃ sahito 'suraiḥ //

na hi śakyaṃ mayā tubhyaṃ purastād viprabhāṣitum
brahmaṇā pratiṣiddho 'haṃ bhaviṣyaṃ jānatā vibho //

imau ca śiṣyau dvau mahyaṃ samāv etau bṛhaspateḥ
daivataiḥ saha saṃsṛṣṭān sarvānvo dhārayiṣyataḥ //

ityuktā hy asurāḥ sarve kāvyenākliṣṭakarmaṇā
hṛṣṭāstena yayuḥ sārdhaṃ prahlādena mahātmanā //

avaśyaṃ bhāvyamarthaṃ tu śrutvā śukreṇa bhāṣitam
sakṛdāśaṃsamānāstu jayaṃ śukreṇa bhāṣitam
daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarve tato devānsamāhvayan //

devāstadāsurāndṛṣṭvā saṃgrāme samupasthitān
sarve saṃbhṛtasambhārā devāstān samayodhayan //

devāsure tadā tasmin vartamāne śataṃ samāḥ
ajayannasurā devāṃs tato devā hy amantrayan //

yajñenopāhvayāmas tau tato jeṣyāmahe 'surān
tadopāmantrayandevāḥ śaṇḍāmarkau tu tāv ubhau //

yajñe cāhūya tau proktau tyajetāmasurān dvijau
vayaṃ yuvāṃ bhajiṣyāmaḥ saha jitvā tu dānavān //

evaṃ kṛtābhisaṃdhī tau śaṇḍāmarkau surāstathā
tato devā jayaṃ prāpur dānavāśca parājitāḥ //

śaṇḍāmarkaparityaktā dānavā hy abalāstathā
evaṃ daityāḥ purā kāvya śāpenābhihatāstadā //

kāvyaśāpābhibhūtāste nirādhārāśca sarvaśaḥ
nirasyamānā devaiśca viviśuste rasātalam //

evaṃ nirudyamā devaiḥ kṛtāḥ kṛcchreṇa dānavāḥ
tataḥ prabhṛti śāpena bhṛgornaimittikena tu //

jajñe punaḥ punarviṣṇur dharme praśithile prabhuḥ
kurvandharmavyavasthānam asurāṇāṃ praṇāśanam //

prahlādasya nideśe tu na sthāsyantyasurāśca ye
manuṣyavadhyāste sarve brahmeti vyāharatprabhuḥ //

dharmānnārāyaṇasyāṃśaḥ sambhūtaś cākṣuṣe 'ntare
yajñaṃ vai vartayāmāsur devā vaivasvate 'ntare //

prādurbhāve tatastasya brahmā hy āsītpurohitaḥ
yugākhyāyāṃ caturthyāṃ tu āpanneṣu sureṣu vai //

sambhūtastu samudrānte hiraṇyakaśiporvadhe
dvitīye narasiṃhākhye rudro hy āsītpurohitaḥ //

balisaṃstheṣu lokeṣu tretāyāṃ saptamaṃ prati
tṛtīye vāmanasyārthe dharmeṇa tu purodhasā //

etās tisraḥ smṛtāstasya divyāḥ sambhūtayo dvijāḥ
mānuṣāḥ sapta yānyāstu śāpajāstā nibodhata //

tretāyuge tu prathame dattātreyo babhūva ha
naṣṭe dharme caturthāṃśe mārkaṇḍeyapuraḥsaraḥ //

pañcamaḥ pañcadaśyāṃ ca tretāyāṃ saṃbabhūva ha
māndhātā cakravartī tu tadottaṅkapuraḥsare //

ekonaviṃśyāṃ tretāyāṃ sarvakṣatrāntakṛdvibhuḥ
jāmadagnyastathā ṣaṣṭho viśvāmitrapuraḥsaraḥ //

caturviṃśe yuge rāmo vasiṣṭhena purodhasā
saptamo rāvaṇasyārthe jajñe daśarathātmajaḥ //

aṣṭame dvāpare viṣṇur aṣṭāviṃśe parāśarāt
vedavyāsastathā jajñe jātūkarṇyapuraḥsaraḥ //

kartuṃ dharmavyavasthānam asurāṇāṃ praṇāśanam
buddho navamako jajñe tapasā puṣkarekṣaṇaḥ
devasundararūpeṇa dvaipāyanapuraḥsaraḥ //

tasminneva yuge kṣīṇe saṃdhyāśiṣṭe bhaviṣyati
kalkī tu viṣṇuyaśasaḥ pārāśaryapuraḥsaraḥ //

daśamo bhāvyasambhūto yājñavalkyapuraḥsaraḥ
sarvāṃśca bhūtāṃs timitān pāṣaṇḍāṃścaiva sarvaśaḥ //

pragṛhītāyudhair viprair vṛtaḥ śatasahasraśaḥ //

niḥśeṣāñchūdrarājñastu tadā sa tu kariṣyati
brahmadviṣaḥ sapatnāṃstu saṃhṛtyaiva ca tadvapuḥ //

pañcaviṃśe sthitaḥ kalkiś caritārthaḥ sasainikaḥ
śūdrān saṃśodhayitvā tu samudrāntaṃ ca vai svayam //

pravṛttacakro balavān saṃhāraṃ tu kariṣyati
utsādayitvā vṛṣalān prāyaśastānadhārmikān //

tatastadā sa vai kalkiś caritārthaḥ sasainikaḥ
prajāstaṃ sādhayitvā tu samṛddhāstena vai svayam //

akasmātkopitānyonyaṃ bhaviṣyantīha mohitāḥ
kṣapayitvā tu te 'nyonyaṃ bhāvinārthena coditāḥ //

tataḥ kāle vyatīte tu sa devo 'ntaradhīyata
nṛpeṣvatha pranaṣṭeṣu prajānāṃ saṃgrahāttadā //

rakṣaṇe vinivṛtte tu hatvā cānyonyamāhave
parasparaṃ ca hatvā tu nirākrandāḥ suduḥkhitāḥ //

purāṇi hitvā grāmāṃśca tulyatve niṣparigrahāḥ
pranaṣṭāśramadharmāśca naṣṭavarṇāśramāstathā //

aṭṭaśūlā nānapadāḥ śivaśūlāścatuṣpathāḥ
pramadāḥ keśaśūlāśca bhaviṣyanti yugakṣaye //

hrasvadehāyuṣaścaiva bhaviṣyanti vanaukasaḥ
saritparvatavāsinyo mūlapattraphalāśanāḥ //

cīracarmājinadharāḥ saṃkaraṃ ghoramāśritāḥ
utpātaduḥkhāḥ svalpārthā bahubādhāśca tāḥ prajāḥ //

evaṃ kaṣṭamanuprāptāḥ kāle saṃdhyaṃśake tadā
tataḥ kṣayaṃ gamiṣyanti sārdhaṃ kaliyugena tu //

kṣīṇe kaliyuge tasmiṃs tataḥ kṛtamavartata
ityetatkīrtitaṃ samyag devāsuraviceṣṭitam //

yaduvaṃśaprasaṅgena samāsādvaiṣṇavaṃ yaśaḥ
turvasostu pravakṣyāmi pūror druhyostathā hy anoḥ //