Matsya Purana · Chapter 3

caturmukhatvam agamat kasmāl lokapitāmahaḥ
kathaṃ tu lokān asṛjad brahmā brahmavidāṃ varaḥ //

tapaś cacāra prathamam amarāṇāṃ pitāmahaḥ
āvibhūtās tathā vedāḥ sāṅgopāṅgapadakramāḥ //

purāṇasarvaśāstrāṇāṃ prathamaṃ brahmaṇā smṛtam
nityaṃ śabdamayaṃ puṇyaṃ śatakoṭipravistaram //

anantaraṃ ca vaktrebhyo vedās tasya viniḥsṛtāḥ
mīmāṃsānyāyavidyāś ca pramāṇāṣṭakasaṃyutāḥ //

vedābhyāsaratasyāsya prajākāmasya mānasāḥ
manasaḥ pūrvasṛṣṭā vai jātā yat tena mānasāḥ //

marīcir abhavat pūrvaṃ tato 'trir bhagavān ṛṣiḥ
aṅgiraś cābhavat paścāt pulastyas tadanantaram //

tataḥ pulahanāmā vai tataḥ kratur ajāyata
pracetāś ca tataḥ putro vasiṣṭhaś cābhavat punaḥ //

putro bhṛgur abhūt tadvan nārado 'py acirād abhūt
daśemān mānasān brahmā munīn putrān ajijanat //

śārīrān atha vakṣyāmi mātṛhīnān prajāpateḥ
aṅguṣṭhād dakṣiṇād dakṣaḥ prajāpatir ajāyata //

dharmaḥ stanāntād abhavad dhṛdayāt kusumāyudhaḥ
bhrūmadhyād abhavat krodho lobhaś cādharasaṃbhavaḥ //

buddher mohaḥ samabhavad ahaṃkārād abhūn madaḥ
pramodaś cābhavat kaṇṭhān mṛtyur locanato ṇrpa
bharataḥ karamadhyāt tu brahmasūnur abhūt tataḥ //

ete nava sutā rājan kanyā ca daśamī punaḥ
aṅgajā iti vikhyātā daśamī brahmaṇaḥ sutā //

buddher mohaḥ samabhavad iti yat parikīrtitam
ahaṃkāraḥ smṛtaḥ krodho buddhir nāma kim ucyate //

sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇatrayam udāhṛtam
sāmyāvasthitir eteṣāṃ prakṛtiḥ parikīrtitā //

kecit pradhānam ity āhur avyaktam apare jaguḥ
etad eva prajāsṛṣṭiṃ karoti vikaroti ca //

guṇebhyaḥ kṣobhamāṇebhyas trayo devā vijajñire
ekā mūrtis trayo bhāgā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ //

savikārāt pradhānāt tu mahat tattvaṃ prajāyate
mahān iti yataḥ khyātir lokānāṃ jāyate sadā //

ahaṃkāraś ca mahato jāyate mānavardhanaḥ
indriyāṇi tataḥ pañca vakṣye buddhivaśāni tu
prādur bhavanti cānyāni tathā karmavaśāni tu //

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā ca yathākramam
pāyūpasthaṃ hastapādaṃ vākka cendriyasaṃgrahaḥ //

śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ
utsargānandanādāna gatyālāpāś ca tatkriyāḥ //

mana ekādaśaṃ teṣāṃ karmabuddhiguṇānvitam
indriyāvayavāḥ sūkṣmās tasya mūrtiṃ manīṣiṇaḥ //

śrayanti yasmāt tanmātrāḥ śarīraṃ tena saṃsmṛtam
śarīrayogāj jīvo 'pi śarīrī gadyate budhaiḥ //

manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā
ākāśaṃ śabdatanmātrād abhūc chabdaguṇātmakam //

ākāśavikṛter vāyuḥ śabdasparśaguṇo 'bhavat
vāyoś ca sparśatanmātrāt tejaś cāvir abhūt tataḥ //

triguṇaṃ tadvikāreṇa tacchabdasparśarūpavat
tejovikārād abhavad vāri rājaṃś caturguṇam //

rasatanmātrasaṃbhūtaṃ prāyo rasaguṇātmakam
bhūmis tu gandhatanmātrād abhūt pañcaguṇānvitā //

prāyo gandhaguṇā sā tu buddhir eṣā garīyasī
ebhiḥ saṃpāditaṃ bhuṅkte puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ //

īśvarecchāvaśaḥ so 'pi jīvātmā kathyate budhaiḥ
evaṃ ṣaḍviṃśakaṃ proktaṃ śarīram iha mānave //

sāṃkhyaṃ saṃkhyātmakatvāc ca kapilādibhir ucyate
etat tattvātmakaṃ kṛtvā jagad vedhā ajījanat //

sāvitrīṃ lokasṛṣṭyarthe hṛdi kṛtvā samāsthitaḥ
tataḥ saṃjapatas tasya bhitvā deham akalmaṣam //

strīrūpam ardham akarod ardhaṃ puruṣarūpavat
śatarūpā ca sā khyātā sāvitrī ca nigadyate //

sarasvaty atha gāyatrī brahmāṇī ca parantapa
tataḥ svadehasaṃbhūtām ātmajām ity akalpayat //

dṛṣṭvā tāṃ vyathitas tāvat kāmabāṇārdito vibhuḥ
aho rūpam aho rūpam iti cāha prajāpatiḥ //

tato vāsiṣṭhapramukhā bhaginīm iti cukruśuḥ
brahmā na kiṃcid dadṛśe tanmukhālokanād ṛte //

aho rūpam aho rūpam iti prāha punaḥ punaḥ
tataḥ praṇāmanamrāṃ tāṃ punar evābhyalokayat //

atha pradakṣiṇaṃ cakre sā pitur varavarṇinī
putrebhyo lajjitasyāsya tadrūpālokanecchayā //

āvirbhūtaṃ tatro vaktraṃ dakṣiṇaṃ pāṇḍugaṇḍavat
vismayasphuradoṣṭhaṃ ca pāścātyam udagāt tataḥ //

caturtham abhavat paścād vāmaṃ kāmaśarāturam
tato 'nyad abhavat tasya kāmāturatayā tathā //

utpatantyās tadākārā ālokanakutūhalāt
sṛṣṭyarthaṃ yat kṛtaṃ tena tapaḥ paramadāruṇam //

tat sarvaṃ nāśam agamat svasutopagamecchayā
tenordhvaṃ vaktram abhavat pañcamaṃ tasya dhīmataḥ
āvirbhavajjaṭābhiś ca tad vaktraṃ cāvṛṇot prabhuḥ //

tatas tān abravīd brahmā putrān ātmasamudbhavān
prajāḥ sṛjadhvam abhitaḥ sadevāsuramānuṣīḥ //

evam uktās tataḥ sarve sasṛjur vividhāḥ prajāḥ
gateṣu teṣu sṛṣṭyarthaṃ praṇāmāvanatām imām //

upayeme sa viśvātmā śatarūpām aninditām
saṃbabhūva tayā sārdham atikāmāturo vibhuḥ
salajjāṃ cakame devaḥ kamalodaramandire //

yāvad abdaśataṃ divyaṃ yathānyaḥ prākṛto janaḥ
tataḥkālena mahatā tasyāḥ putro 'bhavan manuḥ //

svāyaṃbhuvo iti khyātaḥ sa virāḍ iti naḥ śrutam
tadrūpaguṇasāmānyād adhipuruṣa ucyate //

vairājā yatra te jātā bahavaḥ śaṃsitavratāḥ
svāyaṃbhuvā mahābhāgāḥ sapta sapta tathāpare //

svārociṣādyāḥ sarve te brahmatulyasvarūpiṇaḥ
auttamipramukhās tadvad yesāṃ tvaṃ saptamo 'dhunā //