મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 3

ચતુર્મુખત્વમ્ અગમત્ કસ્માલ્ લોકપિતામહઃ
કથં તુ લોકાન્ અસૃજદ્ બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાં વરઃ ॥

તપશ્ ચચાર પ્રથમમ્ અમરાણાં પિતામહઃ
આવિભૂતાસ્ તથા વેદાઃ સાઙ્ગોપાઙ્ગપદક્રમાઃ ॥

પુરાણસર્વશાસ્ત્રાણાં પ્રથમં બ્રહ્મણા સ્મૃતમ્
નિત્યં શબ્દમયં પુણ્યં શતકોટિપ્રવિસ્તરમ્ ॥

અનન્તરં ચ વક્ત્રેભ્યો વેદાસ્ તસ્ય વિનિઃસૃતાઃ
મીમાંસાન્યાયવિદ્યાશ્ ચ પ્રમાણાષ્ટકસંયુતાઃ ॥

વેદાભ્યાસરતસ્યાસ્ય પ્રજાકામસ્ય માનસાઃ
મનસઃ પૂર્વસૃષ્ટા વૈ જાતા યત્ તેન માનસાઃ ॥

મરીચિર્ અભવત્ પૂર્વં તતો ઽત્રિર્ ભગવાન્ ઋષિઃ
અઙ્ગિરશ્ ચાભવત્ પશ્ચાત્ પુલસ્ત્યસ્ તદનન્તરમ્ ॥

તતઃ પુલહનામા વૈ તતઃ ક્રતુર્ અજાયત
પ્રચેતાશ્ ચ તતઃ પુત્રો વસિષ્ઠશ્ ચાભવત્ પુનઃ ॥

પુત્રો ભૃગુર્ અભૂત્ તદ્વન્ નારદો ઽપ્ય્ અચિરાદ્ અભૂત્
દશેમાન્ માનસાન્ બ્રહ્મા મુનીન્ પુત્રાન્ અજિજનત્ ॥

શારીરાન્ અથ વક્ષ્યામિ માતૃહીનાન્ પ્રજાપતેઃ
અઙ્ગુષ્ઠાદ્ દક્ષિણાદ્ દક્ષઃ પ્રજાપતિર્ અજાયત ॥

ધર્મઃ સ્તનાન્તાદ્ અભવદ્ ધૃદયાત્ કુસુમાયુધઃ
ભ્રૂમધ્યાદ્ અભવત્ ક્રોધો લોભશ્ ચાધરસંભવઃ ॥

બુદ્ધેર્ મોહઃ સમભવદ્ અહંકારાદ્ અભૂન્ મદઃ
પ્રમોદશ્ ચાભવત્ કણ્ઠાન્ મૃત્યુર્ લોચનતો ણ્ર્પ
ભરતઃ કરમધ્યાત્ તુ બ્રહ્મસૂનુર્ અભૂત્ તતઃ ॥

એતે નવ સુતા રાજન્ કન્યા ચ દશમી પુનઃ
અઙ્ગજા ઇતિ વિખ્યાતા દશમી બ્રહ્મણઃ સુતા ॥

બુદ્ધેર્ મોહઃ સમભવદ્ ઇતિ યત્ પરિકીર્તિતમ્
અહંકારઃ સ્મૃતઃ ક્રોધો બુદ્ધિર્ નામ કિમ્ ઉચ્યતે ॥

સત્ત્વં રજસ્ તમશ્ ચૈવ ગુણત્રયમ્ ઉદાહૃતમ્
સામ્યાવસ્થિતિર્ એતેષાં પ્રકૃતિઃ પરિકીર્તિતા ॥

કેચિત્ પ્રધાનમ્ ઇત્ય્ આહુર્ અવ્યક્તમ્ અપરે જગુઃ
એતદ્ એવ પ્રજાસૃષ્ટિં કરોતિ વિકરોતિ ચ ॥

ગુણેભ્યઃ ક્ષોભમાણેભ્યસ્ ત્રયો દેવા વિજજ્ઞિરે
એકા મૂર્તિસ્ ત્રયો ભાગા બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાઃ ॥

સવિકારાત્ પ્રધાનાત્ તુ મહત્ તત્ત્વં પ્રજાયતે
મહાન્ ઇતિ યતઃ ખ્યાતિર્ લોકાનાં જાયતે સદા ॥

અહંકારશ્ ચ મહતો જાયતે માનવર્ધનઃ
ઇન્દ્રિયાણિ તતઃ પઞ્ચ વક્ષ્યે બુદ્ધિવશાનિ તુ
પ્રાદુર્ ભવન્તિ ચાન્યાનિ તથા કર્મવશાનિ તુ ॥

શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા નાસિકા ચ યથાક્રમમ્
પાયૂપસ્થં હસ્તપાદં વાક્ક ચેન્દ્રિયસંગ્રહઃ ॥

શબ્દઃ સ્પર્શશ્ ચ રૂપં ચ રસો ગન્ધશ્ ચ પઞ્ચમઃ
ઉત્સર્ગાનન્દનાદાન ગત્યાલાપાશ્ ચ તત્ક્રિયાઃ ॥

મન એકાદશં તેષાં કર્મબુદ્ધિગુણાન્વિતમ્
ઇન્દ્રિયાવયવાઃ સૂક્ષ્માસ્ તસ્ય મૂર્તિં મનીષિણઃ ॥

શ્રયન્તિ યસ્માત્ તન્માત્રાઃ શરીરં તેન સંસ્મૃતમ્
શરીરયોગાજ્ જીવો ઽપિ શરીરી ગદ્યતે બુધૈઃ ॥

મનઃ સૃષ્ટિં વિકુરુતે ચોદ્યમાનં સિસૃક્ષયા
આકાશં શબ્દતન્માત્રાદ્ અભૂચ્ છબ્દગુણાત્મકમ્ ॥

આકાશવિકૃતેર્ વાયુઃ શબ્દસ્પર્શગુણો ઽભવત્
વાયોશ્ ચ સ્પર્શતન્માત્રાત્ તેજશ્ ચાવિર્ અભૂત્ તતઃ ॥

ત્રિગુણં તદ્વિકારેણ તચ્છબ્દસ્પર્શરૂપવત્
તેજોવિકારાદ્ અભવદ્ વારિ રાજંશ્ ચતુર્ગુણમ્ ॥

રસતન્માત્રસંભૂતં પ્રાયો રસગુણાત્મકમ્
ભૂમિસ્ તુ ગન્ધતન્માત્રાદ્ અભૂત્ પઞ્ચગુણાન્વિતા ॥

પ્રાયો ગન્ધગુણા સા તુ બુદ્ધિર્ એષા ગરીયસી
એભિઃ સંપાદિતં ભુઙ્ક્તે પુરુષઃ પઞ્ચવિંશકઃ ॥

ઈશ્વરેચ્છાવશઃ સો ઽપિ જીવાત્મા કથ્યતે બુધૈઃ
એવં ષડ્વિંશકં પ્રોક્તં શરીરમ્ ઇહ માનવે ॥

સાંખ્યં સંખ્યાત્મકત્વાચ્ ચ કપિલાદિભિર્ ઉચ્યતે
એતત્ તત્ત્વાત્મકં કૃત્વા જગદ્ વેધા અજીજનત્ ॥

સાવિત્રીં લોકસૃષ્ટ્યર્થે હૃદિ કૃત્વા સમાસ્થિતઃ
તતઃ સંજપતસ્ તસ્ય ભિત્વા દેહમ્ અકલ્મષમ્ ॥

સ્ત્રીરૂપમ્ અર્ધમ્ અકરોદ્ અર્ધં પુરુષરૂપવત્
શતરૂપા ચ સા ખ્યાતા સાવિત્રી ચ નિગદ્યતે ॥

સરસ્વત્ય્ અથ ગાયત્રી બ્રહ્માણી ચ પરન્તપ
તતઃ સ્વદેહસંભૂતામ્ આત્મજામ્ ઇત્ય્ અકલ્પયત્ ॥

દૃષ્ટ્વા તાં વ્યથિતસ્ તાવત્ કામબાણાર્દિતો વિભુઃ
અહો રૂપમ્ અહો રૂપમ્ ઇતિ ચાહ પ્રજાપતિઃ ॥

તતો વાસિષ્ઠપ્રમુખા ભગિનીમ્ ઇતિ ચુક્રુશુઃ
બ્રહ્મા ન કિંચિદ્ દદૃશે તન્મુખાલોકનાદ્ ઋતે ॥

અહો રૂપમ્ અહો રૂપમ્ ઇતિ પ્રાહ પુનઃ પુનઃ
તતઃ પ્રણામનમ્રાં તાં પુનર્ એવાભ્યલોકયત્ ॥

અથ પ્રદક્ષિણં ચક્રે સા પિતુર્ વરવર્ણિની
પુત્રેભ્યો લજ્જિતસ્યાસ્ય તદ્રૂપાલોકનેચ્છયા ॥

આવિર્ભૂતં તત્રો વક્ત્રં દક્ષિણં પાણ્ડુગણ્ડવત્
વિસ્મયસ્ફુરદોષ્ઠં ચ પાશ્ચાત્યમ્ ઉદગાત્ તતઃ ॥

ચતુર્થમ્ અભવત્ પશ્ચાદ્ વામં કામશરાતુરમ્
તતો ઽન્યદ્ અભવત્ તસ્ય કામાતુરતયા તથા ॥

ઉત્પતન્ત્યાસ્ તદાકારા આલોકનકુતૂહલાત્
સૃષ્ટ્યર્થં યત્ કૃતં તેન તપઃ પરમદારુણમ્ ॥

તત્ સર્વં નાશમ્ અગમત્ સ્વસુતોપગમેચ્છયા
તેનોર્ધ્વં વક્ત્રમ્ અભવત્ પઞ્ચમં તસ્ય ધીમતઃ
આવિર્ભવજ્જટાભિશ્ ચ તદ્ વક્ત્રં ચાવૃણોત્ પ્રભુઃ ॥

તતસ્ તાન્ અબ્રવીદ્ બ્રહ્મા પુત્રાન્ આત્મસમુદ્ભવાન્
પ્રજાઃ સૃજધ્વમ્ અભિતઃ સદેવાસુરમાનુષીઃ ॥

એવમ્ ઉક્તાસ્ તતઃ સર્વે સસૃજુર્ વિવિધાઃ પ્રજાઃ
ગતેષુ તેષુ સૃષ્ટ્યર્થં પ્રણામાવનતામ્ ઇમામ્ ॥

ઉપયેમે સ વિશ્વાત્મા શતરૂપામ્ અનિન્દિતામ્
સંબભૂવ તયા સાર્ધમ્ અતિકામાતુરો વિભુઃ
સલજ્જાં ચકમે દેવઃ કમલોદરમન્દિરે ॥

યાવદ્ અબ્દશતં દિવ્યં યથાન્યઃ પ્રાકૃતો જનઃ
તતઃકાલેન મહતા તસ્યાઃ પુત્રો ઽભવન્ મનુઃ ॥

સ્વાયંભુવો ઇતિ ખ્યાતઃ સ વિરાડ્ ઇતિ નઃ શ્રુતમ્
તદ્રૂપગુણસામાન્યાદ્ અધિપુરુષ ઉચ્યતે ॥

વૈરાજા યત્ર તે જાતા બહવઃ શંસિતવ્રતાઃ
સ્વાયંભુવા મહાભાગાઃ સપ્ત સપ્ત તથાપરે ॥

સ્વારોચિષાદ્યાઃ સર્વે તે બ્રહ્મતુલ્યસ્વરૂપિણઃ
ઔત્તમિપ્રમુખાસ્ તદ્વદ્ યેસાં ત્વં સપ્તમો ઽધુના ॥