Matsya Purana · Chapter 145

manvantarāṇi yāni syuḥ kalpe kalpe caturdaśa
vyatītānāgatāni syur yāni manvantareṣviha //

vistareṇānupūrvyācca sthitiṃ vakṣye yuge yuge
tasminyuge ca sambhūtir yāsāṃ yāvacca jīvitam //

yugamātraṃ tu jīvanti nyūnaṃ tatsyāddvayena ca
caturdaśasu tāvanto jñeyā manvantareṣviha //

manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca pakṣiṇāṃ sthāvaraiḥ saha
teṣāmāyurupakrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ //

tathaivāyuḥ parikrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ
asthitiṃ ca kalau dṛṣṭvā bhūtānāmāyuṣaśca vai //

paramāyuḥ śataṃ tvetan mānuṣāṇāṃ kalau smṛtam
devāsuramanuṣyāśca yakṣagandharvarākṣasāḥ //

pariṇāhocchraye tulyā jāyante ha kṛte yuge
ṣaṇṇavatyaṅgulotsedho hy aṣṭānāṃ devayoninām //

navāṅgulapramāṇena niṣpannena tathāṣṭakam
etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamadhikurvatām //

manuṣyā vartamānāstu yugasaṃdhyāṃśakeṣviha
devāsurapramāṇaṃ tu saptasaptāṅgulaṃ kramāt //

caturaśītikaiścaiva kalijairaṅgulaiḥ smṛtam
ā pādatalamastako navatālo bhavettu yaḥ //

saṃhṛtyājānubāhuśca daivatairabhipūjyate
gavāṃ ca hastināṃ caiva mahiṣasthāvarātmanām //

krameṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge
ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśur ākakudo bhavet //

aṅgulānāmaṣṭaśatam utsedho hastināṃ smṛtaḥ
aṅgulānāṃ sahasraṃ tu dvicatvāriṃśadaṅgulam //

śatārdhamaṅgulānāṃ tu hy utsedhaḥ śākhināṃ paraḥ
mānuṣasya śarīrasya saṃniveśastu yādṛśaḥ //

tallakṣaṇaṃ tu devānāṃ dṛśyate 'nvayadarśanāt
buddhyātiśayasaṃyukto devānāṃ kāya ucyate //

tathā nātiśayaścaiva mānuṣaḥ kāya ucyate
ityeva hi parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ //

paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva sthāvarāṇāṃ ca sarvaśaḥ
gāvo 'jāśvāśca vijñeyā hastinaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ //

upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāstviha sarvaśaḥ
yathākramopabhogāśca devānāṃ paśumūrtayaḥ //

teṣāṃ rūpānurūpaiśca pramāṇaiḥ sthirajaṅgamāḥ
manojñaistatra tairbhogaiḥ sukhino hyupapedire //

atha śiṣṭānpravakṣyāmi sādhūnatha tataśca vai
brāhmaṇāḥ śrutiśabdāśca devānāṃ paśumūrtayaḥ
saṃyujya brahmaṇā hyantas tena santaḥ pracakṣate //

sāmānyeṣu ca dharmeṣu tathā vaiśiṣikeṣu ca
brahmakṣatraviśo yuktāḥ śrautasmārtena karmaṇā //

varṇāśrameṣu yuktasya sukhodarkasya svargatau
śrautasmārto hi yo dharmo jñānadharmaḥ sa ucyate //

divyānāṃ sādhanātsādhur brahmacārī gurorhitaḥ
kāraṇātsādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate //

tapasaśca tathāraṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ
yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt //

dharmo dharmagatiḥ proktaḥ śabdo hyeṣa kriyātmakaḥ
kuśalākuśalau caiva dharmādharmau bravītprabhuḥ //

atha devāśca pitara ṛṣayaścaiva mānuṣāḥ
ayaṃ dharmo hyayaṃ neti bruvate maunamūrtinā //

dharmeti dhāraṇe dhātur mahattve caiva ucyate
ādhāraṇe mahattve vā dharmaḥ sa tu nirucyate //

tatreṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate
adharmaścāniṣṭaphala ācāryairnopadiśyate //

vṛddhāścālolupāścaiva ātmavanto hyadāmbhikāḥ
samyagvinītā mṛdavas tānācāryānpracakṣate //

dharmajñairvihito dharmaḥ śrautasmārto dvijātibhiḥ
dārāgnihotrasambandham ijyā śrautasya lakṣaṇam //

smārto varṇāśramācāro yamaiśca niyamairyutaḥ
pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣayo 'bruvan //

ṛco yajūṃṣi sāmāni brahmaṇo 'ṅgāni vai śrutiḥ
manvantarasyātītasya smṛtvā tanmanurabravīt //

tasmātsmārtaḥ sūto dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ
evaṃ vai dvividho dharmaḥ śiṣṭācāraḥ sa ucyate //

śiṣer dhātośca niṣṭhāntāc chiṣṭaśabdaṃ pracakṣate
manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ //

manuḥ saptarṣayaścaiva lokasaṃtānakāriṇaḥ
tiṣṭhantīha ca dharmārthaṃ tāñchiṣṭānsampracakṣate //

taiḥ śiṣṭaiścalito dharmaḥ sthāpyate vai yuge yuge
trayī vārttā daṇḍanītiḥ prajāvarṇāśramepsayā //

śiṣṭairācaryate yasmāt punaścaiva manukṣaye
pūrvaiḥpūrvairmatatvācca śiṣṭācāraḥ sa śāśvataḥ //

dānaṃ satyaṃ tapo loko vidyejyā pūjanaṃ damaḥ
aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam //

śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayaśca ha
manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ //

vijñeyaḥ śravaṇācchrautaḥ smaraṇātsmārta ucyate
ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārto varṇāśramātmakaḥ
pratyaṅgāni pravakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam //

dṛṣṭānubhūtamarthaṃ ca yaḥ pṛṣṭo na vigūhate
yathābhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam //

brahmacaryaṃ tapo maunaṃ nirāhāratvameva ca
ityetattapaso rūpaṃ sughoraṃ tu durāsadam //

paśūnāṃ dravyahaviṣām ṛksāmayajuṣāṃ tathā
ṛtvijāṃ dakṣiṇāyāśca saṃyogo yajña ucyate //

ātmavatsarvabhūteṣu yo hitāya śubhāya ca
vartate satataṃ hṛṣṭaḥ kriyā śreṣṭhā dayā smṛtā //

ākruṣṭo 'bhihato yastu nākrośetpraharedapi
aduṣṭo vāṅmanaḥkāyais titikṣuḥ sā kṣamā smṛtā //

svāminā rakṣyamāṇānām utsṛṣṭānāṃ ca sambhrame
parasvānām anādānam alobha iti saṃjñitam //

maithunasyāsamācāro jalpanāccintanāttathā
nivṛttirbrahmacaryaṃ ca tadetacchamalakṣaṇam //

ātmārthe vā parārthe vā indriyāṇīha yasya vai
viṣaye na pravartante damasyaitattu lakṣaṇam //

pañcātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe
na krudhyeta pratihataḥ sa jitātmā bhaviṣyati //

yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgataṃ ca yat
tattadguṇavate deyam ityetaddānalakṣaṇam //

śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varṇāśramātmakaḥ
śiṣṭācārapravṛddhaśca dharmo 'yaṃ sādhusaṃmataḥ //

apradveṣo hyaniṣṭeṣu iṣṭaṃ vai nābhinandati
prītitāpaviṣādānāṃ vinivṛttir viraktatā //

saṃnyāsaḥ karmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha
kuśalākuśalābhyāṃ tu prahāṇaṃ nyāsa ucyate //

avyaktādiviśeṣāntav ikāre 'sminnivartate
cetanācetanaṃ jñātvā jñāne jñānī sa ucyate //

pratyaṅgāni tu dharmasya cetyetallakṣaṇaṃ smṛtam
ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrvaiḥ svāyambhuve 'ntare //

atra vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya tu
tathaiva cāturhotrasya cāturvarṇyasya caiva hi //

pratimanvantaraṃ caiva śrutiranyā vidhīyate
ṛco yajūṃṣi sāmāni yathāvatpratidaivatam //

vidhistotraṃ tathā hautraṃ pūrvavatsampravartate
dravyastotraṃ guṇastotraṃ karmastotraṃ tathaiva ca //

tathaivābhijanastotraṃ stotramevaṃ caturvidham
manvantareṣu sarveṣu yathā bhedā bhavanti hi //

pravartayanti teṣāṃ vai brahmastotraṃ punaḥ punaḥ
evaṃ mantraguṇānāṃ tu samutpattiścaturvidhā //

atharvaṛgyajuḥsāmnāṃ vedeṣviha pṛthakpṛthak
ṛṣīṇāṃ tapyatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduścaram //

mantrāḥ prādurbhavantyādau pūrvamanvantarasya ha
asaṃtoṣādbhayādduḥkhān mohācchokācca pañcadhā //

ṛṣīṇāṃ tārakā yena lakṣaṇena yadṛcchayā
ṛṣīṇāṃ yādṛśatvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇam //

atītānāgatānāṃ ca pañcadhā hyārṣakaṃ smṛtam
tathā ṛṣīṇāṃ vakṣyāmi ārṣasyeha samudbhavam //

guṇasāmyena vartante sarvasaṃpralaye tadā
avibhāgena devānām anirdeśye tamomaye //

abuddhipūrvakaṃ tadvai cetanārthaṃ pravartate
tenārṣaṃ buddhipūrvaṃ tu cetanenāpyadhiṣṭhitam //

pravartate tathā te tu yathā matsyodakāvubhau
cetanādhikṛtaṃ sarvaṃ prāvartata guṇātmakam
kāryakāraṇabhāvena tathā tasya pravartate //

viṣayo viṣayitvaṃ ca tadā hyarthapadātmakau
kālena prāpaṇīyena bhedāśca kāraṇātmakāḥ //

sāṃsiddhikāstadā vṛttāḥ krameṇa mahadādayaḥ
mahato 'sāvahaṃkāras tasmādbhūtendriyāṇi ca //

bhūtabhedāśca bhūtebhyo jajñire tu parasparam
saṃsiddhikāraṇaṃ kāryaṃ sadya eva vivartate //

yatholmukāttu viṭapā ekakālādbhavanti hi
tathā pravṛttāḥ kṣetrajñāḥ kālenaikena kāraṇāt //

yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā sampradṛśyate
tathā nivṛtto hyavyaktaḥ khadyota iva saṃjvalan //

sa mahātmā śarīrasthas tatraiveha pravartate
mahatastamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate //

tatraiva saṃsthito vidvāṃs tapaso 'nta iti śrutam
buddhirvivardhatastasya prādurbhūtā caturvidhā //

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam
sāṃsiddhikānyathaitāni apratītāni tasya vai //

mahātmanaḥ śarīrasya caitanyātsiddhirucyate
puri śete yataḥ pūrvaṃ kṣetrajñānaṃ tathāpi ca //

pure śayanātpuruṣo jñānātkṣetrajña ucyate
yasmāddharmātprasūte hi tasmādvai dhārmikastu saḥ //

sāṃsiddhike śarīre ca buddhyāvyaktastu cetanaḥ
evaṃ vivṛttaḥ kṣetrajñaḥ kṣetraṃ hyanabhisaṃdhitaḥ //

nivṛttisamakāle tu purāṇaṃ tadacetanam
kṣetrajñena parijñātaṃ bhogyo 'yaṃ viṣayo mama //

ṛṣirhiṃsāgatau dhātur vidyā satyaṃ tapaḥ śrutam
eṣa sannilayo yasmād brāhmaṇastutatas tv ṛṣiḥ //

nivṛttisamakālācca buddhyāvyakta ṛṣistvayam
ṛṣate paramaṃ yasmāt paramarṣistataḥ smṛtaḥ //

gatyarthād ṛṣater dhātor nāmanirvṛttikāraṇam
yasmādeṣa svayaṃbhūtas tasmācca ṛṣitā matā //

seśvarāḥ svayamudbhūtā brahmaṇo mānasāḥ sutāḥ
nivartamānaistairbuddhyā mahānparigataḥ paraḥ //

yasmād dṛśaparatvena saha tasmānmaharṣayaḥ
īśvarāṇāṃ sutāsteṣāṃ mānasāścaurasāśca vai //

ṛṣistasmātparatvena bhūtādirṛṣayastataḥ
ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasambhavāḥ //

paratvena ṛṣante vai bhūtādīnṛṣikāstataḥ
ṛṣikāṇāṃ sutā ye tu vijñeyā ṛṣiputrakāḥ //

śrutvā ṛṣaṃ paratvena śrutāstasmācchrutarṣayaḥ
avyaktātmā mahātmā vā -haṃkārātmā tathaiva ca //

bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate
ityevamṛṣijātistu pañcadhā nāmaviśrutā //

bhṛgurmarīciratriśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ
manurdakṣo vasiṣṭhaśca pulastyaścāpi te daśa //

brahmaṇo mānasā hyete utpannāḥ svayamīśvarāḥ
paratvenarṣayo yasmān matāstasmānmaharṣayaḥ //

īśvarāṇāṃ sutāstveṣām ṛṣayastānnibodhata
kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaścyavanastathā //

utathyo vāmadevaśca agastyaḥ kauśikastathā
kardamo vālakhilyāśca viśravāḥ śaktivardhanaḥ //

ityete ṛṣayaḥ proktās tapasā ṛṣitāṃ gatāḥ
teṣāṃ putrānṛṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata //

vatsaro nagnahūś caiva bharadvājaśca vīryavān
ṛṣirdīrghatamāścaiva bṛhadvakṣāḥ śaradvataḥ //

vājiśravāḥ sucintaśca śāvaśca saparāśaraḥ
śṛṅgī ca śaṅkhapāc caiva rājā vaiśravaṇastathā //

ityete ṛṣikāḥ sarve satyena ṛṣitāṃ gatāḥ
īśvarā ṛṣayaścaiva ṛṣīkā ye ca viśrutāḥ //

evaṃ mantrakṛtaḥ sarve kṛtsnaśaśca nibodhata
bhṛguḥ kāśyapaḥ pracetā dadhīco hyātmavānapi //

ūrṣo 'tha jamadagniśca vedaḥ sārasvatastathā
ārṣṭiṣeṇaścyavanaśca vītahavyaḥ savedhasaḥ //

vainyaḥ pṛthurdivodāso brahmavāngṛtsaśaunakau
ekonaviṃśatirhyete bhṛgavo mantrakṛttamāḥ //

aṅgirāścaiva tritaśca bharadvājo 'tha lakṣmaṇaḥ
kṛtavācastathā gargaḥ smṛtisaṃkṛtireva ca //

guruvītaśca māndhātā ambarīṣastathaiva ca
yuvanāśvaḥ purukutsaḥ svaśravastu sadasyavān //

ajamīḍho 'svahāryaśca hy utkalaḥ kavireva ca
pṛṣadaśvo virūpaśca kāvyaścaivātha mudgalaḥ //

utathyaśca śaradvāṃśca tathā vājiśravā api
apasyauṣaḥ sucittiśca vāmadevastathaiva ca //

ṛṣijo bṛhacchuklaśca ṛṣirdīrghatamā api
kakṣīvāṃśca trayastriṃśat smṛtā hyaṅgirasāṃ varāḥ //

ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata
kāśyapaḥ sahavatsāro naidhruvo nitya eva ca //

asito devalaścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ
atrir ardhasvanaścaiva śāvāsyo 'tha gaviṣṭhiraḥ //

karṇakaśca ṛṣiḥ siddhas tathā pūrvātithiśca yaḥ //

ityete tvatrayaḥ proktā mantrakṛtṣaṇmaharṣayaḥ
vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tṛtīyaśca parāśaraḥ //

tatastu indrapratimaḥ pañcamastu bharadvasuḥ
ṣaṣṭhastu mitrāvaruṇaḥ sattamaḥ kuṇḍinastathā //

ityete sapta vijñeyā vāsiṣṭhā brahmavādinaḥ
viśvāmitraśca gādheyo devarātastathā balaḥ //

tathā vidvānmadhucchandā ṛṣiścānyo 'ghamarṣaṇaḥ
aṣṭako lohitaścaiva bhṛtakīlaśca māmbudhiḥ //

devaśravā devarātaḥ purāṇaśca dhanaṃjayaḥ
śiśiraśca mahātejāḥ śālaṅkāyana eva ca //

trayodaśaite vijñeyā brahmiṣṭhāḥ kauśikā varāḥ
agastyo 'tha dṛḍhadyumna indrabāhustathaiva ca //

brahmiṣṭhāgastayo hyete trayaḥ paramakīrtayaḥ
manurvaivasvataścaiva ailo rājā purūravāḥ //

kṣatriyāṇāṃ varā hyete vijñeyā mantravādinaḥ
bhalandakaśca vāsāśvaḥ saṃkīlaścaiva te trayaḥ //

ete mantrakṛto jñeyā vaiśyānāṃ pravarāḥ sadā
iti dvinavatiḥ proktā mantrāyaiśca bahiṣkṛtāḥ //

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā ṛṣiputrānnibodhata
ṛṣīkāṇāṃ sutā hyete ṛṣiputrāḥ śrutarṣayaḥ //