મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 145

મન્વન્તરાણિ યાનિ સ્યુઃ કલ્પે કલ્પે ચતુર્દશ
વ્યતીતાનાગતાનિ સ્યુર્ યાનિ મન્વન્તરેષ્વિહ ॥

વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યાચ્ચ સ્થિતિં વક્ષ્યે યુગે યુગે
તસ્મિન્યુગે ચ સમ્ભૂતિર્ યાસાં યાવચ્ચ જીવિતમ્ ॥

યુગમાત્રં તુ જીવન્તિ ન્યૂનં તત્સ્યાદ્દ્વયેન ચ
ચતુર્દશસુ તાવન્તો જ્ઞેયા મન્વન્તરેષ્વિહ ॥

મનુષ્યાણાં પશૂનાં ચ પક્ષિણાં સ્થાવરૈઃ સહ
તેષામાયુરુપક્રાન્તં યુગધર્મેષુ સર્વશઃ ॥

તથૈવાયુઃ પરિક્રાન્તં યુગધર્મેષુ સર્વશઃ
અસ્થિતિં ચ કલૌ દૃષ્ટ્વા ભૂતાનામાયુષશ્ચ વૈ ॥

પરમાયુઃ શતં ત્વેતન્ માનુષાણાં કલૌ સ્મૃતમ્
દેવાસુરમનુષ્યાશ્ચ યક્ષગન્ધર્વરાક્ષસાઃ ॥

પરિણાહોચ્છ્રયે તુલ્યા જાયન્તે હ કૃતે યુગે
ષણ્ણવત્યઙ્ગુલોત્સેધો હ્ય્ અષ્ટાનાં દેવયોનિનામ્ ॥

નવાઙ્ગુલપ્રમાણેન નિષ્પન્નેન તથાષ્ટકમ્
એતત્સ્વાભાવિકં તેષાં પ્રમાણમધિકુર્વતામ્ ॥

મનુષ્યા વર્તમાનાસ્તુ યુગસંધ્યાંશકેષ્વિહ
દેવાસુરપ્રમાણં તુ સપ્તસપ્તાઙ્ગુલં ક્રમાત્ ॥

ચતુરશીતિકૈશ્ચૈવ કલિજૈરઙ્ગુલૈઃ સ્મૃતમ્
આ પાદતલમસ્તકો નવતાલો ભવેત્તુ યઃ ॥

સંહૃત્યાજાનુબાહુશ્ચ દૈવતૈરભિપૂજ્યતે
ગવાં ચ હસ્તિનાં ચૈવ મહિષસ્થાવરાત્મનામ્ ॥

ક્રમેણૈતેન વિજ્ઞેયે હ્રાસવૃદ્ધી યુગે યુગે
ષટ્સપ્તત્યઙ્ગુલોત્સેધઃ પશુર્ આકકુદો ભવેત્ ॥

અઙ્ગુલાનામષ્ટશતમ્ ઉત્સેધો હસ્તિનાં સ્મૃતઃ
અઙ્ગુલાનાં સહસ્રં તુ દ્વિચત્વારિંશદઙ્ગુલમ્ ॥

શતાર્ધમઙ્ગુલાનાં તુ હ્ય્ ઉત્સેધઃ શાખિનાં પરઃ
માનુષસ્ય શરીરસ્ય સંનિવેશસ્તુ યાદૃશઃ ॥

તલ્લક્ષણં તુ દેવાનાં દૃશ્યતે ઽન્વયદર્શનાત્
બુદ્ધ્યાતિશયસંયુક્તો દેવાનાં કાય ઉચ્યતે ॥

તથા નાતિશયશ્ચૈવ માનુષઃ કાય ઉચ્યતે
ઇત્યેવ હિ પરિક્રાન્તા ભાવા યે દિવ્યમાનુષાઃ ॥

પશૂનાં પક્ષિણાં ચૈવ સ્થાવરાણાં ચ સર્વશઃ
ગાવો ઽજાશ્વાશ્ચ વિજ્ઞેયા હસ્તિનઃ પક્ષિણો મૃગાઃ ॥

ઉપયુક્તાઃ ક્રિયાસ્વેતે યજ્ઞિયાસ્ત્વિહ સર્વશઃ
યથાક્રમોપભોગાશ્ચ દેવાનાં પશુમૂર્તયઃ ॥

તેષાં રૂપાનુરૂપૈશ્ચ પ્રમાણૈઃ સ્થિરજઙ્ગમાઃ
મનોજ્ઞૈસ્તત્ર તૈર્ભોગૈઃ સુખિનો હ્યુપપેદિરે ॥

અથ શિષ્ટાન્પ્રવક્ષ્યામિ સાધૂનથ તતશ્ચ વૈ
બ્રાહ્મણાઃ શ્રુતિશબ્દાશ્ચ દેવાનાં પશુમૂર્તયઃ
સંયુજ્ય બ્રહ્મણા હ્યન્તસ્ તેન સન્તઃ પ્રચક્ષતે ॥

સામાન્યેષુ ચ ધર્મેષુ તથા વૈશિષિકેષુ ચ
બ્રહ્મક્ષત્રવિશો યુક્તાઃ શ્રૌતસ્માર્તેન કર્મણા ॥

વર્ણાશ્રમેષુ યુક્તસ્ય સુખોદર્કસ્ય સ્વર્ગતૌ
શ્રૌતસ્માર્તો હિ યો ધર્મો જ્ઞાનધર્મઃ સ ઉચ્યતે ॥

દિવ્યાનાં સાધનાત્સાધુર્ બ્રહ્મચારી ગુરોર્હિતઃ
કારણાત્સાધનાચ્ચૈવ ગૃહસ્થઃ સાધુરુચ્યતે ॥

તપસશ્ચ તથારણ્યે સાધુર્વૈખાનસઃ સ્મૃતઃ
યતમાનો યતિઃ સાધુઃ સ્મૃતો યોગસ્ય સાધનાત્ ॥

ધર્મો ધર્મગતિઃ પ્રોક્તઃ શબ્દો હ્યેષ ક્રિયાત્મકઃ
કુશલાકુશલૌ ચૈવ ધર્માધર્મૌ બ્રવીત્પ્રભુઃ ॥

અથ દેવાશ્ચ પિતર ઋષયશ્ચૈવ માનુષાઃ
અયં ધર્મો હ્યયં નેતિ બ્રુવતે મૌનમૂર્તિના ॥

ધર્મેતિ ધારણે ધાતુર્ મહત્ત્વે ચૈવ ઉચ્યતે
આધારણે મહત્ત્વે વા ધર્મઃ સ તુ નિરુચ્યતે ॥

તત્રેષ્ટપ્રાપકો ધર્મ આચાર્યૈરુપદિશ્યતે
અધર્મશ્ચાનિષ્ટફલ આચાર્યૈર્નોપદિશ્યતે ॥

વૃદ્ધાશ્ચાલોલુપાશ્ચૈવ આત્મવન્તો હ્યદામ્ભિકાઃ
સમ્યગ્વિનીતા મૃદવસ્ તાનાચાર્યાન્પ્રચક્ષતે ॥

ધર્મજ્ઞૈર્વિહિતો ધર્મઃ શ્રૌતસ્માર્તો દ્વિજાતિભિઃ
દારાગ્નિહોત્રસમ્બન્ધમ્ ઇજ્યા શ્રૌતસ્ય લક્ષણમ્ ॥

સ્માર્તો વર્ણાશ્રમાચારો યમૈશ્ચ નિયમૈર્યુતઃ
પૂર્વેભ્યો વેદયિત્વેહ શ્રૌતં સપ્તર્ષયો ઽબ્રુવન્ ॥

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ બ્રહ્મણો ઽઙ્ગાનિ વૈ શ્રુતિઃ
મન્વન્તરસ્યાતીતસ્ય સ્મૃત્વા તન્મનુરબ્રવીત્ ॥

તસ્માત્સ્માર્તઃ સૂતો ધર્મો વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ
એવં વૈ દ્વિવિધો ધર્મઃ શિષ્ટાચારઃ સ ઉચ્યતે ॥

શિષેર્ ધાતોશ્ચ નિષ્ઠાન્તાચ્ છિષ્ટશબ્દં પ્રચક્ષતે
મન્વન્તરેષુ યે શિષ્ટા ઇહ તિષ્ઠન્તિ ધાર્મિકાઃ ॥

મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચૈવ લોકસંતાનકારિણઃ
તિષ્ઠન્તીહ ચ ધર્માર્થં તાઞ્છિષ્ટાન્સમ્પ્રચક્ષતે ॥

તૈઃ શિષ્ટૈશ્ચલિતો ધર્મઃ સ્થાપ્યતે વૈ યુગે યુગે
ત્રયી વાર્ત્તા દણ્ડનીતિઃ પ્રજાવર્ણાશ્રમેપ્સયા ॥

શિષ્ટૈરાચર્યતે યસ્માત્ પુનશ્ચૈવ મનુક્ષયે
પૂર્વૈઃપૂર્વૈર્મતત્વાચ્ચ શિષ્ટાચારઃ સ શાશ્વતઃ ॥

દાનં સત્યં તપો લોકો વિદ્યેજ્યા પૂજનં દમઃ
અષ્ટૌ તાનિ ચરિત્રાણિ શિષ્ટાચારસ્ય લક્ષણમ્ ॥

શિષ્ટા યસ્માચ્ચરન્ત્યેનં મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ હ
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ શિષ્ટાચારસ્તતઃ સ્મૃતઃ ॥

વિજ્ઞેયઃ શ્રવણાચ્છ્રૌતઃ સ્મરણાત્સ્માર્ત ઉચ્યતે
ઇજ્યાવેદાત્મકઃ શ્રૌતઃ સ્માર્તો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ
પ્રત્યઙ્ગાનિ પ્રવક્ષ્યામિ ધર્મસ્યેહ તુ લક્ષણમ્ ॥

દૃષ્ટાનુભૂતમર્થં ચ યઃ પૃષ્ટો ન વિગૂહતે
યથાભૂતપ્રવાદસ્તુ ઇત્યેતત્સત્યલક્ષણમ્ ॥

બ્રહ્મચર્યં તપો મૌનં નિરાહારત્વમેવ ચ
ઇત્યેતત્તપસો રૂપં સુઘોરં તુ દુરાસદમ્ ॥

પશૂનાં દ્રવ્યહવિષામ્ ઋક્સામયજુષાં તથા
ઋત્વિજાં દક્ષિણાયાશ્ચ સંયોગો યજ્ઞ ઉચ્યતે ॥

આત્મવત્સર્વભૂતેષુ યો હિતાય શુભાય ચ
વર્તતે સતતં હૃષ્ટઃ ક્રિયા શ્રેષ્ઠા દયા સ્મૃતા ॥

આક્રુષ્ટો ઽભિહતો યસ્તુ નાક્રોશેત્પ્રહરેદપિ
અદુષ્ટો વાઙ્મનઃકાયૈસ્ તિતિક્ષુઃ સા ક્ષમા સ્મૃતા ॥

સ્વામિના રક્ષ્યમાણાનામ્ ઉત્સૃષ્ટાનાં ચ સમ્ભ્રમે
પરસ્વાનામ્ અનાદાનમ્ અલોભ ઇતિ સંજ્ઞિતમ્ ॥

મૈથુનસ્યાસમાચારો જલ્પનાચ્ચિન્તનાત્તથા
નિવૃત્તિર્બ્રહ્મચર્યં ચ તદેતચ્છમલક્ષણમ્ ॥

આત્માર્થે વા પરાર્થે વા ઇન્દ્રિયાણીહ યસ્ય વૈ
વિષયે ન પ્રવર્તન્તે દમસ્યૈતત્તુ લક્ષણમ્ ॥

પઞ્ચાત્મકે યો વિષયે કારણે ચાષ્ટલક્ષણે
ન ક્રુધ્યેત પ્રતિહતઃ સ જિતાત્મા ભવિષ્યતિ ॥

યદ્યદિષ્ટતમં દ્રવ્યં ન્યાયેનૈવાગતં ચ યત્
તત્તદ્ગુણવતે દેયમ્ ઇત્યેતદ્દાનલક્ષણમ્ ॥

શ્રુતિસ્મૃતિભ્યાં વિહિતો ધર્મો વર્ણાશ્રમાત્મકઃ
શિષ્ટાચારપ્રવૃદ્ધશ્ચ ધર્મો ઽયં સાધુસંમતઃ ॥

અપ્રદ્વેષો હ્યનિષ્ટેષુ ઇષ્ટં વૈ નાભિનન્દતિ
પ્રીતિતાપવિષાદાનાં વિનિવૃત્તિર્ વિરક્તતા ॥

સંન્યાસઃ કર્મણાં ન્યાસઃ કૃતાનામકૃતૈઃ સહ
કુશલાકુશલાભ્યાં તુ પ્રહાણં ન્યાસ ઉચ્યતે ॥

અવ્યક્તાદિવિશેષાન્તવ્ ઇકારે ઽસ્મિન્નિવર્તતે
ચેતનાચેતનં જ્ઞાત્વા જ્ઞાને જ્ઞાની સ ઉચ્યતે ॥

પ્રત્યઙ્ગાનિ તુ ધર્મસ્ય ચેત્યેતલ્લક્ષણં સ્મૃતમ્
ઋષિભિર્ધર્મતત્ત્વજ્ઞૈઃ પૂર્વૈઃ સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે ॥

અત્ર વો વર્ણયિષ્યામિ વિધિં મન્વન્તરસ્ય તુ
તથૈવ ચાતુર્હોત્રસ્ય ચાતુર્વર્ણ્યસ્ય ચૈવ હિ ॥

પ્રતિમન્વન્તરં ચૈવ શ્રુતિરન્યા વિધીયતે
ઋચો યજૂંષિ સામાનિ યથાવત્પ્રતિદૈવતમ્ ॥

વિધિસ્તોત્રં તથા હૌત્રં પૂર્વવત્સમ્પ્રવર્તતે
દ્રવ્યસ્તોત્રં ગુણસ્તોત્રં કર્મસ્તોત્રં તથૈવ ચ ॥

તથૈવાભિજનસ્તોત્રં સ્તોત્રમેવં ચતુર્વિધમ્
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ યથા ભેદા ભવન્તિ હિ ॥

પ્રવર્તયન્તિ તેષાં વૈ બ્રહ્મસ્તોત્રં પુનઃ પુનઃ
એવં મન્ત્રગુણાનાં તુ સમુત્પત્તિશ્ચતુર્વિધા ॥

અથર્વઋગ્યજુઃસામ્નાં વેદેષ્વિહ પૃથક્પૃથક્
ઋષીણાં તપ્યતાં તેષાં તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ॥

મન્ત્રાઃ પ્રાદુર્ભવન્ત્યાદૌ પૂર્વમન્વન્તરસ્ય હ
અસંતોષાદ્ભયાદ્દુઃખાન્ મોહાચ્છોકાચ્ચ પઞ્ચધા ॥

ઋષીણાં તારકા યેન લક્ષણેન યદૃચ્છયા
ઋષીણાં યાદૃશત્વં હિ તદ્વક્ષ્યામીહ લક્ષણમ્ ॥

અતીતાનાગતાનાં ચ પઞ્ચધા હ્યાર્ષકં સ્મૃતમ્
તથા ઋષીણાં વક્ષ્યામિ આર્ષસ્યેહ સમુદ્ભવમ્ ॥

ગુણસામ્યેન વર્તન્તે સર્વસંપ્રલયે તદા
અવિભાગેન દેવાનામ્ અનિર્દેશ્યે તમોમયે ॥

અબુદ્ધિપૂર્વકં તદ્વૈ ચેતનાર્થં પ્રવર્તતે
તેનાર્ષં બુદ્ધિપૂર્વં તુ ચેતનેનાપ્યધિષ્ઠિતમ્ ॥

પ્રવર્તતે તથા તે તુ યથા મત્સ્યોદકાવુભૌ
ચેતનાધિકૃતં સર્વં પ્રાવર્તત ગુણાત્મકમ્
કાર્યકારણભાવેન તથા તસ્ય પ્રવર્તતે ॥

વિષયો વિષયિત્વં ચ તદા હ્યર્થપદાત્મકૌ
કાલેન પ્રાપણીયેન ભેદાશ્ચ કારણાત્મકાઃ ॥

સાંસિદ્ધિકાસ્તદા વૃત્તાઃ ક્રમેણ મહદાદયઃ
મહતો ઽસાવહંકારસ્ તસ્માદ્ભૂતેન્દ્રિયાણિ ચ ॥

ભૂતભેદાશ્ચ ભૂતેભ્યો જજ્ઞિરે તુ પરસ્પરમ્
સંસિદ્ધિકારણં કાર્યં સદ્ય એવ વિવર્તતે ॥

યથોલ્મુકાત્તુ વિટપા એકકાલાદ્ભવન્તિ હિ
તથા પ્રવૃત્તાઃ ક્ષેત્રજ્ઞાઃ કાલેનૈકેન કારણાત્ ॥

યથાન્ધકારે ખદ્યોતઃ સહસા સમ્પ્રદૃશ્યતે
તથા નિવૃત્તો હ્યવ્યક્તઃ ખદ્યોત ઇવ સંજ્વલન્ ॥

સ મહાત્મા શરીરસ્થસ્ તત્રૈવેહ પ્રવર્તતે
મહતસ્તમસઃ પારે વૈલક્ષણ્યાદ્વિભાવ્યતે ॥

તત્રૈવ સંસ્થિતો વિદ્વાંસ્ તપસો ઽન્ત ઇતિ શ્રુતમ્
બુદ્ધિર્વિવર્ધતસ્તસ્ય પ્રાદુર્ભૂતા ચતુર્વિધા ॥

જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યં ધર્મશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્
સાંસિદ્ધિકાન્યથૈતાનિ અપ્રતીતાનિ તસ્ય વૈ ॥

મહાત્મનઃ શરીરસ્ય ચૈતન્યાત્સિદ્ધિરુચ્યતે
પુરિ શેતે યતઃ પૂર્વં ક્ષેત્રજ્ઞાનં તથાપિ ચ ॥

પુરે શયનાત્પુરુષો જ્ઞાનાત્ક્ષેત્રજ્ઞ ઉચ્યતે
યસ્માદ્ધર્માત્પ્રસૂતે હિ તસ્માદ્વૈ ધાર્મિકસ્તુ સઃ ॥

સાંસિદ્ધિકે શરીરે ચ બુદ્ધ્યાવ્યક્તસ્તુ ચેતનઃ
એવં વિવૃત્તઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ ક્ષેત્રં હ્યનભિસંધિતઃ ॥

નિવૃત્તિસમકાલે તુ પુરાણં તદચેતનમ્
ક્ષેત્રજ્ઞેન પરિજ્ઞાતં ભોગ્યો ઽયં વિષયો મમ ॥

ઋષિર્હિંસાગતૌ ધાતુર્ વિદ્યા સત્યં તપઃ શ્રુતમ્
એષ સન્નિલયો યસ્માદ્ બ્રાહ્મણસ્તુતતસ્ ત્વ્ ઋષિઃ ॥

નિવૃત્તિસમકાલાચ્ચ બુદ્ધ્યાવ્યક્ત ઋષિસ્ત્વયમ્
ઋષતે પરમં યસ્માત્ પરમર્ષિસ્તતઃ સ્મૃતઃ ॥

ગત્યર્થાદ્ ઋષતેર્ ધાતોર્ નામનિર્વૃત્તિકારણમ્
યસ્માદેષ સ્વયંભૂતસ્ તસ્માચ્ચ ઋષિતા મતા ॥

સેશ્વરાઃ સ્વયમુદ્ભૂતા બ્રહ્મણો માનસાઃ સુતાઃ
નિવર્તમાનૈસ્તૈર્બુદ્ધ્યા મહાન્પરિગતઃ પરઃ ॥

યસ્માદ્ દૃશપરત્વેન સહ તસ્માન્મહર્ષયઃ
ઈશ્વરાણાં સુતાસ્તેષાં માનસાશ્ચૌરસાશ્ચ વૈ ॥

ઋષિસ્તસ્માત્પરત્વેન ભૂતાદિરૃષયસ્તતઃ
ઋષિપુત્રા ઋષીકાસ્તુ મૈથુનાદ્ગર્ભસમ્ભવાઃ ॥

પરત્વેન ઋષન્તે વૈ ભૂતાદીનૃષિકાસ્તતઃ
ઋષિકાણાં સુતા યે તુ વિજ્ઞેયા ઋષિપુત્રકાઃ ॥

શ્રુત્વા ઋષં પરત્વેન શ્રુતાસ્તસ્માચ્છ્રુતર્ષયઃ
અવ્યક્તાત્મા મહાત્મા વા -હંકારાત્મા તથૈવ ચ ॥

ભૂતાત્મા ચેન્દ્રિયાત્મા ચ તેષાં તજ્જ્ઞાનમુચ્યતે
ઇત્યેવમૃષિજાતિસ્તુ પઞ્ચધા નામવિશ્રુતા ॥

ભૃગુર્મરીચિરત્રિશ્ચ અઙ્ગિરાઃ પુલહઃ ક્રતુઃ
મનુર્દક્ષો વસિષ્ઠશ્ચ પુલસ્ત્યશ્ચાપિ તે દશ ॥

બ્રહ્મણો માનસા હ્યેતે ઉત્પન્નાઃ સ્વયમીશ્વરાઃ
પરત્વેનર્ષયો યસ્માન્ મતાસ્તસ્માન્મહર્ષયઃ ॥

ઈશ્વરાણાં સુતાસ્ત્વેષામ્ ઋષયસ્તાન્નિબોધત
કાવ્યો બૃહસ્પતિશ્ચૈવ કશ્યપશ્ચ્યવનસ્તથા ॥

ઉતથ્યો વામદેવશ્ચ અગસ્ત્યઃ કૌશિકસ્તથા
કર્દમો વાલખિલ્યાશ્ચ વિશ્રવાઃ શક્તિવર્ધનઃ ॥

ઇત્યેતે ઋષયઃ પ્રોક્તાસ્ તપસા ઋષિતાં ગતાઃ
તેષાં પુત્રાનૃષીકાંસ્તુ ગર્ભોત્પન્નાન્નિબોધત ॥

વત્સરો નગ્નહૂશ્ ચૈવ ભરદ્વાજશ્ચ વીર્યવાન્
ઋષિર્દીર્ઘતમાશ્ચૈવ બૃહદ્વક્ષાઃ શરદ્વતઃ ॥

વાજિશ્રવાઃ સુચિન્તશ્ચ શાવશ્ચ સપરાશરઃ
શૃઙ્ગી ચ શઙ્ખપાચ્ ચૈવ રાજા વૈશ્રવણસ્તથા ॥

ઇત્યેતે ઋષિકાઃ સર્વે સત્યેન ઋષિતાં ગતાઃ
ઈશ્વરા ઋષયશ્ચૈવ ઋષીકા યે ચ વિશ્રુતાઃ ॥

એવં મન્ત્રકૃતઃ સર્વે કૃત્સ્નશશ્ચ નિબોધત
ભૃગુઃ કાશ્યપઃ પ્રચેતા દધીચો હ્યાત્મવાનપિ ॥

ઊર્ષો ઽથ જમદગ્નિશ્ચ વેદઃ સારસ્વતસ્તથા
આર્ષ્ટિષેણશ્ચ્યવનશ્ચ વીતહવ્યઃ સવેધસઃ ॥

વૈન્યઃ પૃથુર્દિવોદાસો બ્રહ્મવાન્ગૃત્સશૌનકૌ
એકોનવિંશતિર્હ્યેતે ભૃગવો મન્ત્રકૃત્તમાઃ ॥

અઙ્ગિરાશ્ચૈવ ત્રિતશ્ચ ભરદ્વાજો ઽથ લક્ષ્મણઃ
કૃતવાચસ્તથા ગર્ગઃ સ્મૃતિસંકૃતિરેવ ચ ॥

ગુરુવીતશ્ચ માન્ધાતા અમ્બરીષસ્તથૈવ ચ
યુવનાશ્વઃ પુરુકુત્સઃ સ્વશ્રવસ્તુ સદસ્યવાન્ ॥

અજમીઢો ઽસ્વહાર્યશ્ચ હ્ય્ ઉત્કલઃ કવિરેવ ચ
પૃષદશ્વો વિરૂપશ્ચ કાવ્યશ્ચૈવાથ મુદ્ગલઃ ॥

ઉતથ્યશ્ચ શરદ્વાંશ્ચ તથા વાજિશ્રવા અપિ
અપસ્યૌષઃ સુચિત્તિશ્ચ વામદેવસ્તથૈવ ચ ॥

ઋષિજો બૃહચ્છુક્લશ્ચ ઋષિર્દીર્ઘતમા અપિ
કક્ષીવાંશ્ચ ત્રયસ્ત્રિંશત્ સ્મૃતા હ્યઙ્ગિરસાં વરાઃ ॥

એતે મન્ત્રકૃતઃ સર્વે કાશ્યપાંસ્તુ નિબોધત
કાશ્યપઃ સહવત્સારો નૈધ્રુવો નિત્ય એવ ચ ॥

અસિતો દેવલશ્ચૈવ ષડેતે બ્રહ્મવાદિનઃ
અત્રિર્ અર્ધસ્વનશ્ચૈવ શાવાસ્યો ઽથ ગવિષ્ઠિરઃ ॥

કર્ણકશ્ચ ઋષિઃ સિદ્ધસ્ તથા પૂર્વાતિથિશ્ચ યઃ ॥

ઇત્યેતે ત્વત્રયઃ પ્રોક્તા મન્ત્રકૃત્ષણ્મહર્ષયઃ
વસિષ્ઠશ્ચૈવ શક્તિશ્ચ તૃતીયશ્ચ પરાશરઃ ॥

તતસ્તુ ઇન્દ્રપ્રતિમઃ પઞ્ચમસ્તુ ભરદ્વસુઃ
ષષ્ઠસ્તુ મિત્રાવરુણઃ સત્તમઃ કુણ્ડિનસ્તથા ॥

ઇત્યેતે સપ્ત વિજ્ઞેયા વાસિષ્ઠા બ્રહ્મવાદિનઃ
વિશ્વામિત્રશ્ચ ગાધેયો દેવરાતસ્તથા બલઃ ॥

તથા વિદ્વાન્મધુચ્છન્દા ઋષિશ્ચાન્યો ઽઘમર્ષણઃ
અષ્ટકો લોહિતશ્ચૈવ ભૃતકીલશ્ચ મામ્બુધિઃ ॥

દેવશ્રવા દેવરાતઃ પુરાણશ્ચ ધનંજયઃ
શિશિરશ્ચ મહાતેજાઃ શાલઙ્કાયન એવ ચ ॥

ત્રયોદશૈતે વિજ્ઞેયા બ્રહ્મિષ્ઠાઃ કૌશિકા વરાઃ
અગસ્ત્યો ઽથ દૃઢદ્યુમ્ન ઇન્દ્રબાહુસ્તથૈવ ચ ॥

બ્રહ્મિષ્ઠાગસ્તયો હ્યેતે ત્રયઃ પરમકીર્તયઃ
મનુર્વૈવસ્વતશ્ચૈવ ઐલો રાજા પુરૂરવાઃ ॥

ક્ષત્રિયાણાં વરા હ્યેતે વિજ્ઞેયા મન્ત્રવાદિનઃ
ભલન્દકશ્ચ વાસાશ્વઃ સંકીલશ્ચૈવ તે ત્રયઃ ॥

એતે મન્ત્રકૃતો જ્ઞેયા વૈશ્યાનાં પ્રવરાઃ સદા
ઇતિ દ્વિનવતિઃ પ્રોક્તા મન્ત્રાયૈશ્ચ બહિષ્કૃતાઃ ॥

બ્રાહ્મણાઃ ક્ષત્રિયા વૈશ્યા ઋષિપુત્રાન્નિબોધત
ઋષીકાણાં સુતા હ્યેતે ઋષિપુત્રાઃ શ્રુતર્ષયઃ ॥