Matsya Purana · Chapter 144

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dvāparasya vidhiṃ punaḥ
tatra tretāyuge kṣīṇe dvāparaṃ pratipadyate //

dvāparādau prajānāṃ tu siddhistretāyuge tu yā
parivṛtte yuge tasmiṃs tataḥ sā vai praṇaśyati //

tataḥ pravartite tāsāṃ prajānāṃ dvāpare punaḥ
lobho dhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānām aviniścayaḥ //

pradhvaṃsaścaiva varṇānāṃ karmaṇāṃ tu viparyayaḥ
yātrā vadhaḥ paro daṇḍo māno darpo 'kṣamā balam //

tathā rajastamo bhūyaḥ pravṛtte dvāpare punaḥ
ādye kṛte nādharmo 'sti sa tretāyāṃ pravartitaḥ //

dvāpare vyākulo bhūtvā praṇaśyati kalau punaḥ
varṇānāṃ dvāpare dharmāḥ saṃkīryante tathāśramāḥ //

dvaidhamutpadyate caiva yuge tasmiñśrutismṛtau
dvidhā śrutiḥ smṛtiścaiva niścayo nādhigamyate //

aniścayāvagamanād dharmatattvaṃ na vidyate
dharmatattve hyavijñāte matibhedastu jāyate //

parasparaṃ vibhinnāste dṛṣṭīnāṃ vibhrameṇa tu
ato dṛṣṭivibhinnaistaiḥ kṛtamatyākulaṃ tvidam //

eko vedaścatuṣpādaḥ saṃhṛtya tu punaḥ punaḥ
saṃkṣepādāyuṣaścaiva vyasyate dvāpareṣviha //

vedaścaikaścaturdhā tu vyasyate dvāparādiṣu
ṛṣiputraiḥ punarvedā bhidyante dṛṣṭivibhramaiḥ //

te tu brāhmaṇavinyāsaiḥ svarakramaviparyayaiḥ
saṃhṛtā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃhitāstairmaharṣibhiḥ //

sāmānyādvaikṛtāccaiva dṛṣṭibhinnaiḥ kvacitkvacit
brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi bhāṣyavidyāstathaiva ca //

anye tu prasthitāstānvai kecit tān pratyavasthitāḥ
dvāpareṣu pravartante bhinnārthaistaiḥ svadarśanaiḥ //

ekamādhvaryavaṃ pūrvam āsīddvaidhaṃ tu tatpunaḥ
sāmānyaviparītārthaiḥ kṛtaṃ śāstrākulaṃ tvidam //

ādhvaryavaṃ ca prasthānair bahudhā vyākulīkṛtam
tathaivātharvaṇāṃ sāmnāṃ vikalpaiḥ svasya saṃkṣayaiḥ //

vyākulo dvāpareṣvarthaḥ kriyate bhinnadarśanaiḥ
dvāpare saṃnivṛtte te vedā naśyanti vai kalau //

teṣāṃ viparyayotpannā bhavanti dvāpare punaḥ
adṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathaiva vyādhyupadravāḥ //

vāṅmanaḥkarmabhirduḥkhair nirvedo jāyate tataḥ
nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣavicāraṇā //

vicāraṇāyāṃ vairāgyaṃ vairāgyāddoṣadarśanam
doṣāṇāṃ darśanāccaiva jñānotpattistu jāyate //

teṣāṃ medhāvināṃ pūrvaṃ martye svāyambhuve 'ntare
utpasyantīha śāstrāṇāṃ dvāpare paripanthinaḥ //

āyurvedavikalpāśca aṅgānāṃ jyotiṣasya ca
arthaśāstravikalpāśca hetuśāstravikalpanam //

prakriyā kalpasūtrāṇāṃ bhāṣyavidyāvikalpanam
smṛtiśāstraprabhedāśca prasthānāni pṛthak pṛthak //

dvāpareṣvabhivartante matibhedāstathā nṛṇām
manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārttā prasidhyati //

dvāpare sarvabhūtānāṃ kālaḥ kleśaparaḥ smṛtaḥ
lobho 'dhṛtirvaṇigyuddhaṃ tattvānāmaviniścayaḥ //

vedaśāstrapraṇayanaṃ dharmāṇāṃ saṃkarastathā
varṇāśramaparidhvaṃsaḥ kāmadveṣau tathaiva ca //

pūrṇe varṣasahasre dve paramāyustadā nṛṇām
niḥśeṣe dvāpare tasmiṃs tasya saṃdhyā tu pādataḥ //

guṇahīnāstu tiṣṭhanti dharmasya dvāparasya tu
tathaiva saṃdhyā pādena aṃśastasyāṃ pratiṣṭhitaḥ //

dvāparasya tu paryāye puṣyasya ca nibodhata
dvāparasyāṃśaśeṣe tu pratipattiḥ kaleratha //

hiṃsā steyānṛtaṃ māyā dambhaścaiva tapasvinām
ete svabhāvāḥ puṣyasya sādhayanti ca tāḥ prajāḥ //

eṣa dharmaḥ smṛtaḥ kṛtsno dharmaśca parihīyate
manasā karmaṇā vācā vārttāḥ sidhyanti vā na vā //

kaliḥ pramārako rogaḥ satataṃ cāpi kṣudbhayam
anāvṛṣṭibhayaṃ caiva deśānāṃ ca viparyayaḥ //

na pramāṇe sthitirhyasti puṣye ghore yuge kalau
garbhastho mriyate kaścid yauvanasthastathā paraḥ //

sthāvirye madhyakaumāre mriyante ca kalau prajāḥ
alpatejobalāḥ pāpā mahākopā hyadhārmikāḥ //

anṛtavratalubdhāśca puṣye caiva prajāḥ sthitāḥ
duriṣṭairduradhītaiśca durācārairdurāgamaiḥ //

viprāṇāṃ karmadoṣaistaiḥ prajānāṃ jāyate bhayam
hiṃsā mānastatherṣyā ca krodho 'sūyākṣamādhṛtiḥ //

puṣye bhavanti jantūnāṃ lobho mohaśca sarvaśaḥ
saṃkṣobho jāyate 'tyarthaṃ kalimāsādya vai yugam //

nādhīyate tathā vedān na yajante dvijātayaḥ
utsīdanti tathā caiva vaiśyaiḥ sārdhaṃ tu kṣatriyāḥ //

śūdrāṇāṃ mantrayonistu sambandho brāhmaṇaiḥ saha
bhavatīha kalau tasmiñ chayanāsanabhojanaiḥ //

rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhāḥ pāṣaṇḍānāṃ pravṛttayaḥ
kāṣāyiṇaśca niṣkacchās tathā kāpālinaśca ha //

ye cānye devavratinas tathā ye dharmadūṣakāḥ
divyavṛttāśca ye kecid vṛttyarthaṃ śrutiliṅginaḥ //

evaṃvidhāśca ye kecid bhavantīha kalau yuge
adhīyate tadā vedāñ chūdrā dharmārthakovidāḥ //

yajante hyaśvamedhaistu rājānaḥ śūdrayonayaḥ
strībālagovadhaṃ kṛtvā hatvā caiva parasparam //

upahatya tathānyonyaṃ sādhayanti tadā prajāḥ
duḥkhapracuratālpāyur deśotsādaḥ sarogatā //

adharmābhiniveśitvaṃ tamovṛttaṃ kalau smṛtam
bhrūṇahatyā prajānāṃ na tathā hyevaṃ pravartate //

tasmādāyurbalaṃ rūpaṃ prahīyante kalau yuge
duḥkhenābhiplutānāṃ ca paramāyuḥ śataṃ nṛṇām //

bhūtvā ca na bhavantīha vedāḥ kaliyuge 'khilāḥ
utsīdante tathā yajñāḥ kevalaṃ dharmahetavaḥ //

eṣā kaliyugāvasthā saṃdhyāṃśau tu nibodhata
yuge yuge tu hīyante trīṃstrīnpādāṃśca siddhayaḥ //

yugasvabhāvāḥ saṃdhyāsu avatiṣṭhanti pādataḥ
saṃdhyāsvabhāvāḥ svāṃśeṣu pādenaivāvatasthire //

evaṃ saṃdhyāṃśake kāle samprāpte tu yugāntike
teṣāmadharmiṇāṃ śāstā bhṛgūṇāṃ ca kule sthitaḥ //

gotreṇa vai candramaso nāmnā pramatirucyate
kalisaṃdhyāṃśabhāgeṣu manoḥ svāyambhuve 'ntare //

samāstriṃśattu sampūrṇāḥ paryaṭanvai vasuṃdharām
aśvakarmā sa vai senāṃ hastyaśvarathasaṃkulām //

pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
sa tadā taiḥ parivṛto mlecchānsarvān nijaghnivān //

sa hatvā sarvaśaścaiva rājānaḥ śūdrayonayaḥ
pāṣaṇḍānsa sadā sarvān niḥśeṣānakarotprabhuḥ //

adhārmikāśca ye kecit tānsarvānhanti sarvaśaḥ
udīcyānmadhyadeśāṃśca pārvatīyāṃstathaiva ca //

prācyānpratīcyāṃśca tathā vindhyapṛṣṭhāparāntikān
tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍānsiṃhalaiḥ saha //

gāndhārānpāradāṃścaiva pahlavānyavanāñchakān
tuṣārānbarbarāñchvetān halikāndaradānkhasān //

lampakān āndhrakāṃścāpi corajātīṃstathaiva ca
pravṛttacakro balavāñ chūdrāṇāmantakṛdbabhau //

vidrāvya sarvabhūtāni cacāra vasudhāmimām
mānavasya tu vaṃśe tu nṛdevasyeha jajñivān //

pūrvajanmani viṣṇuśca pramatirnāma vīryavān
sutaḥ sa vai candramasaḥ pūrve kaliyuge prabhuḥ //

dvātriṃśe 'bhyudite varṣe prakrānto viṃśatiṃ samāḥ
nijaghne sarvabhūtāni mānuṣāṇyeva sarvaśaḥ //

kṛtvā bījāvaśiṣṭāṃ tāṃ pṛthvīṃ krūreṇa karmaṇā
parasparanimittena kālenākasmikena ca //

saṃsthitā sahasā yā tu senā pramatinā saha
gaṅgāyamunayormadhye siddhiṃ prāptā samādhinā //

tatasteṣu pranaṣṭeṣu saṃdhyāṃśe kūrakarmasu
utsādya pārthivānsarvāṃs teṣvatīteṣu vai tadā //

tataḥ saṃdhyāṃśake kāle samprāpte ca yugāntike
sthitāsvalpāvaśiṣṭāsu prajāsviha kvacit kvacit //

svāpradānās tadā te vai lobhāviṣṭāstu vṛndaśaḥ
upahiṃsanti cānyonyaṃ pralumpanti parasparam //

arājake yugāṃśe tu saṃkṣaye samupasthite
prajāstā vai tadā sarvāḥ parasparabhayārditāḥ //

vyākulāstāḥ parāvṛttās tyaktvā devaṃ gṛhāṇi tu
svānsvānprāṇānavekṣanto niṣkāruṇyāt suduḥkhitāḥ //

naṣṭe śrautasmṛte dharme kāmakrodhavaśānugāḥ
nirmaryādā nirānandā niḥsnehā nirapatrapāḥ //

naṣṭe dharme pratihatā hrasvakāḥ pañcaviṃśakāḥ
hitvā dārāṃśca putrāṃśca viṣādavyākulaprajāḥ //

anāvṛṣṭihatāste vai vārttāmutsṛjya duḥkhitāḥ
āśrayanti sma pratyantān hitvā janapadānsvakān //

saritaḥ sāgarānūpān sevante parvatānapi
cīrakṛṣṇājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ //

varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ
evaṃ kaṣṭamanuprāptā hy alpaśeṣāḥ prajāstataḥ //

jantavaśca kṣudhāviṣṭā duḥkhānnirvedamāgaman
saṃśrayanti ca deśāṃstāṃś cakravatparivartanāḥ //

tataḥ prajāstu tāḥ sarvā māṃsāhārā bhavanti hi
mṛgānvarāhānvṛṣabhān ye cānye vanacāriṇaḥ //

bhakṣyāṃścaivāpyabhakṣyāṃśca sarvāṃstānbhakṣayanti tāḥ
samudraṃ saṃśritā yāstu nadīścaiva prajāstu tāḥ //

te 'pi matsyānharantīha āhārārthaṃ ca sarvaśaḥ
abhakṣyāhāradoṣeṇa ekavarṇagatāḥ prajāḥ //

yathā kṛtayuge pūrvam ekavarṇamabhūtkila
tathā kaliyugasyānte śūdrībhūtāḥ prajāstathā //

evaṃ varṣaśataṃ pūrṇaṃ divyaṃ teṣāṃ nyavartata
ṣaṭtriṃśacca sahasrāṇi mānuṣāṇi tu tāni vai //

atha dīrgheṇa kālena pakṣiṇaḥ paśavastathā
matsyāścaiva hatāḥ sarvaiḥ kṣudhāviṣṭaiśca sarvaśaḥ //

niḥśeṣeṣvatha sarveṣu matsyapakṣipaśuṣvatha
saṃdhyāṃśe pratipanne tu niḥśeṣāstu tadā kṛtāḥ //

tataḥ prajāstu sambhūya kandamūlamatho 'khanan
phalamūlāśanāḥ sarve aniketāstathaiva ca //

valkalānyatha vāsāṃsi adhaḥśayyāśca sarvaśaḥ
parigraho na teṣvasti dhanaśuddhimavāpnuyuḥ //

evaṃ kṣayaṃ gamiṣyanti hy alpaśiṣṭāḥ prajāstadā
tāsāmalpāvaśiṣṭānām āhārādṛddhiriṣyate //

evaṃ varṣaśataṃ divyaṃ saṃdhyāṃśastasya vartate
tato varṣaśatasyānte alpaśiṣṭāḥ striyaḥ sutāḥ //

mithunāni tu tāḥ sarvā hy anyonyaṃ samprajajñire
tatastāstu mriyante vai pūrvotpannāḥ prajāstu yāḥ //

jātamātreṣvapatyeṣu tataḥ kṛtamavartata
yathā svarge śarīrāṇi narake caiva dehinām //

upabhogasamarthāni evaṃ kṛtayugādiṣu
evaṃ kṛtasya saṃtānaḥ kaleścaiva kṣayastathā //

vicāraṇāttu nirvedaḥ sāmyāvasthātmanā tathā
tataścaivātmasambodhaḥ sambodhāddharmaśīlatā //

kaliśiṣṭeṣu teṣvevaṃ jāyante pūrvavatprajāḥ
bhāvino 'rthasya ca balāt tataḥ kṛtamavartata //

atītānāgatāni syur yāni manvantareṣviha
ete yugasvabhāvāstu mayoktāstu samāsataḥ //

vistareṇānupūrvyācca namaskṛtya svayambhuve
pravṛtte tu tatastasmin punaḥ kṛtayuge tu vai //

utpannāḥ kaliśiṣṭeṣu prajāḥ kārtayugāstathā
tiṣṭhanti ceha ye siddhā adṛṣṭā viharanti ca //

saha saptarṣibhirye tu tatra ye ca vyavasthitāḥ
brahmakṣatraviśaḥ śūdrā bījārthe ya iha smṛtāḥ
kārtayugabhavaiḥ sārdhaṃ nirviśeṣāstadābhavan //

teṣāṃ saptarṣayo dharmaṃ kathayantīha teṣu ca //

varṇāśramācārayutaṃ śrautasmārtavidhānataḥ
evaṃ teṣu kriyāvatsu pravartantīha vai kṛte //

śrautasmārtasthitānāṃ tu dharme saptarṣidarśite
te tu dharmavyavasthārthaṃ tiṣṭhantīha kṛte yuge //

manvantarādhikāreṣu tiṣṭhanti ṛṣayastu te
yathā dāvapradagdheṣu tṛṇeṣvevāparaṃ tṛṇam //

vanānāṃ prathamaṃ vṛṣṭyā teṣāṃ mūleṣu sambhavaḥ
evaṃ yugādyugānāṃ vai saṃtānastu parasparam //

pravartate hyavicchedād yāvanmanvantarakṣayaḥ
sukhamāyurbalaṃ rūpaṃ dharmārthau kāma eva ca //

yugeṣvetāni hīyante trayaḥ pādāḥ krameṇa tu
ityeṣa pratisaṃdhirvaḥ kīrtitastu mayā dvijāḥ //

caturyugāṇāṃ sarveṣām etadeva prasādhanam
eṣāṃ caturyugāṇāṃ tu gaṇitā hyekasaptatiḥ //

krameṇa parivṛttāstā manorantaramucyate
yugākhyāsu tu sarvāsu bhavatīha yadā ca yat //

tadeva ca tadanyāsu punastadvai yathākramam
sarge sarge yathā bhedā hy utpadyante tathaiva ca //

caturdaśasu tāvanto jñeyā manvantareṣviha
āsurī yātudhānī ca paiśācī yakṣarākṣasī //

yuge yuge tadā kāle prajā jāyanti tāḥ śṛṇu
yathākalpaṃ yugaiḥ sārdhaṃ bhavante tulyalakṣaṇāḥ
ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai yathākramam //

manvantarāṇāṃ parivartanāni cirapravṛttāni yugasvabhāvāt
kṣaṇaṃ na saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ //

ete yugasvabhāvā vaḥ parikrāntā yathākramam
manvantarāṇi yānyasmin kalpe vakṣyāmi tāni ca //