મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 144

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વાપરસ્ય વિધિં પુનઃ
તત્ર ત્રેતાયુગે ક્ષીણે દ્વાપરં પ્રતિપદ્યતે ॥

દ્વાપરાદૌ પ્રજાનાં તુ સિદ્ધિસ્ત્રેતાયુગે તુ યા
પરિવૃત્તે યુગે તસ્મિંસ્ તતઃ સા વૈ પ્રણશ્યતિ ॥

તતઃ પ્રવર્તિતે તાસાં પ્રજાનાં દ્વાપરે પુનઃ
લોભો ધૃતિર્વણિગ્યુદ્ધં તત્ત્વાનામ્ અવિનિશ્ચયઃ ॥

પ્રધ્વંસશ્ચૈવ વર્ણાનાં કર્મણાં તુ વિપર્યયઃ
યાત્રા વધઃ પરો દણ્ડો માનો દર્પો ઽક્ષમા બલમ્ ॥

તથા રજસ્તમો ભૂયઃ પ્રવૃત્તે દ્વાપરે પુનઃ
આદ્યે કૃતે નાધર્મો ઽસ્તિ સ ત્રેતાયાં પ્રવર્તિતઃ ॥

દ્વાપરે વ્યાકુલો ભૂત્વા પ્રણશ્યતિ કલૌ પુનઃ
વર્ણાનાં દ્વાપરે ધર્માઃ સંકીર્યન્તે તથાશ્રમાઃ ॥

દ્વૈધમુત્પદ્યતે ચૈવ યુગે તસ્મિઞ્શ્રુતિસ્મૃતૌ
દ્વિધા શ્રુતિઃ સ્મૃતિશ્ચૈવ નિશ્ચયો નાધિગમ્યતે ॥

અનિશ્ચયાવગમનાદ્ ધર્મતત્ત્વં ન વિદ્યતે
ધર્મતત્ત્વે હ્યવિજ્ઞાતે મતિભેદસ્તુ જાયતે ॥

પરસ્પરં વિભિન્નાસ્તે દૃષ્ટીનાં વિભ્રમેણ તુ
અતો દૃષ્ટિવિભિન્નૈસ્તૈઃ કૃતમત્યાકુલં ત્વિદમ્ ॥

એકો વેદશ્ચતુષ્પાદઃ સંહૃત્ય તુ પુનઃ પુનઃ
સંક્ષેપાદાયુષશ્ચૈવ વ્યસ્યતે દ્વાપરેષ્વિહ ॥

વેદશ્ચૈકશ્ચતુર્ધા તુ વ્યસ્યતે દ્વાપરાદિષુ
ઋષિપુત્રૈઃ પુનર્વેદા ભિદ્યન્તે દૃષ્ટિવિભ્રમૈઃ ॥

તે તુ બ્રાહ્મણવિન્યાસૈઃ સ્વરક્રમવિપર્યયૈઃ
સંહૃતા ઋગ્યજુઃસામ્નાં સંહિતાસ્તૈર્મહર્ષિભિઃ ॥

સામાન્યાદ્વૈકૃતાચ્ચૈવ દૃષ્ટિભિન્નૈઃ ક્વચિત્ક્વચિત્
બ્રાહ્મણં કલ્પસૂત્રાણિ ભાષ્યવિદ્યાસ્તથૈવ ચ ॥

અન્યે તુ પ્રસ્થિતાસ્તાન્વૈ કેચિત્ તાન્ પ્રત્યવસ્થિતાઃ
દ્વાપરેષુ પ્રવર્તન્તે ભિન્નાર્થૈસ્તૈઃ સ્વદર્શનૈઃ ॥

એકમાધ્વર્યવં પૂર્વમ્ આસીદ્દ્વૈધં તુ તત્પુનઃ
સામાન્યવિપરીતાર્થૈઃ કૃતં શાસ્ત્રાકુલં ત્વિદમ્ ॥

આધ્વર્યવં ચ પ્રસ્થાનૈર્ બહુધા વ્યાકુલીકૃતમ્
તથૈવાથર્વણાં સામ્નાં વિકલ્પૈઃ સ્વસ્ય સંક્ષયૈઃ ॥

વ્યાકુલો દ્વાપરેષ્વર્થઃ ક્રિયતે ભિન્નદર્શનૈઃ
દ્વાપરે સંનિવૃત્તે તે વેદા નશ્યન્તિ વૈ કલૌ ॥

તેષાં વિપર્યયોત્પન્ના ભવન્તિ દ્વાપરે પુનઃ
અદૃષ્ટિર્મરણં ચૈવ તથૈવ વ્યાધ્યુપદ્રવાઃ ॥

વાઙ્મનઃકર્મભિર્દુઃખૈર્ નિર્વેદો જાયતે તતઃ
નિર્વેદાજ્જાયતે તેષાં દુઃખમોક્ષવિચારણા ॥

વિચારણાયાં વૈરાગ્યં વૈરાગ્યાદ્દોષદર્શનમ્
દોષાણાં દર્શનાચ્ચૈવ જ્ઞાનોત્પત્તિસ્તુ જાયતે ॥

તેષાં મેધાવિનાં પૂર્વં મર્ત્યે સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે
ઉત્પસ્યન્તીહ શાસ્ત્રાણાં દ્વાપરે પરિપન્થિનઃ ॥

આયુર્વેદવિકલ્પાશ્ચ અઙ્ગાનાં જ્યોતિષસ્ય ચ
અર્થશાસ્ત્રવિકલ્પાશ્ચ હેતુશાસ્ત્રવિકલ્પનમ્ ॥

પ્રક્રિયા કલ્પસૂત્રાણાં ભાષ્યવિદ્યાવિકલ્પનમ્
સ્મૃતિશાસ્ત્રપ્રભેદાશ્ચ પ્રસ્થાનાનિ પૃથક્ પૃથક્ ॥

દ્વાપરેષ્વભિવર્તન્તે મતિભેદાસ્તથા નૃણામ્
મનસા કર્મણા વાચા કૃચ્છ્રાદ્વાર્ત્તા પ્રસિધ્યતિ ॥

દ્વાપરે સર્વભૂતાનાં કાલઃ ક્લેશપરઃ સ્મૃતઃ
લોભો ઽધૃતિર્વણિગ્યુદ્ધં તત્ત્વાનામવિનિશ્ચયઃ ॥

વેદશાસ્ત્રપ્રણયનં ધર્માણાં સંકરસ્તથા
વર્ણાશ્રમપરિધ્વંસઃ કામદ્વેષૌ તથૈવ ચ ॥

પૂર્ણે વર્ષસહસ્રે દ્વે પરમાયુસ્તદા નૃણામ્
નિઃશેષે દ્વાપરે તસ્મિંસ્ તસ્ય સંધ્યા તુ પાદતઃ ॥

ગુણહીનાસ્તુ તિષ્ઠન્તિ ધર્મસ્ય દ્વાપરસ્ય તુ
તથૈવ સંધ્યા પાદેન અંશસ્તસ્યાં પ્રતિષ્ઠિતઃ ॥

દ્વાપરસ્ય તુ પર્યાયે પુષ્યસ્ય ચ નિબોધત
દ્વાપરસ્યાંશશેષે તુ પ્રતિપત્તિઃ કલેરથ ॥

હિંસા સ્તેયાનૃતં માયા દમ્ભશ્ચૈવ તપસ્વિનામ્
એતે સ્વભાવાઃ પુષ્યસ્ય સાધયન્તિ ચ તાઃ પ્રજાઃ ॥

એષ ધર્મઃ સ્મૃતઃ કૃત્સ્નો ધર્મશ્ચ પરિહીયતે
મનસા કર્મણા વાચા વાર્ત્તાઃ સિધ્યન્તિ વા ન વા ॥

કલિઃ પ્રમારકો રોગઃ સતતં ચાપિ ક્ષુદ્ભયમ્
અનાવૃષ્ટિભયં ચૈવ દેશાનાં ચ વિપર્યયઃ ॥

ન પ્રમાણે સ્થિતિર્હ્યસ્તિ પુષ્યે ઘોરે યુગે કલૌ
ગર્ભસ્થો મ્રિયતે કશ્ચિદ્ યૌવનસ્થસ્તથા પરઃ ॥

સ્થાવિર્યે મધ્યકૌમારે મ્રિયન્તે ચ કલૌ પ્રજાઃ
અલ્પતેજોબલાઃ પાપા મહાકોપા હ્યધાર્મિકાઃ ॥

અનૃતવ્રતલુબ્ધાશ્ચ પુષ્યે ચૈવ પ્રજાઃ સ્થિતાઃ
દુરિષ્ટૈર્દુરધીતૈશ્ચ દુરાચારૈર્દુરાગમૈઃ ॥

વિપ્રાણાં કર્મદોષૈસ્તૈઃ પ્રજાનાં જાયતે ભયમ્
હિંસા માનસ્તથેર્ષ્યા ચ ક્રોધો ઽસૂયાક્ષમાધૃતિઃ ॥

પુષ્યે ભવન્તિ જન્તૂનાં લોભો મોહશ્ચ સર્વશઃ
સંક્ષોભો જાયતે ઽત્યર્થં કલિમાસાદ્ય વૈ યુગમ્ ॥

નાધીયતે તથા વેદાન્ ન યજન્તે દ્વિજાતયઃ
ઉત્સીદન્તિ તથા ચૈવ વૈશ્યૈઃ સાર્ધં તુ ક્ષત્રિયાઃ ॥

શૂદ્રાણાં મન્ત્રયોનિસ્તુ સમ્બન્ધો બ્રાહ્મણૈઃ સહ
ભવતીહ કલૌ તસ્મિઞ્ છયનાસનભોજનૈઃ ॥

રાજાનઃ શૂદ્રભૂયિષ્ઠાઃ પાષણ્ડાનાં પ્રવૃત્તયઃ
કાષાયિણશ્ચ નિષ્કચ્છાસ્ તથા કાપાલિનશ્ચ હ ॥

યે ચાન્યે દેવવ્રતિનસ્ તથા યે ધર્મદૂષકાઃ
દિવ્યવૃત્તાશ્ચ યે કેચિદ્ વૃત્ત્યર્થં શ્રુતિલિઙ્ગિનઃ ॥

એવંવિધાશ્ચ યે કેચિદ્ ભવન્તીહ કલૌ યુગે
અધીયતે તદા વેદાઞ્ છૂદ્રા ધર્માર્થકોવિદાઃ ॥

યજન્તે હ્યશ્વમેધૈસ્તુ રાજાનઃ શૂદ્રયોનયઃ
સ્ત્રીબાલગોવધં કૃત્વા હત્વા ચૈવ પરસ્પરમ્ ॥

ઉપહત્ય તથાન્યોન્યં સાધયન્તિ તદા પ્રજાઃ
દુઃખપ્રચુરતાલ્પાયુર્ દેશોત્સાદઃ સરોગતા ॥

અધર્માભિનિવેશિત્વં તમોવૃત્તં કલૌ સ્મૃતમ્
ભ્રૂણહત્યા પ્રજાનાં ન તથા હ્યેવં પ્રવર્તતે ॥

તસ્માદાયુર્બલં રૂપં પ્રહીયન્તે કલૌ યુગે
દુઃખેનાભિપ્લુતાનાં ચ પરમાયુઃ શતં નૃણામ્ ॥

ભૂત્વા ચ ન ભવન્તીહ વેદાઃ કલિયુગે ઽખિલાઃ
ઉત્સીદન્તે તથા યજ્ઞાઃ કેવલં ધર્મહેતવઃ ॥

એષા કલિયુગાવસ્થા સંધ્યાંશૌ તુ નિબોધત
યુગે યુગે તુ હીયન્તે ત્રીંસ્ત્રીન્પાદાંશ્ચ સિદ્ધયઃ ॥

યુગસ્વભાવાઃ સંધ્યાસુ અવતિષ્ઠન્તિ પાદતઃ
સંધ્યાસ્વભાવાઃ સ્વાંશેષુ પાદેનૈવાવતસ્થિરે ॥

એવં સંધ્યાંશકે કાલે સમ્પ્રાપ્તે તુ યુગાન્તિકે
તેષામધર્મિણાં શાસ્તા ભૃગૂણાં ચ કુલે સ્થિતઃ ॥

ગોત્રેણ વૈ ચન્દ્રમસો નામ્ના પ્રમતિરુચ્યતે
કલિસંધ્યાંશભાગેષુ મનોઃ સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે ॥

સમાસ્ત્રિંશત્તુ સમ્પૂર્ણાઃ પર્યટન્વૈ વસુંધરામ્
અશ્વકર્મા સ વૈ સેનાં હસ્ત્યશ્વરથસંકુલામ્ ॥

પ્રગૃહીતાયુધૈર્વિપ્રૈઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ
સ તદા તૈઃ પરિવૃતો મ્લેચ્છાન્સર્વાન્ નિજઘ્નિવાન્ ॥

સ હત્વા સર્વશશ્ચૈવ રાજાનઃ શૂદ્રયોનયઃ
પાષણ્ડાન્સ સદા સર્વાન્ નિઃશેષાનકરોત્પ્રભુઃ ॥

અધાર્મિકાશ્ચ યે કેચિત્ તાન્સર્વાન્હન્તિ સર્વશઃ
ઉદીચ્યાન્મધ્યદેશાંશ્ચ પાર્વતીયાંસ્તથૈવ ચ ॥

પ્રાચ્યાન્પ્રતીચ્યાંશ્ચ તથા વિન્ધ્યપૃષ્ઠાપરાન્તિકાન્
તથૈવ દાક્ષિણાત્યાંશ્ચ દ્રવિડાન્સિંહલૈઃ સહ ॥

ગાન્ધારાન્પારદાંશ્ચૈવ પહ્લવાન્યવનાઞ્છકાન્
તુષારાન્બર્બરાઞ્છ્વેતાન્ હલિકાન્દરદાન્ખસાન્ ॥

લમ્પકાન્ આન્ધ્રકાંશ્ચાપિ ચોરજાતીંસ્તથૈવ ચ
પ્રવૃત્તચક્રો બલવાઞ્ છૂદ્રાણામન્તકૃદ્બભૌ ॥

વિદ્રાવ્ય સર્વભૂતાનિ ચચાર વસુધામિમામ્
માનવસ્ય તુ વંશે તુ નૃદેવસ્યેહ જજ્ઞિવાન્ ॥

પૂર્વજન્મનિ વિષ્ણુશ્ચ પ્રમતિર્નામ વીર્યવાન્
સુતઃ સ વૈ ચન્દ્રમસઃ પૂર્વે કલિયુગે પ્રભુઃ ॥

દ્વાત્રિંશે ઽભ્યુદિતે વર્ષે પ્રક્રાન્તો વિંશતિં સમાઃ
નિજઘ્ને સર્વભૂતાનિ માનુષાણ્યેવ સર્વશઃ ॥

કૃત્વા બીજાવશિષ્ટાં તાં પૃથ્વીં ક્રૂરેણ કર્મણા
પરસ્પરનિમિત્તેન કાલેનાકસ્મિકેન ચ ॥

સંસ્થિતા સહસા યા તુ સેના પ્રમતિના સહ
ગઙ્ગાયમુનયોર્મધ્યે સિદ્ધિં પ્રાપ્તા સમાધિના ॥

તતસ્તેષુ પ્રનષ્ટેષુ સંધ્યાંશે કૂરકર્મસુ
ઉત્સાદ્ય પાર્થિવાન્સર્વાંસ્ તેષ્વતીતેષુ વૈ તદા ॥

તતઃ સંધ્યાંશકે કાલે સમ્પ્રાપ્તે ચ યુગાન્તિકે
સ્થિતાસ્વલ્પાવશિષ્ટાસુ પ્રજાસ્વિહ ક્વચિત્ ક્વચિત્ ॥

સ્વાપ્રદાનાસ્ તદા તે વૈ લોભાવિષ્ટાસ્તુ વૃન્દશઃ
ઉપહિંસન્તિ ચાન્યોન્યં પ્રલુમ્પન્તિ પરસ્પરમ્ ॥

અરાજકે યુગાંશે તુ સંક્ષયે સમુપસ્થિતે
પ્રજાસ્તા વૈ તદા સર્વાઃ પરસ્પરભયાર્દિતાઃ ॥

વ્યાકુલાસ્તાઃ પરાવૃત્તાસ્ ત્યક્ત્વા દેવં ગૃહાણિ તુ
સ્વાન્સ્વાન્પ્રાણાનવેક્ષન્તો નિષ્કારુણ્યાત્ સુદુઃખિતાઃ ॥

નષ્ટે શ્રૌતસ્મૃતે ધર્મે કામક્રોધવશાનુગાઃ
નિર્મર્યાદા નિરાનન્દા નિઃસ્નેહા નિરપત્રપાઃ ॥

નષ્ટે ધર્મે પ્રતિહતા હ્રસ્વકાઃ પઞ્ચવિંશકાઃ
હિત્વા દારાંશ્ચ પુત્રાંશ્ચ વિષાદવ્યાકુલપ્રજાઃ ॥

અનાવૃષ્ટિહતાસ્તે વૈ વાર્ત્તામુત્સૃજ્ય દુઃખિતાઃ
આશ્રયન્તિ સ્મ પ્રત્યન્તાન્ હિત્વા જનપદાન્સ્વકાન્ ॥

સરિતઃ સાગરાનૂપાન્ સેવન્તે પર્વતાનપિ
ચીરકૃષ્ણાજિનધરા નિષ્ક્રિયા નિષ્પરિગ્રહાઃ ॥

વર્ણાશ્રમપરિભ્રષ્ટાઃ સંકરં ઘોરમાસ્થિતાઃ
એવં કષ્ટમનુપ્રાપ્તા હ્ય્ અલ્પશેષાઃ પ્રજાસ્તતઃ ॥

જન્તવશ્ચ ક્ષુધાવિષ્ટા દુઃખાન્નિર્વેદમાગમન્
સંશ્રયન્તિ ચ દેશાંસ્તાંશ્ ચક્રવત્પરિવર્તનાઃ ॥

તતઃ પ્રજાસ્તુ તાઃ સર્વા માંસાહારા ભવન્તિ હિ
મૃગાન્વરાહાન્વૃષભાન્ યે ચાન્યે વનચારિણઃ ॥

ભક્ષ્યાંશ્ચૈવાપ્યભક્ષ્યાંશ્ચ સર્વાંસ્તાન્ભક્ષયન્તિ તાઃ
સમુદ્રં સંશ્રિતા યાસ્તુ નદીશ્ચૈવ પ્રજાસ્તુ તાઃ ॥

તે ઽપિ મત્સ્યાન્હરન્તીહ આહારાર્થં ચ સર્વશઃ
અભક્ષ્યાહારદોષેણ એકવર્ણગતાઃ પ્રજાઃ ॥

યથા કૃતયુગે પૂર્વમ્ એકવર્ણમભૂત્કિલ
તથા કલિયુગસ્યાન્તે શૂદ્રીભૂતાઃ પ્રજાસ્તથા ॥

એવં વર્ષશતં પૂર્ણં દિવ્યં તેષાં ન્યવર્તત
ષટ્ત્રિંશચ્ચ સહસ્રાણિ માનુષાણિ તુ તાનિ વૈ ॥

અથ દીર્ઘેણ કાલેન પક્ષિણઃ પશવસ્તથા
મત્સ્યાશ્ચૈવ હતાઃ સર્વૈઃ ક્ષુધાવિષ્ટૈશ્ચ સર્વશઃ ॥

નિઃશેષેષ્વથ સર્વેષુ મત્સ્યપક્ષિપશુષ્વથ
સંધ્યાંશે પ્રતિપન્ને તુ નિઃશેષાસ્તુ તદા કૃતાઃ ॥

તતઃ પ્રજાસ્તુ સમ્ભૂય કન્દમૂલમથો ઽખનન્
ફલમૂલાશનાઃ સર્વે અનિકેતાસ્તથૈવ ચ ॥

વલ્કલાન્યથ વાસાંસિ અધઃશય્યાશ્ચ સર્વશઃ
પરિગ્રહો ન તેષ્વસ્તિ ધનશુદ્ધિમવાપ્નુયુઃ ॥

એવં ક્ષયં ગમિષ્યન્તિ હ્ય્ અલ્પશિષ્ટાઃ પ્રજાસ્તદા
તાસામલ્પાવશિષ્ટાનામ્ આહારાદૃદ્ધિરિષ્યતે ॥

એવં વર્ષશતં દિવ્યં સંધ્યાંશસ્તસ્ય વર્તતે
તતો વર્ષશતસ્યાન્તે અલ્પશિષ્ટાઃ સ્ત્રિયઃ સુતાઃ ॥

મિથુનાનિ તુ તાઃ સર્વા હ્ય્ અન્યોન્યં સમ્પ્રજજ્ઞિરે
તતસ્તાસ્તુ મ્રિયન્તે વૈ પૂર્વોત્પન્નાઃ પ્રજાસ્તુ યાઃ ॥

જાતમાત્રેષ્વપત્યેષુ તતઃ કૃતમવર્તત
યથા સ્વર્ગે શરીરાણિ નરકે ચૈવ દેહિનામ્ ॥

ઉપભોગસમર્થાનિ એવં કૃતયુગાદિષુ
એવં કૃતસ્ય સંતાનઃ કલેશ્ચૈવ ક્ષયસ્તથા ॥

વિચારણાત્તુ નિર્વેદઃ સામ્યાવસ્થાત્મના તથા
તતશ્ચૈવાત્મસમ્બોધઃ સમ્બોધાદ્ધર્મશીલતા ॥

કલિશિષ્ટેષુ તેષ્વેવં જાયન્તે પૂર્વવત્પ્રજાઃ
ભાવિનો ઽર્થસ્ય ચ બલાત્ તતઃ કૃતમવર્તત ॥

અતીતાનાગતાનિ સ્યુર્ યાનિ મન્વન્તરેષ્વિહ
એતે યુગસ્વભાવાસ્તુ મયોક્તાસ્તુ સમાસતઃ ॥

વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યાચ્ચ નમસ્કૃત્ય સ્વયમ્ભુવે
પ્રવૃત્તે તુ તતસ્તસ્મિન્ પુનઃ કૃતયુગે તુ વૈ ॥

ઉત્પન્નાઃ કલિશિષ્ટેષુ પ્રજાઃ કાર્તયુગાસ્તથા
તિષ્ઠન્તિ ચેહ યે સિદ્ધા અદૃષ્ટા વિહરન્તિ ચ ॥

સહ સપ્તર્ષિભિર્યે તુ તત્ર યે ચ વ્યવસ્થિતાઃ
બ્રહ્મક્ષત્રવિશઃ શૂદ્રા બીજાર્થે ય ઇહ સ્મૃતાઃ
કાર્તયુગભવૈઃ સાર્ધં નિર્વિશેષાસ્તદાભવન્ ॥

તેષાં સપ્તર્ષયો ધર્મં કથયન્તીહ તેષુ ચ ॥

વર્ણાશ્રમાચારયુતં શ્રૌતસ્માર્તવિધાનતઃ
એવં તેષુ ક્રિયાવત્સુ પ્રવર્તન્તીહ વૈ કૃતે ॥

શ્રૌતસ્માર્તસ્થિતાનાં તુ ધર્મે સપ્તર્ષિદર્શિતે
તે તુ ધર્મવ્યવસ્થાર્થં તિષ્ઠન્તીહ કૃતે યુગે ॥

મન્વન્તરાધિકારેષુ તિષ્ઠન્તિ ઋષયસ્તુ તે
યથા દાવપ્રદગ્ધેષુ તૃણેષ્વેવાપરં તૃણમ્ ॥

વનાનાં પ્રથમં વૃષ્ટ્યા તેષાં મૂલેષુ સમ્ભવઃ
એવં યુગાદ્યુગાનાં વૈ સંતાનસ્તુ પરસ્પરમ્ ॥

પ્રવર્તતે હ્યવિચ્છેદાદ્ યાવન્મન્વન્તરક્ષયઃ
સુખમાયુર્બલં રૂપં ધર્માર્થૌ કામ એવ ચ ॥

યુગેષ્વેતાનિ હીયન્તે ત્રયઃ પાદાઃ ક્રમેણ તુ
ઇત્યેષ પ્રતિસંધિર્વઃ કીર્તિતસ્તુ મયા દ્વિજાઃ ॥

ચતુર્યુગાણાં સર્વેષામ્ એતદેવ પ્રસાધનમ્
એષાં ચતુર્યુગાણાં તુ ગણિતા હ્યેકસપ્તતિઃ ॥

ક્રમેણ પરિવૃત્તાસ્તા મનોરન્તરમુચ્યતે
યુગાખ્યાસુ તુ સર્વાસુ ભવતીહ યદા ચ યત્ ॥

તદેવ ચ તદન્યાસુ પુનસ્તદ્વૈ યથાક્રમમ્
સર્ગે સર્ગે યથા ભેદા હ્ય્ ઉત્પદ્યન્તે તથૈવ ચ ॥

ચતુર્દશસુ તાવન્તો જ્ઞેયા મન્વન્તરેષ્વિહ
આસુરી યાતુધાની ચ પૈશાચી યક્ષરાક્ષસી ॥

યુગે યુગે તદા કાલે પ્રજા જાયન્તિ તાઃ શૃણુ
યથાકલ્પં યુગૈઃ સાર્ધં ભવન્તે તુલ્યલક્ષણાઃ
ઇત્યેતલ્લક્ષણં પ્રોક્તં યુગાનાં વૈ યથાક્રમમ્ ॥

મન્વન્તરાણાં પરિવર્તનાનિ ચિરપ્રવૃત્તાનિ યુગસ્વભાવાત્
ક્ષણં ન સંતિષ્ઠતિ જીવલોકઃ ક્ષયોદયાભ્યાં પરિવર્તમાનઃ ॥

એતે યુગસ્વભાવા વઃ પરિક્રાન્તા યથાક્રમમ્
મન્વન્તરાણિ યાન્યસ્મિન્ કલ્પે વક્ષ્યામિ તાનિ ચ ॥