Matsya Purana · Chapter 143

kathaṃ tretāyugamukhe yajñasyāsītpravartanam
pūrve svāyambhuve sarge yathāvatprabravīhi naḥ //

antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārdhaṃ kṛtayugena hi
kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā //

oṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane
pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ grāmeṣu ca pureṣu ca //

varṇāśramapratiṣṭhānaṃ kṛtvā mantraiśca taiḥ punaḥ
saṃhitāstu susaṃhṛtya kathaṃ yajñaḥ pravartitaḥ
etacchrutvābravītsūtaḥ śrūyatāṃ tatpracoditam //

mantrānvai yojayitvā tu ihāmutra ca karmasu
tathā viśvabhugindrastu yajñaṃ prāvartayatprabhuḥ //

daivataiḥ saha saṃhṛtya sarvasādhanasaṃvṛtaḥ
tasyāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ //

yajñakarmaṇyavartanta karmaṇyagre tathartvijaḥ
hūyamāne devahotre agnau bahuvidhaṃ haviḥ //

sampratīteṣu deveṣu sāmageṣu ca susvaram
parikrānteṣu laghuṣu adhvaryupuruṣeṣu ca //

ālabdheṣu ca madhye tu tathā paśugaṇeṣu vai
āhūteṣu ca deveṣu yajñabhukṣu tatastadā //

ya indriyātmakā devā yajñabhāgabhujastu te
tānyajanti tadā devāḥ kalyādiṣu bhavanti ye //

adhvaryupraiṣakāle tu vyutthitā ṛṣayastathā
maharṣayaśca tāndṛṣṭvā dīnānpaśugaṇāṃstadā
viśvabhujaṃ te tvapṛcchan kathaṃ yajñavidhistava //

adharmo balavāneṣa hiṃsā dharmepsayā tava
navaḥ paśuvidhistviṣṭas tava yajñe surottama //

adharmo dharmaghātāya prārabdhaḥ paśubhistvayā
nāyaṃ dharmo hyadharmo 'yaṃ na hiṃsā dharma ucyate
āgamena bhavāndharmaṃ prakarotu yadīcchati //

vidhidṛṣṭena yajñena dharmeṇāvyasanena tu
yajñabījaiḥ suraśreṣṭha trivargaparimoṣitaiḥ //

eṣa yajño mahānindraḥ svayambhuvihitaḥ purā
evaṃ viśvabhugindrastu ṛṣibhistattvadarśibhiḥ
ukto na pratijagrāha mānamohasamanvitaḥ //

teṣāṃ vivādaḥ sumahāñ jajñe indramaharṣīṇām
jaṅgamaiḥ sthāvaraiḥ kena yaṣṭavyamiti cocyate //

te tu khinnā vivādena śaktyā yuktā maharṣayaḥ
saṃdhāya samamindreṇa papracchuḥ khacaraṃ vasum //

mahāprājña tvayā dṛṣṭaḥ kathaṃ yajñavidhirnṛpa
auttānapāde prabrūhi saṃśayaṃ nastuda prabho //

śrutvā vākyaṃ vasusteṣām avicārya balābalam
vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha //

yathopanītairyaṣṭavyam iti hovāca pārthivaḥ
yaṣṭavyaṃ paśubhirmedhyair atha mūlaphalairapi //

hiṃsā svabhāvo yajñasya iti me darśanāgamaḥ
tathaite bhāvitā mantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ //

dīrgheṇa tapasā yuktais tārakādinidarśibhiḥ
tatpramāṇaṃ mayā coktaṃ tasmācchamitum arhatha //

yadi pramāṇaṃ svānyeva mantravākyāṇi vo dvijāḥ
tathā pravartatāṃ yajño hy anyathā mānṛtaṃ vacaḥ //

evaṃ kṛtottarāste tu yujyātmānaṃ tato dhiyā
avaśyambhāvinaṃ dṛṣṭvā tamadho hyaśapaṃstadā //

ityuktamātro nṛpatiḥ praviveśa rasātalam
ūrdhvacārī nṛpo bhūtvā rasātalacaro 'bhavat //

vasudhātalacārī tu tena vākyena so 'bhavat
dharmāṇāṃ saṃśayachettā rājā vasuradhogataḥ //

tasmānna vācyo hyekena bahujñenāpi saṃśayaḥ
bahudhārasya dharmasya sūkṣmā duranugā gatiḥ //

tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyo hi kenacit
devānṛṣīnupādāya svāyambhuvamṛte manum //

tasmānna hiṃsā yajñe syād yaduktamṛṣibhiḥ purā
ṛṣikoṭisahasrāṇi svaistapobhirdivaṃ gatāḥ //

tasmānna hiṃsāyajñaṃ ca praśaṃsanti maharṣayaḥ
uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākam udapātraṃ tapodhanāḥ //

etaddattvā vibhavataḥ svargaloke pratiṣṭhitāḥ
adrohaścāpyalobhaśca damo bhūtadayā śamaḥ //

brahmacaryaṃ tapaḥ śaucam anukrośaṃ kṣamā dhṛtiḥ
sanātanasya dharmasya mūlameva durāsadam //

dravyamantrātmako yajñas tapaśca samatātmakam
yajñaiśca devānāpnoti vairājaṃ tapasā punaḥ //

brahmaṇaḥ karmasaṃnyāsād vairāgyātprakṛterlayam
jñānātprāpnoti kaivalyaṃ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ //

evaṃ vivādaḥ sumahān yajñasyāsītpravartane
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca pūrve svāyambhuve 'ntare //

tataste ṛṣayo dṛṣṭvā hṛtaṃ dharmaṃ balena tu
vasorvākyamanādṛtya jagmuste vai yathāgatam //

gateṣu ṛṣisaṃgheṣu devā yajñamavāpnuyuḥ
śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmakṣatrādayo nṛpāḥ //

priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ
sudhāmā virajāścaiva śaṅkhapādrājasastathā //

prācīnabarhiḥ parjanyo havirdhānādayo nṛpāḥ
ete cānye ca bahavas te tapobhirdivaṃ gatāḥ //

rājarṣayo mahātmāno yeṣāṃ kīrtiḥ pratiṣṭhitā
tasmādviśiṣyate yajñāt tapaḥ sarvaistu kāraṇaiḥ //

brahmaṇā tapasā sṛṣṭaṃ jagadviśvamidaṃ purā
tasmānnāpnoti tadyajñāt tapomūlamidaṃ smṛtam //

yajñapravartanaṃ hyevam āsītsvāyambhuve 'ntare
tadāprabhṛti yajño 'yaṃ yugaiḥ sārdhaṃ pravartitaḥ //