મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 143

કથં ત્રેતાયુગમુખે યજ્ઞસ્યાસીત્પ્રવર્તનમ્
પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવે સર્ગે યથાવત્પ્રબ્રવીહિ નઃ ॥

અન્તર્હિતાયાં સંધ્યાયાં સાર્ધં કૃતયુગેન હિ
કાલાખ્યાયાં પ્રવૃત્તાયાં પ્રાપ્તે ત્રેતાયુગે તદા ॥

ઓષધીષુ ચ જાતાસુ પ્રવૃત્તે વૃષ્ટિસર્જને
પ્રતિષ્ઠિતાયાં વાર્ત્તાયાં ગ્રામેષુ ચ પુરેષુ ચ ॥

વર્ણાશ્રમપ્રતિષ્ઠાનં કૃત્વા મન્ત્રૈશ્ચ તૈઃ પુનઃ
સંહિતાસ્તુ સુસંહૃત્ય કથં યજ્ઞઃ પ્રવર્તિતઃ
એતચ્છ્રુત્વાબ્રવીત્સૂતઃ શ્રૂયતાં તત્પ્રચોદિતમ્ ॥

મન્ત્રાન્વૈ યોજયિત્વા તુ ઇહામુત્ર ચ કર્મસુ
તથા વિશ્વભુગિન્દ્રસ્તુ યજ્ઞં પ્રાવર્તયત્પ્રભુઃ ॥

દૈવતૈઃ સહ સંહૃત્ય સર્વસાધનસંવૃતઃ
તસ્યાશ્વમેધે વિતતે સમાજગ્મુર્મહર્ષયઃ ॥

યજ્ઞકર્મણ્યવર્તન્ત કર્મણ્યગ્રે તથર્ત્વિજઃ
હૂયમાને દેવહોત્રે અગ્નૌ બહુવિધં હવિઃ ॥

સમ્પ્રતીતેષુ દેવેષુ સામગેષુ ચ સુસ્વરમ્
પરિક્રાન્તેષુ લઘુષુ અધ્વર્યુપુરુષેષુ ચ ॥

આલબ્ધેષુ ચ મધ્યે તુ તથા પશુગણેષુ વૈ
આહૂતેષુ ચ દેવેષુ યજ્ઞભુક્ષુ તતસ્તદા ॥

ય ઇન્દ્રિયાત્મકા દેવા યજ્ઞભાગભુજસ્તુ તે
તાન્યજન્તિ તદા દેવાઃ કલ્યાદિષુ ભવન્તિ યે ॥

અધ્વર્યુપ્રૈષકાલે તુ વ્યુત્થિતા ઋષયસ્તથા
મહર્ષયશ્ચ તાન્દૃષ્ટ્વા દીનાન્પશુગણાંસ્તદા
વિશ્વભુજં તે ત્વપૃચ્છન્ કથં યજ્ઞવિધિસ્તવ ॥

અધર્મો બલવાનેષ હિંસા ધર્મેપ્સયા તવ
નવઃ પશુવિધિસ્ત્વિષ્ટસ્ તવ યજ્ઞે સુરોત્તમ ॥

અધર્મો ધર્મઘાતાય પ્રારબ્ધઃ પશુભિસ્ત્વયા
નાયં ધર્મો હ્યધર્મો ઽયં ન હિંસા ધર્મ ઉચ્યતે
આગમેન ભવાન્ધર્મં પ્રકરોતુ યદીચ્છતિ ॥

વિધિદૃષ્ટેન યજ્ઞેન ધર્મેણાવ્યસનેન તુ
યજ્ઞબીજૈઃ સુરશ્રેષ્ઠ ત્રિવર્ગપરિમોષિતૈઃ ॥

એષ યજ્ઞો મહાનિન્દ્રઃ સ્વયમ્ભુવિહિતઃ પુરા
એવં વિશ્વભુગિન્દ્રસ્તુ ઋષિભિસ્તત્ત્વદર્શિભિઃ
ઉક્તો ન પ્રતિજગ્રાહ માનમોહસમન્વિતઃ ॥

તેષાં વિવાદઃ સુમહાઞ્ જજ્ઞે ઇન્દ્રમહર્ષીણામ્
જઙ્ગમૈઃ સ્થાવરૈઃ કેન યષ્ટવ્યમિતિ ચોચ્યતે ॥

તે તુ ખિન્ના વિવાદેન શક્ત્યા યુક્તા મહર્ષયઃ
સંધાય સમમિન્દ્રેણ પપ્રચ્છુઃ ખચરં વસુમ્ ॥

મહાપ્રાજ્ઞ ત્વયા દૃષ્ટઃ કથં યજ્ઞવિધિર્નૃપ
ઔત્તાનપાદે પ્રબ્રૂહિ સંશયં નસ્તુદ પ્રભો ॥

શ્રુત્વા વાક્યં વસુસ્તેષામ્ અવિચાર્ય બલાબલમ્
વેદશાસ્ત્રમનુસ્મૃત્ય યજ્ઞતત્ત્વમુવાચ હ ॥

યથોપનીતૈર્યષ્ટવ્યમ્ ઇતિ હોવાચ પાર્થિવઃ
યષ્ટવ્યં પશુભિર્મેધ્યૈર્ અથ મૂલફલૈરપિ ॥

હિંસા સ્વભાવો યજ્ઞસ્ય ઇતિ મે દર્શનાગમઃ
તથૈતે ભાવિતા મન્ત્રા હિંસાલિઙ્ગા મહર્ષિભિઃ ॥

દીર્ઘેણ તપસા યુક્તૈસ્ તારકાદિનિદર્શિભિઃ
તત્પ્રમાણં મયા ચોક્તં તસ્માચ્છમિતુમ્ અર્હથ ॥

યદિ પ્રમાણં સ્વાન્યેવ મન્ત્રવાક્યાણિ વો દ્વિજાઃ
તથા પ્રવર્તતાં યજ્ઞો હ્ય્ અન્યથા માનૃતં વચઃ ॥

એવં કૃતોત્તરાસ્તે તુ યુજ્યાત્માનં તતો ધિયા
અવશ્યમ્ભાવિનં દૃષ્ટ્વા તમધો હ્યશપંસ્તદા ॥

ઇત્યુક્તમાત્રો નૃપતિઃ પ્રવિવેશ રસાતલમ્
ઊર્ધ્વચારી નૃપો ભૂત્વા રસાતલચરો ઽભવત્ ॥

વસુધાતલચારી તુ તેન વાક્યેન સો ઽભવત્
ધર્માણાં સંશયછેત્તા રાજા વસુરધોગતઃ ॥

તસ્માન્ન વાચ્યો હ્યેકેન બહુજ્ઞેનાપિ સંશયઃ
બહુધારસ્ય ધર્મસ્ય સૂક્ષ્મા દુરનુગા ગતિઃ ॥

તસ્માન્ન નિશ્ચયાદ્વક્તું ધર્મઃ શક્યો હિ કેનચિત્
દેવાનૃષીનુપાદાય સ્વાયમ્ભુવમૃતે મનુમ્ ॥

તસ્માન્ન હિંસા યજ્ઞે સ્યાદ્ યદુક્તમૃષિભિઃ પુરા
ઋષિકોટિસહસ્રાણિ સ્વૈસ્તપોભિર્દિવં ગતાઃ ॥

તસ્માન્ન હિંસાયજ્ઞં ચ પ્રશંસન્તિ મહર્ષયઃ
ઉઞ્છં મૂલં ફલં શાકમ્ ઉદપાત્રં તપોધનાઃ ॥

એતદ્દત્ત્વા વિભવતઃ સ્વર્ગલોકે પ્રતિષ્ઠિતાઃ
અદ્રોહશ્ચાપ્યલોભશ્ચ દમો ભૂતદયા શમઃ ॥

બ્રહ્મચર્યં તપઃ શૌચમ્ અનુક્રોશં ક્ષમા ધૃતિઃ
સનાતનસ્ય ધર્મસ્ય મૂલમેવ દુરાસદમ્ ॥

દ્રવ્યમન્ત્રાત્મકો યજ્ઞસ્ તપશ્ચ સમતાત્મકમ્
યજ્ઞૈશ્ચ દેવાનાપ્નોતિ વૈરાજં તપસા પુનઃ ॥

બ્રહ્મણઃ કર્મસંન્યાસાદ્ વૈરાગ્યાત્પ્રકૃતેર્લયમ્
જ્ઞાનાત્પ્રાપ્નોતિ કૈવલ્યં પઞ્ચૈતા ગતયઃ સ્મૃતાઃ ॥

એવં વિવાદઃ સુમહાન્ યજ્ઞસ્યાસીત્પ્રવર્તને
ઋષીણાં દેવતાનાં ચ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે ॥

તતસ્તે ઋષયો દૃષ્ટ્વા હૃતં ધર્મં બલેન તુ
વસોર્વાક્યમનાદૃત્ય જગ્મુસ્તે વૈ યથાગતમ્ ॥

ગતેષુ ઋષિસંઘેષુ દેવા યજ્ઞમવાપ્નુયુઃ
શ્રૂયન્તે હિ તપઃસિદ્ધા બ્રહ્મક્ષત્રાદયો નૃપાઃ ॥

પ્રિયવ્રતોત્તાનપાદૌ ધ્રુવો મેધાતિથિર્વસુઃ
સુધામા વિરજાશ્ચૈવ શઙ્ખપાદ્રાજસસ્તથા ॥

પ્રાચીનબર્હિઃ પર્જન્યો હવિર્ધાનાદયો નૃપાઃ
એતે ચાન્યે ચ બહવસ્ તે તપોભિર્દિવં ગતાઃ ॥

રાજર્ષયો મહાત્માનો યેષાં કીર્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા
તસ્માદ્વિશિષ્યતે યજ્ઞાત્ તપઃ સર્વૈસ્તુ કારણૈઃ ॥

બ્રહ્મણા તપસા સૃષ્ટં જગદ્વિશ્વમિદં પુરા
તસ્માન્નાપ્નોતિ તદ્યજ્ઞાત્ તપોમૂલમિદં સ્મૃતમ્ ॥

યજ્ઞપ્રવર્તનં હ્યેવમ્ આસીત્સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે
તદાપ્રભૃતિ યજ્ઞો ઽયં યુગૈઃ સાર્ધં પ્રવર્તિતઃ ॥