Matsya Purana · Chapter 142

caturyugāṇi yāni syuḥ pūrve svāyambhuve 'ntare
eṣāṃ nisargasaṃkhyāṃ ca śrotumicchāma vistarāt //

pṛthivīdyuprasaṅgena mayā tu prāgudāhṛtam
etaccaturyugaṃ tvevaṃ tadvakṣyāmi nibodhata
tatpramāṇaṃ prasaṃkhyāya vistarāccaiva kṛtsnaśaḥ //

laukikena pramāṇena niṣpādyābdaṃ tu mānuṣam
tenāpīha prasaṃkhyāya vakṣyāmi tu caturyugam
nimeṣatulyakālāni mātrālabdhekṣarāṇi ca //

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhāṃ gaṇayetkalāṃ tu
triṃśatkalāścaiva bhavenmuhūrtas taistriṃśatā rātryahanī samete //

ahorātre vibhajate sūryo mānuṣalaukike
rātriḥ svapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇāmahaḥ //

pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgas tayoḥ punaḥ
kṛṣṇapakṣas tvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī //

triṃśadye mānuṣā māsāḥ pitryo māsaḥ sa ucyate
śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cābhyadhikāni tu
pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate //

mānuṣeṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet
pitṝṇāṃ tāni varṣāṇi saṃkhyātāni tu trīṇi vai
daśa ca dvyadhikā māsāḥ pitṛsaṃkhyeha kīrtitā //

laukikena pramāṇena abdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ
etaddivyamahorātram ityeṣā vaidikī śrutiḥ //

divye rātryahanī varṣaṃ pravibhāgastayoḥ punaḥ
ahastu yadudakcaiva rātriryā dakṣiṇāyanam
ete rātryahanī divye prasaṃkhyāte tayoḥ punaḥ //

triṃśadyāni tu varṣāṇi divyo māsastu sa smṛtaḥ
mānuṣāṇāṃ śataṃ yacca divyā māsāstrayastu vai
tathaiva saha saṃkhyāto divya eṣa vidhiḥ smṛtaḥ //

trīṇi varṣaśatānyevaṃ ṣaṣṭirvarṣāstathaiva ca
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrtitaḥ //

trīṇi varṣasahasrāṇi mānuṣeṇa pramāṇataḥ
triṃśadanyāni varṣāṇi smṛtaḥ saptarṣivatsaraḥ //

nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca
varṣāṇi navatiścaiva dhruvasaṃvatsaraḥ smṛtaḥ //

ṣaṭtriṃśattu sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi ca
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyayā
divyaṃ varṣasahasraṃ tu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ //

ityetadṛṣibhirgītaṃ divyayā saṃkhyayā dvijāḥ
divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyā prakalpitā //

catvāri bhārate varṣe yugāni ṛṣayo 'bruvan
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścaivaṃ caturyugam //

pūrvaṃ kṛtayugaṃ nāma tatastretābhidhīyate
dvāparaṃ ca kaliścaiva yugāni parikalpayet //

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam
tasya tāv acchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ //

itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu
ekapāde nivartante sahasrāṇi śatāni ca //

tretā trīṇi sahasrāṇi yugasaṃkhyāvido viduḥ
tasyāpi triśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyayā samaḥ //

dve sahasre dvāparaṃ tu saṃdhyāṃśau tu catuḥśatam
sahasramekaṃ varṣāṇāṃ kalireva prakīrtitaḥ
dve śate ca tathānye ca saṃdhyāsaṃdhyāṃśayoḥ smṛte //

eṣā dvādaśasāhasrī yugasaṃkhyā tu saṃjñitā
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti catuṣṭayam //

tatra saṃvatsarāḥ sṛṣṭā mānuṣāstānnibodhata
niyutāni daśa dve ca pañca caivātra saṃkhyayā
aṣṭāviṃśatsahasrāṇi kṛtaṃ yugamathocyate //

prayutaṃ tu tathā pūrṇaṃ dve cānye niyute punaḥ
ṣaṇṇavatisahasrāṇi saṃkhyātāni ca saṃkhyayā
tretāyugasya saṃkhyaiṣā mānuṣeṇa tu saṃjñitā //

aṣṭau śatasahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu
catuḥṣaṣṭisahasrāṇi varṣāṇāṃ dvāparaṃ yugam //

catvāri niyutāni syur varṣāṇi tu kaliryugam
dvātriṃśacca tathānyāni sahasrāṇi tu saṃkhyayā
etatkaliyugaṃ proktaṃ mānuṣeṇa pramāṇataḥ //

eṣā caturyugāvasthā mānuṣeṇa prakīrtitā
caturyugasya saṃkhyātā saṃdhyā saṃdhyāṃśakaiḥ saha //

eṣā caturyugākhyā tu sādhikā tvekasaptatiḥ
kṛtatretādiyuktā sā manorantaramucyate //

manvantarasya saṃkhyā tu mānuṣeṇa nibodhata
ekatriṃśattathā koṭyaḥ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvijaiḥ //

tathā śatasahasrāṇi daśa cānyāni bhāgaśaḥ
sahasrāṇi tu dvātriṃśac chatānyaṣṭādhikāni ca //

aśītiścaiva varṣāṇi māsāścaivādhikāstu ṣaṭ
manvantarasya saṃkhyaiṣā mānuṣeṇa prakīrtitā //

divyena ca pramāṇena pravakṣyāmyantaraṃ manoḥ
sahasrāṇāṃ śatānyāhuḥ sa ca vai parisaṃkhyayā //

catvāriṃśatsahasrāṇi manorantaramucyate
manvantarasya kālastu yugaiḥ saha prakīrtitaḥ //

eṣā caturyugākhyā tu sādhikā hyekasaptatiḥ
krameṇa parivṛttā sā manorantaramucyate //

etaccaturdaśaguṇaṃ kalpamāhustu tadvidaḥ
tatastu pralayaḥ kṛtsnaḥ sa tu saṃpralayo mahān //

kalpapramāṇo dviguṇo yathā bhavati saṃkhyayā
caturyugākhyā vyākhyātā kṛtaṃ tretāyugaṃ ca vai //

tretāsṛṣṭaṃ pravakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca
yugapatsamavetau dvau dvidhā vaktuṃ na śakyate //

kramāgataṃ mayāpyetat tubhyaṃ noktaṃ yugadvayam
ṛṣivaṃśaprasaṅgena vyākulatvāttathā kramāt //

noktaṃ tretāyuge śeṣaṃ tadvakṣyāmi nibodhata
atha tretāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca ye
śrautasmārtaṃ bruvandharmaṃ brahmaṇā tu pracoditāḥ //

dārāgnihotrasambandham ṛgyajuḥsāmasaṃhitāḥ
ityādibahulaṃ śrautaṃ dharmaṃ saptarṣayo 'bruvan //

paramparāgataṃ dharmaṃ smārtaṃ tvācāralakṣaṇam
varṇāśramācārayutaṃ manuḥ svāyambhuvo 'bravīt //

satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā tathā
teṣāṃ sutaptatapasām ārṣeṇānukrameṇa ha //

saptarṣīṇāṃ manoścaiva ādau tretāyuge tataḥ
abuddhipūrvakaṃ tena sakṛtpūrvakameva ca //

abhivṛttāstu te mantrā darśanaistārakādibhiḥ
ādikalpe tu devānāṃ prādurbhūtāstu te svayam //

pramāṇeṣvatha siddhānām anyeṣāṃ ca pravartate
mantrayogo vyatīteṣu kalpeṣvatha sahasraśaḥ
te mantrā vai punasteṣāṃ pratimāyāmupasthitāḥ //

ṛco yajūṃṣi sāmāni mantrāścātharvaṇāstu ye
saptarṣibhiśca ye proktāḥ smārtaṃ tu manurabravīt //

tretādau saṃhatā vedāḥ kevalaṃ dharmasetavaḥ
saṃrodhādāyuṣaścaiva vyasyante dvāpare ca te
ṛṣayastapasā vedān ahorātramadhīyate //

anādinidhanā divyāḥ pūrvaṃ proktāḥ svayambhuvā
svadharmasaṃvṛtāḥ sāṅgā yathādharmaṃ yuge yuge
vikriyante svadharmaṃ tu vedavādādyathāyugam //

ārambhayajñaḥ kṣatrasya haviryajñā viśaḥ smṛtāḥ
paricārayajñāḥ śūdrāśca japayajñāśca brāhmaṇāḥ //

tataḥ samuditā varṇās tretāyāṃ dharmaśālinaḥ
kriyāvantaḥ prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinaśca vai //

brāhmaṇaiśca vidhīyante kṣatriyāḥ kṣatriyairviśaḥ
vaiśyāñchūdrā anuvartante parasparamanugrahāt //

śubhāḥ prakṛtayasteṣāṃ dharmā varṇāśramāśrayāḥ
saṃkalpitena manasā vācā vā hastakarmaṇā
tretāyuge hyavikale karmārambhaḥ prasidhyati //

āyūrūpaṃ balaṃ medhā ārogyaṃ dharmaśīlatā
sarvasādhāraṇaṃ hyetad āsīttretāyuge tu vai //

varṇāśramavyavasthānam eṣāṃ brahmā tathākarot
saṃhitāśca tathā mantrā ārogyaṃ dharmaśīlatā //

saṃhitāśca tathā mantrā ṛṣibhir brahmaṇaḥ sutaiḥ
yajñaḥ pravartitaścaiva tadā hyeva tu daivataiḥ //

yāmaiḥ śuklairjayaiścaiva sarvasādhanasaṃbhṛtaiḥ
viśvasṛḍbhis tathā sārdhaṃ devendreṇa mahaujasā
svāyambhuve 'ntare devais te yajñāḥ prākpravartitāḥ //

satyaṃ japastapo dānaṃ pūrvadharmo ya ucyate
yadā dharmasya hrasate śākhādharmasya vardhate //

jāyante ca tadā śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ
nyastadaṇḍā mahāyogā yajvāno brahmavādinaḥ //

padmapattrāyatākṣāśca pṛthuvaktrāḥ susaṃhatāḥ
siṃhoraskā mahāsattvā mattamātaṃgagāminaḥ //

mahādhanurdharāścaiva tretāyāṃ cakravartinaḥ
sarvalakṣaṇapūrṇāste nyagrodhaparimaṇḍalāḥ //

nyagrodhau tu smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate
vyāmena sūcchrayo yasya ata ūrdhvaṃ tu dehinaḥ
samucchrayaḥ parīṇāho nyagrodhaparimaṇḍalaḥ //

cakraṃ ratho maṇirbhāryā nidhiraśvo gajastathā
proktāni sapta ratnāni pūrvaṃ svāyambhuve 'ntare //

viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāṃ cakravartinaḥ
manvantareṣu sarveṣu hy atītānāgateṣu vai //

bhūtabhavyāni yānīha vartamānāni yāni ca
tretāyugāni teṣvatra jāyante cakravartinaḥ //

bhadrāṇīmāni teṣāṃ ca vibhāvyante mahīkṣitām
atyadbhutāni catvāri balaṃ dharmaṃ sukhaṃ dhanam //

anyonyasyāvirodhena prāpyante nṛpateḥ samam
artho dharmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca //

aiśvaryeṇāṇimādyena prabhuśaktibalānvitāḥ
śrutena tapasā caiva ṛṣīṃste 'bhibhavanti hi //

balenābhibhavantyete tena dānavamānavān
lakṣaṇaiścaiva jāyante śarīrasthairamānuṣaiḥ //

keśāḥ sthitā lalāṭena jihvā ca parimārjanī
śyāmaprabhāścaturdaṃṣṭrāḥ suvaṃśāścordhvaretasaḥ //

ājānubāhavaścaiva tālahastau vṛṣākṛtī
pariṇāhapramāṇābhyāṃ siṃhaskandhāśca medhinaḥ //

pādayoścakramatsyau tu śaṅkhapadme ca hastayoḥ
pañcāśītisahasrāṇi jīvanti hyajarāmayāḥ //

asaṅgā gatayasteṣāṃ catasraścakravartinām
antarikṣe samudreṣu pātāle parvateṣu ca //

ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretādharmāstu vai smṛtāḥ
tadā pravartate dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ
maryādāsthāpanārthaṃ ca daṇḍanītiḥ pravartate //

hṛṣṭapuṣṭā janāḥ sarve arogāḥ pūrṇamānasāḥ
eko vedaścatuṣpādas tretāyāṃ tu vidhiḥ smṛtaḥ
trīṇi varṣasahasrāṇi jīvante tatra tāḥ prajāḥ //

putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tāḥ
eṣa tretāyuge bhāvas tretāsaṃkhyāṃ nibodhata //

tretāyugasvabhāvena saṃdhyāpādena vartate
saṃdhyāpādaḥ svabhāvācca yo 'ṃśaḥ pādena tiṣṭhati //