Matsya Purana · Chapter 141

kathaṃ gacchatyamāvāsyāṃ māsi māsi divaṃ nṛpaḥ
ailaḥ purūravāḥ sūta tarpayeta kathaṃ pitṝn
etadicchāmahe śrotuṃ prabhāvaṃ tasya dhīmataḥ //

etadeva tu papraccha manuḥ sa madhusūdanam
sūryaputrāya covāca yathā tanme nibodhata //

tasya cāhaṃ pravakṣyāmi prabhāvaṃ vistareṇa tu
ailasya divi saṃyogaṃ somena saha dhīmatā //

somāccaivāmṛtaprāptiḥ pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā
saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttāstathaiva ca //

yadā candraśca sūryaśca nakṣatrāṇāṃ samāgatau
amāvāsyāṃ nivasata ekasminnatha maṇḍale //

tadā sa gacchati draṣṭuṃ divākaraniśākarau
amāvāsyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau //

abhivādya tu tau tatra kālāpekṣaḥ sa tiṣṭhati
pracaskanda tataḥ somam arcayitvā pariśramāt //

ailaḥ purūravā vidvān māsi śrāddhacikīrṣayā
tataḥ sa divi somaṃ vai hy upatasthe pitṝnapi //

dvilavaṃ kuhūmātraṃ ca tāvubhau tu nidhāya saḥ
sinīvālīpramāṇālpa kuhūmātravratodaye //

kuhūmātraṃ pitruddeśaṃ jñātvā kuhūmupāsāte
tamupāsya tataḥ somaṃ kalāpekṣī pratīkṣate //

svadhāmṛtaṃ tu somādvai vasaṃsteṣāṃ ca tṛptaye
daśabhiḥ pañcabhiścaiva svadhāmṛtaparisravaiḥ
kṛṣṇapakṣabhujāṃ prītir druhyate paramāṃśubhiḥ //

sadyo 'bhikṣaratā tena saumyena madhunā ca saḥ
nivāpeṣvatha datteṣu pitryeṇa vidhinā tu vai //

svadhāmṛtena saumyena tarpayāmāsa vai pitṝn
saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttāstathaiva ca //

ṛturagniḥ smṛto viprair ṛtuṃ saṃvatsaraṃ viduḥ
jajñire ṛtavastasmād ṛtubhyo hyārtavā abhavan //

pitara ṛtavo 'rdhamāsā vijñeyā ṛtusūnavaḥ
pitāmahāstu ṛtavo hy amāvāsyābdasūnavaḥ
prapitāmahāḥ smṛtā devāḥ pañcābdā brahmaṇaḥ sutāḥ //

saumyā barhiṣadaḥ kāvyā agniṣvāttā iti tridhā
gṛhasthā ye tu yajvāno haviryajñārtavāśca ye
smṛtā barhiṣadaste vai purāṇe niścayaṃ gatāḥ //

gṛhamedhinaśca yajvāno hy agniṣvāttārtavāḥ smṛtāḥ
aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāṃstu nibodhata //

teṣu saṃvatsaro hyagniḥ sūryastu parivatsaraḥ
somas tviḍvatsaraś caiva vāyuścaivānuvatsaraḥ //

rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdā ye yugātmakāḥ
kālenādhiṣṭhitasteṣu candramāḥ sravate sudhām //

ete smṛtā devakṛtyāḥ somapāścoṣmapāśca ye
tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsītpurūravāḥ //

yasmātprasūyate somo māsi māsi viśeṣataḥ
tataḥ svadhābhṛtaṃ tadvai pitṝṇāṃ somapāyinām
etattadamṛtaṃ somam avāpa madhu caiva hi //

tataḥ pītasudhaṃ somaṃ sūryo 'sāvekaraśminā
āpyāyate suṣumnena somaṃ tu somapāyinam //

niḥśeṣā vai kalāḥ pūrvā yugapad vyāpayan purā
suṣumnāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt //

kalāḥ kṣīyanti kṛṣṇāstāḥ śuklā hyāpyāyayanti ca
evaṃ sā sūryavīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ //

paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ sampūrṇamaṇḍalaḥ
evamāpyāyitaḥ somaḥ śuklapakṣe 'pyahaḥkramāt
devaiḥ pītasudhaṃ somaṃ purā paścātpibedraviḥ //

pītaṃ pañcadaśāhaṃ tu raśminaikena bhāskaraḥ
āpyāyayatsuṣumnena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt //

suṣumnāpyāyamānasya śuklā vardhanti vai kalāḥ
tasmāddhrasanti vai kṛṣṇāḥ śuklā hyāpyāyayanti ca //

evamāpyāyate somaḥ kṣayite ca punaḥ punaḥ
samṛddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ //

ityeṣa pitṛmānsomaḥ smṛtastadvasudhātmakaḥ
kāntaḥ pañcadaśaiḥ sārdhaṃ sudhābhṛtaparisravaiḥ //

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi parvaṇāṃ saṃdhayaśca yāḥ
yathā grathnanti parvāṇi āvṛttādikṣuveṇuvat //

tathābdamāsāḥ pakṣāśca śuklāḥ kṛṣṇāstu vai smṛtāḥ
paurṇamāsyāstu yo bhedo granthayaḥ saṃdhayastathā //

ardhamāsasya parvāṇi dvitīyāprabhṛtīni ca
agnyādhānakriyā yasmān nīyante parvasaṃdhiṣu //

tasmāttu parvaṇo hyādau pratipadyādisaṃdhiṣu
sāyāhne anumatyāśca dvau lavau kāla ucyate
lavau dvāveva rākāyāḥ kālo jñeyo 'parāhṇikaḥ //

prakṛtiḥ kṛṣṇapakṣasya kāle 'tīte 'parāhṇike
sāyāhne pratipadyeṣa sa kālaḥ paurṇamāsikaḥ //

vyatīpāte sthite sūrye lekhādūrdhvaṃ yugāntaram
yugāntarodite caiva candre lekhopari sthite //

pūrṇamāsavyatīpātau yadā paśyetparasparam
tau tu vai pratipadyāvat tasminkāle vyavasthitau //

tatkālaṃ sūryamuddiśya dṛṣṭvā saṃkhyātumarhasi
sa caiva satkriyākālaḥ ṣaṣṭhaḥ kālo 'bhidhīyate //

pūrṇenduḥ pūrṇapakṣe tu rātrisaṃdhiṣu pūrṇimā
tasmādāpyāyate naktaṃ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ //

yadānyonyavatīṃ pāte pūrṇimāṃ prekṣate divā
candrādityo 'parāhṇe tu pūrṇatvātpūrṇimā smṛtā //

yasmāttāmanumanyante pitaro daivataiḥ saha
tasmādanumatirnāma pūrṇatvātpūrṇimā smṛtā //

atyarthaṃ rājate yasmāt paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ
rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayo viduḥ //

amā vasetāmṛkṣe tu yadā candradivākarau
ekā pañcadaśī rātrir amāvāsyā tataḥ smṛtā //

uddiśya tāmamāvāsyāṃ yadā darśaṃ samāgatau
anyonyaṃ candrasūryau tu darśanāddarśa ucyate //

dvau dvau lavāvamāvāsyāṃ sa kālaḥ parvasaṃdhiṣu
dvyakṣaraḥ kuhūmātraśca parvakālastu sa smṛtaḥ //

dṛṣṭacandrā tvamāvāsyā madhyāhnaprabhṛtīha vai
divā tadūrdhvaṃ rātryāṃ tu sūrye prāpte tu candramāḥ
sūryeṇa sahasodgacchet tataḥ prātastanāttu vai //

samāgamya lavau dvau tu madhyāhnānnipatanraviḥ
pratipacchuklapakṣasya candramāḥ sūryamaṇḍalāt //

nirmucyamānayormadhye tayormaṇḍalayostu vai
sa tadānvāhuteḥ kālo darśasya ca vaṣaṭkriyāḥ
etadṛtumukhaṃ jñeyam amāvāsyāṃ tu pārvaṇam //

divā parva tvamāvāsyāṃ kṣīṇendau dhavale tu vai
tasmāddivā tvamāvāsyāṃ gṛhyate yo divākaraḥ //

kuheti kokilenoktaṃ yasmātkālātsamāpyate
tatkālasaṃjñitā hyeṣā amāvāsyā kuhūḥ smṛtā //

sinīvālīpramāṇaṃ tu kṣīṇaśeṣo niśākaraḥ
amāvāsyā viśatyarkaṃ sinīvālī tadā smṛtā //

anumatiśca rākā ca sinīvālī kuhūstathā
etāsāṃ dvilavaḥ kālaḥ kuhūmātrā kuhūḥ smṛtā //

ityeṣa parvasaṃdhīnāṃ kālo vai dvilavaḥ smṛtaḥ
parvaṇāṃ tulyakālastu tulyāhutivaṣaṭkriyāḥ //

candrabhūryavyatīpāte same vai pūrṇime ubhe
pratipatpratipannastu parvakālo dvimātrakaḥ //

kālaḥ kuhūsinīvālyoḥ samuddho dvilavaḥ smṛtaḥ
arkanirmaṇḍale some parvakālaḥ kalāḥ smṛtāḥ //

yasmād āpūryate somaḥ pañcadaśyāṃ tu pūrṇimā
daśabhiḥ pañcabhiścaiva kalābhirdivasakramāt //

tasmātpañcadaśe some kalā vai nāsti ṣoḍaśī
tasmātsomasya viproktaḥ pañcadaśyāṃ mayā kṣayaḥ //

ityete pitaro devāḥ somapāḥ somavardhanāḥ
ārtavā ṛtavo 'thābdā devāstānbhāvayanti hi //

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pitṝñchrāddhabhujastu ye
teṣāṃ gatiṃ ca sattatvaṃ prāptiṃ śrāddhasya caiva hi //

na mṛtānāṃ gatiḥ śakyā jñātuṃ vā punarāgatiḥ
tapasā hi prasiddhena kiṃ punarmāṃsacakṣuṣā //

atra devānpitṝṃścaite pitaro laukikāḥ smṛtāḥ
teṣāṃ te dharmasāmarthyāt smṛtāḥ sāyujyagā dvijaiḥ //

yadi vāśramadharmeṇa prajñāneṣu vyavasthitān
anye cātra prasīdanti śraddhāyukteṣu karmasu //

brahmacaryeṇa tapasā yajñena prajayā bhuvi
śrāddhena vidyayā caiva cānnadānena saptadhā //

karmasveteṣu ye saktā vartanty ā dehapātanāt
devaiste pitṛbhiḥ sārdham ūṣmapaiḥ somapaistathā
svargatā divi modante pitṛmanta upāsate //

prajāvatāṃ prasiddhaiṣā uktā śrāddhakṛtāṃ ca vai
teṣāṃ nivāpe dattaṃ hi tatkulīnaistu bāndhavaiḥ //

māsaśrāddhaṃ hi bhuñjānās te'tyete somalaukikāḥ
ete manuṣyāḥ pitaro māsaśrāddhabhujastu vai //

tebhyo 'pare tu ye tvanye saṃkīrṇāḥ karmayoniṣu
bhraṣṭāścāśramadharmeṣu svadhāsvāhāvivarjitāḥ //

bhinne dehe durāpannāḥ pretabhūtā yamakṣaye
svakarmāṇyanuśocanto yātanāsthānamāgatāḥ //

dīrghāścaivātiśuṣkāśca śmaśrulāśca vivāsasaḥ
kṣutpipāsābhibhūtāste vidravanti tvitastataḥ //

saritsarastaḍāgāni puṣkariṇyaśca sarvaśaḥ
parānnānyabhikāṅkṣantaḥ kālyamānā itastataḥ //

sthāneṣu pātyamānā ye yātanāstheṣu teṣu vai
śālmalyāṃ vaitaraṇyāṃ ca kumbhīpākeddhavāluke //

asipattravane caiva pātyamānāḥ svakarmabhiḥ
tatrasthānāṃ tu teṣāṃ vai duḥkhitānām aśāyinām //

teṣāṃ lokāntarasthānāṃ bāndhavairnāmagotrataḥ
bhūmāvasavyaṃ darbheṣu dattāḥ piṇḍāstrayastu vai
prāptāṃstu tarpayantyeva pretasthāneṣvadhiṣṭhitān //

aprāptā yātanāsthānaṃ prabhraṣṭā ye ca pañcadhā
paścādye sthāvarānte vai bhūtānīke svakarmabhiḥ //

nānārūpāsu jātīnāṃ tiryagyoniṣu mūrtiṣu
yadāhārā bhavantyete tāsu tāsviha yoniṣu //

tasmiṃs tasmiṃs tadāhāre śrāddhaṃ dattaṃ tu prīṇayet
kāle nyāyāgataṃ pātre vidhinā pratipāditam
prāpnuvantyannamādattaṃ yatra yatrāvatiṣṭhate //

yathā goṣu pranaṣṭāsu vatso vindati mātaram
tathā śrāddheṣu dṛṣṭānto mantraḥ prāpayate tu tam //

evaṃ hyavikalaṃ śrāddhaṃ śraddhādattaṃ manurbravīt
sanatkumāraḥ provāca paśyandivyena cakṣuṣā //

gatāgatajñaḥ pretānāṃ prāptiṃ śrāddhasya caiva hi
kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī //

ityete pitaro devā devāśca pitaraśca vai
anyonyapitaro hyete devāśca pitaro divi //

ete tu pitaro devā manuṣyāḥ pitaraśca ye
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ //

ityeṣa viṣayaḥ proktaḥ pitṝṇāṃ somapāyinām
etatpitṛmahattvaṃ hi purāṇe niścayaṃ gatam //

ityeṣa somasūryābhyām ailasya ca samāgamaḥ
avāptiṃ śraddhayā caiva pitṝṇāṃ caiva tarpaṇam //

parvaṇāṃ caiva yaḥ kālo yātanāsthānameva ca
samāsātkīrtitastubhyaṃ sarga eṣa sanātanaḥ //

vairūpyaṃ yena tatsarvaṃ kathitaṃ tvekadeśikam
aśakyaṃ parisaṃkhyātuṃ śraddheyaṃ bhūtimicchatā //

svāyambhuvasya devasya eṣa sargo mayeritaḥ
vistareṇānupūrvyācca bhūyaḥ kiṃ kathayāmi vaḥ //