મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 142

ચતુર્યુગાણિ યાનિ સ્યુઃ પૂર્વે સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે
એષાં નિસર્ગસંખ્યાં ચ શ્રોતુમિચ્છામ વિસ્તરાત્ ॥

પૃથિવીદ્યુપ્રસઙ્ગેન મયા તુ પ્રાગુદાહૃતમ્
એતચ્ચતુર્યુગં ત્વેવં તદ્વક્ષ્યામિ નિબોધત
તત્પ્રમાણં પ્રસંખ્યાય વિસ્તરાચ્ચૈવ કૃત્સ્નશઃ ॥

લૌકિકેન પ્રમાણેન નિષ્પાદ્યાબ્દં તુ માનુષમ્
તેનાપીહ પ્રસંખ્યાય વક્ષ્યામિ તુ ચતુર્યુગમ્
નિમેષતુલ્યકાલાનિ માત્રાલબ્ધેક્ષરાણિ ચ ॥

કાષ્ઠા નિમેષા દશ પઞ્ચ ચૈવ ત્રિંશચ્ચ કાષ્ઠાં ગણયેત્કલાં તુ
ત્રિંશત્કલાશ્ચૈવ ભવેન્મુહૂર્તસ્ તૈસ્ત્રિંશતા રાત્ર્યહની સમેતે ॥

અહોરાત્રે વિભજતે સૂર્યો માનુષલૌકિકે
રાત્રિઃ સ્વપ્નાય ભૂતાનાં ચેષ્ટાયૈ કર્મણામહઃ ॥

પિત્ર્યે રાત્ર્યહની માસઃ પ્રવિભાગસ્ તયોઃ પુનઃ
કૃષ્ણપક્ષસ્ ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી ॥

ત્રિંશદ્યે માનુષા માસાઃ પિત્ર્યો માસઃ સ ઉચ્યતે
શતાનિ ત્રીણિ માસાનાં ષષ્ટ્યા ચાભ્યધિકાનિ તુ
પિત્ર્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ વિભાવ્યતે ॥

માનુષેણૈવ માનેન વર્ષાણાં યચ્છતં ભવેત્
પિતૄણાં તાનિ વર્ષાણિ સંખ્યાતાનિ તુ ત્રીણિ વૈ
દશ ચ દ્વ્યધિકા માસાઃ પિતૃસંખ્યેહ કીર્તિતા ॥

લૌકિકેન પ્રમાણેન અબ્દો યો માનુષઃ સ્મૃતઃ
એતદ્દિવ્યમહોરાત્રમ્ ઇત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ ॥

દિવ્યે રાત્ર્યહની વર્ષં પ્રવિભાગસ્તયોઃ પુનઃ
અહસ્તુ યદુદક્ચૈવ રાત્રિર્યા દક્ષિણાયનમ્
એતે રાત્ર્યહની દિવ્યે પ્રસંખ્યાતે તયોઃ પુનઃ ॥

ત્રિંશદ્યાનિ તુ વર્ષાણિ દિવ્યો માસસ્તુ સ સ્મૃતઃ
માનુષાણાં શતં યચ્ચ દિવ્યા માસાસ્ત્રયસ્તુ વૈ
તથૈવ સહ સંખ્યાતો દિવ્ય એષ વિધિઃ સ્મૃતઃ ॥

ત્રીણિ વર્ષશતાન્યેવં ષષ્ટિર્વર્ષાસ્તથૈવ ચ
દિવ્યઃ સંવત્સરો હ્યેષ માનુષેણ પ્રકીર્તિતઃ ॥

ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ માનુષેણ પ્રમાણતઃ
ત્રિંશદન્યાનિ વર્ષાણિ સ્મૃતઃ સપ્તર્ષિવત્સરઃ ॥

નવ યાનિ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ ચ
વર્ષાણિ નવતિશ્ચૈવ ધ્રુવસંવત્સરઃ સ્મૃતઃ ॥

ષટ્ત્રિંશત્તુ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ ચ
ષષ્ટિશ્ચૈવ સહસ્રાણિ સંખ્યાતાનિ તુ સંખ્યયા
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ પ્રાહુઃ સંખ્યાવિદો જનાઃ ॥

ઇત્યેતદૃષિભિર્ગીતં દિવ્યયા સંખ્યયા દ્વિજાઃ
દિવ્યેનૈવ પ્રમાણેન યુગસંખ્યા પ્રકલ્પિતા ॥

ચત્વારિ ભારતે વર્ષે યુગાનિ ઋષયો ઽબ્રુવન્
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવં ચતુર્યુગમ્ ॥

પૂર્વં કૃતયુગં નામ તતસ્ત્રેતાભિધીયતે
દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ યુગાનિ પરિકલ્પયેત્ ॥

ચત્વાર્યાહુઃ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તત્કૃતં યુગમ્
તસ્ય તાવ્ અચ્છતી સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ ॥

ઇતરેષુ સસંધ્યેષુ સસંધ્યાંશેષુ ચ ત્રિષુ
એકપાદે નિવર્તન્તે સહસ્રાણિ શતાનિ ચ ॥

ત્રેતા ત્રીણિ સહસ્રાણિ યુગસંખ્યાવિદો વિદુઃ
તસ્યાપિ ત્રિશતી સંધ્યા સંધ્યાંશઃ સંધ્યયા સમઃ ॥

દ્વે સહસ્રે દ્વાપરં તુ સંધ્યાંશૌ તુ ચતુઃશતમ્
સહસ્રમેકં વર્ષાણાં કલિરેવ પ્રકીર્તિતઃ
દ્વે શતે ચ તથાન્યે ચ સંધ્યાસંધ્યાંશયોઃ સ્મૃતે ॥

એષા દ્વાદશસાહસ્રી યુગસંખ્યા તુ સંજ્ઞિતા
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચેતિ ચતુષ્ટયમ્ ॥

તત્ર સંવત્સરાઃ સૃષ્ટા માનુષાસ્તાન્નિબોધત
નિયુતાનિ દશ દ્વે ચ પઞ્ચ ચૈવાત્ર સંખ્યયા
અષ્ટાવિંશત્સહસ્રાણિ કૃતં યુગમથોચ્યતે ॥

પ્રયુતં તુ તથા પૂર્ણં દ્વે ચાન્યે નિયુતે પુનઃ
ષણ્ણવતિસહસ્રાણિ સંખ્યાતાનિ ચ સંખ્યયા
ત્રેતાયુગસ્ય સંખ્યૈષા માનુષેણ તુ સંજ્ઞિતા ॥

અષ્ટૌ શતસહસ્રાણિ વર્ષાણાં માનુષાણિ તુ
ચતુઃષષ્ટિસહસ્રાણિ વર્ષાણાં દ્વાપરં યુગમ્ ॥

ચત્વારિ નિયુતાનિ સ્યુર્ વર્ષાણિ તુ કલિર્યુગમ્
દ્વાત્રિંશચ્ચ તથાન્યાનિ સહસ્રાણિ તુ સંખ્યયા
એતત્કલિયુગં પ્રોક્તં માનુષેણ પ્રમાણતઃ ॥

એષા ચતુર્યુગાવસ્થા માનુષેણ પ્રકીર્તિતા
ચતુર્યુગસ્ય સંખ્યાતા સંધ્યા સંધ્યાંશકૈઃ સહ ॥

એષા ચતુર્યુગાખ્યા તુ સાધિકા ત્વેકસપ્તતિઃ
કૃતત્રેતાદિયુક્તા સા મનોરન્તરમુચ્યતે ॥

મન્વન્તરસ્ય સંખ્યા તુ માનુષેણ નિબોધત
એકત્રિંશત્તથા કોટ્યઃ સંખ્યાતાઃ સંખ્યયા દ્વિજૈઃ ॥

તથા શતસહસ્રાણિ દશ ચાન્યાનિ ભાગશઃ
સહસ્રાણિ તુ દ્વાત્રિંશચ્ છતાન્યષ્ટાધિકાનિ ચ ॥

અશીતિશ્ચૈવ વર્ષાણિ માસાશ્ચૈવાધિકાસ્તુ ષટ્
મન્વન્તરસ્ય સંખ્યૈષા માનુષેણ પ્રકીર્તિતા ॥

દિવ્યેન ચ પ્રમાણેન પ્રવક્ષ્યામ્યન્તરં મનોઃ
સહસ્રાણાં શતાન્યાહુઃ સ ચ વૈ પરિસંખ્યયા ॥

ચત્વારિંશત્સહસ્રાણિ મનોરન્તરમુચ્યતે
મન્વન્તરસ્ય કાલસ્તુ યુગૈઃ સહ પ્રકીર્તિતઃ ॥

એષા ચતુર્યુગાખ્યા તુ સાધિકા હ્યેકસપ્તતિઃ
ક્રમેણ પરિવૃત્તા સા મનોરન્તરમુચ્યતે ॥

એતચ્ચતુર્દશગુણં કલ્પમાહુસ્તુ તદ્વિદઃ
તતસ્તુ પ્રલયઃ કૃત્સ્નઃ સ તુ સંપ્રલયો મહાન્ ॥

કલ્પપ્રમાણો દ્વિગુણો યથા ભવતિ સંખ્યયા
ચતુર્યુગાખ્યા વ્યાખ્યાતા કૃતં ત્રેતાયુગં ચ વૈ ॥

ત્રેતાસૃષ્ટં પ્રવક્ષ્યામિ દ્વાપરં કલિમેવ ચ
યુગપત્સમવેતૌ દ્વૌ દ્વિધા વક્તું ન શક્યતે ॥

ક્રમાગતં મયાપ્યેતત્ તુભ્યં નોક્તં યુગદ્વયમ્
ઋષિવંશપ્રસઙ્ગેન વ્યાકુલત્વાત્તથા ક્રમાત્ ॥

નોક્તં ત્રેતાયુગે શેષં તદ્વક્ષ્યામિ નિબોધત
અથ ત્રેતાયુગસ્યાદૌ મનુઃ સપ્તર્ષયશ્ચ યે
શ્રૌતસ્માર્તં બ્રુવન્ધર્મં બ્રહ્મણા તુ પ્રચોદિતાઃ ॥

દારાગ્નિહોત્રસમ્બન્ધમ્ ઋગ્યજુઃસામસંહિતાઃ
ઇત્યાદિબહુલં શ્રૌતં ધર્મં સપ્તર્ષયો ઽબ્રુવન્ ॥

પરમ્પરાગતં ધર્મં સ્માર્તં ત્વાચારલક્ષણમ્
વર્ણાશ્રમાચારયુતં મનુઃ સ્વાયમ્ભુવો ઽબ્રવીત્ ॥

સત્યેન બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન તપસા તથા
તેષાં સુતપ્તતપસામ્ આર્ષેણાનુક્રમેણ હ ॥

સપ્તર્ષીણાં મનોશ્ચૈવ આદૌ ત્રેતાયુગે તતઃ
અબુદ્ધિપૂર્વકં તેન સકૃત્પૂર્વકમેવ ચ ॥

અભિવૃત્તાસ્તુ તે મન્ત્રા દર્શનૈસ્તારકાદિભિઃ
આદિકલ્પે તુ દેવાનાં પ્રાદુર્ભૂતાસ્તુ તે સ્વયમ્ ॥

પ્રમાણેષ્વથ સિદ્ધાનામ્ અન્યેષાં ચ પ્રવર્તતે
મન્ત્રયોગો વ્યતીતેષુ કલ્પેષ્વથ સહસ્રશઃ
તે મન્ત્રા વૈ પુનસ્તેષાં પ્રતિમાયામુપસ્થિતાઃ ॥

ઋચો યજૂંષિ સામાનિ મન્ત્રાશ્ચાથર્વણાસ્તુ યે
સપ્તર્ષિભિશ્ચ યે પ્રોક્તાઃ સ્માર્તં તુ મનુરબ્રવીત્ ॥

ત્રેતાદૌ સંહતા વેદાઃ કેવલં ધર્મસેતવઃ
સંરોધાદાયુષશ્ચૈવ વ્યસ્યન્તે દ્વાપરે ચ તે
ઋષયસ્તપસા વેદાન્ અહોરાત્રમધીયતે ॥

અનાદિનિધના દિવ્યાઃ પૂર્વં પ્રોક્તાઃ સ્વયમ્ભુવા
સ્વધર્મસંવૃતાઃ સાઙ્ગા યથાધર્મં યુગે યુગે
વિક્રિયન્તે સ્વધર્મં તુ વેદવાદાદ્યથાયુગમ્ ॥

આરમ્ભયજ્ઞઃ ક્ષત્રસ્ય હવિર્યજ્ઞા વિશઃ સ્મૃતાઃ
પરિચારયજ્ઞાઃ શૂદ્રાશ્ચ જપયજ્ઞાશ્ચ બ્રાહ્મણાઃ ॥

તતઃ સમુદિતા વર્ણાસ્ ત્રેતાયાં ધર્મશાલિનઃ
ક્રિયાવન્તઃ પ્રજાવન્તઃ સમૃદ્ધાઃ સુખિનશ્ચ વૈ ॥

બ્રાહ્મણૈશ્ચ વિધીયન્તે ક્ષત્રિયાઃ ક્ષત્રિયૈર્વિશઃ
વૈશ્યાઞ્છૂદ્રા અનુવર્તન્તે પરસ્પરમનુગ્રહાત્ ॥

શુભાઃ પ્રકૃતયસ્તેષાં ધર્મા વર્ણાશ્રમાશ્રયાઃ
સંકલ્પિતેન મનસા વાચા વા હસ્તકર્મણા
ત્રેતાયુગે હ્યવિકલે કર્મારમ્ભઃ પ્રસિધ્યતિ ॥

આયૂરૂપં બલં મેધા આરોગ્યં ધર્મશીલતા
સર્વસાધારણં હ્યેતદ્ આસીત્ત્રેતાયુગે તુ વૈ ॥

વર્ણાશ્રમવ્યવસ્થાનમ્ એષાં બ્રહ્મા તથાકરોત્
સંહિતાશ્ચ તથા મન્ત્રા આરોગ્યં ધર્મશીલતા ॥

સંહિતાશ્ચ તથા મન્ત્રા ઋષિભિર્ બ્રહ્મણઃ સુતૈઃ
યજ્ઞઃ પ્રવર્તિતશ્ચૈવ તદા હ્યેવ તુ દૈવતૈઃ ॥

યામૈઃ શુક્લૈર્જયૈશ્ચૈવ સર્વસાધનસંભૃતૈઃ
વિશ્વસૃડ્ભિસ્ તથા સાર્ધં દેવેન્દ્રેણ મહૌજસા
સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે દેવૈસ્ તે યજ્ઞાઃ પ્રાક્પ્રવર્તિતાઃ ॥

સત્યં જપસ્તપો દાનં પૂર્વધર્મો ય ઉચ્યતે
યદા ધર્મસ્ય હ્રસતે શાખાધર્મસ્ય વર્ધતે ॥

જાયન્તે ચ તદા શૂરા આયુષ્મન્તો મહાબલાઃ
ન્યસ્તદણ્ડા મહાયોગા યજ્વાનો બ્રહ્મવાદિનઃ ॥

પદ્મપત્ત્રાયતાક્ષાશ્ચ પૃથુવક્ત્રાઃ સુસંહતાઃ
સિંહોરસ્કા મહાસત્ત્વા મત્તમાતંગગામિનઃ ॥

મહાધનુર્ધરાશ્ચૈવ ત્રેતાયાં ચક્રવર્તિનઃ
સર્વલક્ષણપૂર્ણાસ્તે ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલાઃ ॥

ન્યગ્રોધૌ તુ સ્મૃતૌ બાહૂ વ્યામો ન્યગ્રોધ ઉચ્યતે
વ્યામેન સૂચ્છ્રયો યસ્ય અત ઊર્ધ્વં તુ દેહિનઃ
સમુચ્છ્રયઃ પરીણાહો ન્યગ્રોધપરિમણ્ડલઃ ॥

ચક્રં રથો મણિર્ભાર્યા નિધિરશ્વો ગજસ્તથા
પ્રોક્તાનિ સપ્ત રત્નાનિ પૂર્વં સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે ॥

વિષ્ણોરંશેન જાયન્તે પૃથિવ્યાં ચક્રવર્તિનઃ
મન્વન્તરેષુ સર્વેષુ હ્ય્ અતીતાનાગતેષુ વૈ ॥

ભૂતભવ્યાનિ યાનીહ વર્તમાનાનિ યાનિ ચ
ત્રેતાયુગાનિ તેષ્વત્ર જાયન્તે ચક્રવર્તિનઃ ॥

ભદ્રાણીમાનિ તેષાં ચ વિભાવ્યન્તે મહીક્ષિતામ્
અત્યદ્ભુતાનિ ચત્વારિ બલં ધર્મં સુખં ધનમ્ ॥

અન્યોન્યસ્યાવિરોધેન પ્રાપ્યન્તે નૃપતેઃ સમમ્
અર્થો ધર્મશ્ચ કામશ્ચ યશો વિજય એવ ચ ॥

ઐશ્વર્યેણાણિમાદ્યેન પ્રભુશક્તિબલાન્વિતાઃ
શ્રુતેન તપસા ચૈવ ઋષીંસ્તે ઽભિભવન્તિ હિ ॥

બલેનાભિભવન્ત્યેતે તેન દાનવમાનવાન્
લક્ષણૈશ્ચૈવ જાયન્તે શરીરસ્થૈરમાનુષૈઃ ॥

કેશાઃ સ્થિતા લલાટેન જિહ્વા ચ પરિમાર્જની
શ્યામપ્રભાશ્ચતુર્દંષ્ટ્રાઃ સુવંશાશ્ચોર્ધ્વરેતસઃ ॥

આજાનુબાહવશ્ચૈવ તાલહસ્તૌ વૃષાકૃતી
પરિણાહપ્રમાણાભ્યાં સિંહસ્કન્ધાશ્ચ મેધિનઃ ॥

પાદયોશ્ચક્રમત્સ્યૌ તુ શઙ્ખપદ્મે ચ હસ્તયોઃ
પઞ્ચાશીતિસહસ્રાણિ જીવન્તિ હ્યજરામયાઃ ॥

અસઙ્ગા ગતયસ્તેષાં ચતસ્રશ્ચક્રવર્તિનામ્
અન્તરિક્ષે સમુદ્રેષુ પાતાલે પર્વતેષુ ચ ॥

ઇજ્યા દાનં તપઃ સત્યં ત્રેતાધર્માસ્તુ વૈ સ્મૃતાઃ
તદા પ્રવર્તતે ધર્મો વર્ણાશ્રમવિભાગશઃ
મર્યાદાસ્થાપનાર્થં ચ દણ્ડનીતિઃ પ્રવર્તતે ॥

હૃષ્ટપુષ્ટા જનાઃ સર્વે અરોગાઃ પૂર્ણમાનસાઃ
એકો વેદશ્ચતુષ્પાદસ્ ત્રેતાયાં તુ વિધિઃ સ્મૃતઃ
ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ જીવન્તે તત્ર તાઃ પ્રજાઃ ॥

પુત્રપૌત્રસમાકીર્ણા મ્રિયન્તે ચ ક્રમેણ તાઃ
એષ ત્રેતાયુગે ભાવસ્ ત્રેતાસંખ્યાં નિબોધત ॥

ત્રેતાયુગસ્વભાવેન સંધ્યાપાદેન વર્તતે
સંધ્યાપાદઃ સ્વભાવાચ્ચ યો ઽંશઃ પાદેન તિષ્ઠતિ ॥