મત્સ્ય પુરાણ · અધ્યાય 141

કથં ગચ્છત્યમાવાસ્યાં માસિ માસિ દિવં નૃપઃ
ઐલઃ પુરૂરવાઃ સૂત તર્પયેત કથં પિતૄન્
એતદિચ્છામહે શ્રોતું પ્રભાવં તસ્ય ધીમતઃ ॥

એતદેવ તુ પપ્રચ્છ મનુઃ સ મધુસૂદનમ્
સૂર્યપુત્રાય ચોવાચ યથા તન્મે નિબોધત ॥

તસ્ય ચાહં પ્રવક્ષ્યામિ પ્રભાવં વિસ્તરેણ તુ
ઐલસ્ય દિવિ સંયોગં સોમેન સહ ધીમતા ॥

સોમાચ્ચૈવામૃતપ્રાપ્તિઃ પિતૄણાં તર્પણં તથા
સૌમ્યા બર્હિષદઃ કાવ્યા અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથૈવ ચ ॥

યદા ચન્દ્રશ્ચ સૂર્યશ્ચ નક્ષત્રાણાં સમાગતૌ
અમાવાસ્યાં નિવસત એકસ્મિન્નથ મણ્ડલે ॥

તદા સ ગચ્છતિ દ્રષ્ટું દિવાકરનિશાકરૌ
અમાવાસ્યામમાવાસ્યાં માતામહપિતામહૌ ॥

અભિવાદ્ય તુ તૌ તત્ર કાલાપેક્ષઃ સ તિષ્ઠતિ
પ્રચસ્કન્દ તતઃ સોમમ્ અર્ચયિત્વા પરિશ્રમાત્ ॥

ઐલઃ પુરૂરવા વિદ્વાન્ માસિ શ્રાદ્ધચિકીર્ષયા
તતઃ સ દિવિ સોમં વૈ હ્ય્ ઉપતસ્થે પિતૄનપિ ॥

દ્વિલવં કુહૂમાત્રં ચ તાવુભૌ તુ નિધાય સઃ
સિનીવાલીપ્રમાણાલ્પ કુહૂમાત્રવ્રતોદયે ॥

કુહૂમાત્રં પિત્રુદ્દેશં જ્ઞાત્વા કુહૂમુપાસાતે
તમુપાસ્ય તતઃ સોમં કલાપેક્ષી પ્રતીક્ષતે ॥

સ્વધામૃતં તુ સોમાદ્વૈ વસંસ્તેષાં ચ તૃપ્તયે
દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ સ્વધામૃતપરિસ્રવૈઃ
કૃષ્ણપક્ષભુજાં પ્રીતિર્ દ્રુહ્યતે પરમાંશુભિઃ ॥

સદ્યો ઽભિક્ષરતા તેન સૌમ્યેન મધુના ચ સઃ
નિવાપેષ્વથ દત્તેષુ પિત્ર્યેણ વિધિના તુ વૈ ॥

સ્વધામૃતેન સૌમ્યેન તર્પયામાસ વૈ પિતૄન્
સૌમ્યા બર્હિષદઃ કાવ્યા અગ્નિષ્વાત્તાસ્તથૈવ ચ ॥

ઋતુરગ્નિઃ સ્મૃતો વિપ્રૈર્ ઋતું સંવત્સરં વિદુઃ
જજ્ઞિરે ઋતવસ્તસ્માદ્ ઋતુભ્યો હ્યાર્તવા અભવન્ ॥

પિતર ઋતવો ઽર્ધમાસા વિજ્ઞેયા ઋતુસૂનવઃ
પિતામહાસ્તુ ઋતવો હ્ય્ અમાવાસ્યાબ્દસૂનવઃ
પ્રપિતામહાઃ સ્મૃતા દેવાઃ પઞ્ચાબ્દા બ્રહ્મણઃ સુતાઃ ॥

સૌમ્યા બર્હિષદઃ કાવ્યા અગ્નિષ્વાત્તા ઇતિ ત્રિધા
ગૃહસ્થા યે તુ યજ્વાનો હવિર્યજ્ઞાર્તવાશ્ચ યે
સ્મૃતા બર્હિષદસ્તે વૈ પુરાણે નિશ્ચયં ગતાઃ ॥

ગૃહમેધિનશ્ચ યજ્વાનો હ્ય્ અગ્નિષ્વાત્તાર્તવાઃ સ્મૃતાઃ
અષ્ટકાપતયઃ કાવ્યાઃ પઞ્ચાબ્દાંસ્તુ નિબોધત ॥

તેષુ સંવત્સરો હ્યગ્નિઃ સૂર્યસ્તુ પરિવત્સરઃ
સોમસ્ ત્વિડ્વત્સરશ્ ચૈવ વાયુશ્ચૈવાનુવત્સરઃ ॥

રુદ્રસ્તુ વત્સરસ્તેષાં પઞ્ચાબ્દા યે યુગાત્મકાઃ
કાલેનાધિષ્ઠિતસ્તેષુ ચન્દ્રમાઃ સ્રવતે સુધામ્ ॥

એતે સ્મૃતા દેવકૃત્યાઃ સોમપાશ્ચોષ્મપાશ્ચ યે
તાંસ્તેન તર્પયામાસ યાવદાસીત્પુરૂરવાઃ ॥

યસ્માત્પ્રસૂયતે સોમો માસિ માસિ વિશેષતઃ
તતઃ સ્વધાભૃતં તદ્વૈ પિતૄણાં સોમપાયિનામ્
એતત્તદમૃતં સોમમ્ અવાપ મધુ ચૈવ હિ ॥

તતઃ પીતસુધં સોમં સૂર્યો ઽસાવેકરશ્મિના
આપ્યાયતે સુષુમ્નેન સોમં તુ સોમપાયિનમ્ ॥

નિઃશેષા વૈ કલાઃ પૂર્વા યુગપદ્ વ્યાપયન્ પુરા
સુષુમ્નાપ્યાયમાનસ્ય ભાગં ભાગમહઃક્રમાત્ ॥

કલાઃ ક્ષીયન્તિ કૃષ્ણાસ્તાઃ શુક્લા હ્યાપ્યાયયન્તિ ચ
એવં સા સૂર્યવીર્યેણ ચન્દ્રસ્યાપ્યાયિતા તનુઃ ॥

પૌર્ણમાસ્યાં સ દૃશ્યેત શુક્લઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ
એવમાપ્યાયિતઃ સોમઃ શુક્લપક્ષે ઽપ્યહઃક્રમાત્
દેવૈઃ પીતસુધં સોમં પુરા પશ્ચાત્પિબેદ્રવિઃ ॥

પીતં પઞ્ચદશાહં તુ રશ્મિનૈકેન ભાસ્કરઃ
આપ્યાયયત્સુષુમ્નેન ભાગં ભાગમહઃક્રમાત્ ॥

સુષુમ્નાપ્યાયમાનસ્ય શુક્લા વર્ધન્તિ વૈ કલાઃ
તસ્માદ્ધ્રસન્તિ વૈ કૃષ્ણાઃ શુક્લા હ્યાપ્યાયયન્તિ ચ ॥

એવમાપ્યાયતે સોમઃ ક્ષયિતે ચ પુનઃ પુનઃ
સમૃદ્ધિરેવં સોમસ્ય પક્ષયોઃ શુક્લકૃષ્ણયોઃ ॥

ઇત્યેષ પિતૃમાન્સોમઃ સ્મૃતસ્તદ્વસુધાત્મકઃ
કાન્તઃ પઞ્ચદશૈઃ સાર્ધં સુધાભૃતપરિસ્રવૈઃ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પર્વણાં સંધયશ્ચ યાઃ
યથા ગ્રથ્નન્તિ પર્વાણિ આવૃત્તાદિક્ષુવેણુવત્ ॥

તથાબ્દમાસાઃ પક્ષાશ્ચ શુક્લાઃ કૃષ્ણાસ્તુ વૈ સ્મૃતાઃ
પૌર્ણમાસ્યાસ્તુ યો ભેદો ગ્રન્થયઃ સંધયસ્તથા ॥

અર્ધમાસસ્ય પર્વાણિ દ્વિતીયાપ્રભૃતીનિ ચ
અગ્ન્યાધાનક્રિયા યસ્માન્ નીયન્તે પર્વસંધિષુ ॥

તસ્માત્તુ પર્વણો હ્યાદૌ પ્રતિપદ્યાદિસંધિષુ
સાયાહ્ને અનુમત્યાશ્ચ દ્વૌ લવૌ કાલ ઉચ્યતે
લવૌ દ્વાવેવ રાકાયાઃ કાલો જ્ઞેયો ઽપરાહ્ણિકઃ ॥

પ્રકૃતિઃ કૃષ્ણપક્ષસ્ય કાલે ઽતીતે ઽપરાહ્ણિકે
સાયાહ્ને પ્રતિપદ્યેષ સ કાલઃ પૌર્ણમાસિકઃ ॥

વ્યતીપાતે સ્થિતે સૂર્યે લેખાદૂર્ધ્વં યુગાન્તરમ્
યુગાન્તરોદિતે ચૈવ ચન્દ્રે લેખોપરિ સ્થિતે ॥

પૂર્ણમાસવ્યતીપાતૌ યદા પશ્યેત્પરસ્પરમ્
તૌ તુ વૈ પ્રતિપદ્યાવત્ તસ્મિન્કાલે વ્યવસ્થિતૌ ॥

તત્કાલં સૂર્યમુદ્દિશ્ય દૃષ્ટ્વા સંખ્યાતુમર્હસિ
સ ચૈવ સત્ક્રિયાકાલઃ ષષ્ઠઃ કાલો ઽભિધીયતે ॥

પૂર્ણેન્દુઃ પૂર્ણપક્ષે તુ રાત્રિસંધિષુ પૂર્ણિમા
તસ્માદાપ્યાયતે નક્તં પૌર્ણમાસ્યાં નિશાકરઃ ॥

યદાન્યોન્યવતીં પાતે પૂર્ણિમાં પ્રેક્ષતે દિવા
ચન્દ્રાદિત્યો ઽપરાહ્ણે તુ પૂર્ણત્વાત્પૂર્ણિમા સ્મૃતા ॥

યસ્માત્તામનુમન્યન્તે પિતરો દૈવતૈઃ સહ
તસ્માદનુમતિર્નામ પૂર્ણત્વાત્પૂર્ણિમા સ્મૃતા ॥

અત્યર્થં રાજતે યસ્માત્ પૌર્ણમાસ્યાં નિશાકરઃ
રઞ્જનાચ્ચૈવ ચન્દ્રસ્ય રાકેતિ કવયો વિદુઃ ॥

અમા વસેતામૃક્ષે તુ યદા ચન્દ્રદિવાકરૌ
એકા પઞ્ચદશી રાત્રિર્ અમાવાસ્યા તતઃ સ્મૃતા ॥

ઉદ્દિશ્ય તામમાવાસ્યાં યદા દર્શં સમાગતૌ
અન્યોન્યં ચન્દ્રસૂર્યૌ તુ દર્શનાદ્દર્શ ઉચ્યતે ॥

દ્વૌ દ્વૌ લવાવમાવાસ્યાં સ કાલઃ પર્વસંધિષુ
દ્વ્યક્ષરઃ કુહૂમાત્રશ્ચ પર્વકાલસ્તુ સ સ્મૃતઃ ॥

દૃષ્ટચન્દ્રા ત્વમાવાસ્યા મધ્યાહ્નપ્રભૃતીહ વૈ
દિવા તદૂર્ધ્વં રાત્ર્યાં તુ સૂર્યે પ્રાપ્તે તુ ચન્દ્રમાઃ
સૂર્યેણ સહસોદ્ગચ્છેત્ તતઃ પ્રાતસ્તનાત્તુ વૈ ॥

સમાગમ્ય લવૌ દ્વૌ તુ મધ્યાહ્નાન્નિપતન્રવિઃ
પ્રતિપચ્છુક્લપક્ષસ્ય ચન્દ્રમાઃ સૂર્યમણ્ડલાત્ ॥

નિર્મુચ્યમાનયોર્મધ્યે તયોર્મણ્ડલયોસ્તુ વૈ
સ તદાન્વાહુતેઃ કાલો દર્શસ્ય ચ વષટ્ક્રિયાઃ
એતદૃતુમુખં જ્ઞેયમ્ અમાવાસ્યાં તુ પાર્વણમ્ ॥

દિવા પર્વ ત્વમાવાસ્યાં ક્ષીણેન્દૌ ધવલે તુ વૈ
તસ્માદ્દિવા ત્વમાવાસ્યાં ગૃહ્યતે યો દિવાકરઃ ॥

કુહેતિ કોકિલેનોક્તં યસ્માત્કાલાત્સમાપ્યતે
તત્કાલસંજ્ઞિતા હ્યેષા અમાવાસ્યા કુહૂઃ સ્મૃતા ॥

સિનીવાલીપ્રમાણં તુ ક્ષીણશેષો નિશાકરઃ
અમાવાસ્યા વિશત્યર્કં સિનીવાલી તદા સ્મૃતા ॥

અનુમતિશ્ચ રાકા ચ સિનીવાલી કુહૂસ્તથા
એતાસાં દ્વિલવઃ કાલઃ કુહૂમાત્રા કુહૂઃ સ્મૃતા ॥

ઇત્યેષ પર્વસંધીનાં કાલો વૈ દ્વિલવઃ સ્મૃતઃ
પર્વણાં તુલ્યકાલસ્તુ તુલ્યાહુતિવષટ્ક્રિયાઃ ॥

ચન્દ્રભૂર્યવ્યતીપાતે સમે વૈ પૂર્ણિમે ઉભે
પ્રતિપત્પ્રતિપન્નસ્તુ પર્વકાલો દ્વિમાત્રકઃ ॥

કાલઃ કુહૂસિનીવાલ્યોઃ સમુદ્ધો દ્વિલવઃ સ્મૃતઃ
અર્કનિર્મણ્ડલે સોમે પર્વકાલઃ કલાઃ સ્મૃતાઃ ॥

યસ્માદ્ આપૂર્યતે સોમઃ પઞ્ચદશ્યાં તુ પૂર્ણિમા
દશભિઃ પઞ્ચભિશ્ચૈવ કલાભિર્દિવસક્રમાત્ ॥

તસ્માત્પઞ્ચદશે સોમે કલા વૈ નાસ્તિ ષોડશી
તસ્માત્સોમસ્ય વિપ્રોક્તઃ પઞ્ચદશ્યાં મયા ક્ષયઃ ॥

ઇત્યેતે પિતરો દેવાઃ સોમપાઃ સોમવર્ધનાઃ
આર્તવા ઋતવો ઽથાબ્દા દેવાસ્તાન્ભાવયન્તિ હિ ॥

અતઃ પરં પ્રવક્ષ્યામિ પિતૄઞ્છ્રાદ્ધભુજસ્તુ યે
તેષાં ગતિં ચ સત્તત્વં પ્રાપ્તિં શ્રાદ્ધસ્ય ચૈવ હિ ॥

ન મૃતાનાં ગતિઃ શક્યા જ્ઞાતું વા પુનરાગતિઃ
તપસા હિ પ્રસિદ્ધેન કિં પુનર્માંસચક્ષુષા ॥

અત્ર દેવાન્પિતૄંશ્ચૈતે પિતરો લૌકિકાઃ સ્મૃતાઃ
તેષાં તે ધર્મસામર્થ્યાત્ સ્મૃતાઃ સાયુજ્યગા દ્વિજૈઃ ॥

યદિ વાશ્રમધર્મેણ પ્રજ્ઞાનેષુ વ્યવસ્થિતાન્
અન્યે ચાત્ર પ્રસીદન્તિ શ્રદ્ધાયુક્તેષુ કર્મસુ ॥

બ્રહ્મચર્યેણ તપસા યજ્ઞેન પ્રજયા ભુવિ
શ્રાદ્ધેન વિદ્યયા ચૈવ ચાન્નદાનેન સપ્તધા ॥

કર્મસ્વેતેષુ યે સક્તા વર્તન્ત્ય્ આ દેહપાતનાત્
દેવૈસ્તે પિતૃભિઃ સાર્ધમ્ ઊષ્મપૈઃ સોમપૈસ્તથા
સ્વર્ગતા દિવિ મોદન્તે પિતૃમન્ત ઉપાસતે ॥

પ્રજાવતાં પ્રસિદ્ધૈષા ઉક્તા શ્રાદ્ધકૃતાં ચ વૈ
તેષાં નિવાપે દત્તં હિ તત્કુલીનૈસ્તુ બાન્ધવૈઃ ॥

માસશ્રાદ્ધં હિ ભુઞ્જાનાસ્ તેઽત્યેતે સોમલૌકિકાઃ
એતે મનુષ્યાઃ પિતરો માસશ્રાદ્ધભુજસ્તુ વૈ ॥

તેભ્યો ઽપરે તુ યે ત્વન્યે સંકીર્ણાઃ કર્મયોનિષુ
ભ્રષ્ટાશ્ચાશ્રમધર્મેષુ સ્વધાસ્વાહાવિવર્જિતાઃ ॥

ભિન્ને દેહે દુરાપન્નાઃ પ્રેતભૂતા યમક્ષયે
સ્વકર્માણ્યનુશોચન્તો યાતનાસ્થાનમાગતાઃ ॥

દીર્ઘાશ્ચૈવાતિશુષ્કાશ્ચ શ્મશ્રુલાશ્ચ વિવાસસઃ
ક્ષુત્પિપાસાભિભૂતાસ્તે વિદ્રવન્તિ ત્વિતસ્તતઃ ॥

સરિત્સરસ્તડાગાનિ પુષ્કરિણ્યશ્ચ સર્વશઃ
પરાન્નાન્યભિકાઙ્ક્ષન્તઃ કાલ્યમાના ઇતસ્તતઃ ॥

સ્થાનેષુ પાત્યમાના યે યાતનાસ્થેષુ તેષુ વૈ
શાલ્મલ્યાં વૈતરણ્યાં ચ કુમ્ભીપાકેદ્ધવાલુકે ॥

અસિપત્ત્રવને ચૈવ પાત્યમાનાઃ સ્વકર્મભિઃ
તત્રસ્થાનાં તુ તેષાં વૈ દુઃખિતાનામ્ અશાયિનામ્ ॥

તેષાં લોકાન્તરસ્થાનાં બાન્ધવૈર્નામગોત્રતઃ
ભૂમાવસવ્યં દર્ભેષુ દત્તાઃ પિણ્ડાસ્ત્રયસ્તુ વૈ
પ્રાપ્તાંસ્તુ તર્પયન્ત્યેવ પ્રેતસ્થાનેષ્વધિષ્ઠિતાન્ ॥

અપ્રાપ્તા યાતનાસ્થાનં પ્રભ્રષ્ટા યે ચ પઞ્ચધા
પશ્ચાદ્યે સ્થાવરાન્તે વૈ ભૂતાનીકે સ્વકર્મભિઃ ॥

નાનારૂપાસુ જાતીનાં તિર્યગ્યોનિષુ મૂર્તિષુ
યદાહારા ભવન્ત્યેતે તાસુ તાસ્વિહ યોનિષુ ॥

તસ્મિંસ્ તસ્મિંસ્ તદાહારે શ્રાદ્ધં દત્તં તુ પ્રીણયેત્
કાલે ન્યાયાગતં પાત્રે વિધિના પ્રતિપાદિતમ્
પ્રાપ્નુવન્ત્યન્નમાદત્તં યત્ર યત્રાવતિષ્ઠતે ॥

યથા ગોષુ પ્રનષ્ટાસુ વત્સો વિન્દતિ માતરમ્
તથા શ્રાદ્ધેષુ દૃષ્ટાન્તો મન્ત્રઃ પ્રાપયતે તુ તમ્ ॥

એવં હ્યવિકલં શ્રાદ્ધં શ્રદ્ધાદત્તં મનુર્બ્રવીત્
સનત્કુમારઃ પ્રોવાચ પશ્યન્દિવ્યેન ચક્ષુષા ॥

ગતાગતજ્ઞઃ પ્રેતાનાં પ્રાપ્તિં શ્રાદ્ધસ્ય ચૈવ હિ
કૃષ્ણપક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં શુક્લઃ સ્વપ્નાય શર્વરી ॥

ઇત્યેતે પિતરો દેવા દેવાશ્ચ પિતરશ્ચ વૈ
અન્યોન્યપિતરો હ્યેતે દેવાશ્ચ પિતરો દિવિ ॥

એતે તુ પિતરો દેવા મનુષ્યાઃ પિતરશ્ચ યે
પિતા પિતામહશ્ચૈવ તથૈવ પ્રપિતામહઃ ॥

ઇત્યેષ વિષયઃ પ્રોક્તઃ પિતૄણાં સોમપાયિનામ્
એતત્પિતૃમહત્ત્વં હિ પુરાણે નિશ્ચયં ગતમ્ ॥

ઇત્યેષ સોમસૂર્યાભ્યામ્ ઐલસ્ય ચ સમાગમઃ
અવાપ્તિં શ્રદ્ધયા ચૈવ પિતૄણાં ચૈવ તર્પણમ્ ॥

પર્વણાં ચૈવ યઃ કાલો યાતનાસ્થાનમેવ ચ
સમાસાત્કીર્તિતસ્તુભ્યં સર્ગ એષ સનાતનઃ ॥

વૈરૂપ્યં યેન તત્સર્વં કથિતં ત્વેકદેશિકમ્
અશક્યં પરિસંખ્યાતું શ્રદ્ધેયં ભૂતિમિચ્છતા ॥

સ્વાયમ્ભુવસ્ય દેવસ્ય એષ સર્ગો મયેરિતઃ
વિસ્તરેણાનુપૂર્વ્યાચ્ચ ભૂયઃ કિં કથયામિ વઃ ॥