Matsya Purana · Chapter 128

yadetadbhavatā proktaṃ śrutaṃ sarvamaśeṣataḥ
kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ punarjyotīṃṣi varṇaya //

etatsarvaṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorgatim
yathā devagṛhāṇi syuḥ sūryācandramasostathā //

agnervyuṣṭau rajanyāṃ vai brahmaṇāvyaktayoninā
avyākṛtamidaṃ tvāsīn naiśena tamasā vṛtam //

caturbhūtāvaśiṣṭe 'smin brahmaṇā samadhiṣṭhite
svayambhūr bhagavāṃstatra lokatattvārthasādhakaḥ //

khadyotarūpī vicarann āvirbhāvaṃ vyacintayat
jñātvāgniṃ kalpakālādāv apaḥ pṛthvīṃ ca saṃśritā //

sa saṃbhṛtya prakāśārthaṃ tridhā tulyo 'bhavatpunaḥ
pācako yastu loke 'smin pārthivaḥ so 'gnirucyate //

yaścāsau tapate sūrye śuciragniśca sa smṛtaḥ
vaidyuto jāṭharaḥ saumyo vaidyutaścāpyabindhanaḥ //

tejobhiścāpyate kaścit kaścidevāpyanindhanaḥ
kāṣṭhendhanastu nirmathyaḥ so 'dbhiḥ śāmyati pāvakaḥ //

arciṣmānpacano 'gnistu niṣprabhaḥ saumyalakṣaṇaḥ
yaścāsau maṇḍale śukle nirūṣmā na prakāśate //

prabhā saurī tu pādena astaṃ yāti divākare
agnimāviśate rātrau tasmādagniḥ prakāśate //

udite tu punaḥ sūrye ūṣmāgnestu samāviśat
pādena tejasaścāgnes tasmāt saṃtapate divā //

prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca sauryāgneye tu tejasī
parasparānupraveśād āpyāyete divāniśam //

uttare caiva bhūmyardhe tathā hyasmiṃstu dakṣiṇe
uttiṣṭhati punaḥ sūrye rātrirāviśate hy apaḥ //

tasmāttāmrā bhavantyāpo divārātripraveśanāt
astaṃ gate punaḥ sūrye aharvai praviśaty apaḥ //

tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā hy āpo dṛśyanti bhāsurāḥ
etena kramayogeṇa bhūmyardhe dakṣiṇottare //

udayāstamaye hyatra ahorātraṃ viśaty apaḥ
yaścāsau tapate sūryaḥ so 'paḥ pibati raśmibhiḥ //

sahasrapādastveṣo 'gnī raktakumbhanibhastu saḥ
ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ //

apo nadīsamudrebhyo hradakūpebhya eva ca
tasya raśmisahasreṇa śītavarṣoṣṇaniḥsravaḥ //

tāsāṃ catuḥśataṃ nāḍyo varṣante citramūrtayaḥ
candanāścaiva medhyāśca ketanāś cetanāstathā //

amṛtā jīvanāḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ
himodbhavāśca te 'nyonyaṃ raśmayastriṃśataḥ smṛtāḥ
candratārāgrahaiḥ sarvaiḥ pītā bhānorgabhastayaḥ //

etā madhyāstathānyāśca hlādinyo himasarjanāḥ
śuklāśca kakubhaścaiva gāvo viśvasṛtaśca yāḥ //

śuklāstā nāmataḥ sarvās triṃśato gharmasarjanāḥ
saṃbibhrati hi tāḥ sarvā manuṣyāndevatāḥ pitṝn //

manuṣyānoṣadhībhiśca svadhayā ca pitṝnapi
amṛtena surānsarvān saṃtataṃ paritarpayan //

vasante caiva grīṣme ca śanaiḥ saṃtapate tribhiḥ
varṣāsu ca śaradyevaṃ caturbhiḥ saṃpravarṣati //

hemante śiśire caiva himotsargas tribhiḥ punaḥ
oṣadhīṣu balaṃ dhatte sudhāṃ ca svadhayā punaḥ //

sūryo 'maratvamamṛte trayas triṣu niyacchati
evaṃ raśmisahasraṃ tu sauraṃ lokārthasādhakam //

bhidyate ṛtumāsādya sahasraṃ bahudhā punaḥ
ityevaṃ maṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ lokasaṃjñitam //

nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhā yonireva ca
candra ṛkṣagrahāḥ sarve vijñeyāḥ sūryasambhavāḥ //

suṣumnā sūryaraśmiryā kṣīṇaṃ śaśinamedhate
harikeśaḥ purastāttu yo vai nakṣatrayonikṛt //

dakṣiṇe viśvakarmā tu raśmirāpyāyayadbudham
viśvāvasuśca yaḥ paścāc chukrayoniśca sa smṛtaḥ //

saṃvardhanastu yo raśmiḥ sa yonirlohitasya ca
ṣaṣṭhastu hyaśvabhū raśmir yoniḥ sa hi bṛhaspateḥ //

śanaiścaraṃ punaścāpi raśmirāpyāyate surāṭ
na kṣīyate yatastāni tasmānnakṣatratā smṛtā //

kṣetrāṇyetāni vai sūryam āpatanti gabhastibhiḥ
kṣetrāṇi teṣāmādatte sūryo nakṣatratā tataḥ //

asmāllokādamuṃ lokaṃ tīrṇānāṃ sukṛtātmanām
tāraṇāttārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva śuklikāḥ //

divyānāṃ pārthivānāṃ ca vaṃśānāṃ caiva sarvaśaḥ
tapanastejaso yogād āditya iti gadyate //

sravatiḥ syandanārthe ca dhātureṣa nigadyate
sravaṇāttejasaścaiva tenāsau savitā smṛtaḥ //

bahvarthaścanda ityeṣa pradhāno dhāturucyate
śuklatve hyamṛtatve ca śītatve hlādane 'pi ca //

sūryācandramasordivye maṇḍale bhāsvare khage
jalatejomaye śukle vṛttakumbhanibhe śubhe //

vasanti karmadevāstu sthānānyetāni sarvaśaḥ
manvantareṣu sarveṣu ṛṣisūryagrahādayaḥ //

tāni devagṛhāṇi syuḥ sthānākhyāni bhavanti hi
sauraṃ sūryo 'viśatsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca //

śaukraṃ śukro 'viśatsthānaṃ ṣoḍaśāraṃ prabhāsvaram
bṛhaspatirbṛhattvaṃ ca lohitaṃ cāpi lohitaḥ //

śanaiścaro 'viśatsthānam evaṃ śānaiścaraṃ tathā
budho 'pi vai budhasthānaṃ bhānuṃ svarbhānureva ca //

nakṣatrāṇi ca sarvāṇi nākṣatrāṇyāviśanti ca
jyotīṃṣi sukṛtām ete jñeyā devagṛhāstu vai //

sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadābhūtasaṃplavam
manvantareṣu sarveṣu devasthānāni tāni vai //

abhimānena tiṣṭhanti tāni devāḥ punaḥ punaḥ
atītāstu sahātītair bhāvyā bhāvyaiḥ suraiḥ saha //

vartante vartamānaiśca suraiḥ sārdhaṃ tu sthāninaḥ
sūryo devo vivasvāṃśca aṣṭamastvaditeḥ sutaḥ //

dyutimāndharmayuktaśca somo devo vasuḥ smṛtaḥ
śukro daityastu vijñeyo bhārgavo 'surayājakaḥ //

bṛhaspatir bṛhattejā devācāryo 'ṅgiraḥsutaḥ
budho manoharaścaiva śaśiputrastu sa smṛtaḥ //

śanaiścaro virūpaśca saṃjñāputro vivasvataḥ
agnirvikeśyāṃ jajñe tu yuvāsau lohitādhipaḥ //

nakṣatranāmnyaḥ kṣetreṣu dākṣāyaṇyaḥ sutāḥ smṛtāḥ
svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasaṃsādhano 'suraḥ //

candrārkagrahanakṣatreṣv abhimānī prakīrtitaḥ
sthānānyetāni coktāni sthāninyaścaiva devatāḥ //

śuklamagnisamaṃ divyaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ
sahasrāṃśutviṣaḥ sthānam ammayaṃ taijasaṃ tathā //

āśāsthānaṃ manojñasya raviraśmigṛhe sthitam
śukraḥ ṣoḍaśaraśmistu yastu devo hyapomayaḥ //

lohito navaraśmistu sthānamāpyaṃ tu tasya vai
bṛhaddvādaśaraśmīkaṃ haridrābhaṃ tu vedhasaḥ //

aṣṭaraśmiśanestattu kṛṣṇaṃ vṛddhamayasmayam
svarbhānostvāyasaṃ sthānaṃ bhūtasaṃtāpanālayam //

sukṛtām āśrayāstārā raśmayastu hiraṇmayāḥ
tāraṇāttārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ //

navayojanasāhasro viṣkambhaḥ savituḥ smṛtaḥ
maṇḍalaṃ triguṇaṃ cāsya vistāro bhāskarasya tu //

dviguṇaḥ sūryavistārād vistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ
triguṇaṃ maṇḍalaṃ cāsya vaipulyācchaśinaḥ smṛtam //

sarvopari nisṛṣṭāni maṇḍalāni tu tārakāḥ
yojanārdhapramāṇāni tābhyo 'nyāni gaṇāni tu //

tulyo bhūtvā tu svarbhānus tadadhastātprasarpati
uddhūtya pārthivīṃ chāyāṃ nirmitāṃ maṇḍalākṛtim //

brahmaṇā nirmitaṃ sthānaṃ tṛtīyaṃ tu tamomayam
ādityātsa tu niṣkramya somaṃ gacchati parvasu //

ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu
svabhāsā tudate yasmāt svarbhānuriti sa smṛtaḥ //

candrataḥ ṣoḍaśo bhāgo bhārgavasya vidhīyate
viṣkambhānmaṇḍalāccaiva yojanānāṃ tu sa smṛtaḥ //

bhārgavātpādahīnaśca vijñeyo vai bṛhaspatiḥ
bṛhaspateḥ pādahīnau ketuvakrāvubhau smṛtau //

vistāramaṇḍalābhyāṃ tu pādahīnastayorbudhaḥ
tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmantīha yāni vai //

budhena samarūpāṇi vistārānmaṇḍalāttu vai
tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparam //

śatāni pañca catvāri trīṇi dve caikameva ca
sarvopari nisṛṣṭāni maṇḍalāni tu tārakāḥ //

yojanārdhapramāṇāni tebhyo hrasvaṃ na vidyate
upariṣṭāttu ye teṣāṃ grahā ye krūrasāttvikāḥ //

sauraścāṅgiraso vakro vijñeyā mandacāriṇaḥ
tebhyo 'dhastāttu catvāraḥ punaścānye mahāgrahāḥ //

somaḥ sūryo budhaścaiva bhārgavaśceti śīghragāḥ
yāvanti caiva ṛkṣāṇi koṭyastāvanti tārakāḥ //

sarveṣāṃ tu grahāṇāṃ vai sūryo 'dhastātprasarpati
vistīrṇaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tasyordhvaṃ carate śaśī //

nakṣatramaṇḍalaṃ cāpi somādūrdhvaṃ prasarpati
nakṣatrebhyo budhaścordhvaṃ budhāccordhvaṃ tu bhārgavaḥ //

vakrastu bhārgavādūrdhvaṃ vakrādūrdhvaṃ bṛhaspatiḥ
tasmācchanaiścaraścordhvaṃ devācāryopari sthitaḥ //

śanaiścarāttathā cordhvaṃ jñeyaṃ saptarṣimaṇḍalam
saptarṣibhyo dhruvaścordhvaṃ samastaṃ tridivaṃ dhruve //

dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca
grahāntaram athaikaikam ūrdhvaṃ nakṣatramaṇḍalāt //

tārāgrahāntarāṇi syur uparyuparyadhiṣṭhitam
grahāśca candrasūryau ca divi divyena tejasā //

nakṣatreṣu ca yujyante gacchanto niyatakramāt
candrārkagrahanakṣatrā nīcoccagṛhamāśritāḥ //

samāgame ca bhede ca paśyanti yugapatprajāḥ
parasparaṃ sthitā hyevaṃ yujyante ca parasparam //

asaṃkareṇa vijñeyas teṣāṃ yogastu vai budhaiḥ
ityevaṃ saṃniveśo vai pṛthivyā jyotiṣāṃ ca yaḥ //

dvīpānāmudadhīnāṃ ca parvatānāṃ tathaiva ca
varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca ye ca teṣu vasanti vai //

ityeṣo 'rkavaśenaiva saṃniveśastu jyotiṣām
āvartaḥ sāntaro madhye saṃkṣiptaśca dhruvāttu sa //

sarvatasteṣu vistīrṇo vṛttākāra ivocchritaḥ
lokasaṃvyavahārārtham īśvareṇa vinirmitaḥ //

kalpādau buddhipūrvaṃ tu sthāpito 'sau svayambhuvā
ityeṣa saṃniveśo vai sarvasya jyotirātmakaḥ //

vaiśvarūpaṃ pradhānasya pariṇāho 'sya yaḥ smṛtaḥ
teṣāṃ śakyaṃ na saṃkhyātuṃ yāthātathyena kenacit
gatāgataṃ manuṣyeṇa jyotiṣāṃ māṃsacakṣuṣā //